अभिधर्मकोशभाष्य

[196|05-196|06] अतीतान्यपि महाभूतान्युपादाय प्रज्ञप्तेस्तेषां चाविद्यमानस्वभावत्वाद्रूपलक्षणाभावाच्च /

[196|06-196|07] अस्तीति वैभांषिकाः /

[196|07] कथं ज्ञायते /

[196|08] त्रिविधामलरूपोक्तिवृद्ध्यकुर्वत्पथादिभिः /

[196|09] त्रिविधं रूपमुक्तं सूत्रे / "त्रिभिः स्थानै रूपस्य रूपसंग्रहो भवति /

[196|09-196|10] अस्ति रूपं सनिदर्शनं सप्रतिघम् /

[196|10] अस्ति रूपमनिदर्शनं सप्रतिघम् /

[196|10-196|11] अस्ति रूपमनिदर्शनमप्रतिघमि"ति /

[196|11] अनास्रवं च भगवता रूपमुक्तम् / "अनास्रवाः धर्माः कतमे /

[196|12-196|13] यस्मिन् रूपे ऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नो नोत्पद्यते ऽनुनयो वा प्रतिघो वा यावद्यस्मिन्विज्ञाने /

[196|13] इम उच्यन्ते ऽनास्रवा धर्मा" इति /

[196|13-196|14] न चा विज्ञप्तिं विरहय्यास्ति रूपमनिदर्शनमप्रतिघं नाप्यना स्रवम् /

[196|14] वृद्धिरपि चोक्ता /

[196|14-196|17] "एभिः सप्तभिरौपधिकैः पुण्यक्रियावस्तुभिः समन्वागतस्य श्राद्धस्य कुलपुत्रस्य कुलदुहितुर्वा चरतो वा स्वपतो वा तिष्ठतो वा जाग्रतो वा सततसमितमभिवर्धत एव पुण्यमुपजायत एव पुण्यम् /

[196|17] एवं निरौपधिकैरि"ति //

[196|17-196|18] न चाविज्ञप्तिमन्तरेणान्यमनसो ऽप्ति पुण्यस्याभिवृद्धिर्युज्यते /

[196|18-196|19] अकुर्वतश्च स्वयं परैः कारयतः कर्मपथा न सिध्येयुरसत्यामविज्ञप्तौ /

[196|19] नह्याज्ञापनविज्ञप्तिः मौलः कर्मपथो युज्यते /

[196|20] तस्य कर्यणो ऽकृतत्वात् / कृते ऽपि च तस्याः स्वभावविशेषादिति /

[196|20-196|22] उक्तं च भगवता "धर्मा भिक्षवो बाह्यमायतनमेकादशभिरायतनैरसंगृहीतमनिदर्शनमप्रतिघमि"ति /

[196|22] न त्वरूपीत्युक्तम् /

[196|22-196|23] तत्र किं प्रयोजनं स्याद्यदि धर्मायतनान्तर्गतमविज्ञप्तिरूपं नश्येत /

[196|23] अष्टाङ्गश्च मार्गो न स्यादविज्ञप्तिमन्तरेण /

[196|23-196|24] समापन्नस्य सम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवानामयोगात् /

[196|24-196|26] यत्तर्हीदमुक्तं "तस्यैवं जानत एवं पश्यतः सम्यग्दृष्टिर्भावनापरिपूरिं गच्छति सम्यक् संकल्पः सम्यक् व्यायामः सम्यक् स्मृतिः सम्यक् समाधिः /

[196|26-196|27] पूर्वमेव चास्य सम्यक् वावक्र्मान्ताजीवाः परिशुद्धा भवन्ति पर्यवदाता" इति /

[196|27-196|28] लौकिकमार्गवैराग्यं पूर्वकृतमभिसंधायैतदुक्तम् /

[196|28-197|01] प्रातिमोक्षसंवरश्चपि न स्यादसत्यामविज्ञप्तौ /

[197|01-197|02] न हि समादानादुर्ध्वं तदस्ति येनान्यमनस्को ऽप्ययं भिक्षुः स्यात् भिक्षुणी वेति /

[197|02] सेतुश्च सूत्रे विरक्तिरुक्ता / दौःशील्यविवन्धत्वात् /

[197|02-197|03] न वा भवन्ती सेतुर्भवितुमर्हतीत्यस्त्येवाविज्ञप्तिः /

[197|03-197|04] अत्र सौत्रान्तिका आहुः बह्वप्येतच्चित्रमप्येतत् /

[197|04] नैवं त्वेतत् / किं कारणम् / यत् तावदुक्तं "त्रिविधरूपोक्तेरि" ति /

[197|04-197|05] तत्र योगाचारा उपदिशन्ति /

[197|05] ध्यायिनां समाधिविषयो रूपं समाधिप्रभावादुत्पद्यते /

[197|06] चक्षुरिन्द्रियाविषयत्वात् अनिदर्शनम् / देशानावरणत्वादप्रतिघमिति / अथ मतम् /

[197|07] कथमिदानीं तत् रूपम् इति / एतदविज्ञप्तौ समानम् / [197|07-197|08] यदप्युक्तमनास्रवरूपोक्तेरिति तद् एव समाधिप्रभावसंभूतं रूपमनास्रवे समाधावनास्रवं वर्णयन्ति योगाचाराः /

[197|09] अर्हतो यद्रूपं बाह्यं चेत्यपरे / आस्रवाणामनिश्रयत्वात् /

[197|09-197|10] यत्तर्हि सूत्र उक्तं "सास्रवा धर्माः कतमे /

[197|10] यावदेव चक्षुर्यवदेव रूपाणी"ति विस्तरः /

[197|10-197|11] तत्र पुनरास्रवाणामप्रतिपक्षत्वात्सास्रवमुक्तम् /

[197|11] पर्यायेण तर्हि तदेव सास्रवं चानास्रवं च स्यात् / किं स्यात् /

[197|12] लक्षणसंकरः स्यात् /

[197|12-197|13] यथा तत् सास्रवं तथा न कदाचिदनास्रवमिति को ऽत्र संकरः /

[197|13-197|15] यदि च रूपायतनादीनि एकान्तेन सास्रवाणि स्युरिह सूत्रे किमर्थ विशेषितानि स्यु"र्यानि रूपाणि सास्रवाणि सोपादानीयानि चेतःखिलम्रक्षवस्त्वि"ति विस्तरः /

[197|15-197|19] यदप्युक्तं "पुण्याभिवृद्धिवचनादिति तत्रापि पूर्वाचार्या निर्दिशन्ति "धर्मता ह्येषा यथा दातॄणां दायाः परिभुज्यन्ते तथा तथा भोक्तॄणां गुणविशेषादनुग्रहविशेषाच्चान्यमनसामपि दातॄणां तदालम्बनदानचेतना भाविताः संततयः सूक्ष्मं परिणामविशेषं प्राप्नुवन्ति येनायत्यां बहुतरफलाभिनिष्पत्तये समर्था भवन्ति /"

[197|19-197|20] "इदमभिसंधायोक्तं" भवेदभिवर्धत एव पुण्यमुपजायत एव पुण्यम् इति /

[197|20-197|21] अथ मतं कथमिदानीं संतानान्तरविशेषादन्यमनसो ऽपि संतानान्तरस्य परिणामः सेत्स्यतीति /

[197|21] एतदविज्ञप्तौ स्मानम् /

[197|21-197|23] कथमिदानीं संतानान्तरविशेषात्संतानान्तरे धर्मान्तरमविज्ञप्तिः सेत्स्यतीति निरूपधिकेष्विदानीं पुण्यक्रियावस्तुषु कथं भविष्यतीति /

[197|23-197|24] अभिक्ष्णं तदालम्बनचेतनाभ्यासात्स्वप्नेष्वपि ता अनुषङ्गिन्यो भवन्ति /

[197|24-197|25] अविज्ञप्तिवादिनस्तु निरौपधिके यत्र विज्ञप्तिर्नास्ति तत्र कथामविज्ञप्तिः स्यात् /

[197|25-197|26] औपधिके ऽप्यभीक्षणं तदालम्बनेचेतनाभ्यासादित्यपरे /

[197|26-198|01] यत्तर्हि सूत्र उक्तं "यस्योग्रभिक्षुः शीलवान् कल्याणधर्मा पिण्डकं परिभुज्याप्रमाणं चेतःसमार्धिं कायेन साक्षात्कृत्वोपसंपद्य विहरत्यप्रमाणस्तन्निदानदायकस्य दानपतेः पुण्याभिष्यन्दः कुशलाभिष्यन्दः सुखास्वादधारः प्रतिकाङ्क्षितव्य" इत्यत्र तदानीं दातुः कश्चेतनाविशेषः /

[198|01-198|02] तस्मात्संततिपरिणामविशेष एव न्याय्यः /

[198|02-198|03] यदप्युक्तं "कारयतः कथं कर्मपथाः सेत्स्यन्ती"ति तत्राप्येवं वर्णयन्ति /

[198|03-198|05] तत्प्रयोगेण परेषामुपघातविशेषात्प्रयोक्तुः सूक्ष्मः संततिपरिणाम विशेषो जायते यत आयत्यां समन्ते ऽपि बहुतरफलाभिनिर्वर्त्तनसमर्था भवतीति स्वयमपि च कुर्वतः क्रियाफलपरिसमाप्तावेष एव न्यायो वेदितव्यः /

[198|05-198|06] सो ऽसौ संततिपरिणामविशेषः कर्मपथ इत्याख्यायते /

[198|06] कार्ये कारणोपचारात् /

[198|06-198|07] कायिकवाचिकत्वं तु तत्क्रियाफलत्वाद्यथा विज्ञप्तिवादिनामविज्ञप्तेरिति /

[198|07-198|08] उपात्तेषु स्कन्धेषु त्रिकालया चेतनया प्राणातिपातावध्वेन स्पृश्यत इति भदन्तः /

[198|08-198|09] हनिष्यामि हन्मि हतमिति चास्य यदा भवतीति /

[198|09] न त्वियता कर्मपथः परिसमाप्यते /

[198|10] मा भूदहते ऽपि मात्रादौ हताभिमानिनामानन्तर्यं कर्मेति /

[198|11] स्वयं तु घ्नत एतावांश्चेतनासमुदाचार इत्ययमत्राभिप्रायो युक्तरूपः स्यात् /

[198|11-198|13] क इदानीमेष प्रद्वेषो यदविज्ञप्तिः प्रक्षिप्यते संततिपरिणामविशेषश्चाभ्युपगम्यते तथैवाप्रज्ञायमानः /

[198|13] न खलु कश्चित् प्रद्वेषः /

[198|13-198|14] किन्तु चित्तान्वयकायप्रयोगेण क्रियापरिसमाप्तौ ताभ्यां पृथग्भूतं धर्मान्तरं प्रयोजयितुरुत्पद्यत इति नोत्पद्यते परितोषः /

[198|15-198|16] यत्कृतप्रयोगसंभूता तु क्रियापरिसमाप्तिस्तस्यैव तन्निमित्तः संततिपरिणामो भवतीति भवति परितोषः /

[198|16] चित्तचैतसंतानाच्चायत्यां फलोत्पत्तेः / उक्तं चात्र /

[198|17] किमुक्तम् / "विज्ञप्त्यभावादि"त्येवमादि / तदभावादविज्ञप्तेरभावः /

[198|17-198|18] यदप्युक्तं "धर्मायतनस्यारूपित्वं यस्मान्नोक्तमि"ति /

[198|18-198|19] तद्यदेवात्र रूपमनिदर्शनमप्रतिघं चोक्तं तदेवास्तु धर्मायतनपर्यापन्नम् /

[198|19] यदप्युक्तमष्टाङ्ग आर्यमार्गो न स्यादिति /

[198|19-198|20] अङ्गं तावदाचक्ष्व /

[198|20] कथं मार्गसमापन्नस्य सम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवा भवन्तीति /

[198|20-198|21] किमसौ वाचं भाष्यते क्रियां वा करोति चीवरादीन् वा पर्येषते /

[198|21] नेत्याह / किं तर्हि /

[198|22] तद्रूपामनास्रवामविज्ञप्तिं प्रतिलभते /

[198|22-198|23] यस्याः प्रतिलम्भाद्व्युत्थितो ऽपि न पुनर्मिथ्यावागादिषु प्रवर्तते सम्यग्वागादिषु च प्रवर्तते /

[198|23-198|24] अतो निमित्ते नैमित्तिकोपचारादविज्ञप्तौ तदाख्या क्रियते /

[198|24-198|27] यद्येवमिहाप्येवं किं न गृह्यते मार्गसमापन्नो विनाप्यविज्ञप्त्या तद्रूपमाशयं च आश्रयं च प्रतिलभते यस्य प्रतिलम्भात् व्युत्थितो ऽपि न पुनर्मिथ्यावागादिषु प्रवर्तते सम्यग्वागादिषु च प्रवर्तते /

[198|27-199|01] अतो निमित्ते नैमित्तिकोपचारं कृत्वा अष्टौ मार्गाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्त इति /

[199|01] अपरस्त्वाह / तदक्रियामात्रमत्राङ्गमुक्तं स्यात् /

[199|01-199|02] यदसावार्यमार्गसामर्थ्यादक्रियानियमं प्रतिलभते तच्चानास्रवमार्गसंनिश्रयलाभादनास्रवं स्यात् /

[199|02-199|03] नहि सर्वत्र द्रव्यमन्तो धर्माः परिसंख्यायन्ते /

[199|03-199|04] तद्याथा ऽष्टौ लोकधर्माः लाभो ऽलाभः यशो ऽयशः निन्दा प्रशंसा सुखं दुःखमिति /

[199|04] नचात्र चीवरादीनामलाभो नामास्ति द्रव्यान्तरम् /

[199|05-199|06] प्रातिमोक्षसंवरो ऽपि स्यात् यया चेतनया विधिपूर्वं कृत्वा ऽभ्युपगमः प्रतिषिद्धात्कर्मणः कायवाचौ संवृणोति /

[199|06] अन्यचित्तोन संवृतः स्यादिति चेत् / न /

[199|07-199|09] तद्भावनया क्रियाकाले स्मरतः तत्प्रत्युपस्थानात् सेतुभावो ऽपि स्यादक्रियां प्रतिज्ञां संस्मृत्य संस्मृत्य लज्जितो दौःशील्याकरणात् इत्यर्थमेव च तस्याः समादानम् /

[199|09-199|10] यदि पुनरविज्ञप्तेरेव दौःसील्यं प्रतिबध्नीयात् न कश्चित्मुषितस्मृतिः शिक्षां भिन्द्यात् /

