अभिधर्मकोशभाष्य

वसुबन्धु: अभिधर्मकोशभाष्य

प्रथमं कोशस्थानम्

[001|03-001|07] ओं नमो बुद्धाय यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार / तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम् // vakk_1.1 //

[001|08] शास्त्रं प्रणेतुकामः स्वस्य शास्तुर्माहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै नमस्कारमारभते य इति /

[001|09-001|10] बुद्धं भगवन्तमधिकृत्याह हतमस्यान्धकारमनेन वेति हतान्धकारः /

[001|10] सर्वेण प्रकारेण सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वथासर्वहतान्धकारः /

[001|10-001|11] अज्ञानं हि भूतार्थदर्शनप्रतिबन्धाधकारम् /

[001|11-001|12] तच्च भगवतो बुद्धस्य प्रतिपक्षलाभेनात्यन्तं सर्वथा सर्वत्र ज्ञेये पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वाद्धतम् /

[001|12] अतो ऽसौ सर्वथासर्वहतान्धकारः /

[001|13] प्रत्यैकबुद्धश्रावका अपि कामं सर्वत्र हतान्धकाराः / क्लिष्टसंमोहात्यन्तविगमात् /

[001|14] न तु सर्वथा /

[001|14-001|15] तथ ह्येषां बुद्धधर्मेष्वतिविप्रकृष्टदेशकालेषु अर्थेषु चानन्तप्रभेदेषु भवत्येवाक्लिष्टमज्ञानम् /

[001|15-001|16] इत्यात्महितप्रतिपत्तिसंपदा संस्तुत्य पुनस्तमेव भगवन्तं परहितप्रतिपत्तिसंपदा संस्तौति संसारपङ्काज्जगदुज्जहारेति /

[001|17] संसारो हि जगदासङ्गस्थानत्वात् दुरुत्तरत्वाच्च पङ्कभूतः /

[001|17-001|20] तत्रावमग्नं जगदत्राणमनुकम्पमानो भगवान् सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैर्यथाभव्यमभ्युद्धृतवान् इति य एवमात्मपरहितप्रतिपत्तिसंपदा युक्तस्तस्मै नमस्कृत्येति शिरसा प्रणिपत्य /

[001|20] यथार्थमविपरीतं शास्तीति यथार्थशास्ता /

[001|20-001|21] अनेन परहितप्रतिपत्त्युपायमस्याविष्करोति /

[001|21-001|22] यथाभूतशासनाच्छास्ता भवन्न्तसौ संसारपङ्काज्जगदुज्जहार न त्वृद्धिवरप्रदानप्रभावेणेति /

[001|22-002|01] तस्मै नमस्कृत्य किं करिष्यामी त्याह शास्त्रं प्रवक्ष्यामि /

[002|01] शिष्यशासनाच्छास्त्रम् /

[002|01-002|02] कतमच्छास्त्रमित्याह अभिधर्मकोशम्

[002|02] को ऽयमभिधर्मो नाम /

[002|03] प्रज्ञा ऽमला सानुचरा ऽभिधर्मः (1-2अ)

[002|04] तत्र प्रज्ञा धर्मप्रविचयः/ अमलेति अनास्रवा / सानुचरेति सपरिवारा /

[002|04-002|05] एवमनास्रवः पञ्चस्कन्धको ऽभिधर्म इत्युक्तं भवति /

[002|05] एष तावत् पारमार्थिको ऽभिधर्मः /

[002|06] सांकेतिकस्तु

[002|07] तत्प्राप्तये यापि च यच्च शास्त्रम् / (1-2ब्)

[002|08-002|09] यापि च श्रुतचिन्ताभावनामयी सास्रवा प्रज्ञा उपपत्तिप्रतिलम्भिका च सानुचरा /

[002|09-002|10] यच्च शास्त्रमस्याः प्राप्त्यर्थमनास्रवायाः प्रज्ञायाः तदपि तत्संभारभावादभिधर्म इत्युच्यते /

[002|10] निर्वचनं तु स्वलक्षणधारणाद् धर्मः /

[002|10-002|11] तदयं परमार्थधर्मं वा निर्वाणं धर्मलक्षणं वा प्रत्यभिमुखो धर्म इत्यभिधर्मः /

[002|12] उक्तो ऽभिधर्मः / इदं तु शास्त्रं कथमभिधर्मकोशम् /

[002|13-002|14] तस्यार्थतो ऽस्मिन् समनुप्रवेशात् स चाश्रयो स्येत्यभिधर्मकोशम् (1-2च्-2द्) // vakk_1.2 //

[002|15-002|16] स हि शास्त्रसंज्ञको ऽभिधर्म एतस्मिन्नर्थतो यथाप्रधानमन्तर्भूत इत्येतच्छास्त्रं तस्य कोशस्थानीयं भवति /

[002|16] अथवा सो ऽभिधर्म एतस्याश्रयभूतः शास्त्रस्य /

[002|17] ततो ह्येतन्निराकृष्टम् / अतः स एवास्याभिधर्मः कोश इत्येतच्छास्त्रमभिधर्वर्मकोशम् /

[002|18-002|19] किमर्थं पुनरभिधर्मोपदेशः केन चायं प्रथमत उपदिष्टो यट आचार्यो ऽभिधर्मकोशं वक्तुमाद्रियत इति //

[002|19] आह//

[002|20-002|23] धर्माणां प्रविचयमन्तरेण नास्ति क्लेशानां यत उपशान्तये ऽभ्युपायः / क्लेशैश्च भ्रमति भवार्णवे ऽत्र लोकस्तद्धेतोरत उदितः किलैष शास्त्रा // vakk_1.3 //

[002|24] यतो न विना धर्मप्रविचयेनास्ति क्लेशोपशमाभ्युपायः /

[002|24-003|01] क्लेशाश्च लोकं भ्रमयन्ति संसारमहार्णेवे ऽस्मिनन् /

[003|01-003|02] अतस्तद्धेतोस्तस्य धर्मप्रविचयस्यार्थे शास्त्रा किल बुद्धेनाभिधर्म उक्तः /

[003|02] नहि विना ऽभिधर्मोपदेशेन शिष्यः शक्तो धर्मान् प्रविचेतुमिति /

[003|03-003|04] स तु प्रकीर्ण उक्तो भगवता भदन्तकात्यायनीपुत्र-प्रभृतिभिः पिण्डीकृत्य स्थपितोभदन्त धर्मत्रातो दानवर्गीयकरणवदित्याहुर्वैभाषिकाः /

[003|05] कतमे पुनस्ते धर्मा येषां प्रविचयार्थमभिधर्मोपदेश इत्याह

[003|06] सास्रवा ऽनास्रवा धर्माः (1-4अ)

[003|07] एष सर्वधर्माणां समासनिर्द्देशः /

[003|07-003|08] तत्र कतमे सास्रवा धर्मा इत्याह

[003|08-003|09] संस्कृता मार्गवर्जिताः / सास्रवाः (1-4ब्-4च्1)

[003|10] मार्गसत्यं वर्जयित्वा ऽन्ये संस्कृता धर्माः सास्रवाः / किं कारणम् /

[003|11] आस्रवास्तेषु यस्मात् समनुशेरते (1-4च्2-4द्) // vakk_1.4 //

[003|12-003|13] कामं निरोधमार्गसत्यालम्बना अपि आस्रवा उपजायन्ते न तिनुशेरते तत्रेति न तयोः सास्रवत्वप्रसञ्गः /

[003|13-003|14] यथा ऽत्र नानुशेरते तत् पश्चादनुशयनिर्देश एव ज्ञापयिष्यामः /

[003|14] उक्ताः सास्रवाः /

[003|15] अनस्रवाः कतमे /

[003|16] अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसंस्कृतम् / (1-5अ-5ब्)

[003|17] कतमत्त्रि विधम् /

[003|18] आकाशं द्वौ निरोधौ च (1-5च्)

[003|19] कतमौ द्वौ / प्रतिसंख्यानिरोधो ऽप्रतिसंख्यानिरोधश्च /

[003|19-003|20] इत्येतदाकाशादि त्रिविधमसंस्कृतं मार्गसत्यं चानास्रवा धर्माः /

[003|20] किं कारणम् / नहि तेष्वास्रवा अनुशेरत इति /

[003|21] यदेतत् त्रिविधमसंस्कृतमुद्दिष्टम्

[003|22] तत्राकाशमनावृतिः (1-5द्) // vakk_1.5 //

[003|23] अनावरणस्वभावमाकाशं यत्र रूपस्य गतिः //

[003|24] प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोगः (1-6अ-6ब्1)

[004|01] यः सास्रवैर्धर्मैर्विसंयोगः स प्रतिसंख्यानिरोधः /

[004|01-004|02] दुःखादीनामार्यसत्यानां प्रतिसंख्यानं प्रतिसंख्या प्रज्ञाविशेषस्तेन प्राप्यो निरोधः /

[004|02] प्रतिसंख्यानिरोधः /

[004|02-004|03] मध्यपदलोपात् गोरथवत् /

[004|04] किं पुनरेक एव सर्वेषां सास्रवाणां धर्माणां प्रतिसंख्यानिरोधः / नेत्याह /

[004|05] किं तर्हि /

[004|06] पृथक् पृथक् / (1-6ब्2)

[004|07] यावन्ति हि संयोगद्रव्याणि तावन्ति विसंयोगद्रव्याणि /

[004|07-004|08] अन्यथा हि दुःखदर्शनहेयक्लेशनिरोधसाक्षात्क् करणात् सर्वक्लेशनिरोधसाक्षात्क्रिया प्रसज्येत /

[004|08-004|09] सति चैवं शेषप्रतिपक्षभावनावैयर्थ्यं स्यात् /

[004|09-004|10] यत्तर्ह्युक्तम् "असभागोनिरोध" इत्यस्य को ऽर्थः /

[004|10-004|11] नास्य कश्चित् सभागहेतुरस्ति नासौ कस्यचिदित्ययमस्य वाक्यस्यार्थो न तु नास्य कशिचत् सभागो ऽस्तीति /

[004|11] उक्तः प्रतिसंख्यानिरोधः //

[004|12] उत्पादात्यन्तविघ्नो ऽन्यो निरोधो ऽप्रतिसंख्यया (1-6च्-6द्) // vakk_1.6 //

[004|13-004|14] अनागतानां धर्माणामुत्पादस्यात्यन्तं विघ्नभूतो विसंयोगाद् यो ऽन्यो निरोधः सो ऽप्रतिसंख्यानिरोधः /

[004|14] न ह्यसौ प्रतिसंख्यया लभ्यते / किं तर्हि / प्रत्ययवैकल्यात् /

[004|14-004|16] यथैकरूपव्यासक्तचक्षुर्मनसो यानि रूपाणि शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानि चात्ययन्ते तदालम्बनैः पञ्चभिर्विज्ञानकायैर्न शक्यं पुनरुत्पत्तुम् /

[004|16-004|17] न हि ते सत्या अतीतं विषयमालम्बयि तुल्मिति /

[004|17] अतः स तेषामप्रतिसंख्यानिरोधः प्रत्ययवैकल्यात् प्राप्यते /

[004|18] चतुष्कोटिकं चात्र भवति / सन्ति ते धर्मा येषां प्रतिसंख्यानिरोध एव लभ्यते /

[004|19] तद्यथा अतितप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणां सास्रवाणाम् /

[004|19-004|20] सन्ति येषामप्रतिसंख्यानिरोध एव /

[004|20] तद्यथा ऽनुत्पत्तिधर्माणामनास्रवसंस्कृतानाम् / सन्ति ते येसामुभयम् /

[004|21] तद्यथा सास्रवाणामनुत्पस्त्तिधर्माणाम् / सन्ति येषां नोभयम् /

[004|21-004|22] तद्यथा अतीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणामणास्रवाणामिति /

[004|22] उक्तं त्रिविधमसंस्कृतम् //

[004|23] यत्तूक्तं "संस्कृता मार्गवर्जिताः /

[004|23-004|24] सास्रवा" इति कतमे ते संस्कृताः /

[004|25] ते पुनः संस्कृता धार्मा रूपादिस्कन्धपञ्चकम् / (1-7अ-7ब्)

[004|26] रूपस्कन्धो वेदनास्कन्धः संस्कारस्कन्धो विज्ञानस्कन्धश्चेत्येते संस्कृता धर्माः /

[004|27] समेत्य संभूय प्रत्ययैः कृताः इति संस्कृताः / नह्येकप्रत्ययजनितं किञ्चिदस्तीति /

[004|27-005|01] तज्जातीयत्वादनागतेष्वविरोधो दुग्धेन्धनवत् /

[005|02] त एवाध्वा कथावस्तु सनिःसाराः सवस्तुकाः (1-7च्-7द्) // vakk_1.7 //

[005|03] त एव संस्कृता गतगच्छद्गमिष्यद्भावादध्वानः अद्यन्ते ऽनितयत्येति वा /

[005|03-005|04] कथा वावायम् तस्या वस्तु नाम /

[005|04] सार्थकवस्तुग्रहणात् तु संस्कृन्तं कथावस्तूच्यते /

[005|04-005|05] अन्यथा हि उरकरणग्रन्थो विरुध्येत /

[005|05] "कथावस्तून्यष्टादशभिर्धतुभिः संगृहीतानि /"

[005|05-005|06] निःसरणं निःसारः सर्वस्य संस्कृतस्य निर्वाणम् /

[005|06] तदेषामस्तीति सनिःसाराः /

[005|06-005|07] सहेतुकत्वात् सवस्तुकाः /

[005|07] हेतुवचनः किल वस्तुशब्द इति वैभाषिचाः /

[005|07-005|08] इत्येते संस्कृतधर्मौअर्यायाः /

[005|08] त एव पुयः संस्कृता धरमाः /

[005|09] ये सास्रवा उपादानस्कन्धास्ते (1-8अ-8ब्1)

[005|10] अतः किं दिद्धं /

[005|10-005|11] य उपादानस्कन्धाः स्कन्धा अपि ते स्युः एव नोपादानस्कन्धाः /

[005|11] अनास्रवाः संस्कारा इति तत्र उपादानानि क्लेशाः /

[005|11-005|12] तत्संभूतत्वादुपादानस्कन्धाः //

[005|12] त्रुणतुपाग्निवत् / तद्धिधेयत्वाद्वा राजपुरूपवत् /

[005|12-005|13] उपादानानि वा तेभ्यः संभवन्तीति उपादानस्कन्धाः पुष्पफलवृक्षवत् /

[005|13-005|14] त एव सास्रवा धर्मा उच्यन्ते /

[005|15] सरणा अपि / (1-8ब्2)

[005|16] रण्सा हि क्लेशाः / आत्मपारव्यावाधनात् / स्तदनुशयितत्वात् सरणाः / सास्रववत् / पुनः

