अभिधर्मकोशभाष्य

[229|16-229|17] नहि यस्मिन्समये सुखा वेदना वर्तते तस्मिन्पुनरन्या वेदना ऽस्ति स यां तां वेदयते /

[229|17] संमुखीकुर्वस्तु तां वेदयत इत्युच्यते /

[229|17-229|18] अतो विपाकस्य वेदनीयत्वात् कर्माप्युच्यते सुखवेदनीयमित्येवमादि /

[229|19] नियतानियतं तच्च

[229|20] तच्चैतत्सुखवेदनीयादि त्रिविधं कर्म नियतं चानियतं च वेदितव्यम् /

[229|20-229|21] नावश्यवेदनीयमनियतम् /

[229|22] नियतं त्रिविधं पुनः /

[229|23] दृष्टधर्मादिवेद्यत्वात्

[229|24-229|25] दृष्टधर्मवेदनीयमुपपद्यवेदनीयमपरपर्यायवेदनीयं चेत्येतत्त्रिविधं कर्म नियतमित्येतच्चतुर्विधं कर्म भवति सहानियतवेदनीयेन /

[229|26] पञ्चधा कर्म केचन // vakk_4.50 //

[229|27] अपरे पुनः पञ्चविधं कर्मेच्छन्ति / अनियतवेदनीयं द्विधा कृत्वा /

[229|27-230|01] विपाकेन नियतमनियतं चेति /

[230|01] तत्र दृष्टधर्मवेदनीयं यत्र जन्मनि कृतं तत्रैव विपच्यते /

[230|01-230|02] उपपद्यवेदनीयं द्वितीये जन्मनि /

[230|02] अपरपर्यायवेदनीयं तस्मात्परेण /

[230|02-230|04] जन्मान्तरे ऽप्यस्ति दृष्टधर्मवेदनीयस्य कर्मणो विपाक आरम्भवशात्तन्नामव्यवस्थानमित्यपरे /

[230|04] मा भूद्यदेवमिष्टकर्म तस्याल्पिष्ठो विपाकः इति /

[230|04-230|05] तदेवं नेच्छन्ति वैभाषिकाः /

[230|05-230|06] अस्ति हि कर्म संनिकृष्टफलं न विप्रकृष्टफलमस्ति विपर्ययाद्बाह्यबीजवत् /

[230|06-230|07] यथा त्रिपक्षा सुवर्चला त्रिभिः पक्षैः फलं दधाति यवगोधूमादयः षड्भिर्मासैरिति /

[230|08] चतुष्कोटिकमित्यन्ये

[230|09] दार्ष्टान्तिकास्तु चतुष्कोटिकं कुर्वन्ति / अस्ति कर्मावस्थानियतं न विपाके नियतम् /

[230|10] यत्कर्म दृष्टधर्मादिवेदनीयं विपाके ऽनीयतम् / अस्ति विपाके नियतं नावस्थायाम् /

[230|11] यत्कर्मानियतवेदनीयं विपाके नियतम् /

[230|11-230|12] अस्त्युभयनियतं यदृष्टधर्मादिवेदनीयं विपाके नियतम् /

[230|12] अस्ति नोभयनियतं यत्कर्मानियतवेदनीयं विपाके अनियतम् /

[230|13] तेषां तत्कर्माष्टविधं दृष्टधर्मवेदनीयं नियतमनियतं च / एवं यावदनियतवेदनीयम् /

[230|14] नियतमेव तु दृष्टधर्मादिवेदनीयमनियतं चतुर्थमिति वर्णयन्ति /

[230|14-230|15] स्यादेकस्मिन् क्षणे चतुर्विधं कर्माक्षिपेत् /

[230|15-230|16] स्यात्त्रिषु परं प्रयोज्य काममिथ्याचारे स्वयं प्रयुक्तस्तेषां युगपत्समाप्तौ /

[230|16] एषां च पुनश्चतुर्णां कर्मणां /

[230|17] निकायाक्षेपणं त्रिभिः /

[230|18] नहि दृष्टधर्मवेदनीयेन कर्मणा निकायसभाग आक्षिप्यते /

[230|19] कतमस्मिन्धातौ कतिविधं कर्माक्षिप्यते कस्यां वा गतौ /

[230|20] सर्वत्र चतुराक्षेपः /

[230|21-230|22] सर्वेषु त्रिषु धातुषु सर्वासु च गतिषु चतुर्णां कर्मणामाक्षेपः कुशलानामकुशलानां च यथासंभवम् /

[230|22] अस्योत्सर्गस्यायमपवादः /

[230|23] शुभस्य नरके त्रिधा // vakk_4.51 //

[230|24] नरकेषु कुशलस्य कर्मणस्त्रिविधस्या क्षेपो न दृष्टधर्मवेदनीयस्य /

[230|24-230|25] तत्रेष्टविपाकाभावात् /

[230|26] यद्विरक्तः स्थिरो बालस्तत्र नोत्पद्यवेद्यकृत् /

[230|27-230|28] यतो भूमेः वीतरागपृथग्जनो भवत्यसौ च स्थिरो भवत्यपरिहाणधर्मा स तत्रोपपद्यवेदनीयं कर्म न करोति /

[230|28] किमन्यत्करोति /

[231|01] नान्यवेद्यकृदप्यार्यः

[231|02] थर इति वर्तते /

[231|02-231|03] आर्यपुद्गलस्तु यतो वीतरागो न च परिहाणधर्मा स तत्रोपपद्यदनीयं चापरपर्यायवेदनीयं च कर्म न करोति /

[231|03-231|04] न ह्यसौ भव्यः पुनराधस्तनीं भूमिमायातुमनियतं कुर्याद्दृष्टधर्मवेदनीयं चात्रोपपन्नः /

[231|05] कामे ऽग्रे वा ऽस्थिरो ऽपि न // vakk_4.52 //

[231|06-231|07] परिहाणधर्मापि त्वार्यपुद्गलः कामधातोर्भवाग्रा द्वीतरागः तयोरूपपद्यापरपर्यायवेदनीयं कर्माभव्यः कर्त्तुम् /

[231|07] किं कारणम् / फलाद्धि स परिहीणो भवति /

[231|07-231|08] न चास्ति लपरिहीणस्य कालक्रियेति पश्चात्प्रवेदयिष्यामः /

[231|09] किमन्तराभवे ऽप्यस्ति कर्मण आक्षेपः / अस्तीत्याह /

[231|10] द्वाविंशतिविधं कामेष्वाक्षिपत्यन्तराभवः /

[231|11] गामावचरो ह्यन्तराभवो द्वाविंशतिविधं कर्माक्षिपति / कथं कृत्वा /

[231|11-231|12] पञ्च हि गर्भावस्थाः /

[231|12] कललार्वुदपेशीघनप्रशाखावस्थाः / पञ्च जातावस्थाः /

[231|12-231|13] बालकुमारवमध्यवृद्धावस्थाः /

[231|13] तत्रान्तराभवः कललवेदनीयं कर्माक्षिपत्यनियतं नियतं च /

[231|14] एवं यावद्वृद्धवेदनीयमन्तराभववेदनीयं च /

[231|15] दृष्टधर्म फलं तच्च

[231|16] तच्चैतदन्तराभविकं कर्म यन्नियतमेकादशविधमुक्तं दृष्टधर्मवेदनीयं तद्वेदितव्यम् /

[231|17] किं कारणम् /

[231|18] निकायो ह्येक एव सः // vakk_4.53 //

[231|19-231|20] एक एव ह्यसौ निकायसभाग एककर्माक्षिप्तो यश्चान्तराभवो याश्च तदन्वया दशावस्थाः /

[231|20] अत एवान्यदन्तराभववेदनीयं कर्म नोक्तम् /

[231|20-231|21] उपपद्यवेदनीयेन च तस्याक्षेपात् /

[231|22] कीदृशं कर्म नियतं वेदितव्यम् /

[231|23-231|24] तीव्रक्लेशप्रसादेन सातत्येन च यत्कृतम् / गुणक्षेत्रे च नियतं तत्पित्रोर्घातकं च यत् // vakk_4.54 //

[231|25-232|01] यद्धि कर्म तीव्रेण क्लेशेन कृतं यच्च तीव्रेण प्रसादेन यच्च सातत्येन गुनक्षेत्रे च तन्नियतं वेदितव्यम् /

[232|01] तत्र गुणक्षेत्रं त्रीणि रत्नानि /

[232|01-232|02] पुद्गलविशेषो वा कश्चित्फलसमापत्तिविशेषप्राप्तः /

[232|02-232|03] तत्र ह्यन्तरेणापि तीव्रक्लेशप्रसादानां सातत्यं च कुशलमकुशलं च कर्म नियतं संपद्यते /

[232|03] पितरौ पुनर्माता च पिता च /

[232|04] तयोश्चापि यत्र घातिकं कर्म यथा तथा वा तन्नियतं संपद्यते नान्यत् /

[232|05] अथ दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म कीदृशं वेदितव्यम् /

[232|06] दृष्टधर्मफलं कर्म क्षेत्राशयविशेषतः /

[232|07] दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म क्षेत्रविशेषाद्वा भवति /

[232|07-232|08] यथा संघस्त्रीवादसमुदाचाराद्व्यञ्जनपरिवृत्तिः श्रूयते /

[232|08] आशयविशेषाद्वा /

[232|08-232|09] यथा शण्ढस्य गवामपुंस्त्वप्रतिमोक्षणात्पुम्भावः /

[232|09] अथवा

[232|10] तद्भूम्यत्यन्तवैराग्यात्

[232|11-232|12] तस्य वा कर्मणो या भूमिः कुशलस्याकुशलस्य वा ततो ऽत्यन्तवैराग्यात्तत्कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म संपद्यते /

[232|12] तस्यां भूमौ जातस्य कीदृशं कर्मेत्याह

[232|13] विपाके नियतं हि यत् // vakk_4.55 //

[232|14] यद्धि कर्म नियतं विपाके न त्ववस्थायां नाप्यनियतं तत्यैष नियमः /

[232|14-232|15] यत्पुनरवस्थान्तरनियतं तस्य तत्रैव नियतो विपाकस्तद्वतो ऽत्यन्तवैराग्यासंभवात् /

[232|15-232|16] यच्चानियतं तस्याविपाक एवात्यन्तवैराग्यात् /

[232|17] कीदृशं पुनः क्षेत्रं यत्रावश्यं दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म संपद्यते / आह /

[232|17-232|18] बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघः पुद्गलास्तु पञ्च /

[232|19-232|20] ये निरोधारणामैत्रीदर्शनार्हत्फलोत्थिताः / तेषु कारापकारस्य फलं सद्यो ऽनुभूयते // vakk_4.56 //

[232|21] निरोधसमापत्तिव्युत्थितः परां चित्तशान्तिं लभते / निर्वाणसदृशत्वात्समापत्तेः /

[232|22] स हि गतप्रत्यागत एव निर्वाणाद्भवति /

[232|22-232|23] अरणाव्युत्थितस्याप्रमाणसत्त्वारणाहिताध्याशयानुगतात्युदग्राप्रमाणपुण्यपरिभावनानुगता च संततिर्वर्तते /

[232|23-232|25] मैत्रीव्युत्थितस्याप्रमाणसत्त्वसुखाध्याशयानुगतात्युदग्राप्रमाणपुण्यपरिभावनानुगता च संततिवर्तते /

[232|25-232|26] दर्शनमार्गव्युत्थितस्याशेषदर्शनप्रहातव्यप्रहाणात् प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिनिर्मला संततिर्वर्तते /

[232|26-232|27] अर्हत्फलव्युत्थितस्याशेषभावनाप्रहातव्यप्रहाणात्प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिशुद्धा संततिर्वर्तते /

[232|27-233|01] अत एतेषु कृतानां कारापकाराणां फलं दृष्ट एव धर्मे नियतं प्राप्यते /

[233|01-233|03] शेषस्य तु भावनामार्गस्यापरिपूर्णस्वभावफलत्वाच्च तद्व्युत्थितानां न तथा प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिशुद्धाशयसंततिर्वर्तत इति न ते तथा पुण्यक्षेत्रं भवति /

[233|04] विपाकः पुनर्वेदनाप्रधानः / तदिदानीं विचार्यते /

[233|04-233|05] स्यात् कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना विपाको विपच्येत न कायिकी /

[233|05-233|06] स्यात् कायिक्येव न चैतसिकी स्यादित्याह

[233|07-233|08] कुक्शलस्यावितर्कस्य कर्मणो वेदना मता / विपाकश्चैतसिक्येव

[233|09] अवितर्कं कर्म ध्यानान्तरात् प्रभृति यावत् भवाग्रे /

[233|09-233|10] तस्यावितर्कस्य कुशलस्य कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना विपाकः /

[233|10] कस्मान्न कायिकी /

[233|10-233|11] तस्या अवश्यं सवितर्कविचारत्वात् /

[233|12] कायिक्येवाशुभस्य तु // vakk_4.57 //

[233|13] अकुशलस्य कर्मणः कायिक्येव वेदना विपाकः / कस्मान्न चैतसिकी /

[233|13-233|15] तस्य हि दुःखा वेदना विपाकश्चैतसिकी च दुःखा वेदना दौर्मनस्यं न च दौर्मनस्यं विपाक इति व्याख्यातमेतत् /

[233|16] यत्तर्हि सत्त्वानां चित्तक्षेपो भवति / कतमस्मिन्नसौ चित्ते भवति केन वा कारणेन /

[233|17] चित्तक्षेपो मनश्चित्ते /

[233|18] मनोविज्ञान इत्यर्थः / नहि पञ्चसु विज्ञानकायेषु चित्तं क्षिप्यते / अविकल्पकत्वात् /

[233|19] स च कर्मविपाकजः /

[233|20] स चैष चित्तक्षेपः सत्त्वानां कर्मजः /

[233|20-233|23] ये हि द्रव्यमन्त्रप्रयोगेण वा परेषां चित्तं क्षेपयन्ति अकामकं वा विषं मद्यं वा पाययन्ति त्रासयन्ति वा मृगयादिष्वग्निम् वा दावेषुत्सृजन्ति प्रपाताद्वा पातयन्त्यन्येन वा केनचित्परेषां स्मृतिं भ्रंशयन्ति तेषां तस्य कर्मणो विपाकेनायत्यां चित्तं क्षिप्यते /

[233|24] भयोपघातवैषम्यशोकैश्च

[233|25] कथं तावद्भयेन /

[233|25-233|26] अमनुष्यादयो मनुष्यान्विरूपेण रूपेणोपसंक्रामन्ति /

[233|26] तेभ्यो भीतानां चित्तं क्षीप्यते / कथमुपघातेन /

[233|26-234|01] अमनुष्या एव कुपिता मनुष्याणां मर्मसु प्रहरन्ति /

[234|01] कथं महाभूतवैषम्येण /

[234|01-234|02] वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपमापद्यन्ते /

[234|02] कथं शोकेन / यथा वासिष्ठीप्रभृतीनाम् /

[234|02-234|03] यदि मनो विक्षिप्यते कर्मविपाकजश्च चित्तक्षेपः /

[234|03] कथं न चैतसिकी वेदना विपाकः प्राप्नोति /

[234|03-234|04] नहि ब्रूमस्तदेव चित्तविपाक इत्यपि तु यो महाभूतानां प्रकोपः स विपाकः /