[199|10-199|11] अलं विस्तरेणास्त्येव द्रव्यान्तरमविज्ञप्तिरूपति वैभाषिकाः /

[199|12-199|13] यद्यस्ति तच्च महाभूतान्युपादायेत्युक्तम् तत् किम् विज्ञप्तिमहाभूतान्येवोपादायाविज्ञप्तिरुत्पद्यते अथान्यानि /

[199|13] अन्यान्येव सा महाभूतान्युपादायोत्पद्यते /

[199|14] न हि सैव सामग्री सुक्ष्मफला चौदारिकफाला च युज्यते /

[199|14-199|15] किं खलु यदातनी विज्ञप्तिस्तदातनान्येव सा महाभूतान्युपादाय वर्तते /

[199|15-199|16] सर्वमुपादायरूपं प्रायेणैवं किञ्चित्तु वर्तमानमनागतं चातीतानि महाभूतान्युपादाय /

[199|16] किं पुनस्तदिति /

[199|17] क्षणादूर्ध्वमविज्ञप्तिः कामाप्तातीतभूतजा // vakk_4.4 //

[199|18] प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमविज्ञप्तिः कामावचरी अतीतानि महाभूतान्युपादायोत्पद्यते /

[199|19] तान्यस्या आश्रयार्थेन भवन्ति / प्रत्युत्पन्नानि शरीरमहाभूतानि संनिश्रयार्थेन /

[199|20] प्रवृत्यनुवृत्तिकारणत्वाद्यथाक्रमम् /

[199|20-199|21] चक्रस्येव भूमौ सपरिवर्तमानस्य पाण्यावेधभूमिप्रदेशौ /

[199|22] अथ कुतस्त्यानि महाभूतान्युपादाय कुतस्त्यं कायवाक्कर्म /

[199|23] स्वानि भूतान्युपादाय कायवाक्कर्म सास्रवम् /

[199|24-199|25] कामावचरं कायवाक्कर्मं कामावचराण्येव महाभूतान्युपादाय एवं यावच्चतुर्थध्यानभूमिकं तद्भूमिकान्येवोपादाय /

[199|26] अनास्रवं यत्र जातः

[199|27-200|01] अस्रवं तु कायवाक्कर्म यस्यां भूमौ जातस्तदुत्पादयति तद्भूमिकान्युपादाय तद्वेदितव्यम् /

[200|01] धात्वपतितत्वादनास्रवाणां च भूतानामभावात्तद्वलेन चोत्पत्तेः /

[200|02] तत्र विज्ञप्त्यविज्ञप्त्याख्यकर्मणी वेदितव्ये /

[200|03] अविज्ञप्तिरनुपात्तिका // vakk_4.5 //

[200|04] नैःष्यन्दिकी च सत्त्वाख्या

[200|05] किञ्च

[200|06] निष्यन्दोपात्तभूतजा /

[200|07] नैःष्यन्दिकान्येव भूतान्युपादाय चित्तचैत्तानि चोपादायाविज्ञप्तिर्भवति /

[200|07-200|08] असमाहितभूमिकाया एष प्रकारः /

[200|09] समाधिजौपचयिकानुपाताभिन्नभूतजा // vakk_4.6 //

[200|10] ध्यानानास्रवसंवराविज्ञप्तिः समाधिजा /

[200|10-200|12] सा समाधिसंभूतान्यौपचयिकान्यनुपातानि च महाभूतान्युपादायोत्पद्यते अभिन्नानि च यान्येव च भूतान्युपादाय प्राणातिपाताद्विरतिरुत्पद्यते तान्येव यावत् संभिन्नप्रलापात् /

[200|12] किं कारणम् /

[200|13] चित्तवत् भूताभेदात् / [200|13-200|14] प्रातिमोक्षसंवरे त्वन्यान्यानि महाभूतान्युपादाय सप्ताविज्ञप्तयो भवन्ति /

[200|14] विज्ञप्तिस्तु नैःष्यन्दिकी / उपात्ता तु कायिकी /

[200|14-200|16] किं पुनरियं विज्ञप्तिरुत्पद्यमाना पूर्वकस्य संस्थानस्य संतानं बाधित्वोत्पद्यते उताहो न /

[200|16] किञ्चातः यदि बाधित्वोत्पद्यते / न /

[200|16-200|17] विपाकरूपस्योच्छिन्नस्य पुनः प्रवन्धादवैभाषिकीयं प्राप्नोति /

[200|17] अथाबाधित्वा /

[200|17-200|18] कथमेकस्मिन्भूतसंघाते संस्थानद्वयं सिध्यति /

[200|18-200|19] अन्यान्येव तानि नैःष्यन्दिकानि तदानीमुपजायन्ते यान्युपादाय विज्ञप्तिर्भवति /

[200|19-200|20] एवं तर्हि यद्यदेवाङ्गं निश्रित्योत्पद्यते विज्ञप्तिस्तेन तेनाङ्गेन महीयसा भवितव्यम् /

[200|20] तन्महाभूतैरभिव्यापनात् /

[200|20-200|21] अनभिव्यापने च पुनः कथं कृत्स्नाङ्गेन विज्ञपयेत् /

[200|21] शुषिरत्वात् कायस्यास्ति तेषामवकाशः /

[200|22] तत् खल्वेतत् कर्म पर्यायेण द्विविधं त्रिविधं पञ्चविधं चोत्तम् /

[200|22-200|23] चेतना चेतयित्वा चेति /

[200|23] चेतयित्वा पुनर्द्विधा / कायवाक्कर्म चेतना च /

[200|23-200|24] कायकर्म पुनः द्विविधं विज्ञप्त्याख्यमविज्ञप्त्याख्यं च /

[200|24-200|25] एवं वाक्कर्म चेतना चेति पञ्चविधं भवति /

[200|25] तत्र पुनरविज्ञप्तिर्द्विधा / कुशला ऽकुशला च /

[200|26] नाव्याकृतास्त्यविज्ञप्तिः

[200|27] किं कारणम् /

[200|27-200|28] अव्याकृतं हि चित्तं दुर्बलमतो न शक्तं बलवत्कर्माक्षेप्तुं यन्निरुद्धे ऽपि तस्मिन्ननुवध्नीयात् /

[201|01] त्रिधा ऽन्यत्

[201|02] अन्यत्कर्म त्रिविधम् / कुशलाकुशलाव्याकृतम् / किं तदन्यत् / विज्ञप्तिश्चेतना च /

[201|03] अशुभं पुनः /

[201|04] कामे

[201|05] अकुशलं वस्तु कर्म कामहातौ वेदितव्यम् / नान्यत्र /

[201|05-201|06] अकुशलमूलानां प्रहीणत्वादाह्रीक्यानपत्राप्ययोश्च /

[201|06-201|07] कुशलाव्याकृतं तु सर्वत्रा प्रतिवेधात् /

[201|07] तत्र

[201|08] रूपे ऽप्यविज्ञप्तिः

[201|09] कामे ऽपीत्यपिशब्दात् / आरूप्येषु नास्ति भूताभावात् /

[201|09-201|10] यत्र हि कायवाचोः प्रवृत्तिस्तत्र कायवाक्संवरौ /

[201|10] इह तर्हि समापन्नस्य स्यादनास्रवा विज्ञप्तिवत् /

[201|11] न / तस्या धात्वपतितत्वात् /

[201|11-201|12] आरूप्यावचरी त्वविज्ञप्तिनांर्हति विसभागानि भूतान्युपादाय भवितुम् /

[201|12] सर्वरूपवैमुख्याच्चारूप्यसमापत्तुनार्लं रूपोत्पत्तये /

[201|13] विभूतरूपसंज्ञत्वात् / दौःशील्यप्रतिपक्षेण शीलम् / तच्च दौःशील्यं कामावचरम् /

[201|14] आरूप्याश्च कामधातोराश्रया कारालम्बनप्रतिपक्षदूरताभिर्दूरे /

[201|14-201|15] अत एष्वविज्ञप्तिर्नास्तीति वैभाषिकाः

[201|16] विज्ञप्तिः सविचारयोः // vakk_4.7 //

[201|17] विज्ञप्तिस्तु सविचारयोरेव भूम्योः / कामधातौ प्रथमे च ध्याने न तत ऊर्ध्वम् /

[201|18] कामे ऽपि निवृता नास्ति

[201|19] निवृता तु विज्ञप्तिः कामधातावपि नास्ति / ब्रह्मलोक एवास्ति /

[201|19-201|20] महाब्राह्मणो हि शाठ्यसमुत्थितं कायकर्म श्रूयते /

[201|20-201|21] स हि स्वपर्षन्मध्ये आयुष्मतो ऽश्वजितः क्षेपार्थमात्मानं क्षिप्तवात् /

[201|21-201|22] तत ऊर्ध्वमसत्यां वाग्विज्ञप्तौ कथं तत्र शब्दायतनं बाह्यमहाभूतहेतुकम् /

[201|22] अन्ये पुनराहुः /

[201|22-201|23] द्वितीयादिष्वपि ध्यानेषु विज्ञप्तिरस्त्यनिवृताव्याकृता /

[201|23] न कुशला न क्लिष्टा / किं कारणम् /

[201|24-201|25] न हि तेषूपपन्नस्तज्जातीयमधोभूमिकं चित्तं संमुखीकरोति येन तां विज्ञप्तिं समुत्थापयेत् /

[201|25] न्यूनत्वात्प्रहीणत्वच्च / पूर्वमेव तु वर्णयन्ति /

[201|25-201|26] किं पुनः कारणमूर्ध्वं ब्रह्मलोकान्नास्ति विज्ञप्तिः कामधातौ च निवृक्ताव्याकृता नास्ति /

[202|01] समुत्थानमसद्यतः /

[202|02] सवितर्कविचारेण हि चित्तेन विज्ञप्तिः समुत्थाप्यते /

[202|02-202|03] तच्च द्वितीयादिषु ध्यानेषु नास्ति भावनाप्रहातव्येन चोत्थाप्यते /

[202|03] दर्शनप्रहातव्यस्यान्तर्मुखप्रवृत्तत्वात् /

[202|04] तच्च कामधातौ निवृतव्याकृतं नास्ति /

[202|05] किं खलु समुत्थानवशादेवं धर्माणां कुशलाकुशलत्वं वेदितव्यम् / नेत्याह /

[202|06] किं तर्हि / चतुर्भिः प्रकारैः परमार्थतः स्वभावतः संप्रयोगतः समुत्थानतश्च /

[202|07] तत्र तावत् /

[202|08] परमार्थशुभो मोक्षः

[202|09] निर्वाणं हि सर्वदुःखव्युपशमः / ततः परमक्षेमत्वात् परमार्थेन कुशलमारोग्यवत् /

[202|10] स्वतो मूलह्यर् पत्रपाः // vakk_4.8 //

[202|11] त्रीणि कुशलमूलानि /

[202|11-202|12] ह्रिश्चापत्रप्यं च स्वभाएव्न कुशलानि अन्यसंप्रयोगसमुत्थनानपेक्षत्वात् /

[202|12] पथ्यौषधवत् /

[202|13] संप्रयोगेण तद्युक्ताः

[202|14-202|15] तैरेव कुशलमूलह्यर् पत्राप्यैः संप्रयुक्ता धर्माः संप्रयोगेण कुशलास्तैरसंप्रयुक्तानां कुशलत्वाभावादौषधमिश्रपानीयवत् /

[202|16] समुत्था नात् क्रियादयः /

[202|17-202|18] कायवावक्कर्मणि चित्तविप्रयुक्ताश्च संस्कारजात्यादयः प्राप्तिनिरोधासंज्ञिसमापत्तयस्तैरेव कुशलमूलादिसंप्रयुक्तै धर्मः समुपस्थापिताः समुत्थानेन कुशलाः /

[202|19] औषधपानीयसंभूतधात्रीक्षीरवत् /

[202|19-202|20] प्राप्तीनां तु विसभागचित्तसमुत्थापितानां कथं कुशलत्वमिति वक्तव्यम् /

[202|20-202|21] तद्यथा विचिकित्सया कुशलमूलप्रतिसंधानं धातुप्रत्यागमपरिहाणिभ्यां च /

[202|21] यथा च कुशलमुक्तं ततो

[202|22] विपर्ययेणाकुशलं

[202|23] कथं कृत्वा / संसारः परमार्थेनाकुशलः / सर्वदुःखप्रवृत्त्यात्मकत्वेन परमाक्षेमत्वात् /

[202|24] अकुशलमूलाह्रीक्यानपत्राप्याणि स्वभावतः / तत्संप्रयुक्ता धर्माः संप्रयोगतः /

[202|24-202|25] तत्समुत्थापिताः कायवाक्कर्मजात्यादिप्राप्तयः समुत्थानतः व्याध्यपथ्यौषधादिभिरूपमेयाः /

[203|01] एवं तर्हि न किञ्चित्सास्रवमव्याकृतं भविष्यति कुशलं वा / संसाराभ्यन्तरत्वात् /

[203|02] परमार्थत एवमुक्तं विपाकं तु प्रति यत्सास्रवं न व्याक्रियते तदव्याकृतमित्युच्यते /

[203|03] इष्टविपाकं च कुक्शलमित्युच्यते / यदि तु परमार्थेनाव्याकृतं मृग्यते तत् / [203|04] परमाव्याकृते ध्रुवे // vakk_4.9 //

[203|05] द्वे असंस्कृते निष्पर्यायेणानिवृताव्याकृते / आकाशमप्रतिसंख्यानिरोधश्च /

[203|05-203|06] इदं विचार्यते /

[203|06-203|07] यदि समुत्थानवशात्कुशलाकुशलत्वं कायवाक्कर्मणः किं न महाभूतानाम् /

[203|07] कर्मणि हि कर्त्तुरभिप्रायो न महाभूतेषु /

[203|07-203|09] समाहितस्याविज्ञप्तौ नास्त्यभिप्रायो न चासमाहितं चित्तं तस्याः समुत्थापकं विसभागभूमिकत्वादिति कथं तस्याः कुशलत्वम् /

[203|09-203|10] दिव्ययोरपि वा चक्षुःश्रोत्रयोः कुक्शलत्वप्रसङ्गः /

[203|10] कर्त्तव्यो ऽत्र यत्नः / यदुक्तं दर्शनप्रहातव्यं चित्तं विज्ञप्तेरसमुत्थापकमिति /

[203|11-203|12] किं तर्हि भगवतोक्तं "ततो ऽपि मिथ्यादृष्टेर्मिथ्यासंकल्पः प्रभवति मिथ्या वाग्मिथ्याकर्मान्त" मित्येवमादि /

[203|12] अविरुद्धमेतत् /

[203|13] समुत्थानं द्विधा हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् /

[203|14] द्विविधं समुत्थानं हेतुसमुत्थानं तत्क्षणसमुत्थानं च / तत्रैव क्षणे तद्भावात् /