[005|17] दुःखं समुदयो लोको दृष्टिस्थानं भवश्च ते (1-8च्-8द्) // vakk_1.8 //

[005|18] आर्याणां प्रतिकूलत्वाद्दुःखम् / समुदेत्यस्माद् दुःखमिति समुदयः /

[005|18-005|19] लक्ष्यत इति लोकः /

[005|19] दृष्टिरस्मिंस्तिष्ठत्यनुशयनादिति दृष्टिस्थानम् / भवतीति भवः

[005|20] इत्येते सास्रवाणसं धर्माणामान्वर्थपर्यायाः

[005|21] पञ्च रूपादयः स्कन्धा इत्युक्तम् / तत्र

[005|22] रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्थाः पञ्चाविज्ञप्तिरेव च / (1-9अ-9ब्)

[005|23] पञ्चेन्द्रियाणि चक्षुःश्त्रोत्रग्र्हाणजिह्वाकायेन्दरिया ण /

[005|23-005|24] पञ्चार्थास्तेषामेवचक्षुरादीनामिन्द्रियाणां यथास्वं ये पञ्च विषयाः रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्याख्याः /

[005|25] अविज्ञप्तिश्चेति / एतावान् रूपस्कन्धः

[005|26] तत्र य एते पञ्च रूपादयो ऽर्था उक्ताः /

[005|27] तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः (1-9च्-9द्) // vakk_1.9 //

[006|01-006|02] रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यविज्ञानानामाश्रयभूता ये पञ्च रूपात्मकाः प्रसादास्ते यथाक्रमं चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकाया वेदितव्याः /

[006|02-006|03] यथोक्तं भगवता "चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय" रूप प्रसाद इति विस्तरः /

[006|03-006|04] यान्येतानि चक्षुरादीन्युक्तनि तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः /

[006|04-006|05] चक्षुर्विज्ञानाद्याश्रया इत्यर्थः /

[006|05] एवं कृत्वा प्रकरणग्रण्थो ऽप्यनुवृत्तो भवति / "चक्षुः कतमत् /

[006|05-006|06] चक्षुर्विज्ञानाश्रयो रूपप्रसाद" इति विस्तरः /

[006|06] निर्द्दिष्टानि पञ्चेन्द्रियाणि /

[006|07] अर्थाः पञ्चा निर्द्देश्याः / तत्र तावत्]

[006|08] रूपं द्विधा

[006|09] वर्णः संस्थानं च / तत्र वर्णश्चतुर्विधो नीलादिः / तद्भेदा अन्ये /

[006|09-006|10] सम्स्थानमष्टविधं दीर्घदि विसातान्तम् /

[006|10] तदेव रूपायतनं पुनरुच्यते /

[006|11] विम्शतिधा

[006|12-006|13] तद्यथा नीलं पीतं लोहितमवदातं दीर्घं ह्रस्वं वृत्तं परिमण्डलं उन्नतमवनतं सातं विसातं अभ्रं धूमो रजो महिका च्छाया आतपः आलोकः अन्धकारमिति /

[006|13-006|14] केचिन्नभश्चैकवर्णमिति एकविंशतिं संपठन्ति /

[006|14] तत्र सातं समस्थानम् / विसातं विषम स्थानम्ल् महिका नीहारः / आतपः सूर्यप्रभा /

[006|14-006|15] आलोकः चन्द्रतारकाग्न्योषधिमणीनं प्रभा /

[006|16] छाया यत्र रूपाणां दर्शनम् / विपर्ययादन्धकारम् /

[006|16-006|17] शेषं सुगमत्वान्न विपञ्चितम् /

[006|17] अस्ति रूपायतनं वर्णतो विद्यते न संस्थानतः

[006|17-006|18] नीलपीतलोहितवदातच्छायातपालोकान्धकाराख्यम् /

[006|18] अस्ति संस्थानतो न वर्णतः /

[006|18-006|19] घादीनां प्रदेषः कायविज्ञप्तिस्वभावः /

[006|19] अस्त्युभयथा / परिशिष्टं रूपायतनम् /

[006|19-006|20] आतपालोकावेव वर्णतो विद्येते इत्यपरे /

[006|20] "दृश्यते हि नीलादीनं दीर्घादिपरिच्छेद" इति /

[006|21] कथं पुनरेकं द्रव्यमुभयथा विद्यते / अस्त्युभयस्य तत्र प्रज्ञानात् /

[006|21-006|22] ज्ञानार्थो ह्येष विदिर्न सत्तार्थः /

[006|22] कायविज्ञप्तावपि तर्हि प्रसङ्गः / उक्तं रूपायतनं //

[006|23] शब्दस्त्वष्टविधः /

[006|24] उपात्तानुपात्तमहाभूतहेतुकः सत्त्वासत्त्वाख्यश्चेति चतुर्विधः /

[006|24-006|25] पुनर्मनोज्ञामनोज्ञभेदादष्टविधो भवति /

[006|25-006|26] तत्रोपात्तमहाभूतहेतुको यथा हस्तवाक्छब्दः /

[006|26] अनुपात्तमहाभुतहेतुको यथा वायुवनस्पतिनदीशब्दः /

[006|26-006|27] सत्त्वाख्यो वाग्विज्ञप्तिषब्दः /

[006|27] असत्त्वाख्यो ऽन्यः

[006|27-006|28] उपात्तानुपात्तमहाभूतहेतुको ऽप्यस्ति शब्द इत्यपरे /

[006|28] तद्यथा हस्तमृदङ्गसंयोगज इति /

[006|28-007|01] स तु यथैकौ वर्णपरमाणुर्न भूतचतुष्कद्वयमुपादायेष्यते तथा नैवैष्टव्य इति /

[007|01] उक्तः शब्दः //

[007|02] रसः /

[007|03] षोढ

[007|04] मधुराम्ललवणकटुकतित्तकषायभेदात् /

[007|05] चतुर्विधो गन्धः

[007|06] सुगन्धदुर्गन्धयोः समविषमगन्धत्वात् / त्रिविधस्तु शास्त्रे /

[007|06-007|07] "सुगन्धो दुर्गन्धः समगन्ध" इति /

[007|08] स्पृश्यमेकादशात्मद्कम् // vakk_1.10 //

[007|09] स्प्रष्टव्यमेकादशद्रव्यस्वभावम् /

[007|09-007|10] चत्वारि महाभूतानि श्लक्ष्णत्वं कर्कशत्वं गुरुत्वं लघुत्वं शीतं जिघत्सा पिपासा चेति /

[007|10] तत्र भूतानि पश्चाद्वक्ष्याम्ः /

[007|10-007|11] श्लक्ष्णत्वं मृदुता /

[007|11] कर्कशत्वं परुषता / गुरुत्वं येन भावास्तुल्यन्ते / लघुत्वं विपर्ययात् /

[007|11-007|12] शीतमुष्णाभिलाषकृत् /

[007|12] जिघत्सा भोजनाभिलाषकृत् / कारणे कार्योपचारात् / यथा

[007|13-007|14] "बुद्धानां सुख उत्पादः सुखा धर्मस्य देशना / सुखा सङ्घस्य सामग्री समग्राणां तपः सुखं" // इति /

[007|15] तत्र रूपधातौ जिघत्सापिपासे न स्तः / शेषमस्ति

[007|15-007|16] यद्यपि तत्र वस्त्राण्येकशो न तुल्यन्ते सञ्चितानि पुनस्तुल्यन्ते /

[007|16] शीतमुपघातकं नास्ति /

[007|16-007|17] अनुग्राहकं किलास्ति /

[007|18-007|19] यदेतद्बहुविधं रूपमुक्तं तत्र कदाचिदेकेन द्रव्येण चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यते यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति /

[007|19] कदाचिद् बहुभिर्यदा न व्यवच्छेदः /

[007|19-007|20] तद्यथा सेनाव्यूहमनेकवर्णसंस्थानं मणिसमूहं च दूरात् पश्यतः /

[007|20] एवं श्रोत्रादिविज्ञानं वेदितव्यं /

[007|21] कायविज्ञानं तु परं पञ्चभिः स्प्रष्टव्यैरुत्पद्यत इत्येके /

[007|21-007|22] चतुर्भिर्महाभूतैरेकेन च श्लक्ष्णत्वादिना /

[007|22] सर्वैरेकादशभिरित्यपरे /

[007|22-007|23] ननु चैवं समस्तालम्बनत्वात् सामान्यविषयाः पञ्च विज्ञानकायाः प्राप्नुवन्ति न स्वलक्षणविषयाः /

[007|23-007|24] आयतनस्वलक्षणं प्रत्येते स्वलक्षणविषया इष्यन्ते न द्रव्यस्वलक्षणमित्यदोषः /

[007|25] इदं विचार्यते /

[007|25-007|26] कायजिह्वेन्द्रिययोर्युगपद् विषयप्राप्तौ सत्यां कतरद् विज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते /

[007|26] यस्य विषयः पटीयान् /

[007|26-007|27] समप्राप्ते तु विषये जिह्वाविज्ञानं पूर्वमुत्पद्यते /

[007|27] भोक्तुकामतावर्जितत्वात्सस्न्ततेः /

[007|27-007|28] उक्ताः पञाचेन्द्रियार्थाः यथा च तेषां ग्रहणं /

[007|29] अविज्ञप्तिरिदानीं वक्तव्या / सेयमुच्यते

[008|01-008|02] विक्षिप्ताचित्तकस्यापि यो ऽनुबण्धः शुभाशुभः / महाभूतान्युपादाय स ह्यविज्ञप्तिरुच्यते // vakk_1.11 //

[008|03] विक्षिप्तचित्तकस्येति तदन्यचित्तस्यापि //

[008|03-008|04] अचित्तकस्यापीत्यसंज्ञिनिरोधसमापत्तिसमापन्नस्यापि /

[008|04] अपिशब्देनाविक्षिप्तसचित्तस्यापीति विज्ञायते /

[008|05] यो ऽनु बन्ध इति यः प्रवाहः / शुभाशुभ इति कुशलाकुशलः /

[008|05-008|06] कुशलाकुशले प्राप्तिवाहो ऽप्यस्तीदृश इति तद्विशेषणार्थमुच्यते महाभूतान्युपादायेति /

[008|07] हेत्वर्थ उपादायार्थ इति वैभाषिकाः / जननादिहेतुभावात् /

[008|07-008|08] स ह्यविज्ञप्तिरिति हिशब्दस्तन्नामकरणविज्ञापनार्थः /

[008|08-008|09] रूपक्रियास्वभावापि सती विज्ञप्तिवत् परं न विज्ञापयतीत्यविज्ञप्तिः /

[008।09-008।09 उच्यत इति आचार्यवचनं दर्शयति /

[008|09-008|10] समासतस्तु विज्ञप्तिसमाधिसंभूतं कुशलाकुशलं रूपमविज्ञप्तिः /

[008|11] महाभूतान्युपादायेत्युक्तानि कतमानि भूतानि /

[008|12] भूतानि पृथिवीधातुरप्तेजोवायुधातवः

[008|13] इत्येते चत्वारः स्वलक्षणोपादायरूपधारणाद् धातवश्चत्वारि महाभूतान्य् उच्यन्ते /

[008|14] महत्त्वमेषां सर्वान्यरूपाश्रयत्वेनौदारिकत्वात् /

[008|14-008|15] अथ वा तदुद्भूतवृत्तिषु पृथिव्यप्तेजोवायुस्कन्धेष्वेषां महास्ण्निवेशत्वात् /

[008|15-008|16] ते पुनहेते धातवः कस्मिन् कर्मणि संसिधाः किंस्वभावाश्चेत्याह

[008|17] धृत्यादिकर्मसंसिद्धाः

[008|18] धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहनकर्मस्वेते यथाक्रमं संसिद्धाः पृथिव्यप्तेजोवायुधातवः /

[008|18-008|19] व्यूहनं पुनर्वृद्धिः प्रसर्पणं च वेदितव्यम् /

[008|19] इदमेषां कर्म / स्वभावस्तु यथाक्रमं

[008|20] खरस्नेहोस्णतेरणाः // vakk_1.12 //

[008|21] खरः पृथिवीधातुः / स्नेहो ऽब्धातुः / उष्णता तेजोधातुः /

[008|22] ईरणा वायुधातुः / ईर्यते ऽनया भूतस्रोतो देशान्तरोत्पादनात् प्रदीपेरणवदितीरणा /

[008|23] "वायुधातुः कतमो लघुसमुदीरणत्वम्" इति प्रकारणेषु निर्दिष्टं सूत्रे च /

[008|23-008|24] तत्तु लघुत्वमुपादाय रूपमप्युक्तं प्रकरणेषु /

[008|24-008|25] अतो य ईरणास्वभावो धर्मः स वायुरिति कर्ंअणा ऽस्य स्वभावो ऽभिव्यक्तः /

[008|26] कः पुनः पृथिव्यादिनां पृथिवीधात्वादीनां च विशेषः /

[009|01] पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया / [009|02] तथा हि पृथिवीं दर्शयन्तो वर्णं संस्थानं च दर्शयन्ति / यथा पृथिवी एवं

[009|03] आपस्तेजश्च

[009|04] वर्णसंस्थानमेवोच्यते लोकसंज्ञया /

[009|05] वायुस्तु धातुरेव

[009|06] य एव तु वायुधातुः स एव लोके वायुअरित्युच्यते /

[009|07] तथपि च // vakk_1.13 //

[009|08] यथा पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया तथ वायुअरपि /

[009|08-009|09] नीलिका वात्या मण्डलिका वात्येति //

[009|10] कस्मात् पुनरयमविज्ञप्तिपर्यन्तो रूपस्कन्ध इत्युच्यते / रौपणात् /

[009|10-009|11] उक्तं भगवता "रूप्यते रुप्यत इति भिक्षवस्तस्माद्रूपोपादानस्दन्ध इत्युच्यते //

[009|11-009|12] केन रुप्यते /

[009|12] पाणिस्पर्शेनापि स्पृष्टो रूप्यत" इति विस्तरः / रूप्यते बाध्यत इत्यर्थः /

[009|13] तथा ह्यर्थवर्गीयेषूक्तम्

[009|14-009|15] "तस्य चेत् कामयानस्य च्छन्दजातस्य देहिनः / ते कामा न समृध्यन्ति शल्यविद्ध इव रूप्यते //"

[009|16] रूपस्य पुनः का बधना / विपरिणामोत्पादना /

[009|16-009|17] प्रतिघातो रूपेणेत्यपरे /

[009|17] परमाणुरूपं तर्हि रूपं न प्राप्नोत्यरूपणात् /

[009|17-009|18] न वै परमाणुरूपमेकं पृथग् भूतमस्ति /

[009|18] सञ्घातस्थं तु तद् रूप्यत एव /

[009|18-009|19] अतीतानागतं तर्हि रूपं न प्राप्नोति /

[009|19] तदपि रूपितं रूपयिष्यमाणं तज्जातीयं चेति रूपमिन्धनवत् /

[009|19-009|20] अविज्ञप्तिस्तर्हि न प्राप्नोति /

[009|20] सापि विज्ञप्तिरूपणाद् रूपिता भवति /

[009|20-009|21] वृक्षप्रचलने च्छायाप्रचलनवत् /

[009|21] नाविकारात् /

[009|21-009|22] विज्ञप्तिनिवृत्तौ चाविज्ञप्तिनिवृत्तिः स्याद् वृक्षाभावे च्छाया ऽभाववत् /