[234|04-234|05] तस्माज्जातमतो विपाकजम् /

[234|05-234|06] कर्मजेन हि धातुना वैषम्येण व्याकुलमवशं भ्रष्टस्मृतिकं चित्तं वर्तत इति क्षिप्तमित्युच्यते /

[234|06] एवं चेदं चतुष्कोटिकं युज्यते /

[234|06-234|07] अस्ति चित्तं क्षिप्तं न विक्षिप्तमिति विस्तरः /

[234|07] क्षिप्तं तावन्न क्षिप्तं विक्षिप्तचित्तस्य /

[234|07-234|08] क्लिष्टं चित्तं विक्षिप्तं न क्षिप्तं स्वस्थचित्तस्य क्लिष्टम् /

[234|08] उभयं क्षिप्तचित्तस्य क्लिष्टम् /

[234|09] नोभयं स्वस्थचित्तस्याक्लिष्टम् /

[234|10] कतमेषां पुनः सत्त्वानां चित्तं क्षिप्यते /

[234|11] अकुरुकामिनाम् // vakk_4.58 //

[234|12] अकुरुणां कामिनाम् / देवेष्वपि हि देव / उन्मत्ताः सन्ति प्रागेव मनुष्यतिर्यक्प्रेतेषु /

[234|13] नारकास्तु नित्यं क्षिप्तचित्ता एव /

[234|13-234|15] ते हि विविधयातनासहस्रव्यतिभिन्नमर्माणस्तीर्वाभिर्वेदनाभिरभितुन्ना आत्मानमपि तावन्नाभिचेतयन्ति किं पुनः कार्यमकार्यं वा /

[234|15] हाचित्तपरिदेवकश्चात्र नारक उदाहार्यः /

[234|15-234|16] आर्याणामपि चित्तं क्षिप्यते भूतवैषम्येणान्यत्र बुद्धात् /

[234|16-234|17] न कर्मणा नियतस्य पूर्वं विपाकादनियतस्याविपाकात् /

[234|17] न भयेन / पञ्चभयसमतिक्रमात् / नोपघातेन /

[234|17-234|18] मनुष्यप्रकोपकारणस्याप्रासादिकस्याकरणात् /

[234|18] न शोकेन / धर्मताभिज्ञत्वात् /

[234|19] पुनस्त्रयो वङ्का उक्ताः सूत्रे / कायवङ्कोक् वाग्वङ्को मनोवङ्कः / त्रयो दोषाः /

[234|20] कायदोषो वाग्दोषो मनोदोषः / त्रयः कषायाः /

[234|20-234|21] कायकषायो वाक्कषायो मनः कषायः इति /

[234|21] तत्र यथाक्रमं वेदितव्याः /

[234|22] वङ्कदोषकषायोक्तिः शाठ्यद्वेषजरागजे /

[234|23] शठ्यजं कायकर्म कायवङ्क इत्युक्तम् / कुटिलान्वयत्वात् / एवं वाङ्मनोवङ्कौ /

[234|24] द्वेषजं कायकर्म कायदोष इत्युक्तम् / चित्तप्रदोषान्वयत्वात् / एवं वाङ्मनोदोषौ /

[234|25] रागजं कायकर्म कायकषाय इत्युक्तम् / राञ्जनान्वयत्वात् / एवं वाङ्मनःकषायौ /

[234|26] कृष्णशुक्लादिभेदेन पुनःः कर्म चतुर्विधम् // vakk_4.59 //

[235|01] "अस्ति कर्म कृष्णं कृष्णविपाकम् / अस्ति कर्म शुक्लं शुक्लविपाकम् /

[235|01-235|02] अस्ति कर्म कृष्णशुक्लं कृष्णशुक्लविपाकम् /

[235|02-235|03] अस्ति कर्माकृष्णमशुक्लमविपाकम् /

[235|03] यत्तत्कर्म कर्मक्षयाय संवर्तत" इति / तत्र

[235|04-235|05] अशुभं रूपकामाप्तं शुभं चैव यथाक्रमम् / कृष्णशुक्लोभयं कर्म तत्क्षयाय निरास्रवम् // vakk_4.60 //

[235|06] अशुभं कर्म एकान्तेन कृष्णं क्लिष्टत्वात् कृष्णविपाकं चामनोज्ञविपाकत्वात् /

[235|07] रूपाप्तं शुभमेकान्तेन शुक्लमकुशलेनाव्यतिभेदात् /

[235|07-235|08] शुक्लविपाकं च मनोज्ञविपाकत्वात् /

[235|08] आरुप्याप्तं कस्मान्नोच्यते /

[235|08-235|09] यत्र किल द्विविधो ऽस्ति विपाक आन्तराभविक औपपत्तिभविकश्च /

[235|09-235|10] त्रिविधस्य कायवाङ्मनस्कर्मणो यत्रैव संभवस्तत्रैवोक्तमिति /

[235|10] तदपि तूक्तं सूत्रान्तरे /

[235|10-235|11] "कामाप्तं शुभं कर्म कृष्णशुक्लमकुशलव्यवकीर्णत्वत् कृष्णशुक्लविपाकं व्यवकीर्णविपाकत्वात्" /

[235|11-235|12] संतानत एतद्व्यवस्थापितं न स्वभावतः /

[235|12-235|13] न ह्येवञ्जातीयकमेकं कर्मास्ति विपाको वा यत् कृष्णं च स्यात् शुक्लं चान्योन्यविरोधात् /

[235|13-235|14] ननु चैवमकुशलस्यापि कर्मणः कुशलव्यवकीर्णत्वात् कृष्णशुक्लत्वं प्राप्नोति /

[235|14] नावश्यमकुशलं कुशलेन व्यवकीर्यते /

[235|15] कामधातौ तस्य बलवत्त्वात् / कुक्शलं तु व्यवकीर्यते / दुर्बलत्वादिति /

[235|16] अनस्रवं कर्मैषां त्रयाणां कर्मणां क्षयाय प्रहाणाय संवर्तते /

[235|16-235|17] तद्ध्यकृष्णमक्लिष्टत्वादशुक्लं विपाकशुक्लता ऽभावात् /

[235|17-235|18] आभिप्रायिको ह्येषो ऽशुक्ल शब्दः /

[235|18-235|19] उक्तं तु भगवता महत्यां शुन्यताया मशैक्षान् धर्मानारभ्य "इमे ते आनन्द धर्मा एकान्तकुशला एकान्तानवद्या" इति /

[235|19] शास्त्रे च /

[235|19-235|20] "शुक्ला धर्माः कतमे /

[235|20] कुशला धर्मा अनिवृताव्याकृताश्चे"ति /

[235|20-235|21] अविपाकं धात्वपतितत्वात् प्रवृत्तिविरोधाच्च /

[235|22] किं पुनः सर्वमनास्रवं कर्म सर्वस्यास्य त्रिविधस्य कर्मणः क्षयाय संवर्तते /

[235|23] नेत्युच्यते / किं तर्हि /

[236|01-236|02] धर्मक्षान्तिषु वैराग्ये चानन्तर्यपथाष्टके / या चेतना द्वादशधा कर्म कृष्णक्षयाय तत् // vakk_4.61 //

[236|03-236|04] दर्शनमार्गे चतसृषु धर्मज्ञानक्षान्तिषु कामवैराग्ये चाष्टास्वानन्तर्यमार्गेषु या चेतना सेयं द्वादशविधा चेतना कृष्णस्य कर्मणः प्रहाणाय कर्म /

[236|05] नवमे चेतना या सा कृष्णशुक्लक्षयाय च /

[236|06-236|07] नवमे कामवैराग्यानन्तर्यमार्गे या चेतना सा कृष्णशुक्लस्य कुशलस्य कर्मणः कृष्णस्य चाकुशलस्य नवमस्य प्रकारस्य प्रहाणाय /

[236|08] शुक्लस्य ध्यानवैराग्येष्वन्त्यानन्तर्यमार्गजा // vakk_4.62 //

[236|09-236|10] ध्यानाद्व्यानाद्वैराग्यं कुर्वतो यो ऽन्त्यो नवम आनन्तर्यमार्गस्तत्र या चेतना इयं चतुर्विधा चेतना शुक्लस्य कर्मणः प्रहाणाय /

[236|10-236|11] किं पुनः कारणमन्त्येनैवानन्तर्यमार्गेण कुशलस्य कर्मणः प्रहाणं नान्येन /

[236|11-236|12] नह्हि तस्य स्वभावप्रहाणं प्रहीणस्यापि संमुखीभावात् /

[236|12] किं तर्हि / तदालम्बनक्लेशप्रहाणात् /

[236|12-236|13] अतो यावदेको ऽपि तदालम्बनक्लेशप्रकार आस्ते तावदस्य प्रहाणं नोपपद्यते /

[236|14] अन्ये नरकवेद्यान्यकामवेद्यं द्वयं विदुः /

[236|15-236|16] अन्ये पुनराचार्याः पश्यन्ति नरकवेदनीयं नरकाच्चान्यकामधातुवेदनीयं कर्म यथाक्रम कृष्णं कृष्णशुक्लं चेति /

[236|16-236|18] नरके ह्यकुशलस्यैव कर्मणो विपाकस्तेन तद्वेदनीयं कृष्णमित्युच्यते अतो ऽन्य कामधातौ कुशलाकुशलस्य कर्मणो विपाकस्तेन तद्वेदनीयं कृष्णशुक्लमित्युक्तम् /

[236|19] दृग्धेयं कृष्णमन्ये

[236|20] अन्ये पुनराहुर्दर्शनप्रहातव्यं कर्म कृष्ण कुशलेनामिश्रत्वात् /

[236|21] अन्यत्कृष्णशुक्लं तु कामजम् // vakk_4.63 //

[236|22] अन्यत्तु कामावचरं कर्म कृष्णशुक्लम् / किं तदन्यत् / भावनाप्रहातव्यम् /

[236|22-236|23] तद्धि कुशलं चाकुशलं चेति /

[236|23-236|24] सूत्र उक्तं त्रीणि मौनेयानि कायमौनेयं वाङ्मौनेयं मनोमौनेयं च /

[236|24] तत्र

[237|01-237|02] अशैक्षं कायवाक्कर्म मनश्चैव यथाक्रमम् / मौनत्रयम्

[237|03] अशैक्षे कायवाक्कर्मणी कायवाङ्मौनेये /

[237|03-237|04] अशैक्षं तु मन एव मनोमौनेयं न मनस्कर्मेति /

[237|04] किं कारणम् / चित्तं हि परमार्थमुनिः /

[237|04-237|05] तत् किल कायवाक्कर्मभ्यामनुमीयत इति /

[237|05] अपि खलु कायवाक्कर्मणी विरतिस्वभावेन न मनस्कर्म /

[237|05-237|06] चित्ता विज्ञप्त्यभावात् /

[237|06] विरमार्थेन च मौनम् / अतो मन एव विरतं मौनमित्युच्यते /

[237|07] कस्मादशैक्षमेव नान्यत् / अर्हतः पर्मार्थमुनित्वात् /

[237|07-237|08] सर्वक्लेशजल्पोपरतेः /

[237|08] त्रीणि शौचेयानि उक्तानि सूत्रे / कायशौचेयं वाक्शौचेयं मनःसौचेयं च /

[237|09] तदेतत् /

[237|10] त्रिधा शौचं सर्वं सुचरितत्रयम् // vakk_4.64 //

[237|11] सर्वं कायसुचरितं कायशौचम् / सर्वं वाङ्मनः सुचरितं वाङ्मनः शौचम् /

[237|11-237|12] दुश्चरितमलापकर्षणात्तावत्कालमत्यन्तं वा /

[237|12-237|13] एषा च देशना मिथ्यामौन शौचाधिमुक्तिकानां विवेचानार्थम् /

[237|13] त्रीणि दुश्चरितान्युक्तानि / तत्र

[237|14] अशुभं कायकर्मादि मतं दुश्चरित त्रयम् /

[237|15] अकुशलं कायवाङ्मनस्कर्म यथाक्रमं कायवाङ्मनोदुश्चरितम् /

[237|16] अकर्मापि त्वभिध्यादिमनोदुश्चरितं त्रिधा // vakk_4.65 //

[237|17-237|18] अकर्मस्वभावमप्यस्ति त्रिविधं मनोदुश्चरितं चेतनार्थान्तरभूतमभिध्या व्यापादो मिथ्यादृष्टिश्च /

[237|18] अभिध्यादय एव मनस्कर्मेति दार्ष्टान्तिकाः /

[237|18-237|19] संचेतनीयसूत्रे वचनात् /

[237|19] एवं तु सति कर्मक्लेशयोरैक्यं स्यात् /

[237|19-237|20] किम् स्याद्यदि कश्चित् क्लेशो ऽपि कर्म स्यात् /

[237|20] नैतदस्ति / सूत्रं विरुद्धं स्यात् /

[237|20-237|21] सूत्रे तु चेतनायास्तन्मुखेन प्रवृत्तेस्तैस्तां दर्शयतीति वैभाषिकाः /

[237|21-237|22] अनिष्टफलत्वात्कुट्सितः कायवाङ्मनश्चारो दुश्चरितम् /

[237|23] विपर्ययात्सुचरितम्

[237|24] इष्टं कुशलं कायवाङ्मनस्कर्मानभिध्या ऽव्यापादसम्यग्दृष्टयश्च /

[237|24-238|02] परानुग्रहोपघाताभिसंध्यभावे कथं सम्यग्दृष्टिमिथ्यादृष्टव्योः कुशलाकुशलत्वम् /

[238|02] तन्मूलत्वात् / यानि चैतानि दुश्चरितसुचरितान्युक्तानि

[238|03-238|04] तदौदारिकसंग्रहात् / दश कर्मपथा उक्ता यथायोगं शुभाशुभाः // vakk_4.66 //

[238|05-238|06] तेषामेव सुचरितदुश्चरितानां चौदारिकसंग्रहेण दश कर्मपथाः सूत्र उक्ताः यथायोगं कुशलाः सुचरितेभ्यो ऽकुशला दुश्चरितेभ्यः /

[238|06-238|07] किमत्र दुश्चरितमसंगृहीतं किं वा सुचरितम् /

[238|07-238|08] अकुक्शलेषु तत्कर्मपथेसु कायदुश्चरितस्य प्रदेशो न संगृहीतः प्रयोगपृष्ठभूतः क्लिष्टश्चान्यो ऽपि बन्धानादिः /

[238|08] तस्य नात्यौदारिकत्वात् / [238|08-238|09] यद्धि कायदुश्चरितं परेषां जीवितभोगदारेभ्यश्च्यावकं तत्कर्मपथ उक्तं ततो विवेचनार्थम् /

[238|10] वाग्दुश्चरितमपि यदेव प्रशादं तत्कर्मपथ उक्तं तदर्थमेव /

[238|10-238|11] मनोदुश्चरितस्य च प्रदेशचेतना /

[238|11-238|12] कुशलेष्वपि कायसुचरितस्य प्रदेशः प्रयोगपृष्ठमद्यादिविरतिदानेज्यादिको वाक्सुचरितस्य प्रियवचनादिको मनः सुचरितस्य चेतना /

[238|13] एषां च कर्मपथानाम्

[238|14] अशुभाः षडविज्ञप्तिः

[238|15-238|16] अकुशलाः षट् कर्मपथा अवश्यमविज्ञप्तिस्वभावाः प्राणातिपातादत्तादानमृषावादपैशुन्यपारुप्यसंभिन्नप्रलापाः /