[203|15] प्रवर्तकं तयोराद्यं द्वितीयमनुवर्तकम् // vakk_4.10 //

[203|16] हेतुसमुत्थानं प्रवर्तकमाक्षेपकत्वात् / तत्क्षणसमुत्थानमनुवर्तकं क्रियाकालानुवर्तनात् /

[203|17] किमिदानीं तस्य तस्यां क्रियायां सामर्थ्यम् /

[203|17-203|18] तेन हि विना ऽसौ मृतस्येव न स्यादा क्षिप्ता ऽपि सती /

[203|18] अचित्तकस्य तर्हि संवरोत्पत्तौ कथं भवति /

[203|18-203|19] स्फुटतरा तर्हि सचित्तकस्य भवतीत्येतत्सामर्थ्यम् /

[203|19] तत्र च

[203|20] प्रवर्तकं दृष्टिहेयं विज्ञानम्

[203|21] दर्शनप्रहातव्यं चित्तं विज्ञप्तेः प्रवर्तकम् /

[203|21-203|22] तत्समुत्थापकयोर्वितर्कविचारयोर्निदानभूतत्वात् /

[203|22] न त्वनुवर्तकम् /

[203|22-203|23] बहिर्मुखचित्तस्य क्रियाकाले तदभावात् /

[203|23] तत्समुत्थापितं च रूपं दर्शनप्रहातव्यं स्यात् / किं स्यात् /

[203|23-203|24] अभिधर्मोबाधितः स्यात् /

[203|24] विद्या ऽविद्याभ्यां चाविरोधान्नास्ति रूपं दर्शनप्रहातव्यम् /

[203|24-203|25] साध्य एष पक्षः /

[203|25] भूतान्यपि तर्हि दर्शनप्रहातव्यानि स्युः / समानचित्तोत्थापितत्वात् /

[204|01] नैवं भविष्यति यथा न कुशलाकुशलानि भवन्ति / अथवा पुनर्भवन्तु / नैवं शक्यम् /

[204|02] नहि तानि दर्शनप्रहातव्यानि युज्यन्ते नाप्यप्रहातव्यानि / किं कारणम् /

[204|02-204|03] अक्लिष्टस्य धर्मस्य विद्या ऽविद्याभ्यामविरोधात् /

[204|03-204|04] अतो हेतुसमुत्थानमधिकृत्य सूत्रे पठनान्नास्ति विरोधः /

[204|05] उभयं पुनः //

[204|06] मानसं भावनाहेयं /

[204|07] भावनाहेयं पुनर्मनोविज्ञानमुभयं भवति / प्रवर्त्तकं चानुवर्तकं च /

[204|08] पञ्चकं त्वनुवर्तकम् // vakk_4.11 //

[204|09] पञ्च विज्ञानकाया अनुवर्तका एव / तदिदं चतुष्कोटिकं भवति /

[204|09-204|10] प्रवर्तकमेव दर्शनप्रहातव्यं चित्तम् /

[204|10] अनुवर्तका एव पञ्च विज्ञानकायाः /

[204|10-204|11] उभयं भावनाहेयं मनोविज्ञानम् /

[204|11] नोभयमनास्रवम् / किं खलु यथा प्रवर्तकं तथैवानुवर्तकं भवति /

[204|12] नायमेकान्तम् /

[204|13] प्रवर्तके शुभादौ हि स्यात्त्रिधा ऽप्यनुवर्तकम् /

[204|14] कुशले प्रवर्तके कुशलाकुशलाव्याकृतमनुवर्तकं स्यात् /

[204|15] एवमकुशले चाव्याकृते च /

[204|16] तुल्यं मुनेः

[204|17] बुद्धस्य तु भगवतस्तुल्यं प्रवर्तकेनानुवर्तकम् / कुशले कुशलमव्याकृते चाव्याकृतम् /

[204|18] शुभं यावत्

[204|19] कुशलं वा भवत्यनुवर्तकमव्याकृते ऽपि प्रवर्तके /

[204|19-204|20] न तु कदाचित् कुश्लं प्रवर्तकमनुवर्तकं चाव्याकृतं भवति /

[204|20] आम्नायमाना हि बुद्धानां देशनेति /

[204|20-204|21] नास्ति बुद्धानामव्याकृतं चित्तमिति निकायान्तरीयाः /

[204|21-204|22] कुशलैकताना हि बुद्धानां संततयो नित्यं समाहितत्वात् /

[204|22] उक्तं हि सूत्रे

[204|23-204|24] "चरन् समाहितो नागस्तिष्ठन्नागः समाहितः / स्वपन् समाहितो नागो निषण्णो ऽपि समाहित" इति /

[204|25-204|26] अनिच्छया ऽस्य चित्तस्याविसरणादेवमुक्तं न तु न सन्त्यव्याकृतानि विपाकजैर्या पथिकनिर्माणचित्तानि बुद्धानामिति वैभाषिकाः /

[204|26-204|27] मानसं भावनाहेयं प्रवर्तकं चानुवर्तकं चेत्युक्तम् /

[204|27] तत्कुशलाकुशलाव्याकृतं सर्वं वेदितव्यम् /

[205|01] नोभयं तु विपाप्कजम् // vakk_4.12 //

[205|02] विपाकजं तु चित्तं नैव प्रवर्तकं नानुवर्तकं निरभिसंस्कारवाहित्वात् /

[205|02-205|03] किमिदानीं यथा प्रवर्तकं तथा विज्ञप्तिराहोस्विद्यथा ऽनुवर्तकम् /

[205|03] किं चातः /

[205|03-205|04] यथा प्रवर्तकं चेत् /

[205|04] इहापि निवृताव्याकृता विज्ञप्तिः प्राप्नोति /

[205|05] सत्कायान्तग्राहदृष्टिप्रवर्तितत्वात् /

[205|05-205|06] न वा सर्वं दर्शनप्रहातव्यं प्रवर्तकमिति विशेषणं वक्तव्यम् /

[205|06-205|07] यथानुवर्तकं चेत् अकुक्शलाव्याकृतचित्तस्य प्रातिमोक्षविज्ञप्तिः कुशला न प्राप्नोति /

[205|07] यथा प्रवर्तकं तथा विज्ञप्तिर्नतु यथा दर्शनप्रहातव्यम् /

[205|07-205|08] भावना हेयान्तरितत्वात् /

[205|08] यदि नानुवर्तकवशाद्विज्ञप्तेः कुशलादित्वं न तर्हीदं वक्तव्यम् /

[205|09] हेतुसमुत्थानं संधायोक्तं सूत्रे न तत्क्षणसमुत्थानम् /

[205|09-205|10] अतो नास्तीह निवृताव्याकृता विज्ञप्तिरिति /

[205|10] एवं वक्तव्यम् / अन्यव्यवहितं हेतुसमुत्थानं संधायोक्तमिति /

[205|11] अवसितः प्रसङ्गः /

[205|12] सा तु पूर्वोक्ता /

[205|13] अविज्ञप्तिस्त्रिधा ज्ञेया संवरासंवरेतरा /

[205|14] संवरश्चासंवरश्च / ताभ्यां चेतरो नैवसंवरो नासंवरः /

[205|14-205|15] दौःशील्यप्रसरस्य संवरणं संरोधः संवरः /

[205|15] तत्र पुनः

[205|16] संवरः प्रातिमोक्षाख्यो ध्यानजो ऽनास्रवस्तथा // vakk_4.13 //

[205|17] त्रिविधः संवरः / प्रातिमोक्षसंवर इहत्यानां कामावचरं शीलम् /

[205|17-205|18] ध्यानसंवरो रूपावचरं शीलम् /

[205|18] अनास्रवसंवरो ऽनास्रवं शीलम् / तत्र पुनः

[205|19] अष्टधा प्रातिमोक्षाख्यः

[205|20-205|21] भिक्षुसंवरो भिक्षुणीसंवरः शिक्षमाणासंवर श्रामणेरसंवरः श्रामणेरीसंवरः उपासकसंवर उपासिकासंवर उपवाससंवरश्च /

[205|21-205|22] एषो ऽष्टविधसंवरः प्रातिमोक्षसंवर इत्याख्यायते /

[205|22] नामत एषो ऽष्टविधः /

[205|23] द्रव्यतस्तु चतुर्विधः /

[205|24] भिक्षुसंवरः श्रमणेरसंवर उपासकसंवर उपवाससंवरश्च /

[205|24-205|25] इत्येष चतुर्विधः प्रातिमोक्षसंवरस्तु द्रव्यतः /

[205|25] प्रतिनियतलक्षणत्वात् /

[205|25-205|26] भिक्षुसंवराद्भिक्षुणीसंवरो नान्यः श्रामणेरसंवराच्च शिक्षमाणाश्रामणेरीसंवरौ /

[205|26-205|27] उपासकसंवरादुपासिकासंवरो नान्यः /

[205|27] कथं ज्ञायते /

[206|01] लिङ्गतो नामसंचारात्

[206|02] लिङ्गमिति व्यञ्जनस्याख्या येन स्त्रीपुरुषौ लिङ्ग्येते /

[206|02-206|03] लिङ्गतो हि भिक्षुभिक्षुण्यादीनां नामसंचारो भवति /

[206|03] कथं कृत्वा /

[206|03-206|04] परिवृत्ते हि व्यञ्जने भिक्षुर्भिक्षुणीत्युच्यते भिक्षुणी च पुनर्भिक्षुः /

[206|04-206|05] श्रामणेरीत्युच्यते श्रामणेरी च पुनः शिक्षमाणा च श्रामणेरः /

[206|05] उपासक उपासिकेत्युच्यते उपासिका च पुनरूपासक इति /

[206|05-206|06] न च व्यञ्जनपरिवृत्तौ पूर्वसंवरत्यागे कारणमस्ति नाप्यपूर्वसंवरप्रतिलम्भे /

[206|06-206|07] तस्मादभिन्न एषां चतुर्णा संवराणां त्रिभ्यः स्वभावः /

[206|08-206|10] य उपासकसंवराच्छ्रामणेरसंवरं समादत्ते तस्माच्च पुनर्भिक्षुसंवरं किं ते संवरा विरतिवृद्धियोगादन्यो ऽन्य उच्यन्ते पञ्चदश विंशतिवत् दीनारशतेरवच्च आहोस्वित् पृथगेव ते सकला जायन्ते /

[206|10] आह /

[206|11] पृथक्

[206|12] अव्यामिश्रा एव ते पृथग्लक्षणा उपजायन्ते /

[206|12-206|13] त्रिषु संवरेषु तिस्रः प्राणातिपातविरतयो यावन्मद्यपानविरतयः /

[206|13] एवं शेषाः / को नु तासां विशेषः /

[206|13-206|14] निदानविशेषाद्विशेषः /

[206|14] कथं कृत्वा /

[206|14-206|17] यथा यथा हि वहुतराणि शिक्षापदानि समादित्सते तथा तथा बहुतरेभ्यो मद्दप्रमादपदेभ्यो निवर्तमानो बहुतरेभ्यः प्राणातिपातादीनां निदानेभ्यो निवर्तते विरतीनां च निदानेषु प्रवर्तत इति निदानविशेषाद्विरतीनां विशेषः /

[206|17-206|18] एवं चासति भिक्षुसंवरं प्रत्याचक्षाणस्त्रीनपि संवरान्विजह्याद्दयोरपि तत्रान्तर्भावात् /

[206|18] न चैतदिष्टम् / तस्मात् पृथगेव ते संवराः /

[206|19] ते चाविरोधिनः // vakk_4.14 //

[206|20] ते च त्रयो ऽपि सह वर्तन्ते / नोत्तरसंवरसमादानात् पुर्वकस्य त्यागः /

[206|20-206|21] मा भूत् भिक्षुसंवरपरित्यागादनुपासक एवेति /

[206|22] कथं चायमुपासको भवति कथमुपवासस्थो यावत् भिक्षुः /

[206|23-206|24] पञ्चाष्टदशसर्वेभ्यो वर्ज्येभ्यो विरतिग्रहात् / उपासकोपवासस्थश्रमणोद्देशभिक्षुता // vakk_4.15 //

[206|25] यथासंख्यमनुदेशो वेदितव्यः /

[206|25-207|01] पञ्च्चभ्यो वर्जनीयेभ्यो धर्मेभ्यो विरतिसमादानादुपासकसंवरस्थो भवति /

[207|01-207|02] प्राणातिपाताददत्तादानात्काममिथ्याचारात् मृषावादात्सुरामैरेयमद्यपानाच्च /

[207|02-207|03] अष्टाभ्यो विरतिसमादानादुपवासस्थः /

[207|03-207|04] प्राणातिपातादत्तादानाब्रह्मचर्यमृषावादमद्यपानेभ्यो गन्धमाल्यविलेपननृत्यगीतवादित्रादुच्चशयनमहाशयनादकालभोजनाच्च /

[207|04-207|05] दशभ्यो विरतिसमादानाच्छ्रामणेरो भवति /

[207|05] एभ्य एव जातरूपरजतप्रतिग्रहाच्च /

[207|05-207|06] नृत्यगितवादित्रगन्धमाल्यविलेपनं चात्र द्वयीकृत्य दश भवन्ति /

[207|06-207|07] सर्वेभ्य एव वर्जनीयेभ्यः कायवाक्कर्मभ्यः विरतिसमादानात् भिक्षुरित्युच्यते /

[207|07] स एष प्रातिमोक्षसंवरः /

[207|08] शीलं सुचरितं कर्म संवरश्चोच्यते

[207|09] विषमकर्मणां विरतिसमादानाच्छीलम् / शीतलत्वादिति निरुक्तिः /

[207|10] "सुखशीलसमादानं कायो न परिदह्यत" इति

[207|11] गाथावचनात् / विद्वत्प्रशस्तत्वात्सुचरितम् / क्रियास्वभावत्वात्कर्म /

[207|11-207|12] ननु चाविज्ञप्तिरक्रियेत्युच्यते /

[207|12] सा कथं क्रिया भाति /

[207|12-207|13] न कुर्वन्ति तया समात्तया लज्जिनः पापमित्यक्रियेत्युच्यते /

[207|13] सापि तु विज्ञप्तिचित्ताभ्यां क्रियत इति क्रिया भवति /

[207|14] क्रियाहेतुत्वात् क्रियाफलत्वाच्चेत्यपरे / संवर इति कायवाचोः संवरणात् /

[207|14-207|15] एवं तावदविशेषेण प्रातिमोक्षसंवरः संशब्द्यते /

[207|16] पुनः /

[207|17] आद्ये विज्ञप्त्यविज्ञप्ती प्रातिमोक्षकियापथः // vakk_4.16 //

[207|18] संवरसमादानस्य प्रथमे विज्ञप्त्यविज्ञप्ती प्रातिमोक्ष इत्युच्यते /

[207|18-207|19] पापस्य तेन प्रातिमोक्षणादुत्सर्जनादित्यर्थः /

[207|19] स्वार्थे वृद्धिविधानाद्वैकृतवैशसवत् /

[207|19-207|20] प्रातिमोक्षसंवर इत्यपि कायवाक्संवरणात् कर्मपथ इत्युच्यते /

[207|20] मौलसंगृहीतत्वात् /

[207|20-207|21] द्वितीयादिषु क्षणेषुइ प्रातिमोक्षसंवर एव न प्रातिमोक्षः /

[207|21] पृष्ठं च न मौलः कर्मपथः /

[207|22] अथैषां संवराणां केन कः समन्वागतः /

[207|23] प्रातिमोक्षान्विता अष्टौ

[207|24] प्रातिमोक्षसंवरेणाष्टौ निकायाः समन्वागता भिक्षुर्भिक्षुणी यावदुपवासस्थो ऽष्टमः /

