शतगाथा

वररुचि: शतगाथा

शतगाथा

कौमार्ये पठ्यतां विद्या शैत्ये संपाल्यतां च गौः / क्षेत्त्रं च कर्ष्यतां पीतं त्रयः सुफलहेतवः // 1 //

गते ऽपि वयसि ग्राह्या विद्या सर्वात्मना बुधैः / यद्यपि फलदा स्यान्न सुलभा सान्यजन्मनि // 2 //

गुणेषु क्रियतां यत्नः किमाटोपैः प्रयोजनम् / विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः // 3 //

गुणिनि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनि परितोषः / अलिरेति वनात्कमलं न दर्दुरस्य तन्निवासो ऽपि // 4 // गुणिषु दुर्लभा आढया आढयेषु गुणिनस्तथा // 5 // अनेके सन्ति भूभागा रत्नवन्तस्तु दुर्लभाः / दुर्लभाः प्रणिनां सन्ति मातृपितृयुतस्तु च // 6 //

गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं दूरे ऽपि बसतां सताम् / केतकीगन्धमाघ्रातुं स्वयमायान्ति षट्पदाः // 7 //

विद्वत्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन / स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते // 8 //

अल्पस्तु कालो विविधाश्च विधा ः सिमायुषो या कियती? न बुद्धा / हंसा लभन्ते च यथा पयो ऽद्भ्यस् तथैव तत्वं लभतां च यत्तत् // 9 //

एकस्थाननिवासिनो ऽतिसमयात् स्युस्ते वियुक्ताः किल विच्छेदान्न हि चान्तरं किमपि तत् त्याज्यं न किं तत्स्थलम् / वैवश्याद्धि वियोगतो मनसि जायन्ते विधाता अति तत्स्थानं यदि हीयते सहजतः स्याच्चातिशान्तिः सुखम् // 10 //

सह वसतामप्यसतां जलरुहजलवद्भवत्यसंश्लेषः / दूरे ऽपि सतां वसतां प्रीतिः कुमुदेन्दुवद्भवति // 11 //

प्रपञ्चा यत्नओतो हेयाः संसर्गः क्रियतां सताम् / दिनं रोगभयान्मुक्तं शताब्दाच्चापि तद् वरम् // 12 //

सर्वथेहाः परित्याज्याश्चेदशक्यं तदा पुनः / निर्वाणाप्त्युन्मुखो भूयात् तदियं तस्य भेषजम् // 13 //

उदयन्त्वमूनि सुबहूनि महामहांसि चन्दो चन्दो ऽप्यलं भुवनमण्डलमण्डनाय / सूर्यादूते न तदुदेति न चास्तमेति येनोदितेन दिनमस्तमितेन रात्रिः // 14 //

यदुदेति विना सूर्य तेजस्वि तन्न जायते / सूर्योदयो वरं चास्ति ह्यन्येषामुदयेन किम् // 15 //

कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती तु महात्मनाम् / मूध्नि वा सर्वलोकस्य शीर्यते वन एव वा // 16 / वाणि कठोरा भणिता हि दुष्टैर्या सर्परूपा सुजनान् हिनस्ति / ते भेषजं क्षान्तिमयं च प्रज्ञां संसेव्य चिन्तारहिता भवन्ति // 17 //

धीराः कष्टमनुप्राप्ता न भवन्ति विषादिनः / प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदेति पुनः शशी // 18 //

यस्य चित्तं द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु / तस्य ज्ञानेन मोक्षेण किं जटाभस्मचिवरैः // 19 //

वनानि दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः / स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम् // 20 //

परस्तुतगुणैर्यस्तु निर्गुणो ऽपि गुणी भवेत् / इन्द्रो ऽपि लघुतां याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणैः // 21 //

कुलीनो ऽपि भवेद् गर्वी कार्पाण्यसहितो धनी / देवतास्तांश्च निन्दन्ति सर्गो ऽयं जलवह्निवत् // 22 //

दूरस्थो ऽपि समीपस्थो यो यस्य मनसि स्थितः / यो यस्य हृदये नास्ति समीपस्थो ऽपिदूरतः // 23 //