[238|16] परेण कारयतो मौलविज्ञप्त्यभावात् /

[238|17] द्विधैकः

[238|18-238|19] काममिथ्याचारो नित्यं विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभावस्तस्य स्वयेव निष्ठापनात् /

[238|19] नहि तं परेण कारयतस्तादृशी प्रीतिर्भवतीति /

[238|20] ते ऽपि कुर्वतः /

[238|21-238|22] ते ऽपि षट् कर्मपथाः स्वयं कुर्वतो द्विविधा भवन्ति विज्ञप्तिरविज्ञप्तिश्च तत्कालमरणे पश्चात् मरणे त्वविज्ञप्तिरेव /

[238|23] कुशलानां पुनः कर्मपथानां

[238|24] द्विविधाः सप्त कुशलाः

[238|25] कुशलाः सप्त रूपिणः कर्मपथा अवश्यं द्विप्रकारा विज्ञप्तिरविज्ञप्तिश्च /

[238|25-238|26] विज्ञप्त्यधीनत्वात्समादानशीलस्य /

[239|01] अविज्ञप्तिः समाधिजाः // vakk_4.67 //

[239|02] ध्यानानास्रवसंवरसंगृहीताः समाधिजाः उच्यन्ते /

[239|02-239|03] ते ह्यविज्ञप्तिरेव चित्तमात्राधीनत्वात् /

[239|04] सामन्तकास्तु विज्ञप्तिः

[239|05] कर्मपथसामन्तकास्तु विज्ञप्तिस्वभावा अवश्यम् /

[239|06] अविज्ञप्तिर्भवेन्न वा /

[239|07-239|08] यदि तीव्रेण पर्यवस्थानेन प्रमादेन वा घनरसेन प्रयोगमारभेत स्यादविज्ञप्तिरन्यथा न स्यात् /

[239|09] विपर्ययेण पृष्ठानि

[239|10] सामन्तकेभ्यो विपर्ययेण कर्मपथानां पृष्ठानि वेदितव्याति /

[239|10-239|11] तानि अवश्यमविज्ञप्तिस्वभावानि /

[239|11] विज्ञप्तिस्तु भवेन्न वा /

[239|11-239|12] यदि कर्मपथं कृट्वा पुनस्तस्यानुधर्मं चेष्टेत तस्य स्यात् विज्ञप्तिरन्यथा न स्यात् /

[239|12-239|13] अथ कुतो यावदेषां प्रयोगमौलपृष्ठानां व्यवस्थानम् /

[239|13-239|16] यदा तावदिह कश्चित् पशुं हन्तुकामो मञ्चकादुत्तिष्ठति मूल्यं गृह्लाति गच्छत्यामृशति पशुं क्रीणात्यानयति पुष्णाति प्रवेशयति निहन्तुं शास्त्रमादत्ते प्रहारमेकं ददाति द्वौ वा यावन्न जीविता द्वच्यपरोपयति तावत् प्रयोगः /

[239|16-239|17] येन तु प्रहारेण जीविताद्व्यपरोपयति तत्र या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका वा ऽविज्ञप्तिरयं मौलः कर्मपथः /

[239|17-239|18] द्वाभ्यां हि कारणाभ्यां प्राणातिपातावद्येन स्पृश्यते प्रयोगतः मृते सति फलपरिपूरितश्च /

[239|18-239|19] तत ऊर्ध्वमविज्ञप्तिक्षणाः पृष्ठं भवन्ति /

[239|19-239|21] यावच्च तं पशुं कुष्णाति शोधयति विक्रीणीते पचति खादयत्यनुकीर्तयति वा तावदस्य विज्ञप्तिक्षणा अपि पृष्ठं भवन्ति /

[239|21] एवमन्येष्वपि यथासंभवं योज्यम् /

[239|21-239|22] अभिध्यादीनां नास्ति प्रयोगो न पृष्ठं संमुखीभावमात्रात्कर्मपथः /

[239|23] इदमत्र वक्तव्यम् /

[239|23-239|24] किं तावत् मरणभवस्थे तस्मिन् प्राणिनि ये विज्ञप्त्यविज्ञप्ती ते कर्मपथ आहोस्विन्मृते /

[239|24] किं चातः /

[239|24-239|25] यदि तावन्मरणभवस्थे सहमृटस्यापिओ अन्तुर्घातयितुर्वा प्राणातिपातावद्येन योगः प्राप्नोति /

[239|25-240|01] न चेष सिद्धान्तः /

[240|01] अथ मृते /

[240|01-240|02] यदुक्तं "येन तु प्रहारेण जीविताद्वच्यपरोपयति तत्र या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका वा ऽविज्ञप्तिरयं मौलः कर्मपथ" इति तना वक्तव्यम् /

[240|03] यच्चापीदं शास्त्र उक्तं "स्यात् प्राणी हतः प्राणातिपातश्चानिरुद्धः /

[240|03-240|06] स्याद्यथा हि तत्प्राणी जीविताद्व्यपरोपितो भवति प्रयोगश्चाप्रतिप्रस्रग्ध" इत्यत्र पृष्ठं प्रयोगशब्देनोक्तमिति वैभाषिकीयो ऽर्थविरोधो मौलस्यैव तदानीमनिरुद्धत्वात् /

[240|06] यथा न दोषस्तथा ऽस्तु / कथं च न दोषः /

[240|06-240|07] मौल एवात्र प्रयोगशब्देनोक्त इति /

[240|07] विज्ञप्तिस्तर्हि तदा कथं मौलः कर्मपथो भवति /

[240|07-240|08] कथं च न भवितव्यम् /

[240|08] असामर्थ्यत् / अविज्ञप्तिरिदानीं कथं भवति /

[240|08-240|10] तस्मात् प्रयोगफलपरिपूरिकाले तदुभयं कर्मपथः स्यात् कर्मत्पथो ऽप्यन्यस्य प्रयोगः पृष्ठं च भवति /

[240|10] प्राणातिपातस्य दशापि कर्मपथाः प्रयोगः /

[240|10-240|14] यथा च शत्रोर्वधार्थं कृत्यं समुपस्थापयन् पशुना वलिं कुर्यात् परकीयं कृत्वा दारेषु चास्य विप्रतिपद्येत तैरेव तद्घातनार्थम् अनृतपिशुनपरुषसान्तवैश्चास्य मित्रभेदं कुर्याद्यान्यस्य परित्राणाय कल्पेरन् अभिध्यां च तत्स्व कुर्यात्तत्रैव च व्यापादं तद्वधार्थं च मिथ्यादृष्टिं वृंहयेदिति /

[240|14] एवमन्येष्वपि यथायोगं योज्यम् /

[240|14-240|15] न त्वभिध्यादयः प्रयोगा युज्यन्ते /

[240|15] नहि चित्तोत्पादमात्रेण प्रयुक्तो भवति / क्रियानारम्भात् /

[240|16-240|17] सूत्र उक्तं "प्राणातिपातो भिक्षवस्त्रिविधो लोभजो द्वेषजो मोहजो यावन्मिथ्यादृष्टि"रिति /

[240|17-240|18] तत्र कीदृशः प्राणातिपातो लोभज इत्येवमादि वक्तव्यम् /

[240|18] नात्र सर्वेषां कर्मपथानां लोभादिभिर्निष्ठा /

[240|19] प्रयोगस्तु त्रिमूलजः // vakk_4.68 //

[240|20] प्रयोगस्तेषामकुशलमूलत्रयाज्जात इत्यादिसमुत्थानवचनादेवमुक्तः /

[240|20-240|22] तत्र लोभजप्रणातिपातो यथा तच्छरीरावयवार्थमर्थार्थं क्रीतार्थं च प्राणिनं जीविताद्व्यपरोपयति आत्मसुहृत्परित्राणाय /

[240|22] द्वेषजो यथा वैरनिपीडनार्थम् /

[240|22-240|23] मोहजो यथा याज्ञिकानां धर्मबुद्ध्या राज्ञां च धर्मपाठकप्रामाण्याद्धिंसताम् /

[240|23-240|24] दुष्टानां किल निग्रहं कुर्वन्तो राजानः पुण्यभाजो भवन्तीति /

[240|24] पारसीकानां च / ते ह्येवमाहुः /

[240|25] "मातापितरौ जीर्णौ वा ग्लानौ वा हन्तव्या"विति /

[240|25-241|01] ये चान्ये ऽप्येवमाहुरहिवृश्चिकत्र्यम्वुकादयो मनुष्याणामुपघातापका हन्तव्याः मृगपशुपक्षिमहिषादयश्चोपभोगार्थत्वादिति /

[241|01-241|02] यश्च मिथ्यादृष्टिप्रवर्तितः प्राणातिपातः /

[241|02-241|03] लोभजमदत्तादानं यो येनार्थि स तद्वरति अन्यलाभसत्कारयशो ऽर्थं वा आत्मसुकृतपरित्राणाय वा /

[241|03] द्वेषजं यद्वैरनिपीडनार्थम् /

[241|03-241|04] मोहजं यथा राज्ञां धर्मपाठकप्रामाण्यात् /

[241|04-241|05] दुष्टनिग्रहार्थं यथा ब्राह्मणा आहुः "सर्वमिदं ब्रह्मणा ब्राह्मणेभ्यो दत्तं ब्राह्मणानां दौर्बल्याद्वृष्लाः परिभुञ्जते /

[241|05-241|06] तस्मादपहरन् ब्राह्मणः सुमादत्ते स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति चे" ति /

[241|07] न चैशामपरस्वसंज्ञा भवति / यच्च मिथ्यादृष्टिप्रवर्त्तितम् /

[241|07-241|08] लोभजः काममिथ्याचारः दारादिषु तत्संरागादब्रह्मचर्यं लाभसत्कारार्थमात्मसुहृत्परित्राणाय /

[241|08-241|09] द्वेषजो वैरनिपीडनार्थम् /

[241|09] मोहजो यथा पारसीकानां मात्रादिगमनं गोसवे च यज्ञे /

[241|10] योथोक्तं "ब्राह्मणो गोसवेनेष्ट्या संवत्सरगोव्रती भवति /

[241|10-241|11] उपहा उदकं चूषति तृणानि च्छिनत्ति उपैति मातरमुपस्वसारमुप सगोत्रा"मिति /

[241|11-241|12] ये चाहु "रुदूखलपुण्यफलपक्वान्नतीर्थमार्गप्रख्यो मातृग्राम" इति /

[241|12-241|13] मृषावादादयो लोभजा द्वेषजाश्चपूर्ववत् /

[241|13] मोहजो मृषावादो यथाह /

[241|14-241|17] "न नर्मयुक्तमनृतं हि नास्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले / प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानी"ति /

[241|18] यष्च मिथ्यादृष्टिप्रवर्तितो मृषावादः / पैशुन्यादयस्तु मिथ्यादृष्टिप्रवर्तिता मोहजाः / [241|19] यष्चच वेदाद्यसच्छास्त्रप्रलापः /

[241|20] अभिध्यादयः कथं लोभजाः /

[241|21] तदनन्तरसंभूतेरभिध्याद्यास्त्रिमूलजाः /

[241|22] लोभादनन्तरमुत्पन्ना लोभजाः द्वेषादनन्तरं द्वेषजा मोहादनन्तरं मोहजाः /

[241|22-241|23] उक्ता कुशलाः कर्मपथाः /

[241|24] कुशलाः कथमित्याह

[241|25] कुशलाः सप्रयोगान्ता अलोभद्वेषमोहजाः // vakk_4.69 //

[241|26] सप्रयोगपृष्ठाः कुशलाः कर्मपथा अलोभद्वेषमोहजाः /

[241|26-241|27] कुषलचित्तसमुत्थितत्वात् /

[241|27-242|01] तस्य च अवश्य मलोभादिभिः संप्रयोगात् तत्राकुशल कर्मपथप्रयोगाद्विरतिः कुशलकर्मपथप्रयोगः /

[242|01] मौलाद्विरतिः मौलः /

[242|01-242|02] पृष्ठाद् विरतिः पृष्ठः /

[242|02-242|03] तद्यथा श्रामणेर उपसंपाद्यमानो नानावासं प्रविशति भिक्षून्वन्दते उपाध्यायं याचते यावदेकं कर्मवाचनं क्रियते द्वितीयं च /

[242|03] अयं प्रयोगः /

[242|03-242|04] तृतीय कर्मवाचने या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका चाविज्ञप्तिरयं मौलः कर्मपथः /

[242|04-242|05] तत ऊर्ध्वं यावन्निश्रया आरोच्यन्ते तदधिष्ठानं च विज्ञपयति अविज्ञप्तिच यावदतुवर्तते इदं पृष्ठम् /

[242|06] यदुक्तं "न सर्वेषां कर्मपथानां लोभादिभिर्निष्ठे"त्यथ कस्य केन निष्ठा /

[242|07] वधव्यापादपारुष्यनिष्ठा द्वेषेण

[242|08] एषां प्राणातिपातव्यापादपारुष्पाणां द्वेषेण समाप्तिः /

[242|08-242|09] परित्यागपरुषचित्तसंमुखी भावात् /

[242|10] लोभतः /

[242|11] परस्त्रीगमनाभिध्या ऽदत्तादानसमापनम् // vakk_4.70 //

[242|12] लोभेन काममिथ्याचाराभिध्या ऽदत्तादानानां समाप्तिः /

[242|13] मिथ्यादृष्टेस्तु मोहेन

[242|14] अधिमात्रभूतो हि तां निष्ठापयति /

[242|15] शेषाणां त्रिभिरिष्यते /

[242|16] के पुनः शेषाः / मृषावादपैशुन्यसंभिन्नप्रलापाः /

[242|16-242|17] एषां त्रिभिरपि निष्ठा लोभेन द्वेषेण मोहेन वा

[242|18-242|19] य एते कर्मपथाश्चतुर्भिः काण्डैरुक्तास्त्रयस्त्रय एकस्त्रयश्च एषां यथाक्रमं

[242|20] सत्त्वभोगावधिष्ठानं नामरूपं च नाम च // vakk_4.71 //

[242|21] सत्त्वाधिष्ठाना वधादयः / भोगाधिष्ठानां परस्त्रीगमनादयः /

[242|21-242|22] नामरूपाधिष्ठामिथ्यादृष्टिः /

[242|22] नामकायाधिष्ठाना मृषावादादयः /

[242|23-242|24] यः परं मरणान्नियमय्य समं तेन पूर्वं वा म्रियते किमस्य मौलः कर्मपथो भवत्युताहो न /

[242|25] समं प्राक् च मृतस्यास्ति न मौलः

[242|26-242|27] अत एवोच्यते "स्यात् प्रयोगं कुर्यात् फलं च परिपूरयेन्न च प्राणातिपातावद्येन स्पृश्यते /

[242|27] आह /

[242|27-243|02] स्यात् यथापि तद्व्यपरोपवः पूर्वं सह वा कालं कुर्या"दिति किं पुनस्तत्कारणम् नहि वध्ये जीवति हन्तुः प्राणातिपातावद्येनास्ति योगो नापि सहमृतस्य हन्तुः /

[243|03] अन्याश्रयोदयात् /

[243|04] थेनाश्रयेण तत्प्रयोगः कृतः स उच्छिन्नो ऽन्य एवाश्रयो निकायसभागभिन्न उत्पन्नः /