[208|01] किं खलु बाह्यकानां समादानशीलं नास्ति / अस्ति नतु प्रातिमोक्षसंवरः /

[208|01-208|02] किं कारणम् /

[208|02] नहि तदत्यन्तं पापस्य प्रतिमोक्षणाय संवर्तते / भवसंनिश्रितत्वात् /

[208|03] ध्यानजेन तदन्वितः /

[208|04] ध्यानाद्ध्याने वा जातो ध्यानजः / यो ध्यानेन समन्वागतः सो ऽवश्यं ध्यानसंवरेण /

[208|05] सामन्तकमप्यत्र ध्यानं कृत्वोच्यते / यथा ग्रामसामन्तकमपि ग्राम इत्युच्यते /

[208|06] अस्त्यस्मिन् ग्रामे शालेयं क्षेत्रमस्ति व्रैहेयमिति /

[208|07] अनास्रवेणार्यसत्त्वाः

[208|08] आर्यपुद्गला अनास्रवेण संवरेण समन्वागताः / ते पुनः शैक्षाशैक्षाः /

[208|08-208|09] यदुक्तं "सहभूहेतावुच्यमाने द्वौ संवरौ चित्तानुवर्तिनावि"ति /

[208|10] कतमो तौ / एषामेव त्रयाणाम्

[208|11] अन्त्यौ चित्तानुवर्तिनौ // vakk_4.17 //

[208|12] ध्यानसंवरो ऽनास्रवसंवरश्च / न प्रातिमोक्षसंवरः / किं कारणम् /

[208|12-208|13] अन्यचित्ताचित्तकस्याप्यनुवृत्तेः /

[208|13] पुनस्तावेव ध्यानानास्रवसंवरौ प्रहाणसंवराख्यां लभेते /

[208|14] कस्यामवस्थायामित्याह

[208|15] अनागम्ये प्रहाणाख्यौ तावानन्तर्यमार्गजौ /

[208|16] अनागम्ये तौ ध्यानानास्रवसंवरौ नवस्वानन्तर्यमार्गेषु प्रहाणसंवरावित्युच्येते /

[208|17] ताभ्यां दौःशील्यस्य तत्समुत्थापकानां च क्लेशानां प्रहाणात् /

[208|17-208|18] अत एव स्याद्ध्यानसंवरो न प्रहाणसंवर इति चतुष्कोटिकं क्रियते //

[208|18-208|19] प्रथमा कोटिरनागम्यानन्तर्यमार्गवर्ज्यः सास्रवो ध्यानसंवरः /

[208|19] द्वितीया अनागम्यानन्तर्यमार्गेष्वनास्रवः /

[208|20] तृतीया अनागम्यानन्तर्यमार्गेषु सास्रवः /

[208|20-208|21] चतुर्थी अनागम्यानन्तर्यमार्गवर्ज्यो ऽनास्रवसंवरः /

[208|21-208|22] एवं स्यादनास्रवसंवरो न प्रहाणसंवर इति चतुष्कोटिकं यथायोगं वेदितव्यम् /

[208|22] यत्तर्हि भगवतोक्तं

[208|23-208|24] "कायेन संवरः साधु साधु वाचा ऽथ संवरः / मनसा संवरः साधु साधु सर्वत्र संवरः / इति /

[208|25] यच्चोक्तं "चक्षुरिन्द्रियेण संवरसंवृतो विहरती"ति /

[208|25-208|26] एतौ मनैन्द्रियसंवरौ किंस्वभावौ /

[208|26] नैतावविज्ञप्तिशीलस्वभावौ / किं तर्हि /

[209|01] संप्रज्ञानस्मृती द्वे तु मनैन्द्रियसंवरौ // vakk_4.18 //

[209|02-209|03] प्रत्येकं द्विस्वभावज्ञपनार्थं पुनर्द्विग्रहणं मा यथासंख्यं विज्ञायीति मनःसंवरो ऽपि स्मृतिसंप्रज्ञानस्वभाव इति /

[209|03] इन्द्रियसंवरो ऽपि /

[209|04] इदं विचार्यते /

[209|04-209|05] कः कतमया विज्ञप्त्या ऽविज्ञप्त्या वा कियन्तं कालं समन्वागत इति /

[209|05] तत्र

[209|06] प्रातिम्मोक्षस्थितो नित्यमत्यागाद्वर्तमानया /

[209|07] अविज्ञप्त्या ऽन्वितः

[209|08-209|09] यः प्रातिमोक्षासंवरस्थः पुद्गल उक्तः स यावत्तामविज्ञप्तिर् न त्यजति तावत्तया वर्तमानया नित्यं समन्वागतः /

[209|10] पूर्वात् क्षणादूर्ध्वमतीतया // vakk_4.19 //

[209|11][ प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमतीतया ऽपि समन्वागतः /

[209|11-209|12] अत्यागादिति सर्वत्राधिकृतं वेदितव्यम् /

[209|12] यथा प्रातिमोक्षसंवरस्थ उक्तः

[209|13] तथैवासंवरस्थो ऽपि

[209|14-209|15] असंवरस्थो ऽपि यावदसंवरं न त्यजति तावन्नित्यमविज्ञप्त्या वर्तमानया समन्वागतः /

[209|15] क्षणादूर्ध्वमतीतया ऽपि /

[209|16] ध्यानसंवरवान् सदा /

[209|17] अतीताजातया

[209|18-209|19] ध्यानसंवरस्य लाभी नित्यमतीतानागताभ्यामविज्ञप्तिभ्यां समन्वागतः आत्यागात् /

[209|19] प्रथमे हि क्षणे स जन्मान्तरत्यक्तं ध्यानसंवरमतीतं लभते /

[209|20] आर्यस्तु प्रथमे नाभ्यतीतया // vakk_4.20 //

[209|21] आर्यस्तु पुद्गलो ऽप्येवमनास्रव्या / अयं तु विशेषः /

[209|21-209|22] स प्रथमे क्षणे नातीतया समन्वागतो मार्गस्य पूर्वमनुत्पादितत्वात् /

[210|01] समाहितार्यमार्गस्थौ तौ युक्तौ वर्तमानया /

[210|02-210|03] तौ ध्यानानास्रवसंवरान्वितौ समाहितर्यमार्गसमापन्नौ वर्तमानया अविज्ञप्त्या समन्वागतौ यथाक्रमं न तु व्युत्थितौ /

[210|03-210|04] संवरासंवरस्थानां तावदेष वृत्तान्तः /

[210|05] अथेदानीं मध्यस्थस्य /

[210|06] मध्यस्थस्यास्ति चेदादौ मध्यया

[210|07] यो नैव संवरे नासंवरे स्थितः स मध्यस्थः /

[210|07-210|08] तस्य नावश्यमविज्ञप्तिरस्ति /

[210|08] यस्य त्वस्ति दौःशील्यशीलाङ्गादिसंगृहीता स आदौ मध्यया समन्वागतः /

[210|09] वर्तमाना ह्यविज्ञप्तिरतीतानागतयोर्मध्याद्

[210|10] ऊर्ध्वं द्विकालया // vakk_4.21 //

[210|11] प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमतीतया वर्तमानया च / आत्यागादिति वर्तते /

[210|11-210|12] किमसंवरस्थः कदाचित्कुशलया विज्ञप्त्या समन्वागतो भवति संवरस्थो वा पुनरकुशलया भवति /

[210|13] भवन् कदा कियन्तं वा कालमित्याह

[210|14-210|15] असंवरस्थः शुभया ऽशुभया संवरे स्थितः / अविज्ञप्त्यान्वितो यावत् प्रसादक्लेशवेगवान् // vakk_4.22 //

[210|16-210|18] येन प्रसादवेगेनासंवरस्थस्य कुशला ऽविज्ञप्तिरुत्पद्यते स्तववन्दनादिक्रियां कुर्वतः येन च क्लेशवेगेन संवरस्थस्याकुशला ऽविज्ञप्तिरुत्पद्यते वधबन्धनताडनादिक्रियां कुर्वतः तौ यावदनुवर्तेते तावत्ते अप्यविज्ञप्ती /

[210|18-210|19] स आद्ये क्षणे वर्तमानयैवाविज्ञप्त्या समन्वागतो भवत्यन्येष्वतीतया ऽपि /

[210|19] अविज्ञप्त्यधिकारः समाप्तः /

[210|20] विज्ञप्त्या तु पुनः सर्वे कुर्वन्तो मध्ययान्विताः /

[210|21] सर्वे संवरासंवरमध्यस्था यावदिज्ञप्तिं कुर्वन्ति तावत्तया वर्तमानया समन्वागताः /

[210|22] अतीतया क्षणादूर्ध्वमात्यागात्

[210|23] प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमात्यागादतीतया विज्ञप्त्या समन्वागतो भवति /

[210|24] नास्त्यजातया // vakk_4.23 //

[211|01] अनागतया तु विज्ञप्त्या न कश्चित् समन्वागतः /

[211|02] निवृतानिवृताभ्यां च नातीताभ्यां समन्वितः /

[211|03] अतीताभ्यामपि निवृतानिवृताव्याकृताभ्यां विज्ञप्तिभ्यां न कश्चित्समन्वागतः /

[211|04] दुर्बलस्य हि धर्मस्य प्राप्तिरपि दुर्बला नानुबन्धीभवति / किङ्कृतं तस्या दौर्बल्यम् /

[211|05] चित्तकृतम् / चित्तस्यापि तर्हि निवृताव्याकृतस्य मा भूत् / नैतदेवम् /

[211|05-211|06] जडा हि विज्ञप्तिः परतन्त्रा च /

[211|06] न चैवं चित्तम् /

[211|06-211|07] सा हि विज्ञप्तिर्दुर्बलेनोत्थापिता दुर्बलतरा भवति /

[211|08] असंवरस्थ इत्युक्तम् / को ऽयमसंवरो नाम /

[211|09] असंवरो दुश्चरितं दौःशील्यं कर्मं तत्पथः // vakk_4.24 //

[211|10] असंवरस्येमे पर्यायशब्दाः / तत्र कायवाचोरसंवरणादसंवरः /

[211|10-211|11] सद्भिः कुत्सितत्वादनिष्टफलत्वाद् दुश्चरितम् /

[211|11] शीलविपक्षाद्दौःशील्यम् / कायवाक्कर्मत्वात्कर्म /

[211|12] मौलसंगृहीतत्वात्कर्मपथः / स्याद्विज्ञप्त्या समन्वागतो नाविज्ञप्त्येति चतुष्कोटिकम् /

[211|13] तत्र तावत् /

[211|14] विज्ञप्त्यैवान्वितः कुर्वन्मध्यस्थो मृदुचेतनः /

[211|15-211|17] मृद्व्या चेतनया कुशलमकुक्शलं वा कुर्वन्नैवसंवरनासंवरस्थितो विज्ञप्त्यैव समन्वागतो भवति नाविज्ञप्त्या प्रागेवाव्याकृते अन्यत्रौपधिकपुण्यक्रियावस्तुकर्मपथेभ्यः /

[211|18] त्यक्तानुत्पन्नविज्ञप्तिरविज्ञप्त्यार्यपुद्गलः // vakk_4.25 //

[211|19-211|20] अविज्ञप्त्यैव समन्वागतो न विज्ञप्त्या येनार्यपुद्गलेन जन्मान्तरपरिवृत्तौ न तावद्विज्ञप्तं वा पुनर्विहीनम् /

[211|20-211|21] उक्तं संवरासंवरमध्यस्थानां विज्ञप्त्यविज्ञप्तिसमन्वागमनव्यवस्थानम् /

[211|22] अथैते संवराः कथं लभ्यन्ते /

[211|23] ध्यानजो ध्यनभूम्यैव लभ्यते

[211|24-211|25] यदा ध्यानभूमिकं चित्तं प्रतिलभ्यते मौलीयं सामन्तकीयं वा सास्रवं तदा ध्यानसंवरो ऽपि सहभूतत्वात् /

[211|26] अनास्रवस्तया / [211|27] आर्यया

[211|28] तयैव ध्यानभूम्या ऽनास्रवया लभ्यमानया ऽनास्रवः संवरो लभ्यते /

[211|28-211|30] तत्र षट् ध्यानभूमयो ऽनास्रवा भवन्ति चत्वारि ध्यानानि अनागम्यस्यानन्तरं चेति पश्चात्प्रवेदयिष्यामः /

[212|01] प्रातिमोक्षाख्यः परविज्ञपनादिभिः // vakk_4.26 //

[212|02] प्रातिमोक्षसंवरस्तु परविज्ञप्तितो लभ्यते / यद्येनं परो विज्ञपयति असौ च परम् /

[212|03] स पुनः संघाद्वा पुद्गलाद्वा / संधाद्भीक्षुभिक्षुणीशिक्षमाणासंवराः पुद्गलाद्दन्ये /

[212|04] दशविधा उपसंपदिति विनयविभाषिकाः / तस्य ऊपसंग्रहणार्थमादिशब्दः /

[212|04-212|09] स्वयंभूत्वेन बुद्धानां प्रत्येकबुद्धानां च नियामावक्रान्त्या पञ्चकानाम् एहिभिक्षुकया यशःप्रभृतीनाम् शास्तुरभ्युपगमान्महाकाश्यपस्य प्रश्नाराधनेन सोदायिनः गुरुधर्माभ्युपगमेन महाप्रजापत्याः दूतेन धर्मदिन्नायाः विनयद्धरपञ्चमेन प्रत्यन्तिमेषु जनपदेषु दशवर्गेण मध्येषु जनपदेषु शरणगमनं त्रैवाचिकेन षष्टिभद्रवर्गपूगोपसंपादितानामिति तेषां नावश्यं विज्ञप्त्यधीनः प्रातिमोक्षसंवरः /

[212|09-212|10] स पुनरेष प्रातिमोक्षासंवरः समादीयमानः कियन्तं कालं समादातव्यः /

[212|11] यावज्जीवं समादानमहोरात्रं च संवृतेः /

[212|12-212|13] सप्तनैकायिकस्य प्रातिमोक्षसंवरस्य यावज्जीवं समादानम् उपवाससंवरस्याहोरात्रमित्येष नियमः /