[009|22-009|23] आश्रयभूतरूपणादित्यपरे एवं तर्हि चक्षुर्विज्ञानादीनामप्याश्रयरूपणात् रूपत्वप्रसङ्गः /

[009|23] विषमो ऽयमुपन्यासः /

[009|23-009|24] अविज्ञप्तिर्हि च्छायेव वृक्षं प्रभेव मणिं भूतान्याश्र्त्य वर्त्तते /

[009|24-009|25] न त्वेवं चक्षुरादीन्याश्रित्य वर्त्तन्ते चक्षुर्विज्ञानादीनि केवलं तूत्पत्तिनिमिक्तमात्रं तानि तेषां भवन्तीति /

[009|25-009|26] इदं तावदवैभाषिकीयं वृक्षमाश्रित्य च्छाया वर्त्तते मणिं चाश्रित्य प्रभेति /

[009|26-010|01] च्छायादिवर्णपरमाणूनां प्रत्येकं स्वभूतचतुष्काश्रितत्वाभ्युपगमात् /

[010|01] सत्यपि च तदाश्रितत्वे च्छायाप्रभयोर्नाविज्ञप्तिस्तथैवाश्रिता / युज्यते /

[010|02] निरुद्धेष्वपि अविज्ञ प्त्याशयेषु महाभूतेषु तस्या अनिरोधो ऽभ्युपगम्यते /

[010|02-010|03] अतो न भवत्येष परिहारः /

[010|03-010|04] अन्ये पुनरत्र परिहारमाहुः चक्षुर्विज्ञानादीनामाश्रयो भेदं गतः /

[010|04] कष्चिद्रूप्यते चक्षुरादिः कश्चिन्न रूप्यते यथा मनः /

[010|05] न त्वेवमविज्ञप्तिः /

[010|05-010|06] तस्मादसमानः प्रसङ्गः इत्यत उपपन्नमेतदाश्रय रूपणाद्रूपमिति /

[010|07] य एव रूपस्कन्धस्वभावा उक्ताः

[010|08] इन्द्रियार्थस्त एवेष्टा अशायतनधातवः /

[010|09] आयतनव्यवस्थायां दशायतनानि /

[010|09-010|10] चक्षुरायतनं रूपायतनं यावत् कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनमिति /

[010|10-010|11] धातुव्यवस्थायां त एव दशधातवश्चक्षुर्छातू रूपधातुर्यावत् कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुरिति /

[010|11] उक्तो रूपस्कन्धस्तस्य चायतनव्यवस्थानम् /

[010।12=01012] वेदनादयो वक्तव्यः /

[010|12] तत्र

[010|13] वेदना ऽनुभवः

[010|14] त्रिविधो ऽनुभवो वेदनास्कन्धः / सुखो दुःखो , दुःखासुखश्च /

[010|14-010|15] स पुनर्भिद्यमानः षड् वेदनाकायाः चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना यावम्वनःसंस्पर्शजा वेदनेति /

[010|16] संज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका // vakk_1.14 //

[010|17-010|18] यावन्नीलपीतदीर्घह्रस्वस्त्रिपुरुषमित्रमित्रसुखदुःखादिनिमित्तोद्ग्रहणमसौ संज्ञास्कन्धः /

[010|18] स पुनर्भिद्यमानः षट्संज्ञाकाया वेदनावत् //

[010|19] चतुर्भ्यो ऽन्ये तु संस्कारस्कन्धः

[010|20] रूपवेदनासंज्ञाविज्ञानेभ्यश्चतुब्ब्र्यो ऽन्ये तु संस्काराः संस्कारस्कन्धः/

[010|20-010|21] भगवता तु सूत्रे षट् चेतनाकाया इत्युक्तं प्राधान्यात् /

[010|21-010|22] सा हि कर्मस्वरूपत्वादभिसंस्करणे प्रधाना /

[010|22-010|23] अत एवोक्तं भगवता "संस्कृतमभिसंस्करोति /

[010|23] तस्मात् संस्कारा उपादानस्कन्ध इत्य् उच्यत" इति

[010|23-010|25] अन्यथा हि शेषाणां चैतसिकानां विप्रयुक्तानां च संस्काराणां स्कन्धासंग्रहाद्दुःखसमुदयसत्यत्वं न स्यादिति परिज्ञापरिहाणे अपि न स्याताम्/

[010|25-010|26] उक्तं च भगवता "नाहमेकधर्ममपि अनभिज्ञायापरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामीति /

[010|26] एवमप्रहाये" त्युक्तम् /

[011|01] तस्मादवश्यमेषां संस्कारस्कन्धसंग्रहो "भ्युपगन्तव्यः /

[011|02] एते पुनस्त्रयः /

[011|03] वेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धाः आयतनधातुव्यवस्थायां

[011|04] धर्मायतनधात्वाख्याः सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतैः // vakk_1.15 //

[011|05] इत्येतानि सप्त द्रव्याणि धर्मायतनं धर्मधातुश्चेत्याख्यायन्ते /

[011|06] विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः

[011|07] विषयं विषयं प्रति विज्ञप्तिरुपलब्धिर्विज्ञान स्कन्ध इत्युच्यते /

[011|07-011|08] स पुनः षड् विज्ञानकायाः चक्षुर्विज्ञानं यावन्मनोविज्ञानमिति /

[011|08-011|09] य एष विज्ञानस्कन्ध उक्त आयतनव्यवस्थायां

[011|10] मन आयतनं च तत् /

[011|11] धातुव्यवस्थायां स एव

[011|12] धातवः सस्प्त च मताः

[011|13] कतमे सप्त /

[011|14] षड् विज्ञानान्यथो मनः // vakk_1.16 //

[011|15] चक्षुर्विज्ञानधातुर्यावन्मनोविज्ञानधातुमनोधातुश्च /

[011|15-011|16] एवमत्र पञ्च स्कन्धा द्वादशायतनानि अष्टादश धातवो निर्द्दिष्टा भवण्ति /

[011|16-011|17] अविज्ञप्तिवर्ज्यो रूपस्कन्धो दशायतनानि दश धतवः /

[011|17-011|18] वेदना दयः स्कन्धास्त्रयो "विज्ञप्तिरसंस्कृतानि च धर्मायतनं धर्मधातुश्च विज्ञानस्कन्धो मन आयतनं षड् विज्ञानधातवो मनोधातुश्चेति //

[011|19] ननु च षड् विज्ञानकाया विज्ञानस्कन्ध इत्युक्तम् /

[011|19-011|20] अथ को "यं पुनस्तेभ्यो "न्यो मनोधातुः न खलु कश्चिदन्यः /

[011|20] किं नर्हि / तेषामेव

[011|21] षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः /

[011|22] यद्यत्समनन्तरनिरुद्धं विज्ञानं तन्मनोधातुरित्युच्येत /

[011|22-011|23] तद्यथा स एव पुत्रो "न्यस्य पिता भवति तदेव फलमन्यस्य बीजमिति /

[011|23-011|25] एवं तर्हि द्रव्यतः सप्तदश धातवो भवन्ति द्वादश वा षड्विज्ञानधातुमनोधातूनामितरेतरान्तर्भावादिति कस्मादष्टादाश व्यवस्थाप्यन्ते /

[011|25] यद्यप्येवं तथापि

[011|26] षष्ठाश्रयप्रसिद्ध्यर्थ धातवो "षादश् स्मृताः // vakk_1.17 //

[011|27] पञ्चानां विज्ञानधातूनां चक्षुर्धात्वायतनादयः पञ्चाश्रयाः /

[011|28] षष्ठस्य मनोविज्ञानधातोराश्रयो "न्यो नास्ति /

[011|28-011|29] अतस्तदाश्रयप्रसिद्धच्यर्थ मनोधातुरूपदिष्टः /

[011|29-012|01] एवमाश्रयाश्रितालम्बनष्ट्कव्यवसथानादष्टादश धातवो भवन्तीति /

[012|01] अर्हतस्तर्हि चरमं चित्तम् न मनो भविष्यति /

[012|02] नहि तदस्ति यस्य तत्सस्मनन्तरातीतं स्यादिति / न /

[012|02-012|03] तस्यापि मनोभावेनावस्थितत्वात् /

[012|03] अन्यकारणवैकल्यात्तु नोत्तरविज्ञानसंभूतिः //

[012|04] तत्र स्कन्धैः सर्वसंस्कृतसंग्रहः /

[012|04-012|05] उपादानस्कन्धैः सर्वसास्रवाणामा यतनधातुभिः सर्वधर्माणाम् /

[012|05] समासतस्तु ज्ञातव्यः

[012|06-012|07] सर्वसंग्रह एकेन स्कन्देह्नायतनेन च धातुना च

[012|08] रूपस्कन्धेन मन आयतनेन धर्मधातुना च सर्वधर्माणां संग्रहो बोद्धव्यः /

[012|08-012|09] स खल्वेष संग्रहो यत्र क्वचिदुच्यमानो वेदितव्यः /

[012|10] स्वभावेन

[012|11] न परभावेन / किम् कारणम् /

[012|12] परभाववियोगतः // vakk_1.18 //

[012|13] वियुक्तो हि परभवेन धर्मः / तस्मान्न येन वियुक्तस्तेनैव संगृहीतो युज्यते /

[012|13-012|14] तद्यथा चक्षुरिन्द्रियं रूपस्कन्धेन चक्षुरायतनधातुभ्यां च दुःखसमुदयसत्याभ्यां च संगृहीतम् /

[012|15] तत्स्वभावत्वात् / नान्यैः स्कन्धादिभिस्तद्भाव वियुक्तत्वात् /

[012|15-012|16] यस्त्वन्येनान्यस्य संग्रह उच्यते यथा संग्रहवस्तुभिः पर्षदां स हि कादाचित्कत्वात् सांकेतिको वेदितव्यः /

[012|17] ननु चैकविंशत्या धातुभिर्भवितव्यम् / चक्षुषो द्वित्वात् श्रोत्रघ्राणयोश्च /

[012|18] न भवितव्यम् / यस्मात् /

[012|19-012|20] जातिगोचरविज्ञानसामान्यादेकधातुता द्वित्वे "पि चक्षुरदीनं

[012|21] त्र जातिसामान्यमुभयोश्चक्षुःस्वभावत्वात् /

[012|21-012|22] गोचरसामान्यमुभयो रूपविषयत्वात् /

[012|22] विज्ञानसामान्यमुभयोरेकचक्षुर्विज्ञानाश्रयत्वात् / तस्मदेक एव चक्षुर्धातुः /

[012|23] एवं श्रोत्रघ्राणयोरपि योज्यम् /

[012|24] शोभार्थं तु द्वयोद्भवः // vakk_1.19 //

[012|25] एकधातुत्वे "पि तु चक्षुरादीनं द्वयोः संभव आश्रयस्य शोभार्थम् /

[012|25-013|01] अन्य था ह्येकचक्षुःश्रोत्राधिष्ठानैकनासिकाविलसंभवात् महद् वैरुप्यं स्यादिति /

[013|02] उक्ताः स्कन्धायतनधातवः

[013|03] इदं तु वक्तव्यं कः स्कन्धायतनधात्वर्थ इति /

[013|04] राश्यायद्वारगोत्रार्थाः स्कन्धायतनधातवः /

[013|05-013|07] ऽयत् किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमाध्यात्मिबाह्यम् औदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्वा दूरे अन्तिके तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्य रूपस्कन्ध इति संख्यां गच्छती ति वचनात् सूत्रे राश्यर्थः स्कन्धार्थ इति सिद्धम् /

[013|07-013|08] तत्रातीतं रूपमनित्यतानिरुद्धम् /

[013|08] अनागतमनुत्पन्नम् / प्रत्युत्पन्नमुत्पन्नानिरुद्धम् /

[013|09] आध्यात्मिकं स्वासान्तानिकं बाह्यमन्यदायतनतो वा

[013|09-013|10] औदारिकं सप्रतिघं सूक्ष्ममप्रतिघमापेक्षिकं वा /

[013|10] आपेक्षिकत्वादसिद्धमिति चेत् / न /

[013|10-013|11] अपेक्षाभेदात् /

[013|11] यदपेक्ष्यौ दारिकं न जातु तदपेक्ष्य सूक्ष्मं पितापुत्रवत् / हीनं क्लिष्टम् /

[013|12] प्रणितमक्लिष्टम् / दूरमतीतानागतम् / अन्तिकं प्रत्युत्पन्नम् /

[013|12-013|13] एवं यावत् विज्ञानम् /

[013|13] अयं तु विशषः / औदारिकं पञ्चेन्द्रियाश्रयम् सूक्ष्मं मानसम् /

[013|13-013|14] भूमितो वेति वैभाषिकाः /

[013|14] भदन्त आह औदारिकरूपं पञचेन्द्रियग्राह्यम् सूक्ष्ममन्यत् /

[013|15] हीनममनापं प्रणीतं मनापम् / दूरमदृश्यदेशम् / अन्तिकं दृश्यदेशम् /

[013|15-013|16] अतीतादीनां स्वशब्देनाभि हितत्वात् /

[013|16] एवम् वेदनादयो ऽपि वेदितव्याः /

[013|17] दूरान्तिकत्वं तु तेषामाश्रयवशात् / औदारिकसूक्ष्मत्वं तु पूअर्ववदिति //

[013|18] चित्तचैत्तायद्वारार्थ आयतनार्थः /

[013|18-013|19] निर्वचनं तु चित्तचैत्तानामायं तन्वन्तीति आयतनानि /

[013|19] विस्तृण्वन्तीत्यर्थः / गोत्रार्थो धात्वर्थः /

[013|19-013|21] यथैकस्मिन् पर्वते बहून्ययस्ताम्ररूप्यसुवर्णादिगोत्रानि धातव उच्यन्ते एवम् एकस्मिन्नाश्रये सन्ताने वा अष्टादश गोत्राणि अष्टादश धातव उच्यन्ते /

[013|21] आकरास्तत्र गोत्राण्युअच्यन्ते /

[013|21-013|22] त इमे चक्षुरादयः कस्याकराः /

[013|22] स्वस्या जातेः / सभागहेतुत्वात् /

[013|22-013|23] असंस्कृतं तर्हि न धातुः स्यात् /

[013|23] चित्तचित्तानां तर्हि जातिवाचको "यं धातुशब्द इत्यपरे /

[013|23-013|24] अष्टादश्धर्माणां जातयः स्वभावा अष्टादश धातव इति /

[013|24-013|25] यदि राश्यर्थः स्कन्धार्थः प्रज्ञप्तिसन्तः स्कन्धाः प्राप्नुवन्ति /

[013|25] अनेकद्रव्यसमूहत्वात् राशिपुद्गलवत् / न /

[013|26] एकस्यापि द्रव्यपरमाणोः स्कन्धत्वात् / न तर्हि राश्यर्थः स्कन्धार्थ इति वक्तव्यम् /

[013|27] न ह्येकस्यास्ति राशित्वमिति / कार्यब् हारोद्वहनार्थः स्कन्धार्थ इत्यपरे /

[013|27-013|28] प्रच्छेदार्थो वा /

[013|28] तथाहि वक्तारो भवन्ति त्रिभिः स्कन्धकैर्देयं दास्याम इति / तदेतदुत्सूत्रम् /