परेषां वैभवं दृष्ट्वा मनो यस्य प्रकुप्यति / न तस्यार्थोपलब्धिस्तु चितं पुण्यं च नश्यति // 24 //

रागोपमं नास्ति मलं हि लोके ईर्ष्योपमा नास्ति च कापि हानिः / याञ्चासमो नास्ति च को ऽपि बन्धुर्दानोपमो नास्ति च मित्रवर्गः // 25 //

क्षुधासमा नास्ति शरीरवेदना चिन्तासमा नास्ति शरीरशोषणा / गुणैः समा नास्ति शरीरभूषणा क्षान्त्या समं नास्ति शरीरवर्मं वै // 26 //

धनेन किं क्षुद्रजनस्य मित्रैः किं वञ्चकस्यापि च मत्सरस्य / किं हानिदस्यातिगुणग्रहैश्च किं वा विपत्तौ विमुखात्मजेन // 27 //

सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः / बिद्यते हि न स कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः // 28 //

प्रसङ्गस्यानुकूलो यः प्रज्ञ एव स पालयेत् / सत्यासत्ये च मैत्रिद्वेषौ कुर्यात् स्वपरैः सह // 29 //

न द्विषन्तः क्षयं यान्ति यावज्जीवमपि घ्नतः / क्रोधमेव तु यो हन्ति तेन सर्वे द्विषो हताः // 30 //

सत्कारो गुणिनां श्रेयान् दुर्जनस्य विनीतता / कोशपूर्तिः सदाचारैः श्रेयो देशपरीक्षणम् // 31 //

यावन्मार्गो भवेत् दृष्टो यावच्चरणपुष्टता / प्रज्ञा ह्रासो न यावद्धि तावत्कुर्यात् स्वयं हितम् // 32 //

व्यभिचारेष्वासत्तः राजा तस्य हि निरक्षरो मन्त्रि / तदा धनाशा कुत्र रक्ष्या असवः प्रयत्नेन // 33 //

सर्व यत्र विनेतारः सर्वे पण्डितमानिनः / सर्वे प्रभुत्वमिच्छन्ति तद् वृन्दमवसीदति // 34 //

मूषको रक्षयेदन्नं मार्जारी नवनीतकम् / काकश्चालयेत् पाकं वस्तूनां तत्र का कथा // 35 //

मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः / पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलोच्छेदं न कारयेत् // 36 //

वल्मीकं मधुजातं च शुक्लपक्षे च चन्द्रमाः / भिक्षाद्रव्यं नृपद्रव्यं स्तोकं स्तोकेन वर्धते // 37 //

हीनता याचने यत्र स्यात्तत्र न च याच्यताम् / कामं हि न भवेदिन्द्रो हिमाज्जीवति तित्तरिः // 38 //

मयूर ! ग्रीष्मस्य तु तापयुक्त आशायुतः खस्य जले भवेस्त्वम् / कण्ठन्तु नो नामय गौरवेण नीरे तडागस्य तु दूषितस्य // 39 //

सिंहो बली हरिणरक्तपामांसभोजी संवत्सरेण कुरुते रतिमेकवारम् / यो गर्दभः खलु रजःकणमात्रभोजी कामी भवेदनुदिनं वद को ऽत्र हेतुः // 40 // सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास्ते शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति / कन्दैः फलैर्मुनिवरा गमयन्ति कालम् संतोष एव पुरुषस्य परं निधानम् // 41 //

स शोभते पुष्पितपुष्पवच्च सुमण्डितं यस्य मुखं सुवर्णैः / अनक्षरं यस्य मुखं भवेच्वेत् तन्नेत्रवक्त्रे भुबि छिद्रवच्च // 42 //

मुक्तामणिभ्यां च हि गर्दभस्य किं शूकरस्य प्रियभोजनेन / अन्धस्यदीप्त्या बधिरस्य गीतैमूर्खस्य धर्मेण किमस्ति कृत्यम् // 43 //