[212|13] किं कारणम् / द्वौ हि कालपर्यन्तौ /

[212|13-212|14] अहोरात्रपर्यन्तो जीवितपर्यन्तश्च /

[212|14] अहारोत्राणां पौनरुक्त्येन पक्षादयः / कालो नाम क एष धर्मः /

[212|15] संस्कारपरिदीपनाधिवचनमेतत् / आलोकावस्था हि द्वीपेषु दिवस इत्युच्यते /

[212|16] तमो ऽवस्था रात्रिः / युक्तं तावज्जीवितादूर्ध्वं सत्यपि समादाने संवरस्यानुत्पत्तिः /

[212|17] विसभागत्वादाश्रयस्य तेन च तत्राप्रयोगादस्मरणाच्च /

[212|17-212|19] अथाहोरात्रादूर्ध्वं पञ्चरात्रं दशरात्रं वा उपवाससमादानस्य कः प्रतिबन्धो बहूनामुपवाससंवराणामुत्पत्तौ /

[212|19-212|20] इत्थमस्ति प्रतिबन्धो यद्भगवानहोरात्रिकमेवोपवासं सूत्रे शास्तिस्म /

[212|20] इदमिदानीं संप्रधार्यम् /

[212|20-212|22] किं तावदहोरात्रादूर्ध्वं संवरस्यानुत्पर्त्ति पश्यता तथागतेनाहोरात्रिक उपवासो देशित उताहो दुर्बलेन्द्रियाणामहोरात्रके ऽपि संवरसमादानेन संनियोजनार्थमिति /

[212|22] कुतस्त्वेतदेवं तर्क्यते /

[212|22-212|23] अहोरात्रात् परेणापि संवरोत्पत्तौ युक्त्यविरोधात् /

[212|23-212|24] तदेतत्कस्यचिदप्यहोरात्रादूर्ध्वमदेशनां नेच्छन्ति वैभाषिकाः /

[212|24] असंवरस्येदानीं कः कालनियमः /

[212|25] नासंवरो ऽस्त्यहोरात्रं

[212|26] यावज्जीवं पापकर्माभ्युपगमादसंवर उपजायते नाहोरात्रं यथोपवासः / किं कारणम् /

[213|01] न किलैवं प्रगृह्यते // vakk_4.27 //

[213|02-213|03] न किल कश्चिदेवमसंवरं समादत्ते यथोपवासं कच्चिदहमहोरात्रमसंवृतः स्यामिति /

[213|03] कुत्सितत्वात्कर्मणः /

[213|03-213|04] एवं चैव न कश्चिदादत्ते कच्चिदहं यावजीवमसंवृतः स्यामिति /

[213|04] यावज्जीवमप्यस्य लाभो न स्यात् /

[213|04-213|06] यद्यपि नैवमादत्ते तथाप्यत्यन्तविपन्नेनाशयेन तां क्रियां प्रकुर्वन्नसंवरं प्रतिलभते न कालान्तरविपन्नेन /

[213|06] उपवाससंवरस्तु समादानबलाधानादनात्यन्तिके ऽप्याशये लभ्यत एव /

[213|07] संवरार्थित्वात् /

[213|07-213|08] यदि पुनः कश्चिदसंवरेणाप्यर्थी कालान्तरमसंवरं समाददीत सो ऽवश्यं लभेत /

[213|08] न त्वेददृष्टमिति नैवं व्यवस्थाप्यते /

[213|09] अविज्ञप्तिवदसंवरो ऽपि नास्ति द्रव्यत इति सौत्रान्तिकाः /

[213|09-213|10] स एव तु पापक्रियाभिसंधिरसंवरः /

[213|10] सानुबन्धो यतः कुशलचित्तो ऽपि तद्वानुच्यते /

[213|10-213|11] तस्यानिराकृतत्वात् /

[213|12] अथाहोरात्रं गृह्यमाण उपवासः कथं ग्रहीतव्यः /

[213|13-213|14] काल्यं ग्राह्यो ऽन्यतो नीचैः स्थितेनोक्तानुवादिता / उपवासः समग्राङ्गो निर्भुषेणानिशाक्षयात् // vakk_4.28 //

[213|15] काल्यं तावत्सूर्योदयकाले अहोरात्रिकत्वात्संवरस्य /

[213|15-213|16] यस्तु पूर्वकृतसमादानो नित्यमष्टभ्यामुपचेष्यामीति स भुक्त्वापि गृह्णीयात् /

[213|16-213|17] अन्यतश्च ग्रहीतव्यो न स्वयमेवापरापेक्षया सत्स्वपि प्रत्ययेष्वनतिक्रमार्थम् /

[213|17-213|18] नीचैः स्थितेनोत्कुट्टकेन वा जानुपातेन वा कपोतकमञ्जलिं कृत्वा ऽन्यत्र स्थास्यात् /

[213|18-213|19] अगौरवस्य हि संवरो नोत्पद्यते /

[213|19] दातुश्च वचनमनुब्रुवीत / न पूर्वं न युगपत् /

[213|19-213|20] एवं ह्यसौ परस्मात् गृहीतो भवति /

[213|20] अन्यथा हि दानग्रहणं न सिध्येत् /

[213|20-213|21] समग्राङ्गश्चाष्टाङ्ग एव ग्रहीतव्यो न विकलाङ्गः /

[213|21] निर्भूषेण च / आजस्रिकमभ्यलङ्कारं मुक्त्वा /

[213|22] आजस्रिको ह्यलङ्कारो नात्यर्थं मदमादधाति /

[213|22-213|23] आरात्रिपरिक्षयाच्च ग्रहीतव्यो यावत् पुनः सूर्योदयात् /

[213|23-213|24] अतो ऽन्यथा गृह्णतः सुचरितमात्रं स्यान्नतूपवाससंवरः /

[213|24-213|25] एवं च कृत्वा औरभ्रिकपारदारिकयो रात्रिदिवसोपवासकयोः साफल्यं प्रयुज्यते /

[213|25] अर्हतां समीपे वसन्त्यनेनेत्युपवासस्तेषामनुशिक्षणात् /

[213|25-213|26] यावज्जीविकसंवरसमीपे वसन्त्यनेने त्यपरे /

[213|26-213|27] अल्पकुशलमूलानां कुशलमूलपोषणात् पोषध इति वा /

[214|01-214|02] "पोषं दधाति मनसः कुशलस्य यस्मादुक्तस्ततो भगवता किल पोषधो ऽयमि"ति /

[214|03] किमर्थं पुनरष्टाङ्गन्युपादीयन्ते / यस्मात्

[214|04] शीलाङ्गान्यप्रमादाङ्गं व्रताङ्गानि यथाक्रमम् /

[214|05] चत्वार्येकं तथा त्रीणि

[214|06] चत्वारि तावच्छीलाङ्गानि यावन्मृषावादविरतिः / प्रकृतिसावद्यविरतित्वात् /

[214|07] एकमप्रमादाङ्ग मद्यपानाद्विरतिः / समात्तशीलो ऽपि मद्यपः प्रमाद्येत /

[214|07-214|08] त्रीणि वृताङ्गानि यावदकालभोजनाद्विरतिः /

[214|08] संवेगानुगुणत्वात् /

[214|08-214|09] किं पुनरेभिरप्रमादाङ्गवृताङ्गैरनुपात्तैः स्यात् /

[214|10] स्मृतिनाशो मदश्च तैः // vakk_4.29 //

[214|11] मद्यं हि पिवतः कार्या कार्यस्मृतिरेव नश्येत् /

[214|11-214|12] उच्चशयनमहाशयननृत्तगीतादिकं प्रतिसेवमानस्य मदः संभवेत् /

[214|12] मत्तस्य च दौःशील्यमदूरं भवेत् /

[214|12-214|14] काले पुनर्भुञ्जानस्योचितभक्तकालपरिहारादुपवासस्मृतिः संवेगश्चोपतिष्ठेत् /

[214|14] तदभावादुभयं न स्यादिति /

[214|14-214|15] केचित्तु खल्वकालभोजनात् प्रतिविरतिमेवोपवासं मन्यन्ते /

[214|15] तस्य शेषाण्यष्टाङ्गानीति /

[214|15-214|16] नृत्यगोतवादित्रं गन्धमाल्यविलेपनं च द्वयं कृत्वा /

[214|16] एवं तु सति सूत्रपाठो न युज्येत /

[214|16-214|18] अकालभोजनाद्विरति मुक्त्वा "अनेनाहमष्टमाङ्गेन तेषामार्याणामर्हतां शिक्षायामनुशिक्षे अनुविधीय" इति /

[214|18] कस्तर्हि सो ऽन्य उपवासो यस्येमान्यङ्गानि / समुदायस्यावयवा अङ्गानि /

[214|19-214|20] यथा स्थस्याङ्गानि चतुरङ्गो बलकायः पञ्चाङ्गं तूर्यं तथा ऽष्टाङ्ग उपवासो द्रष्टव्यः /

[214|20-214|21] अकालभोजनात् प्रतिविरतिरूपवास उपवासाङ्गं च यथा सम्यग्दृष्टिर्मार्गो मार्गाङ्गं च /

[214|21-214|22] धर्मप्रविचयसंबोध्यङ्गं बोधिर्वोध्यङ्गं समाधिर्ध्यानं ध्यानाङ्गं चेति वैभाषिकाः / [214|22-214|23] नतु तेषामेव सम्यग्दृष्ट्यादीनां त एवाङ्गत्वाय कल्पन्त इति /

[214|23-214|24] पूर्वकाः सम्यग्दृष्ट्यादय उत्तरेषामङ्गं यदि स्युः प्रथमक्षणोत्पन्न आर्यमार्गो नाष्टाङ्गः स्यात् /

[214|25] किं खल्वयमुपवासकस्यैवोपवास आहोस्विदन्यस्यापि /

[214|26] अन्यस्याप्युपवासो ऽस्ति शरणं त्वगतस्य न /

[214|27-215|01] अनुपवासको ऽपि यस्तमहोरात्रं बुद्धधर्मसंघान् शरणं गत्वोपवासं गृह्णाति तस्योत्पद्यते उपवाससंवरो नान्यथा /

[215|01] अन्यत्राज्ञानात् /

[215|01-215|04] सूत्र उक्तं "यतश्च महानामन् गृही अवदातवसनः पुरुषः पुरुषेन्द्रियेण समन्वागतो बुद्धं शरणं गच्छति धर्मं संघं शरणं गच्छति वाचं च भाषते उपवासकं च मां धरय /

[215|04] इयता उपावासको भवती"ति / तत् किं शरणगमनादेवोपवासको भवति /

[215|05] भवतीति बहिर्देशकाः / न विना संवरेणेति काश्मीराः / यत्तर्हि सूत्र उक्तम् /

[215|06] नास्त्यत्र विरोधः / यस्मादस्योत्पद्यते तत एव

[215|07] उपासकत्वोपगमात्संवृत्

[215|08] उपासकत्वाभ्युपगमादेवास्योपासकसंवरो जायते /

[215|08-215|09] "यदेवाभ्युपगच्छत्युपासकं मां धारयेत्याद्यग्रेण यावज्जीवं प्राणापेतमि"ति /

[215|09-215|10] प्राणातिपाताद्यपेतमित्यर्थो मध्यपदलोपात् /

[215|10] लघुसंवरस्यापि व्युत्पादनार्थं शिक्षापदानाम्

[215|11] उक्तिस्तु भिक्षुवत् // vakk_4.30 //

[215|12-215|13] यथैवं भिक्षुर्लब्धसंवरो ऽपि पुनः शिक्षापदानि ग्राह्यते श्रामणेरश्च व्युत्पादनार्थमित श्चामुतश्च ते संवर इति तथोपवासको ऽपि न तु विना संवरेणोपासको ऽस्ति /

[215|14] सर्वे चेत् संवृता एकदेशकार्यादयः कथम् /

[215|15-215|16] यदि सर्व एवोपासका उपासकसंवरस्थाः कथं भगवता एकदेशकारी प्रदेशकारी यद्भूयःकारी पूरिपूर्णकारी चोपासक उक्तः /

[215|17] तत्पालनात् किल प्रोक्ताः

[215|18] यो हि यच्छिक्षापदं पालयति स तत्कारीत्युक्तः / सर्वे तु समं संवरस्थाः /

[215|19] इदमुत्सूत्रं वर्तते / किमत्रोत्सूत्रम् /

[215|19-215|20] उपासकत्वाभ्युपगमादेव संवरलाभो यस्मात् प्राणतिपातमित्याहेति /

[215|20] न ह्येवं सूत्रपाठः उक्तो यथा महानामसूत्रे पाठः /

[215|21] तत्रैव चोपासकलक्षणोपदेशो नान्यत्र /

[215|21-215|22] यत्र त्वेष पाठो "यावज्जीवं प्राणापेतं शरणगतमभिप्रसन्नमि"ति /

[215|22-215|23] तत्र ते दृष्टसत्या "अवेत्यप्रसादान्वयं प्राणैरपि सद्धर्मोपगमनं दर्शयन्ति स्म /

[215|23] जीवितहेतो रप्यभव्या वयमेनं धर्मं परित्यक्तु"मिति /

[215|23-215|24] न त्वेष लक्षणोपदेशः संवरस्य /

[215|24] प्राणापेतं तु न क्वचित् पठ्यते /

[215|24-216|01] कश्चैतदपरिस्फुटार्थं पठेत् /

[216|01] एकदेशकार्यादींस्तु खण्डितशिक्षानधिकृत्य प्रश्न एव न युज्यते /

[216|02] कुतो विसर्जनमावेणिकधर्माणाम् /

[216|02-216|03] को ह्यपासकसंवरं जानन् एतन्न ज्ञास्यते यो हि यच्छिक्षापदं न खण्डयति स तत्कारी भवतीति /

[216|03-216|04] उपासकसंवरस्य तु परिमाणानभिज्ञांस्तन्मात्रशिक्षाक्षमान् प्रत्येष प्रश्नो युज्यते /

[216|04-216|05] "कियता भदन्तोपासक एकदेशकारी भवति यावत् परिपूर्णकारी भवति /"

[216|05-216|06] यदि तर्हि विना संवरेणोपासकः स्याद्विकलेन वा भिक्षुश्रामणेरावपि स्याताम् /

[216|06-216|07] कथं तावदेषामुपासकसंवरादीनामङ्गप्रतिनियमो भवति /

[216|07] शास्तृप्रज्ञप्तिवशात् /

[216|08] उपासकत्वादिप्रतिनियमो ऽपि शास्तृप्रज्ञप्तिवशादिष्यताम् /

[216|08-216|09] विनापि हि संवरेणोपासकः प्रज्ञप्तितो न तु भिक्षुश्रामणेराविति ते त्वेतन्नेच्छन्ति काश्मीराः /