[013|29] सूत्रं हि राश्यर्थमेव ब्रवीति "यत्किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमि"ति विस्तरः

[013|30] प्रत्येकमतीतादिरूपस्य स्कन्धत्वं तत्र विज्ञाप्यते /

[013|30-014|01] सर्वमेतदतीतादि रूपमेकशो रूपस्कन्ध इति /

[014|01] न शक्यमेवं विज्ञातुम् /

[014|01-014|02] "तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्ये"ति वचनात् / तस्माद्राशिवदेव स्कन्धाः प्रज्ञप्तिसन्तः

[014|02-014|03] रूपोईन्यपि तर्ह्यायतनानि प्रज्ञप्तिसन्ति प्राप्नुवन्ति /

[014|03-014|04] बहुनां चक्षुरादिपरमाणूनामायद्वार भावात् /

[014|04] न /

[014|04-014|05] एकशः समग्राणां कारणभावात् विषयसहकारित्वाद्वा नेन्द्रियं पृथगायतनं स्यात् / 01405-01405] विभाषायां तूच्यते "यद्याभिधर्मिकः स्कन्धप्रज्ञप्तिमपेक्षते /

[014|06] स आह परमाणुरेकस्य धातोरेकस्यायतनस्यैकस्य स्कन्धस्य प्रदेशः /

[014|06-014|07] अथ नापेक्षते /

[014|07] स आह / परमाणुरेको धातुरेकमायतनमेकः स्कन्ध" इति /

[014|07-014|08] भवति हि प्रदेशे "पि प्रदेशिवदुपचारो यथा पट्टैअकदेशे दग्धे पटो दग्ध इति /

[014|09] किर्थं भगवान् स्कन्धादिमुधेन त्रिविधां देशनामारभते / आह / विनेयानां

[014|10] मोहेन्द्रियरुचित्रैधात्तिस्रः स्कन्धादिदेशनाः // vakk_1.20 //

[014|11] त्रयः प्रकारास्त्रैधम् / त्रिप्रकारः किल सत्त्वानां मोहः /

[014|11-014|12] केचिच्चैत्तेषु संमूढाः पिण्डात्मग्रहणतः /

[014|12] केचिद्रूप एव / केचिद्रूपचित्तयोः / इन्द्रियाण्यपि त्रिविधानि /

[014|13] तीक्ष्णमध्यमृद्विन्द्रियत्वात् / रूचिरपि त्रिविधा /

[014|13-014|14] संक्षिप्तमध्यविस्तरग्रन्थरुचित्वात् /

[014|14] तेषां यथाक्रमं तिस्रः स्कन्धायतनधातुदेशना इति //

[014|15-014|16] किम् पुनः कारणं चैतसिका एकत्र संस्कारस्कन्धनिक्षिप्ता वेदनासंज्ञे तु पृथक् स्कन्धीकृते इत्याह

[014|17-014|18] विवादमूलसंसारहेतुत्वात् क्रमकारणात् / चैत्तेभ्यो वेदनासंज्ञे पृथकस्क्न्धौ निवेशितौ // vakk_1.21 //

[014|19] द्वे विवादमूले / कामाध्यवसानं दृष्ट्यध्यवसानं च /

[014|19-014|20] तयोर्वेदनासंज्ञे यथाक्रमं प्रधानहेतू /

[014|20-014|21] वेदनास्वादवशाद्धि कामानभिष्वजन्ते विपरीतसंज्ञावशाच्च दृष्टीरिति /

[014|21] संसारस्यापि ते प्रधानहेतू / वेदनास्वादगृद्धो हि विषर्यस्तसंज्ञः संसरति /

[014|22-014|23] यच्च स्कन्धक्रमे कारणमुपदेक्ष्यमाणं ततो ऽपि क्रमकारणादनयोः पृथक्स्कन्धीकरणं वेदितव्यम् /

[014|23] एतच्च त्रेधो पपादयिष्यामः /

[014|24] स्कन्धेष्व संस्कृतं नोक्तमर्थायोगात्

[014|25] तद्धि स्कन्धेषूच्यमानं न तावदेतेष्वेवान्तर्णेतुं शक्यते अर्थायोगात् /

[014|25-015|01] नहि तद्रूपं नापि यावद्विज्ञानमिति /

[015|01] नचापि षष्ठः स्कन्धो वक्तुं शक्यते / कुतः / अर्थायोगात् /

[015|02] "राश्यर्थो हि स्कन्धार्थ" इत्युक्तम् /

[015|02-015|03] नचासंस्कृतमतीतादिभेदभिन्नं रूपादिवद्यतस्तत्सर्वमैकध्यमभिसंक्षिप्यासंस्कृतस्कन्ध इति संख्यां गच्छेत् /

[015|03-015|04] संक्लेशवस्तुज्ञापनार्थं खलूपादानस्कन्धवचनं संक्लेशव्यवदानवस्तुज्ञापनार्थं स्कन्धवचनं /

[015|04-015|05] नचोभयथा "प्यसंस्कृतमित्यर्थायोगान्न तेशु व्यवस्थापितम् /

[015|05-015|06] यथा घटोपरमो न घट एवं स्कन्धोपरमो न स्कन्धो भवितुमर्हतीत्यपरे /

[015|06-015|07] तेषां धात्वायतनेष्वप्येष प्रसङ्गः /

[015|07] उक्तः स्कन्धानामन्यः प्रकारः //

[015|08] क्रमः पुनः /

[015|09] यथौदारिकसंक्लेशभाजनाद्यर्थधातुतः // vakk_1.22 //

[015|10] रूपं हि सप्रतिघत्वात्सर्वौदारिकम् / अरुपिणां वेदना प्रचारौदारिकतया /

[015|10-015|11] तथा हि व्यपदिशन्ति हस्ते मे वेदना पादे मे वेदनेति /

[015|11] द्वाभ्यां चौ दारिकतरा संज्ञा /

[015|11-015|12] विज्ञानात्संस्कारा इत्यतो यदौदारिकतरं तत्पूर्वमुक्तम् /

[015|12-015|13] अथवा अनादिमति संसारे स्त्रीपुरुषा अन्योन्यं रूपाभिरामास्ते च वेदनास्वादगर्द्धात् /

[015|13] तद्गर्द्धः संज्ञाविपर्यासात् /

[015|14] तद्विपर्यासः क्लेशैश्चित्तं अच तत्संक्लिष्टमिति यथासंक्लेशं च क्रमः /

[015|14-015|15] भाजनाद्यर्थेन वा /

[015|15] भजनभोजनव्यञ्जनकर्त्तृ भोक्तृभूता हि रूपादयः स्कन्धाः / धातुतो वा /

[015|16] कामगुणरूपप्रभावितो हि कामधातुः / वेदनाप्रभावितानि ध्यानानि /

[015|16-015|17] संज्ञाप्रभाविताः त्रयः आरूप्याः /

[015|17] संस्कारमात्रप्रभावितं भवाग्रम् /

[015|17-015|18] एता एव विज्ञानस्थितयः तासु च प्रतिष्ठितं विज्ञानमिति क्षेत्रबिजसंदर्शनार्थः स्कन्धानुक्रमः /

[015|18-015|19] अत एव पञ्चस्कन्धा नाल्पीयांसो न भूयांसः /

[015|19-015|20] अत एव च क्रमकारणाद्वेदनासंज्ञे संस्कारेभ्यः पृथक स्कन्धीकृते /

[015|20-015|21] यत एते औदारिकतरे संक्लेशानुक्रमहेतू भाजनव्यञ्जनभूते तत्प्रभावितं च धातुद्वयमिति //

[015|22] आयतनधातूनां षण्णां चक्षुरादीनामनुक्रमो वक्तव्यः /

[015|23] तद्वशेनैव हि तद्विषयविज्ञानानां क्रमः / तेषां च पुनः षण्णां /

[015|24] प्राक् पञ्च वार्त्तमार्थ्यात्

[015|25] चक्षुरादीनि पञ्च वर्त्तमानविषयत्वात् पूर्वमुक्तानि / मनस्त्वनियतविषयम्

[015|25-016|01] किञ्चिद्वर्त्तमानविषयं किञ्चित् व्यध्वानध्रविषयम् /

[016|02] भौतिकार्थ्याच्चतुष्टयम् /

[016|03] प्रागिति वर्त्तते / पञ्चानां पुनश्च्त्वारि पूर्वमुक्तानि / भौतिकविषयत्वात् /

[016|03-016|04] कायस्य त्वनियतो विषयः

[016|04] कदाचिद् भूतानि कदाचिद् भौतिकम् कदाचिदुभयम् /

[016|05] दूराशुतरवृत्त्या ऽन्यत्

[016|06] शेषं पुनरितस्माद् यथायोगं दूराशुतरवृत्त्या पूर्वमुक्तम् / चक्षुःश्रोत्रं हि दूरविषयम् /

[016|07] तत् पूर्वमुक्तं द्वयात् / तयोरपि चक्षुषो दूरतरे वृत्तिः /

[016|07-016|08] पश्यतो ऽपि दूरान्नदीं तच्छब्दाश्रवणादतस्तत् पूर्वमुक्तम् /

[016|08] घ्राणस्य तु नास्ति दूरे वृत्तिः / जिह्वायाश्च /

[016|09] तयोराशुतरवृत्तित्वात् घ्राणं पूर्वमुक्तमप्राप्तस्यैव जिह्वा भोज्यस्य गन्धग्रहणात् /

[016|10] यथास्थानं क्रमो ऽथवा // vakk_1.23 //

[016|11] अथवा अस्मिन् शरीरे चक्षुषो ऽधिष्ठानमुपारिष्टात् निविष्टम् / तस्मादधः श्रोत्रस्य /

[016|12] तस्मादधो घ्राणस्य / तस्मात् जिह्वायाः तक्याः स्यास्य बहुल्येन /

[016|12-016|13] मनः पुनस्तान्येव निश्रितमदेशस्थं चेति यथास्थानमेषां क्रमः स्यात् /

[016|14] किं पुनः कारणं दशस्वायतनेषु रूपस्कन्धसंगृहीतेष्वेकं रूपायतनमुच्यते /

[016|14-016|15] सर्वेषु च धर्मस्वभवेष्वेकं धर्मायतनमित्याह

[016|16-016|17] विशेषणार्थं प्राधान्याद्बहुधर्माग्रसंग्रहात् / एकमायतनं रूपमेकं धर्माख्यमुच्यते // vakk_1.24 //

[016|18] कथं विशेषणार्थम् /

[016|18-016|19] यथा गम्येत प्रत्येकमेषां दशानामायतनत्वं विषयविषयित्वेन व्यवस्थानं न समस्तानामिति /

[016|19-016|20] चक्षुरादिभिश्च विशेषितैर्यन्न चक्षुरादिसंज्ञकं रूपं च तद्रूपकयातनं ज्ञास्यत इत्यस्य पुनर्नामान्तरं नोच्यते /

[016|20-016|21] अथवा रूपायतनस्य प्राधान्यात् /

[016|21] तद्धि सप्रतिघत्वाच्च / पाण्यादिसंस्पर्शैः स्पृष्टं रूप्यते /

[016|22] सनिदर्शनत्वाच्च /

[016|22-016|23] इदमिहामुत्रेति निरूपणात् लोके ऽपि च तद्रूपमिति प्रतीतं नान्यानि /

[016|23] विशेषणार्थमेव चैकं धर्मायतनमुक्तं न सर्वाणि /

[016|23-017|01] अपि चात्रबहूनां धर्माणां संग्रहो वेदनादीनाम् /

[017|01] अतः सामान्येनाभिधानं क्रियते धर्मशब्देन / [017|02] अग्रस्य च निर्वाणधर्मस्यात्र संग्रहो नान्येष्विति /

[017|02-017|03] विंशतिप्रकारत्वेनौदारिकत्वान्मांस दिव्यार्यप्रज्ञाचक्षुस्त्रयगोचरत्वाच्चैकं रूपायतनमित्यपरे //

[017|04-017|05] अन्यान्यपि स्कन्धायतनधातुसंशब्दितान्युपलभ्यन्ते सूत्रेषु तेषां किंएभिरेव संग्रहो वेदितव्य आहोस्विद्व्यतिरेकः

[017|05] एभिरेव संग्रहो न व्यतिरेकः / तत्र तावत्

[017|06-017|07] धर्मस्कन्धसहस्राणि यान्यशीतिं जगौ मुनिः / तानि वाङ्नाम वेत्येषां रूपसंस्कारसंग्रहः // vakk_1.25 //

[017|08] येषां वाक्स्वभावं बुद्धवचनं तेषां तानि रूपस्कन्धसंगृहीतानि /

[017|09] येषां नामस्वभावं तेषां संस्कारस्कन्धेन //

[017|10] किं पुनर्धर्मस्कन्धस्य प्रमाणम् /

[017|11] शास्त्रप्रमाण इत्येके

[017|12] एके तावत् आहुर्धर्मस्कन्धसंज्ञकस्यैवाभिधर्मशास्त्रस्यास्य ओप्रमणमिति /

[017|12-017|13] तच्च षट्सहस्राणि /

[017|13] अपरे पुनराहुः

[017|14] स्कन्धादीनं कथैकशः /

[017|15-017|17] स्कन्धायतनधातुप्रतीत्यसमुत्पादसत्याहारध्यानाप्रमाणारूप्यविमोक्षाभिभ्वायतनकृत्स्नायतनबोधिपाक्षिकाभिज्ञाप्रतिसंवित्प्रणिधिज्ञानारणादीनां कथा प्रात्येकं धर्मस्कन्ध इति /

[017|18] चरितप्रतिपक्षस्तु धर्मस्कन्धो ऽनुवर्णितः // vakk_1.26 //

[017|19] एवं तु वर्णयन्त्यशीतिश्चरितसहस्रणि सत्त्वानाम् / रागद्वेषमोहमानादिचरितभेदेन /

[017|20] तेषां प्रतिपक्षेण भगवता ऽशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राण्युक्तानि /

[017|20-017|21] यथैतान्यशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राण्येष्वेव पञ्चस्कन्धेषु ओप्रतिपादितानि /

[017|22-017|23] तथा ऽन्ये ऽपि यथायोगं स्कन्धायतनधातवः / प्रतिपाद्या यथोक्तेषु संप्रधार्य स्वलक्षणम् // vakk_1.27 //

[017|24-017|26] ये ऽप्यन्ये स्कन्धायतनधातवः सूत्रान्तरेषूक्तास्ते ऽप्येष्वेव यथोक्तेषु स्कन्धादिषु प्रतिओपाद्याः स्वं स्वं लक्षणमेषां यथाविहितमस्मिंअच्छास्त्रे संप्रधर्य /

[017|26-018|02] तत्र तावत् पञ्चानां शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धानां शीलस्कन्धो रूपस्कन्धेन संगृहीतः /