[243|05] तस्य प्रयोक्तृत्वात् कर्मपथेन योगो न युक्तः /

[243|05-243|06] यत्सेनापातमृगयावस्कन्धेषु परेषां वधार्थं बहवः समग्राः पतन्त्येकश्च प्राणातिपातं करोति कस्तेन समन्वागतो भवति /

[243|07] सेनादिष्वेककार्यत्वात् सर्वे कत्तृवदन्विताः // vakk_4.72 //

[243|08] यथैव हि कर्त्ता तथा सर्वे समन्वागता भवन्त्येककार्यत्वात् /

[243|08-243|09] अर्थतो हि ते ऽयोन्यं पयोक्तारो भवन्ति /

[243|09-243|11] यस्तर्हि बलान्नीयते सोऽपि समन्वागतो भवत्यन्यत्र य एवं नश्चित्य यायात् यावज्जीवितहेतोरपि प्राणिनं न हनिष्यामीति /

[243|12-243|13] कियता पुनः प्राणातिपातं स्वयं कुर्वतः कर्मपथो भवति कियता यावन्मिथ्यादृष्टिः कर्मपथः इति लक्षणं वक्तव्यं तदुच्यते /

[243|14] प्राणातिपातः संचिन्त्य परस्याभ्रान्तिमारणम् /

[243|15] यदि मारयिष्याम्येनमिति संज्ञाय परं मारयति तमेव च मारयति नान्यं भ्रमित्वा /

[243|16] इयता प्राणातिपातो भवति /

[243|16-243|17] यस्तर्हि संदिग्धो मारयति किमयं प्राणी न प्राणीति स एवान्यो वेति सो ऽप्यवश्यमेतं निश्चयं लब्ध्वा तत्र प्रहरति /

[243|17-243|18] यो ऽस्तु सो ऽस्त्विति कृतमेवानेन त्यागचित्तं भवति /

[243|18] कथं क्षणिकेषु स्कन्धेषु प्राणातिपातो भवति /

[243|19] प्राणो नाम वायुः कायचित्तसंनिश्रितो वर्तते / तमभिपातयति /

[243|19-243|20] यथा प्रदीपं निरोधयति घण्टास्वनं वा /

[243|20] जीवितेन्द्रियं वा प्राणास्तन्निरोधयति /

[243|20-243|21] यद्येकस्यापि जीवितक्षणस्योत्पद्यमानस्यान्तरायं करोति प्राणातिपातावद्येन स्पृश्यते नान्यथा /

[243|22] कस्य तज्जीवितं यस्तदभावान्मृतो भवति /

[243|22-243|23] कस्येति षष्ठीं पुद्गलवादे विचारयिष्यामः /

[243|23] उक्तं तु भगवता

[243|24-243|25] "आयुरुष्मा ऽथ विज्ञानं यदा कायं जहत्यमी / अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतन" // इति /

[243|26] तस्मात्सेन्द्रियः कायो जीवतीत्युच्यते अनिन्द्रियो मृत इति /

[243|26-243|27] अबुद्धिपूर्वादपि प्राणिवधात् कर्तुरधर्मो यथा ऽग्निसंयोगाद्दाह इति निर्ग्रन्थाः /

[243|27-244|01] तेषां परदारदर्शने ऽप्येष प्रसङ्गः /

[244|01-244|03] निर्ग्रन्थशिरोलुञ्चने च कष्टतपोदेशने च शास्तुः तद्विसूचिकामरणे च दातुर्वैद्यानां चातुरपीडने मरणे च मातृगभस्थयोश्चान्योन्यं दुःखनिमित्तत्वात् /

[244|03] वध्यस्यापि च तत्क्रियासंबन्धादग्निस्वाश्रयदाहवत् /

[244|03-244|04] कार्यतश्चाप्रसङ्गस्तदसम्बन्धात् /

[244|04] परेणाग्निम् स्पर्शयतस्तेनादाहवत् /

[244|04-244|05] अचेतनानां च काष्ठादीनां गृहपाते प्राणिवधात् पापप्रसङ्गो न वा दृष्टान्तमात्रात्सिद्धिरिति /

[244|06] उक्तः प्राणातिपातः /

[244|07] अदत्तादानमन्यस्वस्वीक्रिया बलचौर्यतः // vakk_4.73 //

[244|08] अभ्रान्त्येति वर्तते /

[244|08-244|09] यदि बलाद्वा चौर्येण वा परस्वं स्वीकरोति यत्रैव च बलचौर्याभिप्रायेणान्यत्र संज्ञाविभ्रमात् इयता ऽदत्तादानं भवति /

[244|09-244|10] स्तूपादपहरतो बुद्धाद दत्तादानम् /

[244|10] सर्वं हि तद्भगवता परिनिर्वाणकाले परिगृथीतमिति /

[244|10-244|11] येषां सम्रक्ष्यमित्यपरे /

[244|11-244|12] अस्वामिकं च निधिमुद्धरतो विषयस्वामिकात् परिवर्तकं हरतः कृते कर्मणि सीमाप्राप्तेभ्यः अकृते सर्वबुद्धशैक्ष्येभ्यः /

[244|13] अगम्यगमनं काममिथ्याचारश्चतुर्विधः /

[244|14] चतुष्प्रकारमगम्यगमनं काममिथ्याचारः /

[244|14-244|15] अगम्यां गच्छति परपरिगृहीतां वा मातरं दुहितरं वा मातृपितृसंबन्धिनीं वा /

[244|15-244|16] अनङ्गे वा गच्छति स्वामपि भार्याम् अपाने मुखे वा /

[244|16] अदेशे वा गच्छति प्रकाशे चैत्ये विहारे वा /

[244|17] अकाले वा गच्छति / कः पुनः अकालः /

[244|17-244|18] गर्भिणीं वा गच्छति पाययन्तीं वा सनियमां वा /

[244|18] यदि भर्तुरनुज्ञया सनियमा भवतीत्येके / अभ्रान्त्येति वर्तते /

[244|18-244|19] यदि स्वसंज्ञी परस्त्रियं यायात् न स्यात् कर्मपथः /

[244|19-244|20] यद्यन्यः परस्त्रीसंज्ञया ऽन्यामभिगच्छेत् परदारप्रयोगाद्वस्तुपरिभोगाच्च स्यादित्येके / [244|20-244|21] अन्यत्र प्रयोगान्न स्यात् प्राणाति पातवदित्यपरे /

[244|21] भिक्षुणीं गच्छतः कस्यान्तिकात् काममिथ्याचारः /

[244|21-244|22] विषयस्वामिनः /

[244|22] तस्य हि तन्न मर्षणीयम् / तस्यापि सनियमा स्वभार्येव तु सा न गम्या /

[244|23] कुमारीं गच्छतो यस्य निसृष्टा नो चेद्यस्य रक्षा ऽन्ततो राज्ञः /

[244|24] अन्यथासंज्ञिनो वाक्यमर्थाभिज्ञे मृषावचः // vakk_4.74 //

[244|25-245|01] यदि यमर्थं ब्रवीति तस्मिन्नन्यथासम्ज्ञी भवति यं चाधिकृत्य ब्रवीति स तस्य वाक्यस्यार्थाभिज्ञो भवति तद्वाक्यं मृषावादः /

[245|01] अनभिज्ञे किं स्यात् /

[245|01-245|02] संभिन्नप्रलापः स्यात् /

[245|02] वाक्यमित्युच्यते /

[245|02-245|03] कदाचिच्च बहवो वर्णा वाक्यं भवन्तीति कतमः तत्र कर्मपथः /

[245|03] पश्चिमः सहाविज्ञप्त्या यत्र चार्थाभिज्ञो भवति / पूर्वे तु वर्णाः प्रयोगः /

[245|04] अर्थाभिज्ञ इत्युच्यते /

[245|04-245|05] कि तावदभिज्ञातार्थे श्रोतरि आहोस्वित् अभिज्ञातुं समर्थे /

[245|05] किं चातः /

[245|05-245|06] यद्यभिज्ञातार्थे मनोविज्ञानविषयत्वाद्वाक्यार्थस्य श्रोत्रविज्ञानेन सह निरोधाच्च वाग्विज्ञप्तेरविज्ञप्तिरेव स्यात् कर्मपथः /

[245|06-245|07] अथाभिज्ञातुं समर्थे /

[245|07] एवं दोषो न भवति /

[245|07-245|08] कथं चाभिज्ञातुं समर्थो ऽप्युत्पन्नभाव उत्पन्ने श्रोत्रविज्ञाने /

[245|08] यथा न दोषस्तथा ऽस्तु /

[245|09] षोदश व्यवहाराः सूत्र उक्ताः /

[245|09-245|11] "अदृष्टे दृष्टवादिता अश्रुते ऽमते ऽविज्ञाते विज्ञातवादिता दृष्टे अदृष्टवादिता यावद् विज्ञाते ऽविज्ञातवादिता इतीमे ऽनार्या अष्टौ व्यवहाराः /

[245|11-245|12] दृष्टे दृष्टवादिता यावद्विज्ञाते विज्ञातवादिता अदृष्ट् ऽदृष्टवादिता यावदविज्ञाते अविज्ञातवादिता इतीमे आर्या अष्टौ व्यवहाराः /

[245|12-245|13] तत्रैषां दृष्टश्रुतमतविज्ञातानां किं लक्षणम् /

[245|14-245|15] चक्षुः श्रोत्रमनश्चित्तैरनुभूतं त्रिभिश्च यत् / तद्दृष्टश्रुतविज्ञातं मतं चोक्तं यथाक्रमम् // vakk_4.75 //

[245|16] यच्चक्षुर्विज्ञानेनानुभूतं तद्दृष्टमित्युक्तम् / यच्छ्रोत्रविज्ञानेन तच्छ्रुतम् /

[245|16-245|17] यन्मनो विज्ञानेन तत् विज्ञातम् /

[245|17] यत् घ्राणजिह्वाकायविज्ञानैस्तन्मतम् / किं कारणम् /

[245|18] गन्धरसस्प्रष्टव्यान्यव्याकृतत्वान्मृतकल्पानि / अत एतेषु मताख्येति वैभाषिकाः /

[245|19] किमत्र ज्ञापकम् / सूत्रं युक्तिश्च /

[245|19-245|21] सूत्रं तावत् "तत्किं मन्यसे माहकीमातः यानि त्वया चक्षुषा रूपाणि न दृष्टानि न दृष्टपूर्वाणि न पश्यसि नापि ते एवं भवति पश्येयमिति /

[245|21-245|22] अपि नु ते तन्निदानमुत्पन्नश्छन्दो वा रागो वा स्नेहो वा येन वा आलयो वा नीयतिरध्यवसानं वा /

[245|22] नो भदन्त /

[245|22-245|24] ये त्वया श्रोत्रेण शब्दा न श्रुता न श्रुतपूर्वा विस्तरेण यावन्मनसा धर्मा न विज्ञाता विस्तरेण यावन्नो भदन्त /

[245|24-245|25] अत्र च ते माहकीमातर्दृष्टे दृष्टमात्रं भविष्यति श्रुते मते विज्ञाते विज्ञातपात्रमित्यु"क्तम् /

[245|25-245|26] अतस्त्रिषु विषयेषु दृष्टश्रुतविज्ञातशब्दापदेशाद्गन्धादिषु मताख्या अम्यते /

[245|26-245|27] अत एवं चानिष्यमाणे दृष्टादिभावबाह्यत्वात् गन्धादिषु व्यवहारो न स्यादित्येषा युक्तिः /

[245|27] सूत्रं तावज्ज्ञापकमन्यार्थत्वात् /

[245|27-245|28] न ह्यत्र सूत्रे भगवान् व्यवहारानां लक्षाणं शास्ति स्म /

[245|28] किं तर्हि /

[245|28-246|01] अत्र च ते षड्विधे विषये चतुर्षु व्यवहारेषु दृष्टादिव्यवहारमात्रं भविष्यति न प्रियाप्रियनिमित्ताध्यारोप इत्ययमत्र सूत्रार्थो दृश्यते /

[246|01] किं पुनर्डृष्टं किं च यावद्विज्ञातम् / केचित्तावदाहुः /

[246|01-246|02] "यत् पञ्चभिरिन्द्रियैः प्रत्यक्षं तद्दृष्टम् /

[246|02] यत् परत आगमितं तच्छ्रुतम् /

[246|02-246|03] यत् स्वयं युक्त्यनुमानतो रुचितं तन्मतम् /

[246|03-246|04] यन्मनःप्रत्यक्षभावेनाधिष्टितं प्रत्यात्मवेद्यं तद्विज्ञातमि"ति /

[246|04] एते च पञ्च विषयाः प्रत्येकं दृष्टा इति वा कृत्वा व्यवह्रिल्यन्ते /

[246|05] श्रुता मता विज्ञाता इति वा /

[246|05-246|06] षष्ठो ऽन्यत्र दृष्टादिति नास्ति गन्धादिषु व्यवहाराभावप्रसङ्गः /

[246|06] तस्माद्युक्तिंरप्येषा युक्तिर्न भवति /

[246|06-246|07] पूर्वाचार्या एवमाहुः /

[246|07] यद् दृष्टं यत् प्रत्यक्षीकृतं चक्षुषा / श्रुतं यच् छ्रोत्रेण परतश्चाखरितम् /

[246|08] मतं यत् स्वयं चिन्तितम् / विज्ञातं यत् प्रत्यात्मप्रतिसंवेदितमधिगतं चोत्पन्नम् /

[246|09] प्रसङ्गेन शास्त्रं प्रवर्तयताम् / यः कायेनान्यथात्वं प्राप्येत्स्यान्मृषावादः /

[246|10] स्यात् / अत एवोच्यते / "स्यिआन्न कायेन पराक्रमेत प्राणातिपातावद्येन च स्पृश्येत /

[246|11] स्याद्वाचा पराक्रमेत स्यान्न वाचा पराक्रमेत मृषावादावद्येन च स्पृश्येत /

[246|11-246|12] स्यात् कायेन पराक्रमेत स्यान्न कायेन न वाचा पराक्रक्मेत उभयावद्येन च स्पृश्येत /

[246|13] स्यात् ऋशीणां मनःप्रदोषेण पोषधनिदर्शनं चात्रे"ति /

[246|13-246|14] यद्युभयथा ऽपि न पराक्रमेत न चाविज्ञप्तिकास्त्यविज्ञप्तिः कामावचरी कथं तयोः कर्मपथः सिद्ध्यति /

[246|15] कर्तव्यो ऽत्र यत्नः / गतो मृषावादः /

[246|16] पैशुन्यं क्लिष्टचित्तस्य वचनं परभेदने /

[246|17] यत् क्लिष्टचित्तस्य परेषां भेदाय वचनमप्रीतये तत् पैशुन्यम् /

[246|17-246|18] अर्थभिज्ञ इति वर्तते अभ्रान्त्येति च /

[246|19] पारुष्यमप्रियं

[246|20] वचनत् / क्लिष्टचित्तस्येति वर्तते / अर्थाभिज्ञे अभ्रान्त्येति च /

[246|20-246|22] यत् क्लिष्टचित्तस्य परेषामप्रियवचनमर्थाभिज्ञे तत्रैव च यत् विवक्षितं तत् पारुष्यम् /