[216|09-216|10] सर्वेषां तु संवराणाम् /

[216|11] मृद्वादित्वं यथा मनः // vakk_4.31 //

[216|12] मृदुमध्याधिमात्रत्वं ससंतानचित्तवशात् /

[216|12-216|13] एवं च कृत्वा ऽर्हतो ऽपि मृदुः प्रातिमोक्षसंवरः स्यात् पृथग्जनस्याधिमात्रः /

[216|13-216|14] किं पुनः संवरग्रहणादेवोपासकः स्याद्विना शरणगमनैः /

[216|14] न स्यादन्यत्राज्ञानात् /

[216|15] यो बुद्धधर्मसंघाञ्छरणं गच्छति किमसौ शरणं गच्छति /

[216|16-216|17] बुद्धसंघकरान्धर्मानशैक्षानुभयांश्च सः / निर्वाणं चेति शरणं यो याति शारणत्रयम् // vakk_4.32 //

[216|18-216|20] यो बुद्धं शरणं गच्छति अशैक्षानसौ बुधकरकान्धर्माञ्छरणं गच्छति येषां प्राधान्येन स आत्मभावो बुधा इत्युच्यते येषां वा लाभेन सर्वावबोधसामर्थ्याद्बुद्धो भवति /

[216|20] के पुनस्ते / क्षयज्ञानादयः सपरिवाराः /

[216|20-216|21] रूपकायस्य पूर्वं पश्चाच्चाविशेषात् /

[216|21] किं सर्वबुद्धानथैकम् / लक्षणतः सर्वबुधान् /

[216|21-216|22] मार्गस्याविलक्षाणत्वात् /

[216|22-216|23] यः संघं शरणं गच्छति शैक्षाशैक्षानसौसंघकरकान्हर्मान् गच्छति येषां लाभेनाष्टौ पुद्गलाः संघीभवन्ति /

[216|23] अभेदत्वात् /

[216|24] किं सर्वसंघानथैकम् / लक्षणतः सर्वसंघान्मार्गस्याविलक्षणत्वात् /

[216|24-216|26] यत्तु सूत्र उक्तं "यो ऽप्यसौ भविष्यत्यनागते ऽध्वनि संघो नाम तमपि शरणं गच्छतमि "ति /

[216|26] तत्प्रत्यक्षभाविनः संवरत्वस्योद्भावनार्थम् /

[216|26-216|27] यो धर्मं शरणं गच्छति असौ निर्वाणं शरणं गच्छति प्रतिसंख्यानिरोधम् /

[216|27-216|28] स्वपरसंतानक्लेल्शानां दुःखस्य च शान्त्येकलक्षणात्वात् /

[216|28-216|29] यद्यशैक्षा धर्मा एव बुद्धः कथं तथागतस्यान्तिके दुक्ष्टचित्तरुधिरोत्पादनादानन्तर्यं भवति /

[216|29-217|01] आश्रयविपादनात्ते ऽपि विपादिता भवन्तीति वैभाषिकाः /

[217|01] शास्त्रं तु नैवं वाचकमशैक्षा धर्मा एव बुद्ध इति /

[217|01-217|02] किं तर्हि /

[217|02] बुद्धकरका इति / अत आश्रयस्य बुद्धत्वाप्रतिषेधादचोद्यमेवैतत् /

[217|02-217|03] अन्यथा हि लौकिकचित्तस्थो न बुद्धः स्यान्न संघः शीलमेव च भिक्षुकरकं भिक्षुः स्यात् /

[217|04] यथा तु यो भिक्षून् पूजयति भिक्षुकरकमसौ शीलं पूजयति /

[217|04-217|05] एवं यो बुद्धं शरणं गच्छत्यशैक्षानसौ बुद्धकरकान्धर्मान् शरणं गच्छति /

[217|05-217|06] यो बुद्धं शरणं गच्छति सो ऽष्टादशावेणिकान्बुद्धर्मानित्यपरे /

[217|06-217|07] किंस्वभावानि शरणगमनानि /

[217|07] वाग्विज्ञप्तिस्वभावानि / कः पुनः शरणार्थः /

[217|07-217|08] त्राणार्थः शरणार्थः /

[217|08] तदाश्रयेण सर्वदुःखात्यन्तनिर्मोक्षात् / उक्तं हि भगवता

[217|09-217|10] "बहवः शरणं यान्ति पर्वतांश्च वनानि च आरामान्वृक्षांश्चैत्यांश्च मनुष्या भयवर्जिताः //

[217|11-217|12] न त्वेतच्छरणं श्रेष्ठं नैतच्छरणमुत्तमम् / नैतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात्प्रमुच्यते //

[217|13-217|14] यस्तु बुद्धं च धर्मं च संघं च शरणं गतः / चत्वारि चार्यसत्यानि पश्यति प्रज्ञया यदा //

[217|15-217|16] दुःखं दुःखसमुत्पादं दुःखस्य समतिक्रमम् / आर्यं चाष्टाङ्गिकं मार्गं क्षेमं निर्वाणगामिनम् //

[217|17-217|18] एतद्धि शरणं श्रेष्ठमेतच्छरणमुत्तमम् / एतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते //"इति /

[217|19] एत एव शरणगमनानि सर्वसंवरसमादानेषु द्वारभूतानि /

[217|20-217|21] किं पुनः कारणमन्येषु संवरेष्वब्रह्मचर्याद्विरतिः शिक्षापदं व्यवस्थापितम् उपासकस्य तु काममिथ्याचारात् /

[217|22] मिथ्याचारातिगर्ह्यत्वात्सौकर्यादक्रियाप्तितः /

[217|23] काममिथ्याचारो हि लोके ऽत्यन्तं गर्हितः / परेषां दारोपघातादापायिकत्वाच्च /

[217|24] न तथा ऽब्रह्मचर्यम् /

[217|24-217|25] सुकरा च काममिथ्याचाराद्विरतिर्गृहानध्यावसतां दुष्करात्वब्रह्मचर्यादिति दुष्करं कर्त्तुं नोत्सहेरन् /

[217|25-217|26] आर्याश्चाकरणसंवरं काममिथ्याचारात् प्रतिलभन्ते /

[217|26-218|01] जन्मान्तरेष्वप्यनध्याचरणान्नत्वब्रह्मच्र्यादित्युपासकस्यापि तस्मादेव विरतिः शिक्षापदं व्यवस्थापितं मा भूत् परिवृत्तजन्मान्तरः शैक्ष उपासकसंवराङ्गेष्वसंवृत इति /

[218|01-218|02] अक्रियानियमो ह्यकरणसंवरः /

[218|02-218|03] य उपासकाः सन्तो भार्याः परिणयन्ति किं तैस्ताभ्यो ऽपि संवरः प्रतिलब्धो ऽथ न /

[218|03] प्रतिलब्धो मा भूत् प्रादेशिकसंवरलाभ इति /

[218|03-218|04] कथं संवरक्षोभो न भवति /

[218|04] यस्मात्

[218|05] यथाभ्युपगमं लाभः संवरस्य न संततेः // vakk_4.33 //

[218|06] यथा ह्येषामभ्युपगमस्तथा संवरलाभः / कथं चैषामभ्युपगमः /

[218|06-218|07] काममिथ्याचाराद्विरमामीति /

[218|07-218|08] न त्वत्र संताने मया ब्रह्मचर्यं न कर्तव्यमित्यत एवैषां तदधिष्ठात्काममिथ्याचाराङ्गादेव संवरलाभो नाब्रह्मचर्यादिति नास्ति भार्यीभूतायां संवरक्षोभः /

[218|09-218|10] अथ कस्मात् मृषावादाद् विरतिरेवोपासकसंवरशिक्षापदं न पैशुन्यादिविरतिः /

[218|10] एभिरेव च त्रिभिः कारणैः /

[218|11] "मृषावादातिगर्ह्यत्वात् सौकर्यादक्रियाप्तितः /"

[218|12] मृषावादप्रसङ्गाच्च सर्वशिक्षाव्यतिक्रमे /

[218|13-218|15] सर्वत्र हि शिक्षातिक्रमे समनुयुज्यमानस्योपस्थितमिदं भवति नाहमेवमहार्षमिति मृषावादस्य प्रसङ्गो भवत्यतो मृषावादाद्विरतिर्विधीयते कथं कृतातिक्रमो ऽप्यात्मनि माविष्कुर्यादिति /

[218|15-218|16] किं पुनः कारणं प्रतिक्षेपणसावद्याच्छिक्षापदस्य न व्यवस्थापितम् /

[218|17] प्रतिक्षेपणसावद्यान्मद्यादेव

[218|18] किं कारणं मद्यादेव नान्यस्मात् /

[218|19] अन्यगुप्तये // vakk_4.34 //

[218|20] मद्यं पिवतो ऽन्यान्यप्यङ्गान्यगुप्तानि स्युः /

[218|20-218|21] कथं पुनर्मद्यपानं प्रतिक्षेपणसावद्यं गम्यते /

[218|21] प्रकृतिसावद्यलक्षणाभावात् /

[218|21-218|22] प्रकृतिसावद्यं हि क्लिष्टेनैव चित्तेनाध्याचर्यते /

[218|22] शक्यं तु मद्यं प्रतीकारबुद्ध्यैव पातुं यावन्न मदयेत् /

[218|22-218|23] क्लिष्टमेव तच्चित्तं यन्मदनीयं ज्ञात्वा पिबति /

[218|23-218|24] न तत् क्लिष्टं यदमदनीयमात्रां विदित्वा पिबति /

[218|24] प्रकृतिसावद्यं मद्यमिति विनयधराः /

[218|24-218|25] "कथं भदन्त ग्लान उपस्थातव्यः /

[218|25-218|26] प्रकृतिसावद्यमुपालिन् स्थापयित्वा" इत्युक्तं भगवता /

[218|26] शाक्येषु च ग्लानेषु मद्यपानं नाभ्यनुज्ञातम् /

[218|27-218|28] इदं चोक्तं मां भिक्षवः शास्तारमुद्दिशद्भिः कुशाग्रेणापि मद्यं न पातव्यमि" त्यतः प्रकृतिसावद्यमिति ज्ञायते /

[218|28] आर्यैश्च जन्मान्तरगतैरप्यनध्याचारात् /

[218|29] प्राणिवधादिवत् / कायदुश्चरितवचनाद्दुर्गतिगमनाच्चेति / नेत्याभिधार्मिकाः /

[219|01-219|02] उत्सर्गविहितस्यापि ग्लानेषु प्रज्ञप्तिसावद्यस्य पुनर्मद्यस्यापवादः प्रसङ्गपरिहारार्थं मद्नीयमात्रानीयमनात्/

[219|02] अत एव कुशाग्रपानप्रतिषेधः /

[219|03] आर्यैरनध्याचरणं ह्रीमत्त्वात्तेन च स्मृतिनाशात् /

[219|03-219|04] अल्पकस्याप्यपानमनियमाद्विषवत् /

[219|04] दुश्चरितवचनं प्रमादस्थानत्वात् /

[219|04-219|05] अत एवात्र प्रमादस्थानग्रहणं नान्येषु तेषां प्रकृतिसावद्यत्वात् /

[219|05] अत्यासेवितेन दुर्गतिगमनाभिधानम् /

[219|05-219|06] तत्प्रसङ्गेनाभीक्ष्णमकुशलसंततिप्रवृत्तेरापायिकस्य कर्मण आक्षेपाद्वृत्तिलाभाद्वा /

[219|06-219|07] सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानमिति को ऽर्थः /

[219|07] सुरा अनासवः / मैरेयं द्रवासवः /

[219|07-219|08] ते च कदाचिदप्राप्तच्युतमद्यभावे भवतः इत्यतो मद्यग्रहणम् /

[219|08-219|09] पूगफलकोद्रवादयो ऽपि मदयन्तीति सुरामैरेयग्रहणम् /

[219|09-219|10] प्रज्ञप्तिसावद्यस्याप्यादरेण प्रहेयत्वे कारणज्ञापनार्थं प्रमादस्थानवचनम् /

[219|10] सर्वप्रमादास्पदत्वादिति /

[219|11-219|12] य इमे त्रयः प्रातिमोक्षध्यानानास्रवसंवराः किमेषां यत एको लभ्यते ततः शेषौ /

[219|12] नेत्याह / किं तर्हि /

[219|13] सर्वोभयेभ्यः कामाप्तो वर्तमानेभ्य आप्यते /

[219|14] वर्तमानेभ्य एव स्कन्धायतन धातुभ्यः कामाप्त इति प्रातिमोक्षसंवरः /

[219|15] सर्वेभ्य इति मौलप्रयोगपृष्ठेभ्यः /

[219|15-219|17] उभयेभ्य इति सत्त्वासत्त्वाख्येभ्यः प्रकृतिप्रतिक्षेपणसावद्येभ्यश्च वर्तमानेभ्य एव स्कन्धायतनधातुभ्यो लभ्यते /

[219|17] सत्त्वाधिष्टानप्रवृत्तत्वात् नातीतानागतेभ्यः / तेषामसत्त्वसंख्यातत्वात् /

[219|18] मौलेभ्यः सर्वकालेभ्यो ध्यानानास्रवसंवरौ // vakk_4.35 //

[219|19-219|21] मौलेभ्य एव कर्मपथेभ्यो ध्यानानास्रवसंवरौ लभ्येते न प्रयोगपृष्ठेभ्यः कुत एव प्रज्ञप्तिसावद्येभ्यः सर्वकालेभ्यश्च स्कन्धायतनधातुभ्यो लभ्येते अतीतानागतेभ्यो ऽपि /

[219|21] अत एव चतुष्कोटिकं क्रियते /

[219|21-219|22] सन्ति तानि स्कन्ध धात्वायतनाति येभ्यः प्रातिमोक्षसंवरः एव लभ्यते न ध्यानानास्रवसंवराविति विस्तरः /

[219|22-219|23] प्रथमा कोटिः प्रत्युत्पन्नेभ्यः सामन्तकपृष्ठेभ्यः प्रतिक्षेपणसावद्याच्च /

[219|23-219|24] द्वितीया ऽतीतानागतेभ्यो मौलेभ्यः कर्मपथेभ्यः /

[219|24] तृतीया प्रत्युत्पन्नेभ्यो मौलेभ्यः कर्मपथेभ्यः /

[220|01] चतुर्थ्यतीतानागतेभ्यः सामन्तकपृष्ठेम्यः इति /

[220|01-220|02] नतु संवरकाले वर्तमानाः कर्मपथाः सन्तीति वर्तमानाधिष्ठानेभ्यः इति वक्तव्यम् /