[018|02-017|02] शेषाः संस्कारस्कन्धेन /

[018|02-018|03] दशानां कृत्स्नायतनानामष्टावलोभस्वभावत्वाद्धर्मायतनेन /

[018|03] सपरिवाराणि तु पञ्चस्कन्धस्वभावत्वान्मनोधर्मायतनाभ्याम् /

[018|04] तथा ऽभिभ्वायतनानि /

[018|04-018|05] आकाशविज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्ने चत्वारि चाकाशानन्त्यायतनादीनि चतुःस्कन्धस्वभावत्वात् मनोधर्मायतनाभ्याम् /

[018|05-018|06] पञ्च विमुक्त्यायतनानि प्रज्ञास्वभावत्वाद्धर्मायतनेन /

[018|06] सपरिवाराणि तु शब्दो मनोधर्मायतनैः /

[018|07] द्वयोरायतनयोरसंज्ञिसत्त्वा दशभिरायतनैर्गन्धर्सायतनाभावात् /

[018|07-018|08] नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगा मनोधर्मायतनाभ्याम् /

[018|08] एवं बहुधातुके ऽपि द्वाषष्टिर्धातवो देशिताः /

[018|08-018|09] तेषां यथायोगं संग्रहो वेदितव्यः //

[018|10-018|11] य इमे तत्र षड् धातवः उक्ताः पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुराकाशधातुर्विज्ञानधातुरित्येषां द्वयोर्लक्षणमनुक्तम् /

[018|11-018|12] तत् किमाकाशमेवाकाशधातुर्वेदितव्यः सर्वं अच विज्ञानं विज्ञानधातुः/

[018|12] नेत्याह / किं तर्हि / द्वारवातायनमुखनासिकादिषु

[018|13] छिद्रमाकाशधात्वाख्यम्

[018|14] छिद्रमित्युच्यमानं किं वेदितव्यम् /

[018|15] आलोकतमसी किल /

[018|16] नहि छिद्रमालोकतमोभ्यामन्यद् गृह्यते /

[018|16-018|17] तस्मात् किलाकाशधातुरालोकतमःस्वभावो रात्रिन्दिवस्वभावो वेदितव्यः /

[018|17-018|18] स एव चाघसामन्तकं रूपमित्युच्यते /

[018|18] अघं किल चित्तस्थं रूपम् / अत्यर्थं घातात् /

[018|18-018|19] तस्य तत्सामन्तकमिति /

[018|19] अघं च तदन्यस्य रूपस्य तत्राप्रतिघातात्सामन्तकं चान्यस्य रूपस्येत्यपरे /

[018|20] विज्ञानधातुर्विज्ञानं सास्रवं

[018|21] कस्मादनास्रवं नोच्यते / यस्मादिमे षड् धातव इष्टाः /

[018|22] जन्मनिश्रयाः // vakk_1.28 //

[018|23] एते हि जन्मनः प्रतिसन्धिचित्ताद्यावत् च्युतिचित्तसाधारणभूताः

[018|23-018|24] अनास्रवास्तु धर्मा नैवमिति /

[018|24-018|25] तदेवं सत्येषां चत्वारो धातवः स्प्रष्टव्यधातावन्तर्भूताः पञ्चमो रूपधातौ षष्ठः सप्तसु विज्ञानधातुष्विति /

[018|26] ये पुनरिमे अष्टादश धातव उक्तास्तेषां कति सनिदर्शनाः कत्यनिदर्शनाः /

[019|01] सनिदर्शन एको ऽत्र रूपं

[019|02] स हि शक्यते निदर्शयितुमिदमिहामुत्रेति / उक्तं भवति अनिदर्शनाः शेषा इति //

[019|03] कति सप्रतिघाः कत्यप्रतिघाः /

[019|04] सपरतिघा दश /

[019|05] रूपिणः /

[019|06] य एते रूपस्कन्धसंगृहीता दश धातव उक्तास्ते सप्रतिघाः /

[019|06-019|07] प्रतिघो नाम प्रतिघातः स च त्रिविधः /

[019|07] आवरणविषयालम्बनप्रतिघातः /

[019|07-019|08] तत्रावरणप्रतिघातः स्वदेशे परस्योत्पत्तिपोरतिवन्धः /

[019|08] यथा हस्तो हस्ते प्रतिहन्यते उपले वा / उपलो ऽपि तयोः /

[019|09] विषयप्रतिघातश्चक्षुरादीनां विषयिणां रूपादिषु विषयेषु /

[019|09-019|10] यथोक्तं प्रज्ञप्ता"वस्ति चक्षुर्जले प्रतिहन्यते न स्थले /

[019|10] यथा मत्स्यानाम् /

[019|10-019|11] अस्ति स्थले न जले /

[019|11] प्रायेण मनुष्याणाम् / अस्त्युभयत्र /

[019|11-019|12] शिशुमारमण्डूकपिशाचकैवर्त्तादीनाम् /

[019|12] अस्ति नोभयत्र / एतानाकारान् स्थापयित्वा /

[019|12-019|13] अस्ति चक्षुर्यद्रात्रौ प्रतिहन्यते न दिवा /

[019|13] तद्यथा तितीलोलूकादीनाम् / दिवा न रात्रौ /

[019|13-019|14] प्रायेण मनुष्याणाम् /

[019|14] रात्रौ दिवा च / श्वशृगालतुरगद्वीपिमार्जारादीनाम् / नोभयत्र /

[019|14-019|15] एतानाकारान् स्थापयित्वे"त्ययं विशयप्रतिघातः /

[019|15-019|16] आलम्बनप्रतिघातश्चित्तचैत्तानां स्वेष्बालम्वनेषु /

[019|16] कः पुनर्विषयालम्बनयोर्विशेषः /

[019|16-019|17] यस्मिन् यस्य कारित्रं स तस्य विषयः /

[019|17] यच्चित्तचैत्तैर्गृह्यते तदालम्बनम् /

[019|17-019|18] कः पुनः स्वस्मिन्विषये प्रवर्त्तमानमालम्वने वा प्रतिहन्यत इत्युच्यते /

[019|18] तस्मात् परेणाप्रवृत्तेः /

[019|18-019|19] निपातो वा ऽत्र प्रतिघातो या स्वविषये प्रवृत्तिः

[019|19-019|20] तदिहावरणप्रतिघातेन दशानां सप्रतिघत्वं वेदितव्यमन्योन्यावरणात् /

[019|20-019|21] ये धर्मा विषयप्रतिघातेन सप्रतिघा आवरणप्रतिघातेनापि त इति चतुष्कोटिकः

[019|21] प्रथमा कोटिः सप्त चित्तधातवो धर्मधातुप्रदेशश्च यः संप्रयुक्तः /

[019|22] द्वितीया पञ्च विषयाः / तृतीया पञ्चेन्द्रियाणि /

[019|22-019|23] चतुर्थी धर्मधातुप्रदेशः संप्रयुक्तकवर्ज्यः /

[019|23-019|24] ये धर्मा विशयप्रतिघातेन सप्रतिघा आलम्बन प्रतिघातेनापि त इति /

[019|24] पश्चात्पादकः / ये तावदालम्बनप्रतिघातेनापि विषयप्रतिघातेनापि ते /

[019|25-010|25] स्युर्विषयप्रतिघतेनैव नालम्बनप्रतिघातेन /

[019|25] पञ्चेन्द्रियाणि /

[020|01-020|02] "यत्रोत्पित्सोर्मनसः प्रतिघतः शक्यते परैः कर्त्तुम् / तत्सप्रतिघं ज्ञेयं विपर्ययादप्रतिघमिष्टमि"ति

[020|03] भदन्तकुमारलातः / उक्ताः सप्रतिघा अप्रतिघाश्च //

[020|04] एषामष्टादशधातूनां कति कुशलाः कत्यकुशलाः कत्यव्याकृता /

[020|05] अव्याकृता अष्टौ

[020|06] कतमे अष्टौ / य एते सप्रतिघा दशोक्ताः /

[020|07] त एवारूपशब्दकाः // vakk_1.29 //

[020|08] पञ्चेन्द्रियाणि गन्धरसस्प्रष्टव्या धातवश्च /

[020|08-020|09] एते ऽष्टौ कुशलाकुशलभावेनाव्याकरणादव्याकृताः /

[020|09] विपाकं प्रत्यव्याकरणादित्यपरे / एवमनास्रवे ऽपि प्रसङ्गः //

[020|10] त्रिधा ऽन्ये

[020|11] अन्ये दश धातवः कुशलाकुशलाव्याकृताः /

[020|11-020|12] तत्र सप्त धातवो ऽलोभादिसंप्रयुक्ता कुशलाः /

[020|12] लोभादिसंप्रयुक्ता अकुशलाः / अन्ये अव्याकृताः /

[020|12-020|13] धर्मधातुरलोभादिस्वभावसंप्रयुक्तसमुत्थः प्रतिसंख्यानिरोधश्च कुशलः /

[020|13-020|14] लोभादिस्वभावसंप्रयुक्तसमुत्थो ऽकुशलः

[020|14] अन्यो ऽव्याकृतः /

[020|14-020|15] रूपशब्दधातू कुशलाकुशलचित्तसमुट्थौ कुशलाकुशलौ कायवाग्विज्ञप्तिसंगृहीतौ /

[020|15] तदन्याव्याकृतौ / उक्तः कुशलादिभावः /

[020|16] एषामष्टादशधातूनां कति कामधात्वाप्ताः कति रूपधात्वाप्ताः /

[020|17] कामधात्वाप्ताः सर्वे

[020|18] आप्ता अवियुक्ताः कामधातुप्रतिसंयुक्ता इत्यर्थः /

[020|19] रुपे चतुर्दश /

[020|20] रूपधातौ चतुर्दश धातवः /

[020|21] विना गन्धरसघ्राणजिह्वाविज्ञानधातुभिः // vakk_1.30 //

[020|22] तत्र हि गन्धरसौ न स्तः /

[020|22-020|23] तयोः कवडीकाराहारत्वात्तद्द्वीतरागाणां च तत्रोपपत्तेः /

[020|23] ततो घ्राणजिह्वाविज्ञाने अपि न स्तः /

[020|23-020|24] आलम्बनाभावात् /

[020|24] एवं तर्हि स्प्रष्टव्यधातोरपि तत्रभावप्रसङ्गः / कवडीकाराहारत्वात् /

[020|25] यो नाहारस्वभावः स तत्रास्ति / गन्धरसयोरप्येष प्रसङ्गः /

[020|25-020|26] नास्ति विना ऽभ्यवहारेण गन्धरसयोः परिभोगः /

[020|26-021|01] अस्ति तु स्प्रष्टव्यस्येन्द्रियाश्रयाधारप्रावरणभावेन /

[021|01-021|02] तस्मादभ्यवहारवीतरागाणां गन्धरसौ तत्र निष्प्रयोजनौ न तु स्प्रष्टव्यम् /

[021|02] अन्ये पुनराहुः /

[021|02-021|03] ध्यानसमापत्तिसनिश्रयेणेह रूपाणि संदृश्यन्ते शब्दाश्च श्रूयन्ते /

[021|03] प्रस्रब्धिसहगतेन स्प्रष्टव्य विशेषेण च कायो ऽनुगृह्यते /

[021|03-021|04] अत एषामेव त्रयाणां ध्यानोपपत्तौ संभवो न गन्धरसयोरिति /

[021|04] एवं तर्हि घ्राणजिह्वेन्द्रिययोरभावप्रसङ्गो निष्प्रयोजनत्वात् /

[021|05] अस्ति प्रयोजनम् /

[021|05-021|06] ताभ्यां हि विनाऽ; श्रयशोभैव न स्यादिति व्यवहार्श्च /

[021|06-021|07] यद्येतत् प्रयोजनमधिष्ठानमेवास्तु शोभार्थं वचनार्थं च मा भूदिन्द्रियम् /

[021|07] नानिन्द्रियमधिष्ठानं संभवति / पुरुषेन्द्रियाधिष्ठानवत् /

[021|07-021|08] युक्तस्तदसंभवो निष्प्रयोजनत्वात् /

[021|08-021|09] घ्राणजिह्वाधिष्ठानं तु सप्रयोजनम्

[021|09] अतो ऽस्य विना ऽपीन्द्रियेण युक्तः संभवः /

[021|09-021|10] निःप्रयोजना ऽपीन्द्रियाभिनिर्वृत्तिर्भवति /

[021|10] यथा गर्भे नियतमृत्यूनाम् / स्यान्नाम निःप्रयोजना न तु निर्हेतुका /

[021|11] कश्च हेतुरिन्द्रियोत्पत्तेः / इन्दरियसतृष्णस्य कर्मविशेषः /

[021|11-021|12] यश्च विषयाद्वितृष्णः स नियतमिन्द्रियादपीति /

[021|12] न तद्विषयवीतरागाणां घ्राणजिह्वेन्द्रिये संभवितुमर्हतः /

[021|13] पुरुषेन्द्रैयमपि वा किं न निवर्त्तते / अशोभाकरत्वात् /

[021|13-021|14] कोशगतवस्तिगुह्यानां किं न शोभेत /

[021|14] न च प्रयोजनवशादुत्पत्तिः / किं तर्हि /

[021|14-021|15] कारणवशादित्यशोभाकरस्यापि स्यादेव सति हेतावुत्पत्तिः /

[021|15] सूत्रं तर्हि विरुध्यते /

[021|15-021|16] "अविकला अहीनेन्दरिया" इति /

[021|16] यानि तत्रेन्द्रियाणि तैरविकला अहीनेन्द्रिया इति को ऽत्र विरोधः /

[021|16-021|17] इतरथा हि पुरुशेन्द्रियस्यापि स्यात् प्रसङ्गः /

[021|17] एवं तुवर्णयन्ति /

[021|17-021|18] स्त एव तत्र घ्राणजिव्हेन्द्रिये न तु गन्धरसौ /

[021|18] आत्मभावमुखेन हि षडायतने तृष्णासमुदाचारो न विषयमुखेन /

[021|19] पुरुषेन्द्रिये तु मैथुनस्पर्शमुखेनेति / तस्मात्सिद्धमेतद्रूपधात्वाप्ताश्चतुर्दश धातव इति /

[021|20] आरूप्याप्ता मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः /

[021|21-021|22] रूपवीतरागाणां तत्रोपपत्तिरतो ऽत्र दश रूपस्वभावा धातवस्तदाश्र्रयालम्बनाश्च पञ्च विज्ञानधातावो न संअभवन्ति //

[021|23] कति सास्रवाः कत्यनास्रवाः / य एते मनोधर्ममनोविज्ञानधातव उक्ताः

[021|24] सास्रवानास्रवा एते त्रयः

[021|25] ये मार्गसत्यासंस्कृतसंघृहीतास्ते ऽनास्रवा अन्ये सास्रवाः /

[021|26] शेषास्तु सास्रवाः // vakk_1.31 //

[022|01] पञ्चदश धातवः शेषास्त्वेकान्तसास्रवाः //

[022|02] कति सवितर्काः सविचाराः कत्यवितर्का विचारमात्राः कत्यवितर्का अविचाराः /

[022|03] सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः /

[022|04] नित्यमेते वितर्कविचाराभ्यां संप्रयुक्ताः / अवधारणार्थो हिशब्दः /

[022|05] अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः

[022|06] मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्चान्त्याः एते त्रयस्त्रिप्रकाराः /