[246|23] सर्वं क्लिष्टं भिन्न प्रलापिता // vakk_4.76 //

[246|24] वाक्यमित्यधिकारो वर्तते / सर्वं क्लिष्टं वचनं संभिन्नप्रलापः /

[246|24-246|25] सैव संभिन्नप्रलापिता /

[246|25] तद्योगेन हि संभिन्नप्रलापी भवति /

[247|01] अतो ऽन्यत् क्लिष्टमित्यन्ये

[247|02] अतो मृषावादादिकाद्वाक्कर्मणो यदन्यत् क्लिष्टं वचनं तत्संभिन्नप्रलाप इत्यपरे /

[247|03] लपनागीतनाट्यवत् /

[247|04] कुशास्त्रवच्च

[247|05-247|06] तद्यथा भिक्षुर्मिथ्याजीवी लपनां करोति रक्ताश्च केचित् गायन्ति नाटच्ये च नटाः परेषां रञ्जनार्थं प्रलपन्ति /

[247|06] कुक्शास्त्राणि च तद्दृष्टयो ऽपि गदन्ति /

[247|06-247|07] एवं परिदेवसंगणिकादिकमपि यदन्यन्मृषावादादिभ्यः क्लिष्टं वाक्कर्म तत्संभिन्नप्रलापः /

[247|07-247|08] कथं चक्रवर्तिकाले गीतं चास्ति न च संभिन्नप्रलापः /

[247|08-247|09] नैष्क्रम्योपसंहितानि हि तदानीं गियन्ते स्म न ग्राम्यरसोपसंहितानि /

[247|09-247|10] तदाप्यावाहविवाहद्यभिलापसद्भावादस्ति संभिन्नप्रलापो न कर्मपथ इत्यपरे /

[247|11] अभिध्या तु परस्वविषमस्पृहा // vakk_4.77 //

[247|12-247|13] अहो वत यत् परेषां तन्मम स्यादिति परस्वेभ्यो या विषमेणान्यायेन स्पृहा स्वीकरनेच्छा बलाद्वा चोपायाद्वा सा ऽभिध्या कर्मपथः /

[247|13-247|14] सर्वैव कामावचरी तृष्णाभिध्येत्यपरे /

[247|14-247|15] तथा हि निवरणाधिकारे कामच्छन्दमधिकृत्योक्तं सूत्रे "सो ऽभिध्यां लोके प्रहाये" त्येवमादि /

[247|15-247|16] यद्यपि सर्वाभिध्या नतु सर्वा कर्मपथ औदारिकदुष्चरितसंग्रहादित्यपरे /

[247।16-247।17 मा भूच्चक्रवर्तिनामप्युत्तरकौरवानां पाभिध्या कर्मपथ इति /

[247|18] व्यापादः सत्त्वविद्वेषः

[247|19] सत्त्वेषु विद्वेषो व्यापादः परपीडाकारप्रवृत्तः /

[247|20] नास्तिदृष्टिः शुभाशुभे /

[247|21] मिथ्यादृष्टिः

[247|22] शुभे चाशुभे च कर्मणि या नास्तीति दृष्टिः सा मिथ्यादृष्टिः /

[247|22-247|24] तद्यथा "नास्ति दत्तं नास्तीष्टं नास्ति हुतं नास्ति सुचरितं नास्ति दुश्चरितमित्येवमादि यावन्न सन्ति लोके ऽहन्त" इति /

[247|24-247|25] सैषा साकल्येन कर्मफलार्यापवादिका मिथ्यादृष्टिर्भवति /

[247|25] आदिमात्रं तु श्लोके दर्शितम् / एवंलक्षणा एते दश कर्मपथाः /

[248|01] कर्मपथा इति कोऽर्थः /

[248|02] त्रयो ह्यत्र पन्थानः सप्त कर्म च // vakk_4.78 //

[248|03] अभिध्यादयो हि त्रयः कर्मणः पन्थान इति कर्मपथाः /

[248|03-248|04] तत्संप्रयोगिणी हि चेतना तेषां वाहेन वहति तेषां गत्या गच्छति /

[248|04] तद्वशेन तथाभिसंस्करणात् /

[248|04-248|06] सप्त तु प्राणातिपातादयः कर्म च कायवाक्कर्मत्वात् कर्मणश्च पन्थान इति कर्मपथास्तत्समुत्थानचेतनायास्तानधिष्ठाय प्रवृत्तेरिति /

[248|06] कर्मपथाश्चकर्म च कर्मपथाश्चेति कर्मपथाः /

[248|07] असरूपाणामप्येकशेषसिद्धेः /

[248|07-248|08] एवमनभिध्यादयः प्राणातिपातविरत्यादयश्च ज्ञेयाः /

[248|08-248|09] प्रयोगपृष्टानि कर्माणि कर्मपथाः यस्मात्तदर्थं तन्मूलिका च तेषां प्रवृत्तिः /

[248|09-248|09-] यथौदारिकं च ग्रहणादित्युक्तं प्राक् /

[248|09-248|10] येषां चोत्कर्षापकर्षेणाध्यात्मिकबाह्यानां भावानामुत्कर्षापकर्षौ लोके भवतः /

[248|10-248|11] ये तर्हि दार्ष्टान्तिका अभिध्यादीनेव मनस्कर्मेच्छन्ति तेषां ते कथं कर्मपथाः /

[248|11] त एव हि प्रष्टव्याः /

[248|12] अपि तु शक्यं वक्तुं कर्म च ते पन्थानश्च सुगतिदुर्गतीनामिति कर्मपथाः /

[248|12-248|13] इतरेतरावाहनाद्वा /

[248|13-248|14] य एते दशाकुशलाः कर्मपथाः सर्वे एते कुशलानां कर्मणां समुदाचारविरोधिनः /

[248|15] मूलच्छेदस्त्वसद्दृष्ट्या

[248|16] कुशलमूलच्छेदस्तु मिथ्यादृष्ट्या भवत्यधिमात्रपरिपूर्णया /

[248|16-248|17] यत्तर्हि शास्त्र उक्तं "कतमान्यधिमात्राण्यकुशलमूलानि /

[248|17-248|18] यैरकुशलमूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्ति कामवैराग्यं चानुप्राप्नुवन् यानि तत्प्रथमत उपलिखती"ति /

[248|18-248|20] अकुशलमूलाध्याहृतत्वात् मिथ्यादृष्टेस्तेष्वेव तत्कर्मापदेश एष क्रियते तद्यथाग्निरेव ग्रामं दहनि चौरास्तु तस्याध्याहारका इति चौरैर्ग्रामो दग्ध इत्युच्यते /

[248|21] कतमेषां कुशलमूलानां समुच्छेदो भवति /

[248|22] कामाप्तोत्पत्तिलाभिनाम् /

[248|23] कामावचराणि कुशलमूलानि समुछिद्यन्ते /

[248|23-248|24] रूपारूप्यावचरैरसमन्वागतत्वात् /

[248|24] प्रज्ञप्तिभाष्यं तर्हि कथं नीयते /

[248|24-248|25] "इयता ऽनेन पुद्गलेन त्रैधातुकानि कुशलमूलालि समुच्छिन्नानि भवन्ती"ति /

[248|25-249|01] तत्प्राप्तिदूरीकरणमभिसंधायैतदुक्तम् /

[249|01] संततेस्तदभाजनत्वापादनात् /

[249|01-249|02] उपपत्तिप्रतिलाभिकान्येव च समुच्छिद्यन्ते /

[249|02] प्रायोगिकेभ्यः पूर्वं परिहीणत्वात् /

[249|02-249|03] किमालम्बनया मिथ्यादृष्ट्या समुच्छिद्यन्ते

[249|04] फलहेत्वपवादिन्या

[249|05-249|06] या च हेतुमपवदते नास्ति सुचरितं नास्ति दुश्चरितमिति या च फलं नास्ति सुचरितदुश्चरितानां कर्मणां फलविपाक इति /

[249|06-249|07] आनन्तर्यविमुक्तिमार्गस्थानीये एते इत्यपरे /

[249|07-249|08] सास्रवालम्बनयैव नानास्रवालम्बनया सभागधात्वालम्बनयैव च न विसभागधात्वालम्बनया /

[249|08] संप्रयोगमात्रानुशायित्वेन दुर्बलत्वादित्येके /

[249|08-249|09] एवं तु वर्णयन्ति /

[249|10] सर्वथा

[249|11] नवप्रकाराण्यपि कुशलमूलानि सकृत्समुच्छिद्यन्ते / दर्शनप्रहातव्यवदित्येके /

[249|11-249|12] एवं तु वर्णयन्ति /

[249|13] क्रमशः

[249|14] नवप्रकारया मिथ्यादृष्ट्या नवप्रकाराणि कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते /

[249|14-249|15] भावना हेयक्लेशवत् यावदधिमात्राधिमात्रया मृदुमृदूनीति /

[249|15-249|16] एवमयं ग्रन्थः पालितो भवति /

[249|16] "कतमान्यणुसहगतानि कुशलमूलानि / आह /

[249|16-249|18] यैरकुशलमूलैः कुशलानि समुच्छिन्नानि सर्वपश्चात् विजहाति यैः विकीर्णैः समुच्छिन्न कुशलमूल इति संख्यां गच्छती"ति /

[249|18] अस्य तर्हि ग्रन्थस्य को नयः /

[249|18-249|19] "कतमान्यधिंमात्राधिमात्राण्यकुशलमूलानि /

[249|19-249|20] यैरकुक्शलमूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्ती"ति /

[249|20] समाप्तिमेतत् संधायोक्तम् / तैनिरवशेषच्छेदात् /

[249|20-249|21] एको ऽपि हि प्रकार स्तेषामसमुच्छिन्नः सर्वेषां पुनरुत्पत्तौ हेतुः स्यादिति /

[249|21-249|22] दर्शनमार्गवदभ्युत्थानेन च्छिनत्तीत्येके /

[249|22] एवं तु वर्णयन्त्युभयथेति /

[249|22-249|23] पूर्वं संवरं विजहाति पश्चात् कुशलमूलानि समुच्छिनत्तीत्येके /

[249|23] एवं तु वर्णयन्ति /

[249|23-249|24] यस्य चित्तस्य फलसंवरस्तत्त्यागात्तस्य त्याग इति /

[249|24] अथ कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते

[249|25] नृषु // vakk_4.79 //

[249|26] मनुष्येष्वेव नापायेषु / क्लिष्टाक्लिष्टयोः प्रज्ञयोरदृढत्वात् /

[249|26-249|27] न देवेषु कर्मफल प्रत्यक्षत्वात् /

[249|27] त्रिषु द्वीपेषु नोत्तरकुरौ / अपापाशयत्वात् जम्बूद्वीप एवेत्यपरे /

[249|28] तेषामयं ग्रन्थो विरुध्यते / "जाम्बूद्वीपकः सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैः समन्वागतः /

[250|01] एवं पूर्वविदेहको गोदानीयक" इति / तानि पुनः

[250|02] छिनत्ति स्त्री पुमान्

[250|03] स्त्रि च समुच्छिनत्ति पुरुषश्च मन्दच्छन्दवीर्यप्रज्ञत्वात् न स्त्रीत्यपरे

[250|03-250|04] अयं ग्रन्थो विरुध्येत

[250|04-250|05] "यः स्त्रीन्द्रियेण समन्वागतो नियतमसावष्टाभिरिन्द्रियैः समन्वागत" इति

[250|05] तेषामपि तृष्णाचरितो न समुच्छिनत्ति

[250|05-250|06] चलाशयत्वात्

[250|06] कस्तर्हि

[250|07] दृष्टिचरितः

[250|08] दृढगूढपापाशयत्वात् अत एव न शण्डादयस्तृष्णाचरिते पक्ष्यत्वात्

[250|08-250|09] आपायिकवच्च

[250|09] किंस्वभावः कुशलमूलसमुच्छेदः

[250|10] सो ऽसमन्वयः

[250|11] यदा हि कुशलमूलानां प्राप्तिर्न पुनरुत्पद्यते अप्राप्तिरप्युत्पद्यते /

[250|11-250|12] तस्मिन्नसमन्वागम उत्पन्ने समुच्छिन्नानि कुशलमूलान्युच्यन्ते /

[250|12-250|13] तेषां समुच्छिन्नानां कथं पुनः प्रतिसंधिः

[250|14] संधिः काङ्क्षास्तिदृष्टिभ्यां /

[250|15] यदा ऽस्य हेतुफले विचिकित्सा चोत्पद्यते / अष्टिदृष्टिर्वा सम्यक् दृष्टिरित्यर्थः /

[250|16] तदा पुनः तत्प्राप्तिसमुत्पादात् प्रतिसंधितानि कुशलमूलान्युच्यन्ते /

[250|16-250|17] नवप्रकाराणां युगपत् प्रतिसंधानं क्रमेण तु संमुखीभाव आरोग्यबललाभवत् /

[250|17-250|18] स पुनस्तेषां प्रतिसंधिः

[250|19] नेहानन्तर्यकारिणः // vakk_4.80 //

[250|20] अन्यस्यैवेह स्यादानन्तर्यकारिणस्तु नेह स्यात् /

[250|20-250|22] तमेव संधायोक्तम् "अभव्योऽयं पुद्गलो दृष्ट एव धर्मे कुशलमूलानि प्रतिसंधातुं नियतमयं नवकेभ्यश्च्यवमानो वा उपपद्यमानो वा कुशलमूलानि प्रतिसंधास्यति" इति /

[250|22-250|24] उपपद्यमानो ऽन्तराभवस्थश्च्यवमानश्च्युत्यभिमुखस्तत्र पुनर्यो हेतुबलेन समुच्छिनत्ति स च्यवमानः प्रतिसंदधाति यः प्रत्ययबलेन स उपपद्यमानः /

[250|24-250|25] एवं यः स्वबलेन परबलेन /

[250|25] पुनराह /

[250|25-250|26] य आशयविपन्नः समुच्छिनत्ति स दृष्टे धर्मे प्रतिसंदधाति /

[250|26] य आशयप्रयोगविपन्नः स भेदात्कायस्येति /

[250|26-251|01] एवं यो दृष्टिविपन्नो दृष्टि शीलविपन्न इति /

[251|01] स्यात्समुच्छिन्न कुशलमूलो न मिथ्यात्वनियत इति /

[251|02] चतुष्कोटिकम् / प्रथमा कोटिः पूरणादयः / द्वितीया ऽजातशत्रुः / तृतीया देवदत्तः /

[251|03] चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा /

[251|03-251|04] कुशलमूलसमुच्छेदिकाया मिथ्यादृष्टेरवीचौ विपाकः /

[251|04] आनन्तर्यकारिणां तु तत्र वा ऽन्यत्र वा नरके /

[251|05] कर्मपथप्रसङ्ग एवायं वर्तते /

[251|05-251|06] तत्र वक्तव्यं कतिभिः कर्मपथैः सह चेतना युगपदुत्पन्ना वर्तत इति /

[251|07] युगपद्यावदष्टाभिरशुभैः सह वर्तते /

[251|08] चेतना

[251|09] एकेन तावत्सह वर्तते /

[251|09-251|10] विना ऽन्येनाभिध्यादिसंमुखीभावे अक्लिष्टचेतसो वा तत्प्रयोगेण रूपिणामन्यतमनिष्ठागमने /

[251|10] द्वभ्यां सह वर्तते /

[251|10-251|11] व्यापन्नचित्तस्य प्राणिवधे अभिध्याविष्टस्य वा ऽदत्तादाने काममिथ्याचारे संभिन्नप्रलापे वा /