[220|02-220|03] अनागतानामेव संवरणं युज्यते नातीतवर्तमानानाम् /

[220|04-220|05] अथ किं संवरासंवरौ सर्वसत्त्वेभ्य एव लभ्येते सर्वाङ्गेभ्यः सर्वकारणैश्च आहोस्विदस्ति भेदः /

[220|05] नियतं तावत् लभ्यते /

[220|06] संवरः सर्वसत्त्वेभ्यो विभाषा त्वङ्गकारणैः /

[220|07] सर्वसत्त्वेभ्य एव संवरो लभ्यते केभ्यश्चित् अङ्गेभ्यस्तु विभाषा /

[220|07-220|08] कश्चित् सर्वेभ्यो लभ्यते /

[220|08] भिक्षुसंवरः / कश्चिच्चतुर्भ्यः / ततो ऽन्यः /

[220|08-220|09] कर्मपथा हि संवरस्याङ्गानि /

[220|09] कारणैरपि केनचित् पर्यायेण सर्वैः केनचिदेकेन / केन तावत्सर्वैः /

[220|10] यद्यलोभाद्वेषामोहाः कारणानीष्यन्ते / केनै केन /

[220|10-220|11] यदि म्कृदुमध्याधिमात्राणि चित्तानि कारणानीष्यन्ते /

[220|11-220|12] पश्चिमं पर्यायं नियमय्योच्यते अस्ति संवरस्थायी सर्वसत्त्वेषु संवृतो न सर्वाङ्गैः न सर्वकारणैः /

[220|12-220|13] यो मृदुना चित्तेन मध्येनाधिमात्रेण वा उपासकोवास श्रामणेरसंवरं समादत्ते /

[220|13-220|14] अस्ति सर्वसत्त्वेषु संवृतः सर्वङ्गैश्च न तु सरकारणैः /

[220|14] यो मृदुना चित्तेन मध्येनाधिमात्रेण वा भिक्षुसंवरं समादत्ते /

[220|15] अस्ति सर्वसत्त्वेषु सर्वङ्गैः सर्वकारणैश्च /

[220|15-220|16] यस्त्रिविधेन चित्तेन त्रीन् संवरान् समादत्ते /

[220|16] अस्ति सर्वसत्त्वेषु सर्वकारणैश्च न तु सर्वाङ्गैः /

[220|16-220|17] य उपासकोपवासश्रामणेरसंवरान्मृदुमध्याधिमात्रैः समादत्ते / [220|17-220|18] यस्तु न सर्वसत्त्वेषु स्यादीदृशो नास्ति /

[220|18-220|19] यस्मात्सर्वसत्त्वानुगते कल्याणाशये स्थितः संवरं प्रतिलभते नान्यथा पापाशयस्यानुपरतत्वात् /

[220|19-220|20] पञ्च नियमान् कुर्वन् प्रातिमोक्षसम्वरं प्रतिलभते /

[220|20] सत्त्वाङ्गदेशकालसमयनियमात् /

[220|20-220|21] अमुष्मात्सत्त्वाद्विरमामीति सत्त्वनियमः /

[220|21] अमुष्मादङ्गादित्यङनियमः / अमुस्मिन देश इति देशनियमः /

[220|22] मासाद्यावदिति कालनियमः / अन्यत्र युद्धादिति समयनियमः /

[220|22-220|23] सुचरितमात्रं तु स्यात्तथा गृह्णतः /

[220|23] कथमशक्येभ्यः संवरलाभः /

[220|23-220|24] सर्वसत्त्वजीवितानुपघाताध्याशयेनाभ्युपगमात् /

[220|24-220|25] यदि पुनः शक्येभ्य एव संवरो लभ्यते चयापचययुक्तः स्यात् /

[220|25] शक्याशक्यानामितरेतरसंचारात् /

[220|25-220|26] एवं च सति विनापि लाभत्यागकारणाभ्यां संवरस्य लाभत्यागौ स्यातामिति वैभाषिकाः /

[220|26] नैवं भविस्यति /

[220|26-221|01] यथा ह्यपूर्वतृणाद्युत्पत्तौ शोषे वा संवरस्य वृद्धिह्लासौ न भवतस्तथा शक्याशक्यसंचारे ऽपि न स्याताम् /

[221|01] न सत्त्वानां पूर्वं पश्चाच्च भावात्तृणादीनां त्वभावात् /

[221|01-221|02] को न्वत्र विशेषो न वा भवेदसत्सु तृणादिषु संवरस्तद्वदशक्यो वा भवेत् /

[221|02-221|04] यदा च परिनिर्वृता न भवन्त्येव तदा कथं संवरह्लासो न स्यादिति नैष युक्तः परिहारः /

[221|04] तस्मात्पूर्वक एव परिहारः साधुः /

[221|04-221|06] एवं तर्हि पूर्वबुद्धपरिनिर्वृतेभ्य उत्तरेषां बुद्धानां प्रतिमोक्षसंवरस्या लाभात्कथं शीलन्यूनता न प्रसज्येत /

[221|06] सर्वेषां सत्त्वेभ्यो लाभात् /

[221|06-221|07] यदि हि ते ऽप्यभविष्यं स्तेभ्यो ऽपि ते ऽलप्स्यन्त /

[221|07] उक्तं यतः संवरो लभ्यते /

[221|08] असम्वरस्तु सर्वेभ्यः सर्वाङ्गेभ्यो न कारणैः // vakk_4.36 //

[221|09] असंवरस्तु सर्वसत्त्वेभ्यो लभ्यते सर्वकर्मपथेभ्यश्च /

[221|09-221|10] नास्ति हि विकलेनासंवरेणासंवरिकः /

[221|10] न तु सर्वकारणैर्युगपत् मृद्वादिचित्तासंभवात् /

[221|10-221|12] यो मृदुना चित्तेनासंवरं प्रतिलभते सो ऽधिमात्रेणापि चित्तेन प्राणिनं जीविताद्व्यपरोपयन्मृदुनैवा संवरेण समन्वागतो भवत्यधिमात्रया तु प्राणातिपातविज्ञप्त्या /

[221|12-221|13] एवं मध्याधिमात्रेण योज्यम् /

[221|13-221|15] तत्रेमे आसंवरिकास्तद्यथा औरभ्रिकाः कौक्कुटिकाः सौकरिकाः शाकुनिका मात्सिका मृगलुब्धकाश्चौरा वध्यघातका बन्धनपालका नागबन्धकाः श्वपाका वागुरिकाश्च /

[221|15-221|16] राजानो दण्डनेतारो व्यावहारिकाश्चार्थत आसंवरिकाः असंवरे भवत्वात् तत्रस्हतया असंवर एषामस्तीति आसंवरिका वा /

[221|16-221|17] उरभ्रान् घ्नन्तीति औरभ्रिकाः /

[221|17] एवमन्ये ऽपि योज्याः /

[221|17-221|18] युक्तस्तावत् संवरस्य सर्वसत्त्वेभ्यो लाभः /

[221|18] सर्वसत्त्वहिताध्याशयेन ग्रहणात् /

[221|18-221|20] औरभ्रिकादीनां तु मातापितृपुत्रदारादिष्वविपन्नाशयानां जीवितहेतोरप्यहन्तुकामानां कथमसंवरः सर्वसत्त्वेभ्यो युज्यते /

[221|20] मात्रादीनपि हि त उरभ्रीभूतान् हन्युः /

[221|20-221|21] न हि तावत्ते त एव इति विद्वांसो हन्युः /

[221|21-212|22] आर्यीभूतानां च पुनः पशु भवितुं नास्त्यवकाश इति तेभ्यः कथं स्यात् /

[221|22-221|23] यदि चा नागतात्मभावापेक्षया वर्त्तमानादसंवृतः स्यादुरभ्रादीनपि ते पुत्रीभूतात् सर्वथा न हन्युरिति इन स्यात्तेभ्य्यो ऽसंवरः /

[221|23-222|01] कथं हि नाम जिघांसतामेव तेभ्यो न स्यादसंवरः /

[222|01] एतन्मात्रादिषु समानम् /

[222|01-222|02] कथं हि नामाजिघांसतामेव तेभ्यः स्यादसंवर इति /

[222|02] यश्चौरभ्रिको जन्मनाप्यादत्ते स्वदारपरितुष्टो मूकश्च /

[222|03] कथमस्य पूर्वङ्गेभ्यो ऽसंवरः स्यात् / आशयस्याविपन्नत्वात् /

[222|03-222|04] मूको ऽपि च वाक्प्रापणीयमर्थं कायेन प्रापयितुं शक्त इति /

[222|04-222|05] यस्तर्हि द्वे त्रीणि वा शिक्षापदानि समादत्ते /

[222|05] सर्वथा नास्ति विकलः प्रादेशिकश्चासंवरिक इति वैभाषिकाः /

[222|05-222|07] यथा भ्युपगमं विकलो ऽपि स्यात् प्रादेशिको ऽप्यसंवरः संवरश्चान्यत्राष्टविधादिति सौत्रान्तिकाः /

[222|07] तन्मात्रशील दौःश्लील्यप्रतिबन्धात् /

[222|08] उक्तमिदमसंवरस्य येभ्यो लाभः / कथं तु लाभ इति नोक्तम् / तत इदमुच्यते /

[222|09] असंवरस्य क्रियया लाभो ऽभ्युपगमेन वा /

[222|10] द्वाभ्यां कारणाभ्यामसंवरो लभ्यते /

[222|10-222|11] वधप्रयोगक्रियया तत्कुलीनैः तत्कर्माभ्युपगमाच्चान्यत्र कुलीनैः /

[222|11] वयमप्यनया जीविकया जीविष्याम इति /

[222|12] शेषाविज्ञप्तिलाभस्तु क्षेत्रादानादरेहनात् // vakk_4.37 //

[222|13] क्षेत्रं वा तद्रूपं भवति यत्रारामादिप्रदानमात्रेणाविज्ञप्तिरुत्पद्यते /

[222|13-222|14] यथौपधिकेषु पुण्यक्रियावस्तुषु /

[222|14-222|15] अथवा समादानमादत्ते बुद्धमवन्दित्वा न भोक्ष्ये तिथिमासार्धमासभक्तानि वा नित्यं करिष्यामीत्यादि /

[222|15-222|16] आदरेण तद्रूपेण क्रियामीहते कुशलामकुशलां वा यतो ऽस्याविज्ञप्तिरुत्पद्यते /

[222|16-222|17] उक्तमेतद्यथा संवरासंवरेतराणां प्रतिलम्भः /

[222|18] त्याग इदानीं वक्तव्यः / तत्र तावत्

[222|19-222|20] प्रातिमोक्षदमत्यागः शिक्षानिक्षेपणाच्च्युतेः / उभयव्यञ्जनोत्पत्तेर्मूलच्छेदान्निशात्ययात् // vakk_4.38 //

[222|21] दाम्यन्त्यनेनेति दमः संवरो ऽभिप्रेतस्तेनेन्द्रियदमनात् /

[222|21-222|22] चतुर्भिः कारणैः प्रातिमोक्षसंवरस्य त्यागः /

[222|22] स्थापयित्वोपवासम् /

[222|22-222|24] शिक्षापदानां विज्ञपुरुषस्यान्तिके प्रत्याख्यानदाशयतः निकायसभागत्यागात् युगपदु भयव्यञ्जनप्रादुर्भावात् कुशलमूलसमुच्छेदाच्च /

[222|24] उपवाससंवरस्य त्वेभिश्चतुर्भिरारात्रिक्षयाच्च /

[222|24-222|25] तान्येतान्यभिसमस्य पञ्च त्यागकारणानि भवन्ति /

[222|25-222|26] किं पुनः कारणमेभिः कारणैस्त्यागो भवति /

[222|26-222|27] समादानविरुद्धविज्ञप्त्युत्पादादाश्रयत्यागादाश्रयविकोपनान्निदानच्छेदात्तावदेवाक्षेपाच्च /

[223|01] पतनीयेन चेत्येके

[223|02] अन्ये पुनराहुश्चतुर्णां पतनीयानामन्यतमेन भिक्षुश्रामणेरसंवरत्याग इति /

[223|03] सद्धमन्तिर्धितो ऽपरे /

[223|04] सद्धर्मस्यान्तर्धानादित्यपरे /

[223|04-223|05] यस्मादन्तर्हिते सद्धर्मे सर्वशिक्षासीमाकर्मान्ताः प्रतिप्रस्रभ्यन्त इति /

[223|06] धनर्णवत्तु काद्मीरैरापन्नस्येष्यते द्वयम् // vakk_4.39 //

[223|07] काश्मीरास्तु खलु वैभाषिकाः एवमिच्छन्ति /

[223|07-223|08] न मौलीमध्यापत्तिमा पन्नस्यास्ति भिक्षुसंवरत्यागः /

[223|08] किं कारणम् / न ह्येकदेशक्षोभात् कृत्स्न संवरत्यागो युक्त इति /

[223|09] नैव चान्यामप्यापत्ति मापन्नस्यास्ति शीलच्छेदः / किं तर्हि /

[223|09-223|10] द्वयमस्य भवति शीलं दौःशील्यं च /

[223|10] यथा कस्यचिद्धनं स्यादृणं च /

[223|10-223|11] आविष्कृतायां तु तस्यामापत्तौ शीलवान्भवति न दुःशीलो यथा ऋणं शोधयित्वा धनवान्भवति न त्वृणवानिति /

[223|12] यत्तर्हि भगवतोक्तम् "भिक्षुर्भवत्यश्रमणो ऽशाक्यपुत्रीयो ध्वस्यते भिक्षुभावात् /"

[223|13] कतमस्य भवति श्रामण्यं ध्वस्तं पतितं पराजितमिति /

[223|13-223|14] परमार्थभिक्षुत्वं संधायैतदुक्तम् /

[223|14] इदमभिसाहसं वर्तते / किमत्राभिसाहसम् /

[223|14-223|15] यत् भगवता नीतार्थं पुनरन्यथा नीयते /

[223|15] दौःशील्याय च बहुक्लेशेभ्यः प्रत्यया दीयन्ते /

[223|15-223|16] कथमेत नीतार्थम् /

[223|16] एष हि विनये निर्देषः / "चतुर्विधो भिक्षुः /

[223|17] संज्ञाभिक्षुः प्रतिज्ञाभिक्षुर्भिक्षत इति भिक्षुर्भिन्नक्लेशत्वात् भिक्षुः /

[223|17-223|18] अस्मिंस्त्वर्थे ज्ञप्तिचतुर्थकर्मोपसंपन्नो भिक्षुरि"ति /

[223|18-223|21] न चासौ पूर्वं परमार्थभिक्षुरासीद्यतः पश्चादभिक्षुर्भवेत् यच्चोक्तमेकदेशक्षोभादिति अत्र शास्त्रैव दत्तो ऽनुयोग "स्तद्यथा तालो मस्तकाच्छिन्नो ऽभव्यो ऽङ्कुरितत्वाय अभव्यो विरुढिं वृद्धिं विपुलतामाप्तु" मित्युपमां कुर्वता /