[022|06-022|08] तत्र मनोधातुर्मनोविज्ञानधातुः संप्रयुक्तश्च धरमधातुरन्यत्र वितर्कविचाराभ्यां कामधातौ प्रथमे च ध्याने सवितर्काः सविचाराः /

[022|08] ध्यानान्तरे ऽवितर्का विचारमात्राः /

[022|08-022|09] द्वितीयाद्ध्यानात् प्रभृत्याभवाग्रादवितर्का अविचाराः /

[022|09-022|10] सर्वश्चासंप्रयुक्तो धर्मधातुर्ध्यानातरे अच विचारः /

[022|10-022|11] वितर्कस्तू नित्यमविअतर्को विचारमात्रो द्वितीयवितर्काभावात् विचारसंप्रयोगाच्च /

[022|11] कामधातौ प्रथमे ध्याने विचार एषु त्रिप्रकारेषु नान्तर्भवति /

[022|11-022|12] स कथं वक्तव्यः /

[022|12] अविचारो वितर्कमातरः / द्वितीयविचाराभावात् वितर्कसंप्रयोगाच्च /

[022|13] अत एवोच्यते "स्युः सवितर्कसविचारायां भूमौ धर्माश्चतुःप्रकाराः /

[022|14] सवितर्काः सविचारा विचारवितर्कवर्ज्याः संप्रयुक्ताः /

[022|14-022|15] अवितर्को विचारमात्रो वितर्कः /

[022|15] अवितर्का अविचारा असंप्रयुक्ताः / अविचारो वितर्कमात्रो विचार" इति /

[022|16] शेषा उभयवर्जिताः // vakk_1.32 //

[022|17] दश रुपिणो धातवः शेषा नित्यमवितर्का अविचारा असंप्रयोगित्वात् //

[022|18] यदि पञ्च विज्ञानकायाः सवितर्काः सविचाराः कथमविकल्पका इत्युच्यन्ते /

[022|19] निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाविकल्पकाः /

[022|20] त्रिविधः किल विकल्पः / स्वभावाभिनिरूपणानुस्मरणविकल्पः /

[022|20-022|21] तदेषां स्वभावविकल्पो ऽस्ति /

[022|21] नेतरौ / तस्मादविकल्पका इत्युच्यन्ते /

[022|21-022|22] यथा एकपादको ऽश्वो ऽपादक इति /

[022|22] तत्र स्वभावविकल्पो वितर्कः / स चैत्तेषु पश्चान्निर्देक्ष्यते /

[022|22-022|23] इतरौ पुनः किंस्वभावौ /

[022|23] यथाक्रमं

[022|24] तौ प्रज्ञा मानसी व्यग्रा स्मृतिः सर्वैव मानसी // vakk_1.33 //

[022|25] मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता प्रज्ञा मानसीत्युच्यते / असमाहिता व्यग्रेत्युच्यते /

[022|25-022|26] सा ह्यभिनिरूपणाविकल्पः /

[022|26] मानस्येव सर्वा स्मृतिः समाहिता चासमाहिता चानुस्मरणविकल्पः /

[022|27] कति सालम्बनाः कत्यनालम्बनाः /

[023|01] सप्त सालम्बनाश्चित्तधातवः

[023|02-023|03] चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनोविज्ञानधातवो मनोधातुश्च एते सप्त चित्तधातवः सालम्बना विषयग्रहणात् /

[023|04-021|04] अर्धं च धर्मतः /

[023|05] सालम्बनं यच्चैतसिकस्वभावम् /

[023|05-023|06] शेषा दश रूपिणो धातवो धर्मधातुप्रदेशश्चासंप्रयुक्तको ऽनालम्बना इत् इसिद्धम् /

[023|07] कत्युपात्ताः कत्यनुपात्ताः /

[023|08] नवानुपात्ताः /

[023|09] कतमे नव / ये सप्त सालम्बना उक्ताः अष्टमष्यार्धेन सार्धम् /

[023|10] ते चाष्टौ शब्दश्च

[023|11] इमे ते नवानुपात्ताः / सप्त चित्तधातवो धर्मधातुः शब्दधातुश्च /

[023|12] अन्ये नव द्विधा // vakk_1.34 //

[023|13-013|13] उपात्ता अनुपात्ताश्च /

[023|13] तत्र चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायाः प्रत्युत्पन्ना उपात्ताः /

[023|14] अतीतानागता अनुपात्ताः /

[023|14-023|15] रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवः प्रत्युत्पन्ना इन्द्रियाविनिर्भागिण उपात्ताः /

[023|15-023|16] अन्ये ऽनुपात्तास्तद्यथा मूलवर्जेषु केशरोमनखदन्तेषु विण्मूत्रखेटसिंघाणकशेणितादिषु भूम्युदकादिषु च /

[023|16] उपात्तमिति को ऽर्थः /

[023|16-023|17] यच्चित्तचैत्तैरधिष्ठानभावेनोपिअगृहीतमनुग्रहोपघाताभ्यामन्योन्यानुविधानात् /

[023|17] यल्लोके सचेतनमित्युच्यते /

[023|18] कति धातवो भूतस्वभावाः कति भौतिकाः /

[023|19] स्प्रष्टव्यं द्विविधं

[023|20] भूतानि भौतिकं च / तत्र भूतानि चत्वारि / भौतिकं श्लक्ष्णत्वादि सप्तविधम् /

[023|21] भूतेषु भवत्वात् /

[023|22] शेषा रूपिणो नव भौतिकाः /

[023|23] पञ्चेन्द्रियधातवश्च चत्वारो विषयाः / एते नव धातवो भौतिका एव /

[023|24] धर्मधात्वेकदेशश्च

[023|25] अविज्ञप्तिसंज्ञको भौतिकः /

[023|25-024|01] शेषाः चित्तधातवो धर्मधातुश्चाविज्ञप्तिवर्ज्यो नोभयथा /

[024|01-023|01] "भूतमात्रं दशायतनानी"ति भदन्त्ब्दुद्धदेवः /

[024|01-024|02] तच्च नैवं भूतानां चतुष्ट्व खक्खटादिलक्षणावधारणात् सूत्रे /

[024|02] तेषां स्प्रष्टव्यत्वात् /

[024|02-024|03] न हि काठिन्यादीनि चक्षुरादिभिर्गृह्यन्ते नापि वर्णादयः कायेन्द्रियेण /

[024|03-024|05] उक्तं च सूत्रे "चक्षुर्भिक्षो आध्यात्मिकमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय रूपप्रसादो अरुप्यनिदर्शनं सप्रतैघं एवं यावत् कायः

[024|05-024|06] रूपाणि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादायरुपि सनिदर्शनं सप्रतिघम् /

[024|06-024|07] शब्दो भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतान्युपादाय रुप्यनिदर्शनं सप्रतिघम् /

[024|07] एवं गन्धरसाः /

[024|07-024|08] स्प्रष्टव्यानि भिक्षो बाह्यमायतनं चत्वारि महाभूतानि चत्वारि महाभूतान्युपादाय रूप्यनिदर्शनं सप्रतिघमि"ति /

[024|09] स्प्रष्ट्र्व्यायतनिकदेशेनैव भूतानां संग्रहाच्छेषं न भूतानीति स्पष्टमादर्शितम् /

[024|09-024|10] यत्तर्हि सूत्रे उक्तं "यच्चक्षुषि मंसपिण्डे खक्खटं खरगतमि"ति

[024|10-024|11] तेनाविनिर्भदिवर्त्तिनो मंसपिण्ड्स्यैष उपदेशः /

[024|11-024|12] षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष"इति गर्भवक्रान्तौ मौलसत्त्वद्रव्यसंदर्शनार्थम् /

[024|12] पुनः षट्स्पर्श्यतनवचनाच्चैत्ताभावप्रसङ्गाच्च /

[024|12-024|13] न च युक्तं चित्तमेव चैत्ता इत्यभ्युपेतुम् /

[024|13-024|14] "संज्ञा च वेदना च चैतसिक एष धर्मश्चित्तान्वयाच्चित्तनिश्रितऽ; इति सूत्रे वचनात्सरागचित्तादि वचनाच्च /

[024|15] तस्माच्यथोक्तं धातूनं भूतभौतिकत्वम् /

[024|16] कति संचिताः कत्यसंचिताः /

[024|17] संचिता दश रूपिणः // vakk_1.35 //

[024|18] पञ्चेन्द्रियधातवः पञ्च विषयाः संचिताः /

[024|18-024|19] परमाणुसंघातत्वात् शेषा न संचिता इति सिद्धं भवति //

[024|20-024|21] अष्टादशानं धातूनां कश्छीनत्ति कशिचिआद्यते को दहति को दह्यते कस्तुलयति कस्तुल्यते /

[024|22] छिनत्ति च्छिद्यते चैव बाह्यं धातुए चतुष्टयम् /

[024|23] रूपगन्धरसस्प्रष्टव्याख्यं परशुदार्वादिसंज्ञकम् / छेदो नाम क एष धर्मः /

[024|23-024|24] संबन्धोत्पादिनः संघातस्रोतसो विभक्तोत्पादनम् /

[024|24] न कायेन्द्रियादीनि च्छिद्यन्ते /

[024|24-024|25] निरवशेषाङ्गच्छेदे तदद्वैधीकरणात् /

[024|25] न हीन्द्रियाणि द्विधा भवन्ति /

[024|25-024|26] छिन्नस्याङ्गस्य निरिन्द्रियत्वात् /

[024|26] न चापि च्छिन्दन्ति / मणिप्रभावदन्धत्वात् /

[024|26-024|27] यथा च्छिनत्ती च्छियते चैव बाह्यं धातुचतुष्टयम् /

[025|01] दह्यते तुलयत्येवं

[025|02] तदेव दह्यते तदेव तुलयति / नेन्द्रियाण्यच्छत्वान्मणिप्रभावत् / न शब्द उछेदित्वात् /

[025|03] विवादो दग्धृतुल्ययोः // vakk_1.36 //

[025|04] केचिदाहुः तदेव धातुचतुष्टयं दाहकं तुल्यं च

[025|04-025|05] केचिदाहुस्तेजोधातुरेव दग्धा गुरुत्वमेव च तुल्यमिति /

[025|06-025|07] कति विपाकजाः धातवः कत्यौपचयिकाः कति नैह्ष्यन्दिकाः कति द्रवयुक्ताः कति क्षणिकाः /

[025|07] आह /

[025|08] विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मं /

[025|09-025|10] अध्यात्मं तावत् पञ्च धातवः चक्षुरादयो विपाकजाश्चौपचयिकाश्च /

[025|10] नैःष्यन्दिका न सन्ति / तद्व्यतिरिक्तनिष्यन्दाभावात् /

[025|10-025|11] तत्र विपाकहेतोर्जाताः विपाकजाः /

[025|11] मध्यपदलोपात् गोरथवत् /

[025|11-025|12] फलकालप्राप्तं वा कर्म विपाक इत्युच्यते /

[025|12] विपच्यत इति कृत्वा / तस्माज्जाता विपाकजाः /

[025|12-025|13] फलं तु विपक्तिरेवेति विपाकः /

[025|13] भवतु फलहेतौ फलोपचारो यथा फले हेतूपचारः /

[025|13-025|14] "षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं कर्म वेदितव्यम्"इति /

[025|14-025|15] आहारसंस्कारस्वप्नसमाधिविशेषैरुपचिता औपचयिकाः /

[025|15] ब्रह्ंअचर्येण चेत्येके / अनुपघातमात्रं तु तेन स्यान्नोपचयः /

[025|15-025|16] विपाकसन्तानस्योपचयसन्तानः प्रतिप्राकार इवारक्षा /

[025|16-025|17] शब्द औपचयिको नैःष्यन्दिकश्चास्ति /

[025|18] विपाकजः /

[025|19] न शब्दः

[025|20] किं कारणम् / ईहातः प्रवृत्तेः /

[025|20-025|21] यत्तर्हि प्रज्ञप्तिशास्त्रे उक्तं "पारुष्यविरतेः सुभावितत्वाद् ब्रह्मस्वरता महापुरुषलक्षणं निर्वर्त्त इति /

[025|21] तृतीया ऽसौ परंपरेत्येके /

[025|22] कर्मभ्यो हि भूतानि भूतेभ्यः शब्दः इति / पञ्चम्यसौ परंपरेत्यपरे /

[025|22-025|24] कर्मभ्यो हि विपाकजानि महाभूतानि तेभ्यश्चौपचयिकानि तेभ्यो नैःष्यन्दिकानि तेभ्यः शब्द इति /

[025|24-025|25] एवम् तर्हि शाही हिक्यपि वेदना कर्मजभूतसंभूतत्वान्न विपाकः प्रप्नोति /

[025|25] यदि शब्दवद् युक्तिविरोधः स्यात् /

[025|26] अप्रतिघा अष्टौ नैःष्यन्दिकविपोआकजाः // vakk_1.37 //

[025|27] कतमे ऽष्टौ / सप्त चित्तधातवो धर्मधातुश्च / नैःष्यन्दिकाः सभागसर्वत्रगहेतुजनिताः /

[026|01] विपाकजा विपाकहेतुजनिताः / औपचयिका न सन्त्यप्रतिघानां सञाभावात् /

[026|02] त्रिधा ऽन्ये

[026|03] अन्ये चत्वारः शेषा रूपरसगन्धस्प्रष्टव्यधातवः /

[026|03-026|04] ते विपाकजा अप्यौपचयिका अपि नैःष्यन्द्रिका अपि /

[026|05] द्रव्यवानेकः

[026|06] असंस्कृतं हि सारत्वाद् द्रव्यम् / तच्च धर्मधातावस्त्यतो धर्मधातुरेको द्रव्ययुक्तः /

[026|07] क्षणिकाः पश्चिमास्त्रयः /

[026|08] मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च पाठक्रमेण पश्चिमाः /

[026|08-026|09] ते प्रथमानास्रवे दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिकलापे क्षणमेकमनैःष्यन्दिका भवन्त्यतः क्षणिका इत्युच्यन्ते /

[026|09-026|10] अन्यसंभूतसंस्कृतो नास्ति कश्चिदनैःष्यन्दिकः /

[026|10-026|11] तत्र दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिसंप्रयुक्तं चित्तं मनोधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च /

[026|11] शेषास्तत्सहभुवो धर्मधातुः //

[026|12-025|12] इदं विचार्यते /

[026|12-026|13] यश्चक्षुर्धातुना ऽसमन्वागतः समन्वागमं प्रतिलभते चक्षुर्विज्ञानधातुना ऽपि सः /

[026|13] यो वा चक्षुर्विज्ञानधातुना चक्षुर्धातुना ऽपि सः / आह /

[026|14] चक्षुर्विज्ञानधात्वोः स्यात् पृथक् लाभः सहापि च // vakk_1.38 //

[026|15] पृथक् तावत् स्याच्चक्षुर्धातुना न चक्षुर्विज्ञानधातुना /

[026|15-026|16] कामधातौ क्रमेण चक्षुरिन्द्रियं प्रतिलभमानः /

[026|16] आरुप्यधातुच्युतश्च द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपद्यमानः /