कातन्त्रशाब्दवेत्ता हि वैद्यश्च सिद्धसारवित् / काष्ठखङ्गधरश्चोपहासं यान्ति त्रयो ऽपि ते // 44 //

देहीदं वचनं निम्नं न दास्याम्यतिनिम्नकम् / गृहाणेत्युत्तमं वाक्यं न गृह्णाम्यतिशोभनम् // 45 //

क्षतिं बिहाय येनापि प्रयोगेण हितस्य किम् / स्वकायरक्षणेनापि किञ्चैव धनतृष्णया // 46 //

किंशुकस्य फलप्राप्तिर्यथा व्यर्थ बुभुक्षवे / धनिनश्च तथादातुर्जीवनं निष्प्रयोजनम् // 47 //

कामातुराणां न भयं न लज्जा क्षुधातुराणां न बलं न तेजः / रोगातुराणां न सुखं न निद्रा मार्गातुराणां न भयं न वीर्यम् // 48 //

धनलिप्सुः सुह्रित् त्याज्या भार्या च व्यभिचारिणी / अधर्मी च नृपः क्रूरो मन्त्री पिशुन एव च // 49 //

कुप्रदेशो हि दुर्व्यवसायो दुष्टो ऽथ वै सुहृत् / बैद्यो ऽदक्षो ऽपि दुःसेव्यम् वस्तु हेया इमे ऽपि च // 50 //

अहितं हितमाचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्बहुभिर्वहिष्कृतस्य / उदरभरणमात्ने केवलेच्छोर्मनुजपशोश्च को विशेषः // 51 //

अर्धजलभरः कुम्भो मूर्ध्नि यत्नेन धार्यते / क्रुध्यन्ति दुर्जना नूनं सत्कारेणातिसेवया // 52 //

स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोके नायात्यधोगतिम् / अहो ! सुसदृशी चेष्टा तुलायष्टेः खलस्य च // 53 //

यथा बार्यो न लशुनस्य गन्धः कस्तूरिकाचन्दनचन्द्रसंज्ञैः / तथा न वार्या वरशास्त्रशिक्षाभ्यासेन दुष्टस्य च दुष्टतापि // 54 //

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतो ऽपि सन् / मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः // 55 //

दुर्जना दुर्बला यावत् तावत् साधुस्वभावकाः / न्यूने शरदि नीरे हि नदीं सर्वे तरन्ति च // 56 //

ज्वरादत्युष्णता रौक्षात् कफश्च वर्धते यथा / गुणाचारस्वभावैः स्युर्दुष्टा न परिवर्तिताः // 57 //

दुष्टा नरा भृत्यगणो ऽवमानी प्रशिक्षिता नैव हयाः कुभार्या / प्रताडनेनैव भवन्ति नम्राः सुकर्मयोग्या न कदापि चैते // 58 //

वृथा वृष्टिः समुद्रस्य वृथा तृप्तस्य भोजनम् / वृथा दानं समर्थस्य वृथा हीनस्य सत्कृतिः // 59 //

पद्मानि सत्पुत्रमुखे लसन्ति रोहन्ति नूनं कुलटासुतस्य / विषस्य पत्राणि यथा करोति दुष्कर्म यो वै लभते फलन्तत् // 60 //

अभ्रच्छाया खले प्रीतिः सिद्धमन्नं च योषितः / तृणाग्निर्हिमबिन्दुश्च षडेते बुद्बुदोपमाः // 61 //

शुष्कं मांसं स्त्रियो वृद्धा मद्यं च तरुणं दधि / नक्ते भोजो दिवा स्वापः षडेते प्राणहारिणः // 62 //

सद्यो मासं नवं सर्पिर्बालास्त्री पयसौदनम् / उष्णोदकं तरुच्छाया षडेते प्राणकारिणः // 63 //

कान्तावियोगः स्वजनापमानो ऋणस्य शेषः कुनरस्य सेवा / दारिद्रभात्प्रविमुक्त मित्रं विनाग्निनैएते प्रदहन्ति पञ्च // 64 //