[251|12] त्रिभिः सह वर्तते / व्यापन्नचित्तस्य परकीय प्राणिमारणापहरणे युगपत् /

[251|12-251|13] न तर्हीदानीमदत्तादानस्य लोभेनैव निष्टा सिध्यति /

[251|13-251|14] अनन्यचित्तस्य तत्समाप्तौ स नियमो ज्ञेयः /

[251|14-251|15] अभिध्याद्याविष्टस्य च तत्प्रयोगेण रूपिद्वयनिष्ठागमने त्रिभिरेव /

[251|15] चतुर्भिः सह वर्तते /

[251|15-251|16] भेदाभिप्रायस्यानृत वचने परुषवचने वा /

[251|16] तत्र हिमानस एको भवति वाचिकास्त्रयः /

[251|16-251|17] अभिध्यादिगतस्य वा तत्प्रयोगेणा न्यरूपित्रय निष्ठागमने /

[251|17] एवं पण्चषट्सप्तभिर्यो जयितव्या /

[251|17-251|18] अष्टाभिः सह वर्तते /

[251|18] षट्सु प्रयोग्गं कृत्वा स्वयं कामभिथ्याचारं कुर्वतः समं निष्ठागमने /

[251|19] एवं तावदकुशलैः /

[251|20] दशभिर्यावच्छुभैः

[251|21] कुशलैः पुनः कर्मपथर्यावत् दशभिः सह चेतना वर्तत इत्युत्सर्गं कृत्वा ऽपवादं करोति

[251|22] नैकाष्टपञ्चभिः // vakk_4.81 //

[251|23] एकेनाष्टाभि पञ्चभिश्च कर्मपथैः सह न वर्तते / तत्र द्वाभ्यां सह वर्तते /

[251|23-252|01] कुशलेषु पञ्चसु विज्ञानेषु /

[252|01] आरूप्यसमापत्तौ च क्षयानुत्पादज्ञानयोः /

[252|01-252|02] त्रिभिः सम्यग्दृष्टिसंप्रयुक्ते मनोविज्ञाने /

[252|02-252|03] चतुर्भिरकुशलाव्याकृतचित्तस्यो पासकश्रामणेरसंवरसमादाने /

[252|03] षड्भिः कुशलेषु पञ्चषु विज्ञानकायेषु तत्समादाने /

[252|03-252|04] सप्तभिः कुशले मनोविज्ञाने तत्समादान एव अकुशलाव्याकृतचित्तस्य च भिक्षुसंवरसमादाने /

[252|05] नवभिः कुशलेषु पञ्चषु विज्ञानेषु /

[252|05-252|06] तत्समादाने क्षयानुत्पादज्ञानसंप्रयुक्ते च मनोविज्ञाने तस्मिन्नेव च ध्यानसंगृहीते /

[252|06-252|07] दशभिस्ततो ऽन्यत्र कुशले मनोविज्ञाने भिक्षुसंवरसमादान एव /

[252|07-252|09] सर्वा च ध्यानानास्रव संवरसहवर्तिनी चेतना ऽन्यत्र क्षयानुत्पादज्ञानाभ्याम् संवरनिर्मुक्तेन त्वेकेनापि सह स्यादन्य चित्तस्यैकाङ्गविरतिसमादाने /

[252|09-252|10] पञ्चाष्टाभिरपि स्यात्कुशले मनोविज्ञाने द्विपञ्चाङ्गसमादाने युगपत् /

[252|11-252|12] कस्यां गतौ कति कर्मपथा अकुशला कुशला वा संमुखीभावतः समन्वागमतो वा /

[252|13] भिन्नप्रलापपारुष्यव्यापादा नरके द्विधा /

[252|14] इत्येते त्रयः कर्मपथा नरके द्वाभ्यां सप्रकाराभ्यां सन्ति /

[252|14-252|15] संमुखीभावतः समन्वागमभावतश्च /

[252|15] परिदेवनात्संभिन्नप्रलापः / परस्परपरितापनात्पारुष्यं रुक्षसंतानतया /

[252|16] परस्परद्वेषाद्व्यापादः /

[252|17] समन्वागमतो ऽभिध्यामिथ्यादृष्टी /

[252|18] न संमुखीभावतः / रञ्जनीयवस्त्वभावात्कर्मफलप्रत्यक्षत्वाच्च /

[252|18-252|19] कर्मक्षयेण मरणान्न प्राणातिपातः /

[252|19-252|20] द्रव्यस्त्रीपरिग्रहाभावान्नदत्तादानकाममिथ्याचारौ प्रयोजनाभावान्न मृषावादः /

[252|20] अत एव न पैशुन्यं नित्यभिन्नत्वाच्च /

[252|21] कुरौ त्रयः // vakk_4.82 //

[252|22] समन्वागमत इति वर्तते / अभिध्याव्यापादमिथ्यादृष्टयो न संमुखीभावतः /

[252|23-252|24] अममापरिग्रहत्वात् स्निग्ध संतानत्वादाघातवस्त्वभावादपापाशयत्वाच्च /

[252|25] सप्तमः स्वयमप्यत्र

[252|26] असंभिन्नप्रलापः संमुखीभावतो ऽप्यस्ति / ते हि क्लिष्टचित्ताः कदाचित् गायन्ति /

[253|01] अपापाशयत्वात् न प्राणतिपातादयः /

[253|01-253|02] नियतायुष्कत्वाद्द्रव्यस्त्रीपरिग्रहाभावात् प्रयोजनाभावाच्च /

[253|02] कथमेषामब्रह्मचर्यम् /

[253|02-253|03] ते खलु यया स्त्रिया सार्धं रन्तुकामा भवन्ति तां बाहौ गृहीत्वा वृक्षमूलमुपसर्पन्ति /

[253|03-253|04] गम्या चेत् वृक्षश्छादयति तां ते गच्छन्ति /

[253|04] अगम्या चेन्न छादयति तां ते न गच्छन्ति /

[253|05] कामे ऽन्यत्र दशाशुभाः /

[253|06] स्वयमपीति वर्तते /

[253|06-253|07] नरकोत्तरकुरुभ्यामन्यत्र कामधातौ दशाकुशलाः कर्मपथाः संमुखीभावतो ऽपि विद्यन्ते /

[253|07] तिर्यक्प्रेतदेवेष्वसंवरनिर्मुक्ताः / [253|07-253|08] मनुष्येष्वसंवरसंगृहीता अपि /

[253|08] यद्यपि देवो देवं न मारयति अन्यगतिस्थं तु मारयति /

[253|08-253|09] देवा अपि शिरोमध्यच्छेदात् भ्रियन्त इत्यपरे /

[253|09] उक्ता अशुभाः /

[253|10] शुभास्त्रयस्तु सर्वत्र संमुखीभाव लाभतः // vakk_4.83 //

[253|11-253|12] पञ्चसु गतिषु त्रैधातुके सर्वत्रानभिध्या ऽव्यापादसम्यग्दृष्ट्यः संमुखीभावतः समन्वागमतश्च विद्यन्ते /

[253|13] आरुप्यासंज्ञिसत्त्वेषु लाभतः सप्त

[253|14] कायिकवाचिकाः सप्त कुशला आरूप्येष्वसंज्ञिसत्त्वेषु समन्वागमत एव /

[253|14-253|16] आरूप्योओपपन्नानामार्याणामतीतानागतानास्रवसंवरसमन्वागमात् /

[253|16] असंज्ञिसत्त्वानां च ध्यानसंवरसमन्वागमात् /

[253|16-253|17] यद्भूम्या श्रयमार्येणानास्रवं शीलमुत्पादितं निरोधितं भवति तेनारूप्येष्वतीतेन समन्वागतो भवति /

[253|18] पञ्च भूम्याश्रयेण त्वनागतेन /

[253|19] शेषिते /

[253|20] संमुखीभावतश्चापि हित्वा सनरकान् कुरुन् // vakk_4.84 //

[253|21] शेसः कृतः शेषितः / यो ऽन्यो धातुः शेषितो गतिर्वा /

[253|21-253|22] तत्रैते सप्त कुशलाः कर्मपथाः संमुखीभावतो ऽपि संविद्यन्ते ऽन्यत्र नरकोत्तरकुरुभ्यः /

[253|22-253|23] ते पुनस्तिर्यक्प्रेतेषु संवरनिर्मुक्ता रूपधातौ तु संवरसंगृहीता अन्यत्रोभयथा /

[253|23-253|24] त एते दशाकुशलाः कर्मपथाः कुशलाश्च

[253|25] सर्वे ऽधिपतिनिष्यन्दविपाकफलदा मताः /

[253|26] अकुशलैस्तावत्सर्वैरेवासेवितभावितबहुलीकृतैः नरकेष्रपपद्यते / तदेषां विपाकफलम् /

[254|01-254|05] स चेदित्थं त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागतां प्रणातिपातेनाल्पायुर्भवति अदत्तादानेन भोगव्यसनी भवतिकाममिथ्याचारेन स संपन्नदारः मृषावादेनाभ्याख्यानबहुलः पैशुन्येन मित्रभेदो ऽस्य भवति पारुष्येणामनोज्ञशब्दश्रवणं संभिन्नप्रलापेनानादेयवाक्यः अभिध्यया तीव्ररागः व्यापादेन तीव्रद्वेषः मिथ्यादृष्ट्या तीव्रमोहः /

[254|05] तस्या मोहभूयस्त्वात् / इदमेषां निःष्यन्दफलम् /

[254|05-254|06] अल्पमप्यायुर्मनुष्येषु कुशलफलम् /

[254|06] तत् कथं प्राणातिपातस्य निःष्यन्दफलं भवति /

[254|06-254|07] नोच्यते तदेवायुस्तस्य फलम्

[254|07] किं तर्हि / तेनाल्पायुर्भवतीति /

[254|07-254|08] अतो ऽन्तरायहेतुः प्राणाति पातस्तस्यायुषो भवतीति वेदितव्यम् /

[254|08-254|09] प्राणातीपातेनात्यासेवितेन बाह्या भावा अल्पौजसो भवन्तीति /

[254|09-254|12] अदत्तादानेनाशनिरजोबहुलाः काममिथ्याचारेण रजो ऽवकीर्णाः मृषावादेन दुर्गन्धाः पैशुन्येनोत्कूलनिकूलाः पारुष्येणोपरजाङ्गला प्रतिकुष्टाः पापभूमयः संभिन्नप्रलापेन विषमर्तुपरिणामाः अभिध्यया शुष्कफलाः व्यापादेन कटुकफला मिथ्यादृष्ट्या ऽल्पफला अफला वा /

[254|12] इदमेषामधिपतिफलम् /

[254|13] किं तेनैव कर्मणा ऽयमिहाल्पायुर्भवत्यथान्येन / तेनेवेत्येके /

[254|13-254|14] तद्विपाकफलमिदं निष्यन्दफलमिति /

[254|14] तत्र प्रयोगेणेह मौलेल्नेत्येके /

[254|14-254|15] परे सपरिवारग्रहणात्तु प्राणातिपातेनेत्युक्तमिति /

[254|15] यदप्येतन्निःष्यन्दफलमुक्तं नैतद्द्वयमतिवर्तते विपाकफलमधिपतिफलं च /

[254|16] सादृश्यविशेषात्तु तथोक्तम् /

[254|16-254|17] किं पुनः कारणमेषां कर्मपथानामेतत्त्रिविधफलमभिनिवर्तते /

[254|17-254|18] प्राणातिपातं हि तावत्कुर्वता मार्यमाणस्य दुःखमुत्पादितं मारितमोजो नाशिमतो ऽस्य

[254|19] दुःखनान्मारणादोजोनाशनात्त्रिविधं फलम् // vakk_4.85 //

[254|20] परस्य दुःखनाद्विपाकफलेन नरके दुःखितो भवति /

[254|20-254|21] मारणन्निःष्यन्दफलेनाल्पायुर्भवति /

[254|21] ओजोनाशनादधिपति फलेनाल्पौजसो बाह्या औषधयो भवन्ति /

[254|23] एवमन्येष्वपि योज्यम् /

[254|23-254|24] एवं कुशलानामपि कर्मपथानां फलत्रयं वेदितव्यम् प्राणातिपातविरत्या आसेवितया भावितया बहुलीकृतया देवेषुपपद्यते /

[254|24-254|25] स चेदित्थन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागतां दीर्घायुर्भवतीत्यकुशलविपर्ययेण सर्वं योजयितव्यम् /

[254|25-254|26] यद्भगवता "मिथ्यावांइमथ्याकर्मान्तो मिथ्याजीव" इत्युक्तं को ऽयमन्यस्ताभ्यां मिथ्याजीवः /

[254|26] नायमन्यो ऽस्ति / तदेव तु

[255|01] लोभजं कायवाक्कर्म मिथ्याजीवः

[255|02] द्वेषमोहजौ तु कायवाक्कर्मान्तौ / स चैष ताभ्यां

[255|03] पृथक् कृतः /

[255|04] दुःशोधत्वात्

[255|05] हारी हि लोभधर्मः / तत्समुत्थात् कर्मणश्चित्तं न सुरक्ष्यम् /

[255|05-255|06] अत आजीवो दुःखशोध इत्यादरोत्पादनार्थं तत्रासौ पृथग्निर्दिष्टः /

[255|06] आह चात्र

[255|07-255|08] "दुःशोधा गृहिणां दृष्टिर्नित्यं विविधदृष्टिना / आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्वायत्तदृष्टिने"ति //

[255|09] परिष्कारलोभोत्थं चेत्

[255|10] यो मन्यते जीवित्परिष्कारलोभोत्थमेव कायवाक्कर्म मिथ्याजीवोनान्यत् /

[255|10-255|11] नह्यात्मरतिनिमित्तं नृत्तगीतादि आजीवयोग इति तत्

[255|12] न सूत्रतः // vakk_4.86 //

[255|13] शीलस्कन्धिकायां हि भगवता हस्तियुद्ध दर्शनादीन्यपि मिथ्याजीवे न्यस्तानि /

[255|14] किं कारणम् / मिथ्यविषयपरिभोगात् / गतमेतत् /

[254|15] यानि पूर्वं पञ्च फलान्युक्तानि तेषां कतमत् कर्म कतिभिः फलैः प्रहाणम् /

[255|16] प्रहाणमार्गे समले सफलं कर्म पञ्चभिः /

[255|17] प्रहाणार्थं मार्गः प्रहीयन्ते वा ऽनेन क्लेशा इति प्रहाणमार्गः आनन्तर्यमार्गः /

[255|18] तस्मिन्सास्रवे यत् कर्म तत् पञ्चभिः फलैः सफलम् /

[255|18-255|19] तस्य हि विपाकफलं स्वभूमाविष्टो विपाकः /

[255|19] निःष्यन्दफलं समाधिजा उत्तरे सदृशा धर्माः /

[255|19-255|20] विसंयोगफलं विसंयोग एव /

[255|20] यत्तत् प्रहाणम् /

[255|20-255|21] पुरुषकारफलं तदाकृष्टा धर्मस्तद्यथा ऽधिमुक्तिमार्गस्तत्सहभुवश्च /

[255|21] यच्चानागतं भाव्यते तच्च प्रहाणम् /

[255|21-255|22] अधिपतिफलं स्वभावादन्ये सर्वसंस्काराः पूर्वोत्पन्नवर्ज्याः /

[255|23] चतुर्भिरमले

[255|24] अनास्रवे प्रहाणमार्गे यत्कर्म तच्चतुर्भिः फलैः सफलं विपाकफलं हित्वा /

[255|25] अन्यच्च सास्रवं यच्छुभाशुभम् // vakk_4.87 //

[256|01-256|02] यच्चान्यत् प्रहाणमार्गात्सास्रवं कुशलं कर्मं यच्चाकुशलं तदपि चतुर्भिर्विसंयोगफलं हित्वा /