[026|16-026|17] स्याच्चक्षुर्विज्ञानधातुना न चक्षुर्धातुना /

[026|17-026|18] द्वितीयादिध्यानोपपन्नश्चक्षुर्विज्ञान संमुखीकुर्वाणस्तत्प्रच्युतश्चाधस्तादुपपद्यमानः /

[026|18-026|19] सहापि स्यादुभयेन समन्वागमं प्रतिलभते /

[026|19] आरूप्यधातुच्युतः कामधातौ ब्रह्मलोके चोपपद्यमानः / नोभयेन /

[026|20] एतानाकारान् स्थापयित्वा / यश्चक्षुर्धातुना समन्वागतश्चक्षुर्विज्ञानधातुना ऽपि सः /

[026|21] चतुष्कोटिकः / प्रथमा कोटिर्द्वितीयादिषु ध्यानेषूपपन्नश्चक्षुर्विज्ञानासंमुखीकुर्वाणः /

[026|22] द्वितीया कामधातावलब्धविहीन चक्षुः /

[026|22-026|23] तृतीया कामधातौ लब्धाविहीनचक्षुः प्रथमध्यानोपपन्नो द्वितीयादिध्यानोपपन्नश्च पश्यन् /

[026|23-026|24] चतुऋथ्येतानाकारान् स्थापयित्वा /

[026|24-026|25] एवं चक्षुर्धातुरूपधात्वोश्चक्षुर्विज्ञानरूपधात्वोश्च प्रतिलम्भसमन्वागमौ यथायोगमभ्यूहितव्यौ /

[026|25] एतस्य प्रसङ्गस्य समुच्चयार्थश्चशब्दः सहापि च इति /

[027|01] कत्याध्यात्मिका धातवः कति बाह्याः /

[027|02] द्वादशाध्यात्मिकाः

[027|03] कतमे द्वादश /

[027|04] हित्वा रूपादन्

[027|05] षड् विज्ञानानि षडाश्रया इत्येते द्वादश धातव आध्यात्मकाः /

[027|05-027|06] रूपादयस्तु षड् विषयधातवो बाह्याः /

[027|06] आत्मन्यसति कथमाध्यात्मिकं बाह्यं वा /

[027|06-027|07] अहङ्कारसन्निश्रयत्वाच्चित्तमात्मेत्युपचर्यते /

[027|08] "आत्मना हि सुदान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति पण्डितः"

[027|09-026|09] इत्युक्तम् /

[027|09] चित्तस्य चान्यत्र दमनमुक्तं भगवता /

[027|10] "चित्तस्य दमनं साधु चित्तं दान्तं सुखावहम्" इति /

[027|11] अत आत्मभूतस्य चित्तस्याश्रयभावेन प्रत्यासन्नत्वात् /

[027|11-027|12] चक्षुरादीनामाध्यात्मिकत्वं रूपादीनां विषयभावाद् बाह्यत्वम् /

[027|12-027|13] एवम् तर्हि षड् विज्ञानधातव आध्यात्मिका न प्राप्नुवन्ति /

[027|13] न ह्येते मनोधातुत्वमप्राप्ताश्चित्तस्याश्रयीभवन्ति /

[027|13-027|14] यदा तदा त एव ते भवन्तीति लक्षणं नातिबर्त्तन्ते /

[027|14-027|15] अन्यथा हि मनोधातुरतीत एव स्यान्नानागतप्रत्युत्पन्नः /

[027|15] इष्यन्ते चाष्टादश धातवस्त्रैयध्विकाः /

[027|15-027|16] यदि चानागतप्रत्युत्पन्नस्य विज्ञानस्य मनोधातुलक्षणं न स्यात् अतीते ऽप्यध्वनि मनोधातुर्न व्यवस्थाप्येत /

[027|17] नहि लक्षणस्याध्वसु व्यभिचारो ऽस्तीति //

[027|18] कति धातवः सभागाः कति तत्सभागाः / एकान्तेन तावत् [027|19] धर्मसंज्ञकः /

[027|20] सभागः

[027|21-027|22] यो हि विषयो यस्य विज्ञानस्य नियतो यदि तत्र तद्विज्ञानमुत्पन्तं भवत्युत्पत्तिधर्मि वा एवं स विषयः सभाग इत्युच्यते /

[027|22-027|23] न च सो ऽस्ति कश्चिद्धर्मधातुर्यत्र नानन्तं मनोविज्ञानमुत्पन्नमुत्पत्स्यते वा /

[027|23-027|24] तथा हि सर्वार्यपुद्गलानामिदं चित्तमवश्यमुत्पद्यते "सर्वधर्मा अनात्मान" इति /

[027|14-027|25] तस्य च स्वभावसहभूनिर्मुक्ताः सर्वधर्मा आलम्बनम् /

[027|25-027|26] स पुनश्चित्तक्षणो ऽन्यस्य चित्तक्षणस्यालम्बनमिति द्वयोः क्षणयोः सर्वधर्मा ह्यालम्बनं भवन्ति /

[027|26] तस्माद् धर्मधातुअर्नित्यं सभागः /

[027|27] तत्सभागाश्च शेषाः

[027|28] सभागश्चेति चशब्दः / को ऽयं तत्सभागो नाम /

[028|01] यो न स्वकर्मकृत् // vakk_1.39 //

[028|02] उक्तं भवति यः स्वकर्मकृत् स सभाग इति /

[028|02-028|03] तत्र येन चक्षुषा रूपाण्यपश्यत् पश्यति द्रक्ष्यति वा तदुच्यते सभागं अचक्षुः /

[028|03-028|04] एवं यावन्मनः स्वेन विषयकारित्रेण वक्तव्यम् /

[028|04] तत्सभागं चक्षुः काश्मीराणां चतुर्विधम् /

[028|04-028|05] यद् दृष्ट्वा रूपाणि निअरुद्धं निरुध्यते निरोत्स्यते वा यच्चानुत्पत्तिधर्मि /

[028|05-028|06] पाश्चात्त्यानां पुनः पञ्चविधम् /

[028|06] तदेवानुत्पत्तिधर्मि द्विधा कृत्वा विज्ञानसमायुक्तं चासमायुस्क्तं च /

[028|07] एवं यावत् कायो वेदितव्यः / मनस्त्वनुत्पत्तिधर्मकमेव तत्सभागम् /

[028|07-028|08] रूपाणि च यानि चक्षुषा ऽपशायत् पश्यति द्रक्ष्यति वा तानि सभागानि /

[028|08] तत्सभागानि चतुर्विधानि /

[028|09] यान्यदृष्टान्येव निरुद्धानि निरुध्यन्ते निरुत्स्यन्ते वा यानि चानुत्पत्तिधर्मीणि /

[028|09-028|10] एवं यावत् स्प्रष्टव्यानि /

[028|10] स्वेन्द्रियकारित्रेण सभागतत्सभागानि वेदितव्यानि /

[028|10-028|11] यदेकस्य चक्षुः सभागं तत्सर्वेषाम् /

[028|11] एवं तत्सभागमपि /

[028|110-02811] तथ यावन्मनः /

[028|11-028|12] रूपं तु यः पश्यति तस्य सभागं यो न पश्यति तस्य तत्सभागम् /

[028|12] किं कारणम् /

[028|12-028|13] अस्ति हि संभवो यद्रूपमेकः पश्यति तद्धवो ऽपि पश्येयुर्यथा चन्द्रनट्मल्लप्रेक्षासु /

[028|13-028|14] नतु संभवो ऽस्ति यदेकेन चक्षुषा द्वौ पश्येताम् /

[028|14] अतो ऽस्यासाधारणत्वादेकसन्तानवशेन व्यवस्थानम् /

[028|15] रूपस्य तु साधारणत्वात् अनेकसन्तानवशेन /

[028|15-028|16] यथा रौपमेवं शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवो वेदितव्याः /

[028|16] भवतु शब्द एवम् /

[028|16-028|18] गन्धादयस्तु य एकेन गृह्यन्ते न ते ऽन्येन प्राप्तगृहणादित्यसाधारणत्वादेषां चक्षुरादिवदतिदेशो न्याय्यः /

[028|18] अस्त्येतदेवमपि त्वेशामपि संभवं प्रति साधारणत्वम् /

[028|18-028|19] अस्ति ह्येष संभवो य एव गन्धादय एकस्य घ्राणादिविज्ञानमुत्पादयेयुस्त एवान्येषामपि /

[028|20] न त्वेवं चक्षुरादयः / तस्मान्देषां रूपादिवदतिदेशः /

[028|20-028|21] चक्षुर्विज्ञानादीनां सभागतत्सभागत्वमुत्पत्त्यनुत्पत्तिधर्मित्वाद्यथा मनोधातोः /

[028|22] सभाग इति को ऽर्थः /

[028|22-028|23] इन्द्रियविषयविज्ञानानामन्योन्यभजनं कारित्रभजनं वा भागः /

[028|23] स एषामस्तीति सभागः / स्पर्शसमानकार्यत्वाद्वा /

[028|23-028|24] ये पुनरसभागास्ते तेषा सभागानां जातिसामान्येन सभागत्वात् तत्सभागाः /

[028|25] कति धातवो दर्शनहेयाः कति भावनाहेयाः कत्यहेयाः / रूपिणस्तावत्

[028|26] दश भावनया हेयाः पञ्च च

[028|27] विज्ञानधातवः /

[028|28] अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा /

[028|29] मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च / एते त्रयो धातवः पाठानुपूर्व्या ऽन्त्यास्त्रिप्रकाराः /

[029|01] अष्टाशीत्यनुशयाः तत्सहभुवस्तत्प्रप्तयशाच सानुचरा दऋशनहेयाः /

[029|01-029|02] शेषाः सास्रवा भावनाहेयाः /

[029|02] अनास्रवा अहेयाः /

[029|02-029|03] ननु चान्यदपि दर्शनप्रहातव्यमस्ति पृथग्जनत्वमापायिकं च कायवाक्कर्म /

[029|03-029|04] आर्यमार्गविरोधित्वात् न तद् दऋशनप्रहातव्यम् /

[029|04] एष हि संक्षेपः /

[029|05] न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यडड्त्ःअजं

[029|06] नास्ति किञ्चिदक्लिष्टं दर्शनप्रहातव्यं नापि रूपम् /

[029|06-029|07] अक्लिष्टव्याकृतं च पृथग्जनत्वम् /

[029|07] समुच्छिन्नकुशलमूलवीतरागाणामपि तत्समन्वामत् रूपं कायवाक्कर्म /

[029|08] तस्मान्न दर्शनप्रहातव्यम् /

[029|08-029|09] सत्येष्व विप्रतिपत्तेर्दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ प्र्थग्जनत्वप्रसङ्गाच्च /

[029|10] नाप्यषष्टजम् // vakk_1.40 //

[029|11] षष्ठमुच्यते मन आयतनम् /

[029|11-029|12] तस्मादन्यत्र जातमषष्ठजं पञ्चेन्द्रियजं च यत्तदपि नास्ति दर्श्नप्रहातव्यम् //

[029|13] अष्टादशानां धातूनां कति दृष्टिः कति न दृष्टिः /

[029|14] चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशु दृष्टिः

[029|15] कतमः स इत्याह

[029|16] अष्टधा /

[029|17-029|18] पञ्च सत्कायदृष्ट्यादिका दृष्टयः लौकिकी सम्यग् दृष्टिः शैङ्क्षी दृष्टिरशैक्षी दृष्टिरित्ययमष्टप्रकारो धर्मधातुर्दृष्टि रव्रशिष्टो न दृष्टिः / तत्र सत्कायदृष्ट्यादीनामनुशायनिर्देशे निर्द्देशः प्राप्तकालो भविष्यति /

[029|19-029|20] लौकिकी पुनः सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता कुशलसास्रवा प्रज्ञा /

[029|20-029|21] शैक्षस्यनास्रवा दृष्टिः षैक्षी अशैक्षस्य अक्शैक्षी /

[029|21-029|22] समेघामेघरत्रिन्दिवरूपदर्शनवत् क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकीशैक्ष्यशैक्षीभिर्दृष्टिभिर्धर्मदर्शनम् /

[029|22] अथ कस्माल्लौदिकी सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसंप्रयुक्तैवोच्यते /

[029|23] यस्मात् /

[029|24] पञ्चविज्ञानसहजा धीर्न दृष्टिरतीरणात् // vakk_1.41 //

[029|25] सन्तीरिका हि दृष्टिरुपध्यानप्रवृत्तत्त्वात् / न चैवं पञ्चविज्ञानसहाजा प्रज्ञा /

[030|01] तस्माद्सौ न दृष्टिः / अत एव चान्या ऽपि क्लिष्टा ऽक्लिष्टा वा प्राज्ञा न दृष्टिः /

[030|02] चक्षुरिदानीमसन्तीरकत्वे कथं दृष्टिः / रूपालोचनार्थेन / यस्मात्

[030|03] चक्षुः पश्यति रूपाणि

[030|04] यदि चक्षुः पश्येदन्यविज्ञानसमङ्गिनो ऽपि पश्येत् / न वै सर्वं चक्षुः पश्यति / किं तर्हि /

[030|05] सभागं

[030|06] सविज्ञानकं यदा भवति तदा पश्यत्यन्यदा नेति /

[030|06-030|07] एवम् तर्हि तदेव चक्षुराश्रितम् विज्ञानं पश्यतीत्यस्तु /

[030|08] न तदाश्रितम् /

[030|09] विज्ञानं

[030|10] पश्यतीति शस्यमविज्ञातुम् / किं कारणम् /

[030|11] दृश्यते रूपं न किलान्तरितं यतः // vakk_1.42 //

[030|12] यस्मात् किल रूपं कुड्यादिव्यवहितं न दृश्यते /

[030|12-030|13] यदि हि विज्ञानं पश्येत्तस्स्याप्रतिघत्वात् कुड्यादिषु प्रतिघातो नास्ति इत्य्वाऋतमपि रूपं पश्येत् /

[030|13-030|14] नैव हावृते चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यत इत्यनुत्पन्नं कथं द्रक्ष्यति /

[030|14] किं खलु नोत्पद्यते /

[030|14-030|16] यस्य तु चक्षुः पश्यति तस्य चक्षुषः सपरतिघत्वाद्व्ययवहिते वृत्त्यभाव इति विज्ञानस्यानुत्पत्ति राश्रयेणैक विषयप्रवृत्तत्वात् युज्यते /

[030|16-030|17] किं नु वै चक्षुः प्राप्तविषयं कायेन्द्रियवत् यत आवृतं न पश्येत् /

[030|17] सप्रतिघत्वात् /

[030|17-030|18] काचाभ्रपटलस्फटिकाम्बुभिश्चान्तरितं कथं दृश्यते /

[030|18] सप्रतिघत्वाच्चक्षुष आवृतस्य रूपस्यादर्शनम् /

[030|19] किं तर्हि /

[030|19-030|20] यत्रालोकस्याप्रतिबन्ध आवृते ऽपि रुपे तत्रोपपद्यत एव चक्षुर्विज्ञानम् /

[030|20-030|21] यत्र तु प्रतिबन्धस्तत्र नोत्पद्यत इत्यनुत्पन्नत्वादावृतं नेक्ष्यते /