कर्मी ह्यलाभी बलिनो ऽपकर्ता दर्पी च भिक्षुर्ह्यधनः सुखार्थी / कटूक्तिभाषी प्रियसुन्दरीणामेते मृषाचारिजनाश्च पञ्च // 65 //

धर्मदातान्नत्र्दाता च भयत्रातोपदेशकः / शरीरोत्पादकश्चेति पञ्चैते हितकारिणः // 66 //

प्रारावृतो हि सन्यासात् स्री पतित्रयदर्शिका / जम्बूको जालमुक्तश्च त्रयो ऽमी वञ्चका मताः // 67 //

भोजनापाचका वैद्द्या नृपाश्चासत्यवादिनः / पापिन उच्चवंशीया अयोग्याः स्युस्त्रयो जनाः // 68 //

याचकः स्वादुभोजि च दर्पी भिक्षापरो भवेत् / शास्त्रार्थी भवतादज्ञस्त्रयो हासं भजन्ति च // 69 //

सकृज्जल्पन्ति राजानः आर्यो हि दृश्यते सकृत् / सकृत्कन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् // 70 //

स्थूलवपुस्तपस्वी च शूरश्चाप्यकृतव्रणः / शयानैकाकिनी च स्त्री त्रयमेतन्न विशवसेत् // 71 //

अन्येषां हिंसको विप्रो मिथ्याचारिनृपो ऽपि च / भोगी कामरतो भिक्षुर्निन्दाभाजस्त्रयो भुवि // 72 //

विद्वान् विनयसम्पन्नो वीरो ऽतिशान्त एव च / त्यागारम्भं धनी कुर्यात् कीर्तनीयास्त्रयो ऽपि च // 73 //

दयी परहिते लीनो दुष्टश्च परनाशकः / इच्छाभिर्बालक नूनं त्रयो ऽतृप्ता इमे भुवि // 74 //

अर्थनाशान्मनस्तापं दुश्चरितां गृहे स्त्रियम् / वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् // 75 //

विज्ञायते ऽध्वा शशितारकाणां ज्योतिर्विदाध्वा गणितेन खस्य / न दृश्यते तेन गृहे तु पत्न्याः कामादिमिथ्याचरणं कुकृतम् // 76 //

गरुणा तत्त्ववेत्तुः किं वैद्येनारोगिणश्च किम् / पारे गतस्य किं नावा कान्तया किं विरागिणः // 77 //

देवसुजनविप्राणां सत्ये विद्वद्गणस्य हि / गूढे वचसि भोज्ये ऽस्ति प्रीति पृथग्जनस्य च // 78 //

शैले शैले न माणिक्यं मीने मीने न मौक्तिम् / साधवो हे न सर्वत्र चन्दनं न वने वने // 79 //

हंसो न भाति चतुरो बकयूथमध्ये गोमायुमण्डलगतो न विभाति सिंहः / जात्यो न भाति तुरगः खरयूथमध्ये विद्वान् न भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु // 80 //

कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरुपमपत्रपा च / विद्यारूपं विदग्धानां क्षमारूपं तपस्विनाम् // 81 //

प्रभावशालिने पुंसे का क्षमाप्रतिकारिणे / विनीताय च शान्ताय जनाय का सहिष्णुता // 82 //

परो ऽपि हितवान् बन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः / अहितो देहजो व्याधिः हितमारण्यमौषधम् // 83 //

महाजनस्य संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः / पुष्पमालानुषङ्गेण सूत्रं शिरसि धार्यते // 84 //

विश्वासप्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता / अङ्कमारुह्य सुप्तस्य हन्तुः किं नाम पौरुषम् // 85 //

कौमारे पितरौ पातः भर्त्री रक्षति यौवने / रक्षन्ति वार्द्धके पुत्रा नाज्ञः स्वातन्त्र्यमर्हति // 86 //

आसक्तिर्न भवेद्द्यावत् तावत्तु गुण एव सः / प्रविष्टे ऽस्यां महासक्तौ गुणादानं कुतो भवेत् // 87 //