[256|03] अनास्रवं पुनः शेषां त्रिभिरव्याकृतं च यत् /

[256|04] प्रहाणमार्गादन्यदनास्रवं कर्म अव्याकृतं च कर्म त्रिभिर्विपाकविसंयोगफले हित्वा /

[256|05] चत्वारि द्वे तथा त्रीणि कुशलस्य शुभादयः // vakk_4.88 //

[256|06] अनुक्रममिति पश्चाद्वक्ष्यति /

[256|06-256|07] कुशल्स्य कर्मणः कुशला धर्माश्चत्वारि फलानि विपाकफलं हित्वा /

[256|07] अकुशला द्वे पुरुषकाराधिपतिफले /

[256|07-256|08] अव्याकृता स्त्रीणि निःष्यन्दविसंयोगफले हित्वा /

[256|08] अशुभस्य शुभाद्या द्वे त्रीणि चत्वार्यनुक्रमम् /

[256|10] यथाक्रममित्यर्थः / अकुशलस्य कर्मणः कुशला धर्मा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले / [256|11] अकुशलास्त्रीणि विपाकविसंयोगफले हित्वा /

[256|11-256|12] अव्याकृताश्चत्वारि विसंयोगफलं हित्वा /

[256|12-256|13] अव्याकृते हि सत्कायान्तग्राहदृष्टी अकुशलानां सर्वत्रगाणां दुःखदर्शन हेयानां च निःष्यन्दफलम् /

[256|14] अव्याकृतस्य द्वे त्रीणि त्रीणि चैते शुभादयः // vakk_4.89 //

[256|15] अव्याकृतस्य कर्मणः कुशला धर्मा द्वे पुरुषकाराधिपतिफलेल् /

[256|15-256|16] अकुशलाः त्रीणि विपाकविसंयोगफले हित्वा /

[256|16-256|17] अकुशला हि दुःखदर्शनादिहेया अव्याकृतयोर्दृष्ट्योनिःर्ष्यन्दफलम् /

[256|17] अव्याकृता धर्मा एतान्येव त्रीणि /

[256|18] सर्वे ऽतीतस्य चत्वारि

[256|19] सर्व इति त्रैयध्विकाः /

[256|19-256|20] अतीतस्य कर्मणस्त्रैयद्विकाः धर्माश्चत्वारि फलानि /

[256|20] विसंयोगफलल्ं हित्वा /

[256|21] मध्यमस्याप्यनागताः /

[256|22] प्रत्युत्पन्नस्यापि कर्मणो ऽनागता धर्माश्चत्वाति फलान्येतान्येव /

[256|23] मध्यमा द्वे

[256|24] प्रत्युत्पन्ना धर्माः प्रत्युपन्नस्य द्वे पुरुषकाराधिपतिफले /

[256|25] अजातस्य फलानि त्रिण्यनागताः // vakk_4.90 //

[257|01] अनागतस्यानागतानि त्रीणि फलानि / निःष्यन्दविसंयोगफले हित्वा /

[257|02] स्वभूमिधर्माश्चत्वारि

[257|03] स्वभूमिकस्य कर्मणः स्वभूमिका धर्माश्चत्वारि फलानि विसंयोगफलं हित्वा /

[257|04] त्रीणि द्वे वा ऽन्यभूमिकाः /

[257|05] अन्यभूमिका धर्मा अनास्रवाश्चेत् त्रीणि फलानि / विपाकविसंयोगफले हित्वा /

[257|06] धात्वपतितत्वात् / सास्रवाश्चेत् द्वे पुरुषकाराधिपतिफले /

[257|07] शैक्षस्य त्रीणि शैक्षाद्याः

[257|08] शैक्षस्य कर्मणः शैक्षा धर्मास्त्रीणि फलानि विपाकविसंयोगफले हित्वा /

[257|08-257|09] अशैक्षा अप्येवम् /

[257|09] नैवशैक्षानाशैक्षा अपि विपाकनिःष्यन्दफले हित्वा /

[257|10] अशैक्षस्य तु कर्मणः // vakk_4.91 //

[257|11] धर्माः शैक्षादिका एकं फलं त्रीण्यपि च द्वयम् /

[257|12] अशैक्षस्य कर्मणः शैक्षा धर्माः एकमधिपतिफलम् /

[257|12-257|13] अशैक्षास्त्रीणि विपाकविसंयोगफले हित्वा /

[257|13] नैवशैक्षानाशैक्षा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले /

[257|14] ताभ्यामन्यस्य शैक्षाद्या द्वे द्वे पञ्च फलानि च // vakk_4.92 //

[257|15-257|16] शैक्षाशैक्षाभ्यामन्यस्य कर्मणो नैवशैक्षानाशैक्षस्य शैक्षा धर्मा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले /

[257|16] अशैक्षा अप्येवम् / नैवशैक्षानाशैक्षाः पञ्च फलानि /

[257|17] त्रीणि चत्वारि चैकं च दृग्धेयस्य तदादयः /

[257|18] दर्शनहेयस्य कर्मणोदर्शनहेया धर्मास्त्रीणि फलानि विपाकविसंयोगफलेहित्वा /

[257|19] भावनाहेयाश्चत्वारि विसंयोगफलं हित्वा / अप्रहेया एकमधिपतिफलम् /

[257|20] ते द्वे चत्वार्यथ त्रीणि भावनाहेयकर्मणः // vakk_4.93 //

[257|21] भावनाहेयस्य कर्मणो दर्शनहेया धर्मा द्वे पुरुषकाराधिपतिफले /

[257|21-257|22] भावनाहेयाश्चत्वारि विसंयोगफलं मुक्त्वा /

[257|22] अप्रहेयास्त्रीणि विपाकनिःष्यन्दफले मुक्त्वा /

[257|23] अप्रहेयस्य ते त्वेकं द्वे चत्वारि यथाक्रमम् /

[257|24] अप्रहेयस्य कर्मणो दर्शनहेया धर्मा एकमधिपतिफलम् /

[257|24-258|01] भावनाहेया द्वे पुरुषकाराधिपतिफले /

[258|01] अप्रहेयाश्चत्वारि विपाकफलं मुक्त्वा /

[258|01-258|02] पुनर्यथाक्रमग्रहणमाद्यन्तवन्मध्ये ऽपि ज्ञापनार्थम् /

[258|02] एष हि पेयालधर्मः /

[258|03] कर्मनिर्देशप्रसङ्गेनेदमपि परिप्रश्न्यते /

[258|03-258|04] शास्त्रेषु अयोगविहितं योगविहितम्, नैवयोगविहितं नायोगविहितं च कर्मोक्तम् /

[258|04] तस्य किं लक्षणम् /

[258|05] अयोगविहितं क्लिष्टं विधिभ्रष्टं च केचन // vakk_4.94 //

[258|06] क्लिष्टं कर्मायोगविहितमयोनिशोमनस्कारसंभूतत्वादित्येके /

[258|07] विधिभ्रष्टमपीत्यपरे /

[258|07-258|08] येन यथा गन्तव्यं स्थातव्यं भोक्तव्यं प्रविचरितव्यमित्येवमादि /

[258|08] तच्चान्यथा विदधाति / तदयुक्तविधानादयोगविहितमिति /

[258|08-258|09] कुशलं कर्मं योगविहितमविधिभ्रष्टं चेत्यपरे /

[258|09] उभाभ्यामन्यन्नोभयथा /

[258|09-258|10] नैवयोगविहितं नायोगविहितम् /

[258|11] किमेकं कर्म एकमेव जन्माक्षिपति अथ नैकमपि /

[258|11-258|12] तथा किमेकमपि कर्मैकं जन्माक्षिपत्यथानेकम् /

[258|12] एष हि सिद्धान्तः /

[258|13] एकं जन्माक्षीपत्येकम्

[258|14] एकमेव जन्माक्षिपत्येकमेव च कर्म नानेकं जन्मेति निकायसभागस्याख्या /

[258|14-258|15] तत्र हि लब्धे जात इत्युच्यते /

[258|15-258|16] यत्तर्हि स्थविरानिरुद्धेनोक्तं "सो ऽहं तस्यैकपिण्डपातस्य विपाकेन सप्तकृत्वस्त्रयस्त्रिंशेषु देवेषूपपन्नो यावदेतह्य्राद्ये शाक्यकुले जात" इति /

[258|17] तेन ह्यसौ समृद्विं लब्द्वा जातिस्मरः पुनरन्यत् पुण्यं कृतवान् /

[258|17-258|18] तत उत्थानं दर्शयति स्म /

[258|18-258|19] यथा मनुष्यो दीनारोत्थो ऽनेन सहस्रं निर्विश्याह एकेन दीनारेणाहमैत दीश्वर्यं प्राप्त इति /

[258|19] अपरे त्वाहुः /

[258|19-258|20] तस्य तं पिण्डपातमधिष्ठानं कृत्वा दानचेतनानां प्रवाहो महानुत्पन्नः कयाचित् किञ्चित्फलं परिगृहीतमिति /

[258|20-258|21] अनेकेनाप्येकमाक्षिप्यते मा भूत् खण्डशो निकायसभागस्याक्षेप इति /

[258|22] एकेन तु कर्मणा क्लिष्टस्य निकायसभागस्येष्यते कर्म /

[258|23] अनेकं परिपूरकम् /

[258|24] यथा चित्रकर एकया वर्त्या रूपमालिख्य वह्वीभिः परिपूरयति /

[258|24-258|26] तथा हि तुल्ये मानुष्ये कश्चित् सकलेन्द्रियाङ्गप्रत्यङ्गो भवतिवर्णकृतिप्रमाणबलसंपदा विभ्राजमानः कश्चिदेषां केनचिद्विकलः /

[258|26] न च केवलं कर्मैवाक्षेपकं जन्मनः / किं तर्हि /

[258|27] अन्यदपि सविपाकम् / सर्वथा तु

[259|01] नाक्षेपिके समापत्ती अचित्ते प्राप्तयो न च // vakk_4.95 //

[259|02] अविपाकाभ्यामप्यचित्तसमापत्तिभ्यां निकायसभागो नाक्षिप्यते /

[259|02-259|03] कर्मासहभूतत्वात् /

[259|03] प्राप्तिभिश्च कर्मणो ऽनेकफलत्वात् /

[259|04] त्रिण्यावरणान्युक्तानि भगवता / कर्मावरणं क्लेशावरणं विपाकावरणं च /

[259|04-259|05] तेषां कः स्वभावः /

[259|06-259|07] आनन्तर्याणि कर्माणि तीव्रक्लेशो ऽथ दुर्गतिः / कौरवासंज्ञिसत्त्वाश्च मतमावरणत्रयम् // vakk_4.96 //

[259|08] पञ्चानन्तर्याणि कर्मावरणम् /

[259|08-259|09] तद्यथा मातृवधः पितृवधो ऽर्हद्वधः संघभेदः तथागतश्रीरे दुष्टचित्तरुधिरोत्पादनम् /

[259|09] तीव्रक्लेशता क्लेशावरणम् / द्विविधो हि क्लेशः /

[259|10] तिव्रश्च य अभिक्ष्णिकः तीक्ष्णश्च यो ऽधिमात्रः / तत्र यस्तीव्रः स आवरणम् /

[259|11] यथा शण्ठादीनाम् /

[259|11-259|12] शक्तो ह्यधिमत्रवेगो ऽपि क्लेशः कादाचित्को निहन्तुं नतु समूहो ऽप्याजस्रिकः /

[259|12-259|13] आजस्रिके हे क्लेशे तन्निर्घाताय पराक्रमकालं न लभते /

[259|13] तस्य मृदुं प्रतीत्य मध्य उपजायते / मध्यं प्रतीत्याधिमात्रः /

[259|14-259|15] तस्मात् एवावरणं त्रिविधा दुर्गतिः विपाकावरणं सुगतेश्च प्रदेशः औत्तरकौरवा असंज्ञिसत्त्वाश्च /

[259|15] कस्यैतान्यावरणानि /

[259|15-259|17] आर्यमार्गस्यार्यमार्गप्रायोगिकाणां च कुशलमूलानाम् अन्यान्यपि ह्यपायादिनियतानि अण्डजसंस्वेदजस्त्रीत्वाष्टमभवयतानि कर्माणि वक्तव्यानि स्युः /

[259|17-259|19] यान्येव तु पञ्चभिःकारणैः सुदर्शकानि पज्ञकानि अधिष्ठानतः फलतो गतितः उपपत्तितः पुद्गलतश्च तान्येवोक्तानि नान्यानि /

[259|19] क्लेशावरणं चैषां सर्वजघन्यम् / ततः कर्मावरणम् /

[259|19-259|20] ताम्यां हि द्वितीये ऽपि जन्मन्यचिकित्सो भवत्युत्तरोत्तरावाहनादिति वैभाषिकाः /

[259|21] आनन्तर्याणीति को ऽर्थः /

[259|21-259|22] नान्तरायितुं शक्यानि विपाकं प्रति जन्मान्तरफलेन कर्मान्तरेणेत्यानन्तर्याणि /

[259|22] न तिरस्कर्तुमित्यर्थः /

[259|22-259|23] न वा तत्कारिणः पुद्गलस्येतश्च्युतस्यान्तरमस्ति नरकोपपत्तिगमनं प्रतीत्यनन्तरः /

[259|23] तद्भाव आनन्तर्यम् /

[259|24] यस्य धर्मस्य योगात्सो ऽनन्तरो भवति / श्रामण्यवत् /

[259|25] अथैषामावरणानां कतमत् कस्यां गतौ वेदितव्यम् / एकान्तेन तावत्

[260|01] त्रिषु द्वीपेष्वानन्तर्य

[260|02] नोत्तरकुरौ नान्यासु गतिषु / कुत एवान्यत्र धातौ / तेत्ष्वपि स्त्रिपुरुषाणामेव /

[260|03] शण्डा दीनां तु नेष्यते /

[260|04] किं कारणं / तदेवासंवराभावे कारणमुद्दिष्टम् / अपि च

[260|05] अल्पोपकारालज्जित्वात्

[260|06] यथाक्रमं मातापित्रोस्तेषां च / अल्पोपकारौ किलैषां मातापितरौ /

[260|06-260|07] विकलात्मभावाधिपतित्वादल्पस्नेहत्वाच्च /

[260|07-260|08] तेषामपि न तीव्रं ह्यपत्राप्यं मातापित्रोरन्तिके प्रत्युपस्थितं यद्विपादनादानन्तर्येण स्पृश्येरन् /

[260|08] अत एव तिर्यवप्रेतानामपि नेष्यते /

[260|09] पटुबुद्धीनां स्यादश्वाजानेयवदिति भदन्तः /

[260|09-260|10] मनुष्यस्याप्यमानुषौ मातापितरौ मारयतो न स्यादानन्तर्यम् //

[260|10] उक्तं कर्मावरणम् //

[260|11] शेषे गतिषु पञ्चसु // vakk_4.97 //

[260|12] के पुनः शेषे / क्लेशविपाकावरणे / मनुष्येषु विपाकावरणम् /

[260|12-260|13] कौरवा देवेष्वसंज्ञिसत्त्वाः /

[260|13] किंस्वभावान्यानन्तर्याणि /

[260|13-260|14] चत्वारि कायकर्म एकं वाक्कर्म त्रीणि प्राणातिपात एकं मृषावादः एकं प्राणातिपातप्रयोगः /