[030|21] यत्तर्हि सूत्र उक्तं "चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वे"ति /

[030|21-030|22] तेनाश्रयेणेत्ययमत्राभिसन्धिर्यथा "मनसा धर्मान् विज्ञाये" त्याह /

[030|22-030|23] न च मनो धर्मान् विजानाति /

[030|23] अतीतत्वात् / किं तर्हि / मनोविज्ञानम् /

[030|23-030|24] आश्रितकर्म वा आश्रयस्योपचर्यते /

[030|24] यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति /

[030|24-030|25] यथा च सूत्र उक्तं "चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि"ति /

[030|25] न च तानि चक्षुषा विज्ञायन्ते /

[030|25-030|27] उक्तं च सूत्रे "चक्षुर्ब्राह्मण द्वारं यावदेव रूपाणां दर्शनाय" इत्यतो गम्यते चक्षुषा द्वारेण विज्ञानं पश्यतीति / श्

[030|27] दर्शने तत्र द्वाराख्या / नह्येतद्युज्यते / चक्षुर्दार्शनं अरूपाणां दर्श्नायेति /

[031|01] यदि विज्ञानं क्पश्यति को विजानाति कश्चानयोर्विशेषः /

[031|01-031|02] यदेव हि रूपस्य विज्ञानं तदेवास्य दर्श्नमिति /

[031|02-031|03] तद्यथा काचित् प्रज्ञा पश्यतीत्यप्युच्यते प्रजानातीत्यप्येवं किञ्चिद्विज्ञानं पश्यतीत्यप्युच्याते विजानातीत्यपि /

[031|03] अन्ये पुनराहुः /

[031|03-031|04] "यदि चक्षुः पश्यति कर्तृभूतस्य चक्षुषः का ऽन्या दृशिक्रिये"ति वक्तव्यम् /

[031|04] तदेतदचोद्यम् /

[031|04-031|05] यदि हि विज्ञानं विजानातीतीष्यते /

[031|05] न च तत्र कर्तृक्रियाभेदः / एवमत्रापि /

[031|05-031|06] अपरे पुनर्ब्रुवते /

[031|06-031|07] "चक्षुर्विज्ञानं दर्शनं तस्याश्रयभावाच्चक्षुः पश्यतीत्युच्यते /

[031|07] यथा नादस्याश्रयभावात् घण्टा नदतीत्युच्यते" इति /

[031|07-031|08] ननु चईवं विज्ञानस्याश्रयभावाचक्षुर्विजानातीति प्राप्नोति /

[031|08] न प्राप्नोति /

[031|08-031|09] तद्विज्ञानं दर्शनमिति रुढं लोके /

[031|09] तथा हि तस्मिन्नुत्पन्ने रूपं दृष्टमित्युच्यते न विज्ञातम् /

[031|09-031|10] विभाषायामप्युक्तं "चक्षुः संप्रप्तं चक्षुर्विज्ञानानुभूतं दृष्टमित्युच्यत" इति /

[030|10-031|11] तस्माच्चक्षुः पश्यतीत्येवोच्यते न विजानातीति /

[031|11] विज्ञानं तु सान्निध्यमात्रेण रूपं विजानातीत्युच्यते /

[031|12] यथा सूर्यो दिवसकर इति / अत्र सौत्रान्तिका आहुः / किमिदमाकाशं खाद्यते /

[031|13] चक्षुर्हि प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम् / तत्र कः पश्यति को वा दृश्यते /

[031|14] निव्र्यापारं हीदं धर्ममात्रं हेतुफलमात्रं च /

[031|14-031|15] तत्र व्यवहारार्थं च्छन्दत उपचाराः क्रियन्ते /

[031|15] चक्षुः पश्यति विज्ञानं विजानातीति नात्राभिनिवेष्टव्यम् /

[031|15-031|16] उक्तं हि भगवता "जनपदनिरुक्तिं नाभिनिविशेत संज्ञां च लोकस्य नाभिधावेदि"ति /

[031|16-031|17] एष तु काश्मीरवैभाषिकाणां सिद्धान्तः /

[031|17-031|18] चक्षुः पश्यति श्रोत्रं शृणोति घ्राणं जिघ्रति जिह्वा आस्वादयति कायः स्पृशति मनो विजानातीति /

[031|19] तद्यदि चक्षुः पश्यति किमेकेन चक्षुषा रूपाणि पश्यत्याहोस्विदुभाभ्याम् /

[031|20] नात्र नियमः /

[031|21] उभाभ्यामपि चक्षुभुयां पश्यति व्यक्तदर्शनात् /

[031|22] उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यतीत्याभिधार्मिकाः /

[031|22-031|23] तथा हि द्वयोर्विवृतयोः परैशाउद्धतरं दराशनं भवति /

[031|23-031|24] एकस्मिंश्चीन्मीलिते चक्षुषि द्वितीये चार्धनिमीलिते द्विचन्द्रादिग्रहणं भवति /

[031|24] नैकतरान्यथीभावात् /

[031|24-031|25] न चाश्रयविच्छेदाद् विच्छेदपरसङ्गो विज्ञानस्य देशाप्रतिष्ठितत्वाद् रौपवदिति /

[031|26-031|27] यदि चक्षुः पश्यति श्रोत्रं शृणोति यावन्मनो विजानाति किमेषां प्राप्तो विषय आहोस्विदप्राप्तः /

[032|01] चक्षुःश्रोत्रमनो ऽप्राप्तविषयं

[032|02] तथा हि दूराद्रूपं पश्यत्यक्षिस्थमञ्जनं न पश्यति / दूराच्छब्दं शृणोति /

[032|02-032|03] सति च प्राप्तविषयत्वे दिव्यं चक्षुःश्रोत्रमिह ध्यायिनां नोपजायेत /

[032|03] घ्राणादिवत् /

[032|03-032|04] यद्यप्राप्तविषयं चक्षुः कस्मान्न सर्वमप्राप्तं पश्यति दूरं तिरस्कृतं च /

[032|04-032|05] कथं तावदय्स्कान्तो न सर्वमप्राप्तमयः कर्षति /

[032|05] प्राप्तविषयत्वे ऽपि चैतत्समानम् /

[032|05-032|06] कस्मान्न सर्वं प्राप्तं पश्यत्यञ्जनं शलाकां वा /

[032|06-032|07] यथा च घ्राणादीनं प्राप्तो विषयो न तु सर्वः /

[032|7-03207] सहभूगन्धाद्यग्रहणात् /

[032|07] एवं चक्षुषो ऽप्यप्राप्तः स्यान्न तु सर्वः /

[032|07-032|08] मनस्त्वरूपित्वात् प्राप्तुमेवाशक्तम् /

[032|08] केचित् पुनः श्रोत्रं प्रप्ताप्राप्तविषयं मन्ययन्ते /

[032|09] कर्णभ्यन्तरे ऽपि शब्दश्रवणात् / शेषं तु घ्राणजिह्वाकायाख्यम् /

[032|10] त्रयमन्यथा // vakk_1.43 //

[032|11] प्राप्तविषयमित्यर्थः / घ्राणं कथं प्राप्तविषयम् / निरुच्छ्वासस्य गन्धाग्रहणात् /

[032|12] केयं प्राप्तिर्नाम / निरन्तरोत्पत्तिः /

[032|12-032|13] किं पुनः परमाणवः स्पृशन्त्यन्योन्यमाहोस्विन्न /

[032|13-031|13] न स्पृशन्तीति काश्मीरकाः /

[032|13] किं कारणम् /

[032|13-032|14] यदि तावत् सर्वान्मना स्पृशेयुर्मिश्रीभवेयुर्द्रव्याणि /

[032|14] अथैकदेशेन सावयवाः प्रसज्येरन् /

[032|15] निरवयवाश्च परमाणवः / कथं शब्दाभिनिश्पत्तिर्भवति /

[032|15-032|16] अत एव यदि हि स्पृशेयुर्हस्तो हस्ते ऽभ्याहतः सज्येतो पलश्चोपले / [032|16-032|17] कथं चितं प्रत्याहतं न विशीर्यते /

[032|17] वायुधातुसंधारितत्वात् /

[032|17-032|18] कश्चिद्वायुधातुर्विकिरणाय प्रवृत्तो यथा संवर्त्तन्यां कश्चित् संधारणाय यथा विवर्त्तन्यामिति /

[032|18-032|19] कथमिदानीं निरन्तर प्राप्त्या प्राप्तविषयं त्रयमुच्यते /

[032|19] तदेवैषां निरुत्तरत्वं यन्मध्ये नास्ति किञ्चित् /

[032|20] अपिख्लु संघाताः सावयवत्वात् स्पृशन्तीत्यद्वीषः /

[032|20-032|21] एवं च कृत्वा ऽयमपि ग्रन्थ उपपन्नो भवति विभाषायाम् /

[032|21-032|22] किं नु स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टमुत्पद्यते आहोस्विदस्पृष्टहेतुकमिति प्रश्नयित्वाह"कारणं प्रति /

[032|22-032|23] कदाचित् स्पृष्टहेतुकमस्पृष्टमुत्पधते यदा विशीर्यते /

[032|23] कदाचिदस्पृष्टहेतुकं स्पृष्टं यदा चयं गच्छति /

[033|01] कदाचित् स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टं यदा चयवतां चयः /

[033|01-033|02] कदाचिदस्पृष्टहेतुकमस्पृष्टं यदा वातायनरज" इति /

[033|02] यदि परमाणवः स्पृशेयुरुत्तरक्षणावस्थानं स्यादिति भदन्तवसुमित्रः /

[033|03] न स्पृशन्ति / निरन्तरे तु स्पृष्टसंज्ञेति भदन्तः / भदन्तमतं चैष्टव्यम् /

[033|04] अन्यथा हि सान्तराणां परमाणूनां शून्येष्वन्तरेषु गतिः केन प्रतिबध्येत /

[033|04-033|05] यतः सप्रतिघा इष्यन्ते /

[033|05] नच परमाणुभ्यो ऽन्ये संघाता इति /

[033|05-033|06] त एव ते संघाताः परमाणवः स्पृश्यन्ते यथा रूप्यन्ते /

[033|06-033|07] यदि च परमाणोर्दिग्भागभेदः कल्प्यते स्पृष्टस्यास्पृष्टस्य वा सावयवत्वप्रसङ्गः /

[033|07] नो चेत् स्पृष्टस्याप्यप्रसङ्गः //

[033|08-033|09] किं पुनरेभिश्चक्षुरादिभिरात्मपरिमाणतुल्यस्यार्थस्य ग्रहणं भवत्याशुवृत्त्या च पर्वतादीनामलातक्रादिवदाहोस्वित्तुल्यातुल्यस्य /

[033|09-033|10] यानि तावदेतानि प्राप्तविषयाण्युक्तान्येभिः /

[033|11] त्रिभिर्घ्राणादिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् /

[033|12] यावन्तो हीन्द्रियपरमाणवस्तावन्तो हि विषयपरमाणवः समेत्य विज्ञानं जनयन्ति /

[033|13] चक्षुःश्रोत्राभ्यां त्वनियमः / कदाचिदल्पीयांसो यदा वालाग्रं पश्यति /

[033|13-033|14] कदाचित् समा यदा द्राक्षाफतं पश्यति /

[033|14-033|15] कदाचित् भूयांसो यदा महान्तं पर्वतं पश्यत्युन्मिषितमात्रेण /

[033|15] एवम् श्रोत्रेण मशकमेघादिशब्दश्रवणे घोषम् /

[033|15-033|16] मनस्त्वमूर्त्तिवदेवेति नास्य परिमाणपरिच्छेदः संप्रधार्यते /

[033|16] कतहं पुनरेषां चक्षुरादीन्द्रियपरमाणूनां संनिवेशः /

[033|17] चक्षुरिन्द्रियपरमाणवस्तावदक्षितारकायामजाजीपुष्पवदवस्थिताः /

[033|17-033|18] अच्छचर्मावच्छादितास्तु न विकीर्यन्ते /

[033|18-033|19] अधरौत्तर्येण पिण्डवदवस्थिता इत्यपरे /

[033|19] न चान्यो ऽन्यमावृण्वन्ति स्फटिकवदच्छत्वात् /

[033|19-033|20] श्रोत्रेन्द्रियपरमाणवो भूर्जाभ्यन्तरावस्थिताः /

[033|20] घ्राणेन्द्रियपरमाणवो घटाभ्यन्तरेण शलाकावत् /

[033|20-033|21] आद्यानि त्रीणीन्द्रियाणि मालावदवस्थितानि /

[033|21] जिह्वेन्द्रियपरमाण्वो ऽर्धचन्द्रवत् /

[033|21-033|22] वालाग्रमात्रं किल मध्यजिव्हायां जिह्वेन्द्रियपरमाणुभिरस्फुटम् /

[033|22-033|23] कायेन्द्रियपरमाणवः कायवदवस्थिताः /

[033|23] स्त्रीन्द्रियपरमाणवो भेरीकटाहवत् / पुरुषेन्द्रियपरमाणवो ऽङ्गुष्ठवत् /

[033|24] तत्र चक्षुरिन्द्रियपरमाणवः कदाचित् सर्वे सभागा भवन्ति कदाचित्तत्सभागाः /

[033|24-033|25] कदाचिदेके सभागाः एके तत्सभागाः /

[033|25] एवम् यावज्जिह्वेन्द्रियपरमाणवः /

[033|25-033|26] कायेन्द्रियपरमाणवस्तु सर्वे सभागा न भवन्ति /

[033|26-033|27] प्रदीप्तनरकाभ्यन्तरावरुद्धानामपि ह्यपरिमाणाः कायेन्द्रियपरमाणवस्तत्सभागा भवन्ति /

[033|27-034|01] सर्वैः किल विज्ञानोत्पत्तावाश्रयो विशीर्येत /

[034|01] न चैक इन्द्रियपरमाणुर्विषयपरमाणुर्वा विज्ञानं जनयति /

[034|01-034|02] संचिताश्रयालम्बनत्वात् पञ्चानां विज्ञानकायानाम् /

[034|02] अत एवानिदर्शनः परमाणुरदृश्यत्वात् //

[034|03-034|04] य इमे षड्विज्ञानधातव उक्ताश्चक्षुर्विज्ञानं यवन्मनोविज्ञानं किमेषां यथ विषयो वर्त्तमानः पञ्चानां चरमस्य त्रिकाल एवमाश्रयो ऽपि /

[034|05] नेत्याह /

[034|05-034|-5] किं तर्हि /

[034|06] चरमस्याश्रयो ऽतीतः

[034|07] मनोविज्ञानधातोः समनन्तरनिरुद्धं मन आश्रयः /

[034|08-034|07] पञ्चानां सहजश्च तैः // vakk_1.44 //

[034|09] अतीतश्चेति चशब्दः /

[034|09-034|10] तत्र चक्षुर्विज्ञानस्य चक्षुः सहज आशारयो यावत् कायविज्ञानस्य कायः /

[034|10] अतीतः पुनरेषामाश्रयो मन इत्यप्येते पञ्च विज्ञानकाया इन्द्रियद्वयाश्रयाः /