निजरीत्या जनाः प्रायो ऽपरानाकलयन्ति हि / ऋषयः प्रेतमालोक्य ब्रुवन्ति तं तपस्विनम् // 88 //

दुर्जनदूषितमनसां पुंसां सुजने ऽपि नास्ति विश्वासः / बालः पयसा दग्धो दध्यपि फूत्कृत्य भक्षयति // 89 //

अरघट्टघटी युक्ता वशीभवति योषितः / भवत्यारम्भिको यो ऽपि भवत्येव तदद्भुतः // 90 //

सत्कृतो महतां यो ऽस्ति वेत्ति तमधमस्तृणम् / पण्डितैः पूजितस्तूपे काकः करोति चासनम् // 91 //

फलं केतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बु प्रसादकम् / न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति // 92 //

शिष्टा न गृह्णन्ति पुरा प्रतिज्ञां गृह्णन्ति चेत् ते कठिनप्रतिज्ञाम् / अङ्गिकृतां तां परिपालयन्ति पाषाणरेखामिव ते तदानीम् // 93 //

प्राप्नोति वित्तं ह्यधमो ति किञ्चिद् गर्वी परेषामवमाननायाम् / संजायते लब्धधनः सुमर्त्यः सुपक्वधान्येन समं विनम्रः // 94 //

नास्ति प्रज्ञासमं चक्षुर्नास्ति मोहसमं तमः / नास्ति रोगसमः शत्रुर्नास्ति मृत्युसमं भयम् // 95 //

अत एव कठोरातिमृत्युः सम्भाव्यते ध्रुवम् / कामाच्चित्तमपावृत्य सद्धर्मे ऽपेक्ष्यते स्पृहा // 96 //

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः / सुस्वादु तोयाः प्रभवन्ति नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः // 97 //

कार्यमालोचितापायं मतिमद्भिर्विचेष्टितम् / नापत्तिर्भविता तत्र जाता परिहृतापि सा // 98 //

अल्पा दृढा ये मृदुभाषिणश्च तेभ्यो ऽवधानं करणीयमेव / निर्याति सूर्यः सघनाद्धि मेघात् स्यात् तत्प्रकाशस्तु तदातितीक्ष्णः // 99 //

शान्तिप्रियाः स्युः खलु यौवने ऽपि वैदुष्य एवं विनता भवेयुः / सहिष्णवस्तेजसि चातिनम्राः सुदुर्लभा एवमरिन्दमाः स्युः // 100 //

म्लेच्छेष्वपि समृद्धाः स्युर्वीरा एवं पशुष्वपि / वक्तारः सार्थकोक्तीनां सज्जनाः स्युः सुदुर्लभाः // 101 //

सम्पच्चलं नश्वरयौवनं च प्राणा भवेयुर्यमदन्तमध्ये / उपेक्षते तत्र सुखं न चेह जनः प्रपातस्थ इवास्ति चान्धः // 102 //

ये क्लेशरोगिणो भुक्त्वा न च सद्धर्मभेषजम् / प्रमत्ता विषयासक्ता भवाब्धिं न तरन्ति ते // 103 //

जगता गतिशीलेन शिरःस्थो दृश्यते ऽन्तकः / तदाप्रियं भवेदन्नं क्रियान्तरस्य का कथा // 104 //

प्रतीक्षते क्रियाणां न पूर्ति चापूर्तिमन्तकः / श्वस्तनं चाद्य कुर्याच्च पूर्व मध्याह्निकं वरम् // 105 //

अस्थिरं जीवनं लोके यौवनं धनमस्थिरं / अस्थिएरे पुत्रपत्न्यौ च धर्मसत्यहिताः स्थिराः // 106 //

राज्ञो ऽतिजीवितं युक्तं द्रुतमृत्युर्वरं ऋषेः / सतो जीवनमन्तो वा वरं त्वाखेटकस्य न // 107 //

आचार्यवररुचिकृता शतगाथा समाप्ता /

गाथेयं भारतीयोपाध्यायविनयचन्द्रेण भोटदेशीय लोकचक्षु भिक्षुणा धर्मप्रज्ञेनानूदिता निर्णीताचेति /