[260|14-260|15] अनुपक्रमधर्माणो हि तथागताः /

[260|15] हेतौ फलोपचारात्संघभेद आनन्तर्यमुक्तम् /

[260|15-260|16] भिद्यते वा ऽनेनेति कृत्वा /

[260|17] संघभेदस्त्वसामग्रीस्वभावो विप्रयुक्तकः /

[260|18] अक्लिष्टाव्याकृतो धर्मः

[260|19] असामग्री नान चित्तविप्रयुक्तः संस्कारो ऽनिवृताव्याकृतः संघभेदः /

[260|19-260|20] स किमानन्तर्यं भविष्यति नैव च तेन भेत्ता समन्वागतः /

[260|20] किं तर्हि /

[260|21] संघस्तेन समन्वितः // vakk_4.98 //

[260|22] यो हि भिन्नस्तस्य भेदो न भेत्तुः / अथ भेत्ता केन समन्वागतः /

[260|23] सदवद्यमृषावादस्तेन भेत्ता समन्वितः /

[260|24] संघभेदावद्येन भेत्ता समन्वागतः / तत् पुनर्मृषावादः /

[260|24-260|25] स पुनः संघभेदसहजे वाग्विज्ञप्त्यविज्ञप्ती /

[260|25] स च तेनावद्येन समन्वागतो भेत्ता /

[261|01] अवीचौ पच्यते कल्पन्

[261|02] अन्तरकल्पमवीचौ महानरके विपच्यते / अन्यैस्तु नावश्यमवीचौ /

[261|02-261|03] अथ येन बहुन्यानन्तर्याणि कृतानि भवन्ति अनन्तरमेव तानि विपच्यन्ते /

[261|03-261|04] किं तु तैस्तस्य भवति /

[261|05] अध्हिकैरधिका रुजः // vakk_4.99 //

[261|06-261|07] सहि भूयोभिरानन्तर्यैस्तस्मिन्नवीचौ घनतरं सुकुमारतरं चाश्रयं लभते कारणाश्च बहुतरास्तीव्रतराश्च येन द्वित्रिचतुष्पञ्चगुणां वेदनां वेदयते /

[261|07-261|08] कः पुनरेष संघं भनत्ति /

[261|09] भिक्षुर्दु क्वचरितो वृत्ती भिनत्ति /

[261|10] भिक्षुर्भिनत्ति न गृही न भिक्षुण्यादयः / स च दृष्टिचरित एव न तृष्णाचरितः /

[261|11] ऋतस्थो न भिन्नवृत्तस्तस्यानादेयवाक्यत्वात् / क्व भिनत्ति /

[261|12] अत्र भगवान् संनिहितस्ततः /

[261|13] अन्यत्र

[261|14] नहि शास्तुरेव संनिधौ शक्यो भेत्तुम् / तथागतानां दुष्प्रसहत्वादादेयवाक्यत्वाच्च /

[261|15] कान् भिनत्ति /

[261|16] बालिशान् /

[261|17] पृथग्जनानेव नार्यान् प्रत्यक्षधर्मत्वात् / तानपि न क्षान्तिलाभिन इत्यपरे /

[261|17-261|18] कियता भिन्नः संघो भवति /

[261|19] शास्तृमार्गान्तरक्षान्तौ भिन्नः

[261|20-261|21] यदा तेभ्यस्तथागतादन्यः शास्ता क्षमते तदुपदिष्टाच्च मार्गादन्यो मार्ग इयता भिन्नः संघो वक्तव्यः /

[261|21] कियन्तं कालं भिन्न आस्ते / तामेव रात्रिं

[261|22] न विवसत्यसौ // vakk_4.100 //

[261|23] अपर्युषित एव हि संघभेदे संघो ऽवश्यं प्रतिसंधीयते / यो ऽयं संघभेद उक्तः

[261|24] चक्रभेदः स च मतः

[261|25] धर्मचक्रं हि तदा भगवतो भिन्नं भवति / मार्गप्रवृत्तिविष्ठापनात् /

[261|25-261|26] अत एव चक्रादश्चोच्यते संघभेदश्च /

[261|26] क्व पुनश्चक्रभेदो भवति /

[262|01] जम्बूद्वीपे

[262|02] नान्येषु द्वीपेषु / कतिभिर्भिक्षुभिः /

[262|03] नवादिभिः /

[262|04] नवादिं कृत्वा / परेणानियमः / अष्टौ भिक्षयः संघो भवति / नवमो भेत्ता /

[262|04-262|05] अवश्यं हि संघेन द्वयोःपक्षयोः स्थातव्यम् /

[262|05] एवं भिन्नो भवति /

[262|05-262|06] अन्यस्तु संघभेदः कर्मभेदाद् भवति /

[262|06] यद्येकसीमायां व्यग्राः कर्म कुर्वन्ति / स चैष

[262|07] कर्मभेदस्त्रिषु द्वीपेषु

[262|08] येष्वेव शासनम् / कतिभिर्भिक्षुभिः

[262|09] अष्टाभिरधिकैश्च सः // vakk_4.101 //

[262|10] चक्रभेदस्तु षट्सु कालेषु न भवति / कतमेषु /

[262|11-262|12] आदावन्ते ऽर्बुदात् पूर्वं युगाच्चोपरते मुनौ / सीमायां चाप्यबद्धायां चक्रभेदो न जायते // vakk_4.102 //

[262|13] आदावचिरप्रवर्तिते धर्मचक्रे / अन्ते परिनिर्वाणकाले भगवतः /

[262|13-262|14] एतयोर्हि द्वयोरवस्थयोः संघ एकरसो भवति /

[262|14-262|15] मध्ये ऽप्यर्बुदात् पूर्वं न भिद्यते यावच्छासने शीलार्बुदं दृष्ट्यर्बुदं च नोत्पन्नं भवति /

[262|15-262|16] युगाच्च पूर्वं न भिद्यते यावच्छ्रावकाग्रयुगं नोत्पन्नं भवति /

[262|16] भिन्नन्यायपरिवासात्तेन च प्रतिसंधानीयत्वात् /

[262|16-262|17] उपरते मुनौ शास्तरि परिनिर्वृते प्रतिद्वन्द्वाभावात् /

[262|17-262|18] सीमायामबद्धायां यावत् सीमा न बद्धा भवति /

[262|18-262|19] एकसीमायां हि पक्षद्वयावस्थानात्संघभेद इत्येषु कालेसु चक्रभेदोन भवति /

[262|19] न च पुनः सर्वेषां बद्धानां चक्रभेदः / कर्माधीनत्वात् /

[262|20] कस्मात् मातृवधादिष्वानन्तर्यं नान्यत्र /

[262|21] उपकारियुणक्षेत्रनिराकृतिविपादनात् /

[262|22] मातापितृवधे तावदुपकारिणो निराकरणात् / कथं तावुपकारिणौ /

[262|22-262|23] आत्मभावस्य तत्प्रभवत्वात् /

[262|23] किं तयोर्निराकरणम् / परित्यागः / गुणक्षेत्रत्वादर्हद्वधाद् आनन्तर्यम् /

[262|24-262|25] यदि पुनर्मातुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यात् पितुर्वा तत्रैकस्मिन्नाम्नायो

[263|01] व्यञ्जनान्तरितो ऽपि स्यात्

[263|02] अत एवोच्यते "स्यात् पुरुषं जीविताद्वच्यपरोपयेन्न पितरं नार्हन्तम् /

[263|02-263|03] आनन्तर्यावद्येन च स्पृश्येत /

[263|03] स्यान्मातुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यादिति /

[263|03-263|04] स्यात् स्त्रीं जीविताद्व्यपरोपयेन्न मातरं नार्हन्तीम् आनन्तर्यावद्येन च स्पृश्येत /

[263|04-263|05] स्यात् पितुर्व्यञ्जनं परिवृत्तं स्यादि"ति /

[263|05] अन्यस्याः स्त्रियाः कललं प्रस्रुतमन्यया योन्या पीतम् /

[263|05-263|06] कतरा तस्य माता यां घ्नतः स्यादानन्तर्यम् /

[263|07] माता यच्छोणितोद्भवः // vakk_4.103 //

[263|08] यस्याः शोणितादसावुद्भूतः सत्त्वः सा ऽस्य माता द्वितीया तु सर्वकृत्येष्ववलोक्या /

[263|09] सा ह्यापायिका पोषिका संवर्धिका च /

[263|09-263|10] यदि मातरि प्रयोगं कृत्वा ऽन्यां मारयेन्न स्यादानन्तर्यम् /

[263|10] अमातृप्रयोगेण मारयेत्तथापि न स्यात् /

[263|10-263|11] मञ्चतलावलीनमातृमारणं चात्रोदाहार्य धावकस्य च पुत्रेण मसक प्रयोगेण पितुर्मारणं च /

[263|11-263|12] एकेन प्रहारेण मातरमन्यां च मारयतो द्वे अविज्ञप्ती भवतः /

[263|12] विज्ञप्तिस्त्वानन्तर्यमेव /

[263|13] तस्य कर्मणो बलीयस्त्वात् / परमाणुसंचितत्वाद्विज्ञप्तिरपि द्विधेति भदन्तघोषकः /

[263|14-263|15] अनर्हत्संज्ञया ऽपि अर्हद्घाते भवत्यानन्तर्यम् अहम् हन्मीत्याश्रयावधारणात् /

[263|15] यः पितरमर्हन्तं हिंस्यात्तस्याप्येकमेव स्यादानन्तर्यमाश्रयैकत्वात् /

[263|16] इदमवदानं कथं नीयते "गच्छ शिखण्डिनं ब्रूहि द्वे आनन्तर्ये भवता कृते /

[263|16-263|17] यच्च पिता जीविताद्व्यपरोपितो यच्चार्हन्नि"ति /

[263|17] द्वाभ्यां कारणाभ्यामिति वक्तव्यम् /

[263|18] द्वाभ्यां वा मुखाभ्यां परिभाषितः /

[263|18-263|19] किमवश्यं तथागतस्यास्ति कुटुष्टचित्तरुधिरोत्पादनादानन्तर्यम् /

[263|19] वधाभिप्रायस्य स्यात् /

[263|20] बुद्धे न ताडनेच्छस्य

[263|21] यदि ताडनाभित्राय उत्पादयेन्न स्यात् / यद्यनर्हति प्रहरेत्स च प्रहारादूर्ध्वमर्हन् स्यात्

[263|22] प्रहारान्नोर्ध्वमर्हति /

[263|23] स्यादानन्तर्यमिति वर्तते / नहि तेन तत्र प्रयोगः कृतः /

[263|23-263|24] किमानन्तर्ये प्रयोगं कृत्वा तस्मिन्नव्यावर्तिते वैराग्यं फलं वा न प्राप्नुयात् /

[263|25] नानन्तर्यप्रयुक्तस्य वैराग्यफलसंभवः // vakk_4.104 //

[264|01-264|02] अन्यकर्मफलपथप्रयोगं तु कृत्वार्यमार्गोत्पत्तौ न पुनः कर्मपथोत्पत्तिराश्रयस्यात्यन्तं तद्विरुद्धत्वात् /

[264|03] एषामानन्तर्याणां कतमत् महासावद्यम् /

[264|04] संघमेदे मृषावादो महावद्यतमो मतः /

[264|05-264|06] यः संघभेदनिमित्तं मृषावादो धर्माधर्मज्ञस्य विपर्ययद्योतनात् स सर्वेषां दुश्चरितानां महावद्यतमः /

[264|06] किं कारणम् /

[264|06-264|07] तथागतधर्मशरीरप्रहारितत्वात् लोकानां च स्वर्गापवर्गमार्गान्तरायकत्वात् /

[264|07-264|10] संघे हि भिन्ने लोकस्य नियामावक्रन्तिफलप्राप्तिवैराग्यास्रवक्षयाः प्रतिबध्यन्ते ध्यानाध्ययनस्वाध्यायचिन्ताकर्माण्यपि न प्रवर्तन्ते सदेवनागमनुष्यं जगच्चाकुलं विमनस्कं वर्तते यावत् पुनर्न प्रतिसंधितो भवतियस्माच्चाविचौ कल्पं विपाकः /

[264|10-264|11] शेषाणामानन्तर्याणां यथाक्रमं पञ्चमतृतीयप्रथमानि गुरुतराणि सर्वलघुः पितृवधः /

[264|11-264|13] यत्तर्हि भगवता त्रयाणां दण्डानां मनोदण्डो महासावद्य उक्तः पुनर्मिथ्यादृष्टिः परमवद्यानामित्युक्तम् आनन्तर्याणि नियमस्य संघभेदो महासावद्य उक्तः /

[264|13-264|14] त्रीणि कर्माणि नियमय्य मनोदण्दः दृष्टीर्नियमय्य मिथ्यादृष्टिः /

[264|14-264|15] अथवा विपाकविस्तरं महाजनव्यापादनं कुशलमूलसमुच्छेदं चाधिकृत्य यथाक्रमम् /

[264|16] सुचरितानां पुनः कतमत् महाफलतमम् /

[264|17] भवाग्रचेतना लोके महाफलतमा शुभे // vakk_4.105 //

[264|18] कुशले पुनः कर्मणि भवाग्रचेतना सर्वेषां महाफलतमा /

[264|18-264|19] तस्या अशीतिकल्पसहस्राण्यतिप्रशान्तो विपाकः /

[264|19] विपाकफलं चाधिकृत्यैतदुक्तम् /

[264|19-264|21] विसंयोगफलं त्वधिकृत्य वज्रोपमसमाधिचेतना सर्वेषां महाफला सर्वसम्योजनपर्यादानफलत्वात् /

[264|21] अत एव लोक इत्युक्तम् /

[264|22] किमानन्तर्यैरेवावश्यं नरकेषूपपद्यते / आनन्तर्यसभागैरप्यवश्यमुपपद्यते /

[264|23] नत्वनन्तरमेवेत्यपरे / कतमानि तानीत्याह

[264|24-264|25] दूषणं मातुरर्हन्त्या नियतिस्थस्य मारणम् / बोधिसत्त्वस्य शैक्षस्य संघायद्वारहारिका // vakk_4.106 //

[265|01] आनन्तर्यसभागानि पञ्चमं स्तूपभेदनम् /

[265|02] एतानि पञ्च पञ्चानामानत्नर्याणां यथाक्रमम् सभागानि /

[265|02-265|04] यदि मातरमर्हन्तीं दूषयत्यब्रह्मचर्यकरणात् नियतिपतीतं बोधिसत्त्वं मारयति शैक्षं मारयति संघस्य सुखायद्वारिकं हरति स्तूपभेदं करोति /

[265|04-265|05] अन्यदपि तु कर्म सविपाकं त्रिषु कालेष्वत्यर्थं विघ्नयति /

[265|05] कतमेषु त्रिसु /

[265|06] क्षान्त्यनागामितार्हत्त्वप्राप्तौ कर्मातिविघ्नकृत् // vakk_4.107 // [265|07] मूर्धभ्यः क्षान्तिमाकिरत आपायिकानि कर्माणि विघ्नायोपतिष्ठन्ते /

[265|07-265|08] तद्विपाकभूम्यतिक्रमात् /