[223|21] कः पुनरूपमार्थः /

[223|21-223|22] एवमेकदेश स्यापि मूलभूतस्य च्छेदादभव्यः संवरशेषो विरोडुमिति /

[223|22-223|24] स च गुर्वीं भिक्षुभावमर्यादाभेदिनीं मौलीमापत्तिमापद्यमानस्तीव्रानपत्राप्ययोगात्संवरस्य मूलं च्छिनत्तीति युक्तः कृत्स्नसंवरत्यागः /

[223|23-224|02] यस्य चैकग्रासपरिभोगो ऽप्येकपाद पार्ष्णिर्प्रदेशपरिभोगो ऽपि च नाभ्यनुज्ञायते सांघिकयोराहारविहारयोः सर्वभिक्षुसंभोगबहिष्कृतश्च शास्त्रा यं चाधिकृत्योक्तं /

[224|03-224|04] "नाशयत कारण्डवकं कशम्बकमपकर्षत / अथोत्प्लाविनं वाहयत अभिक्षुं भिक्षुवादिनम्"इति //

[224|05] तस्य कीदृशो भिक्षुभावः / यादृशस्तादृशो ऽस्तु / अस्ति तु भिक्षुभावः /

[224|05-224|06] तथाहि "चत्वारः श्रमणा न पञ्चमो ऽस्ति चुन्दे"ति

[224|07] भगवानवोचत्

[224|08-224|09] "मार्गजिनो मार्गदेशिको मार्गे जीवति यश्च मार्गदूषी" अस्त्येतदुक्तम् /

[224|09-224|10] स त्वेष आकृतिमात्रावशेषत्वाच्छमण उक्तो दग्धकाष्ठशुष्कह्लदशुकनाशा पूतिवीजालातचक्रमृतसत्त्ववत् /

[224|10-224|11] यदि हि दौःशील्यादभिक्षुः स्यात् शिक्षादत्तको न स्यात् /

[224|11] न वयं ब्रूमः सहाध्यापत्त्या सर्वः पाराजिकः इति /

[224|11-224|12] यस्तु पाराजिकः सो ऽवश्यमभिक्षुः /

[224|12-224|13] कश्चित्तु संतानविशेषान्न पाराजिक एकचित्तेनाप्यप्रतिच्छादनादिति व्यवस्थापितं धर्मस्वामिना /

[224|13-224|14] यदि तर्हि पाराजिको न भिक्षुः किं पुनर्न प्रव्राज्यते /

[224|14-224|15] तीव्रानपत्राप्यविपादितत्वात् संततेः संवराभव्यत्वान्न तु खलु भिक्षुभावापेक्षया /

[224|15] तथा ह्यसौ निक्षिप्तशिक्षो ऽपि न प्रव्राज्यते /

[224|15-224|16] कश्चायमनर्थे निर्बन्धो यद्यसौ तथाभूतो ऽपि भिक्षुर्नमो ऽस्तु तस्मै तादृशाय भिक्षुत्वाय /

[224|17] सद्धर्मान्तर्धाने बु विनयकर्माभावादपूर्वसंवरलाभो नास्ति /

[224|17-224|18] लब्धस्य तु नास्ति त्यागः /

[224|19] अथ ध्यानानास्रवसंवरयोः कथं त्यागः /

[224|20] भूमिसंचारहानिभ्यां ध्यानाप्तं त्यज्यते शुभम् /

[224|21] सर्वमेव ध्यानाप्तं कुशलं द्वाभ्यां कारणाभ्यां परित्यज्यते /

[224|21-224|22] उपपत्तितो वा भूमिसंचारादूर्ध्वं चावश्यं परिहाणितो वा समापत्तेर्निकायसभागत्वाच्च किञ्चित् /

[224|23] यथा च रूपाप्तं कुशलं भूमिसंचारहानिभ्यां त्यज्यते

[224|24] तथारूप्याप्तमार्यं तु फलाप्त्युत्तप्तिहानिभिः // vakk_4.40 //

[224|25] अनास्रवं तु कुशलं त्रिभिः कारणैः परित्यक्ष्यते /

[224|25-225|01] फलप्राप्तितः पूर्वको मार्गः परित्यक्ष्यते /

[225|01] इन्द्रियोत्तापनेन मृद्धिन्द्रियमार्गः / परिहाणित उत्तरो मार्गः /

[225|01-225|02] फलं फलविशिष्टो वा /

[225|02] एवं तावत् संवरास्त्यज्यन्ते /

[225|03] असंवरः संवराप्तिमृत्युद्विव्यञ्जनोदयैः /

[225|04] त्रिभिः कारणैरसंवरच्छेदः / संवरप्राप्तितः /

[225|04-225|05] यदि संवरं समादत्ते ध्यानसंवरं वा लभते /

[225|05] हेतुप्रत्ययबलेन समाधिलाभात् / तेनासंवश्छिद्यते /

[225|05-225|06] प्रतिद्वन्द्वबलीयस्त्वात् /

[225|06] मरणेनाश्रयत्यागात् / द्विव्यञ्जनोत्पादेनाश्रयविकोपनादिति /

[225|06-225|07] शस्त्रजालत्यागे ऽप्यकरणाशयतः /

[225|07] संवरमन्तरेणासंवरच्छेदो नास्ति /

[225|07-225|08] निदानपरिवर्जने ऽप्यौषधमन्तरेण प्रवृद्धरोगाविनिवृत्तिवत् /

[225|09-225|10] य आसंवरिक उपवासं गृह्णाति किमसौ तस्मात्संवरात्पुनरसंवरं गच्छत्याहोस्विन्नैवसंवरं नासंवरम् /

[225|10] असंवरमित्येके / त्यागाशयस्यानात्यन्तिकत्वात् /

[225|10-225|11] प्रदीप्तैवायःपिण्डः पुनः श्यामतां नाप्रयुज्यमानो गच्छतीत्यपरे /

[225|11-225|12] तल्लाभस्य विज्ञप्त्यधीनत्वात् /

[225|13] अथ संवरासंवरविनिर्मुक्ता कथमविज्ञप्तिस्त्यज्यते /

[225|14] वेगादानक्रियार्थायुर्मूलच्छेदैस्तु मध्यमा // vakk_4.41 //

[225|15-225|16] येन ह्यसौ प्रसादक्लेशवेगेनाविज्ञप्तिराक्षिप्ता भवति तस्य च्छेदात्सा ऽपि च्छिद्यते /

[225|16] कुम्भकारचक्रेषुगतिवत् / आदानत्यागादपि च्छिद्यते /

[225|17] यदि समादानं त्यजत्यलं समादानेनेति /

[225|17-225|18] क्रियाविच्छेदादपि विच्छिद्यते यथासमात्तमकुर्वतः /

[225|18] अर्थविच्छेदादपि विच्छिद्यते / कतमस्यार्थस्य /

[225|18-225|19] चैत्यारामविहारशयनासन यन्त्रजालादिनो वस्तुनः /

[225|19-225|20] आयुषो ऽपि कुशलल्मूलानामपि च्छेदाद्विच्छिद्यते /

[225|20-225|21] यदा कुशलमूलानि समुच्छेत्तुमारभत इत्येभिः षद्भिः कारणैरविज्ञप्तिर्मध्यमा त्यज्यते /

[225|22] कामाप्तं कुशलारूपं मूलच्छेदोर्ध्वजन्मतः /

[225|23] कामावचरं कुशलमरूपस्वभावं द्वाभ्यां कारणाभ्यां परित्यज्यते /

[225|23-225|24] कुशलमूलसमुच्छेदाद्रूपारूप्यधातूपपत्तितो वा /

[225|25] प्रतिपक्षोदयात् क्लिष्टमरूपं तु विहीयते // vakk_4.42 //

[226|01] क्लिष्टं त्वरूपस्वभावं सर्वमेव प्रतिपक्षोदयाद्विहीयते /

[226|01-226|02] यस्योपक्लेशप्रकारस्य यः प्रहाणमार्गस्तेनासौ सपरिवारः परित्यज्यते नान्यथा /

[226|03] अथ केषां सत्त्वानामसंवरो भवति केषां संवरः /

[226|04] नृणामसंवरो हित्वा शण्डपण्डद्विधाकृतीन् /

[226|05] कुरुंश्च

[226|06] मनुष्यगतावेवासंवरो नान्यत्र /

[226|06-226|07] तत्रापि शण्ढपण्डकोभयव्यञ्जनानुतरकौरवांश्च हित्वा /

[226|08] संवरो ऽप्येवं देवानां च

[226|09] संवरो हि मनुष्याणामेव यथोक्तं हित्वा देवानां चेति गतिद्वये संवरः /

[226|09-226|10] शण्ढादीनां संवरो नास्तीति कथं गम्यते /

[226|10] सूत्राद्विनयाच्च /

[226|10-226|12] सूत्र उक्तं यतश्च महानाम गृही अवदातवसनः पुरुषः पुरुषेन्द्रियेण समन्वागतो बुद्धं शरणं गच्छति यावद्वाचं भाषते उपासकं मां धारय इयता चोपासको भवती"ति /

[226|12-226|13] विनये ऽपि तद्रूपो नाशयितव्य उक्तः /

[226|13] किं पुनः कारणमेषां संवरो नास्ति /

[226|13-226|14] उभयाश्रयक्लेशाधिमात्रतया प्रतिसंख्यानाक्षमत्वात्तीव्रह्रीव्यपत्राप्याभावाच्च /

[226|14] असंवरस्तर्हि कस्मान्नास्ति /

[226|14-226|15] पापे ऽप्यस्थिराशयत्वात् /

[226|15] यत्रैअव च संवरस्तत्रासंवरो ऽपि प्रतिद्वन्द्वभावात् /

[226|15-226|16] उत्तरकोरवाणां समादानसमाध्यभावात् पापक्रियाशयाभावाच्च संवरासंवराभावः /

[226|16-226|17] आपायिकानामपि तीव्रं ह्रीव्यपत्राप्यं नास्ति यद्योगाद् यद्विपादनाच्च संवरासंवरौ स्याताम् /

[226|18-226|20] अपि खल्वाश्रय एव स तेषां तादृश ऊषरक्षेत्रभूतः शण्डपण्डकोभयव्यञ्जनोत्तरकौरवापायिकानां यत्राश्रये संवरो पि न विरोहत्यसंवरो ऽप्यूषर इव क्षेत्रे सस्यमप्यतिमात्रं कक्वमपीति /

[226|20-226|21] यत्तर्हि सूत्र उक्तम् "अण्डजो भिक्षवो नागो ऽष्टम्यां पक्षस्य भावनादभ्युद्गम्याष्टाङ्गसमन्वागतमुपवासमुपवसती"ति /

[226|22] सुचरितमात्रं तत्तेषां न संवरः / तस्मादेवमनुष्याणामेव संवरः / तत्र पुनः

[226|23] नृणां त्रयः // vakk_4.43 //

[226|24] मनुष्याणां सर्वे त्रयः प्रातिमोक्षादिसंवराः संविद्यन्ते /

[226|25] कामरूपजदेवानां ध्यानजः

[226|26] ध्यानसंवरः कामरूपधातूपपन्नानां देवानामुर्ध्वं नास्ति /

[226|27] अनास्रवः पुनः /

[227|01] ध्यानान्तरासंज्ञिसत्त्ववर्ज्यानामप्यरूपिणाम् // vakk_4.44 //

[227|02-227|03] अनास्रवसंवरस्तु कामरूपधातूपपन्नानामप्यस्ति ध्यानान्तरिकासंज्ञिसत्वोपपन्नान्वर्जयित्वा /

[227|03] आरूप्योपपन्नानामपि तेषां तु समन्वागमतो ऽस्ति न संमुखीभावतः /

[227|04] अतः परमिदानीं कर्मनिर्देशाधिकारात्सूत्रीद्दिष्टानां कर्मणां निर्देष आरप्स्यते /

[227|05] त्रीणि कर्माणि / कुशलं कर्माकुशलमव्याकृतं कमेति / तत्र

[227|06] क्षेमाक्षेमेतरत्कर्म कुशलाकुशलेतरत् /

[227|07] इदं कुशलादीनां लक्षणम् /

[227|07-227|08] क्षेमं कर्म कुशलं यदिष्टविपाकं निर्वाणप्रापकं च दुःखपरित्राणात् /

[227|08-227|09] तत्कालमत्यन्तं च अक्षेममकुशलं क्षेमप्रतिद्वन्द्वभावेन यस्यानिष्टो विपाकः /

[227|09-227|10] ताभ्यामितरत्कर्म नैव क्षेमं नाक्षेमं यत्तत्कुशलाकुशलाभ्यामितरत् वेदितव्यम् /

[227|10] अव्याकृतमित्यर्थः / पुनः

[227|11] पुण्यापुण्यमविञ्जं च सुखवेद्यादि च त्रयम् // vakk_4.45 //

[227|12] त्रीणी कर्माणि पुण्यमपुण्यमानेञ्जं च / पुनः त्रीणि /

[227|12-227|13] सुखवेदनीयं कर्म दुःखवेदनीयमदुःखासुखवेदनीयं च /

[227|13] तत्र तावत्

[227|14] कामधातौ शुभं कर्म पुण्यमानेञ्जमूर्ध्वजम् /

[227|15] शुभमिति वर्तते / रूपारूप्यावचरं कुशलं कर्मानेञ्जम् /

[227|15-227|16] ननु च त्रीणि ध्यानानि सेञ्जितान्युक्तानि भगवता /

[227|16-227|17] "यदत्र वितर्कितं विचारितमिदमत्रार्या इञ्जितमित्याहुरित्येवमादि /

[227|17] समादौ सापक्षालतां तेषामधिकृत्यैवमुक्तम् /

[227|18] आनिञ्जान्यपि तु तान्युक्तान्यानिञ्जसूत्रे /

[227|18-227|19] आनिञ्जसंप्रेयगामिनीं प्रतिपदमारभ्य /

[227|19] किं पुनः कारणं सेञ्जितमेवान्यत्रानिञ्जमुक्तम् /

[227|20] तद्भूमिषु यतः कर्मविपाकं प्रति नेञ्जति // vakk_4.46 //

[227|21] कामावचरं हि विपाकं प्रति कम्पते / कथं कम्पते / अव्यवस्थानात् /

[227|21-227|22] अन्यगति कमपि ह्यन्यस्यां गतौ विपच्यते /

[227|22] अन्यदेवनैकायिकं चान्य देवनिकाये /

[227|22-227|24] यदेव हि प्रमाणबलवर्णकर्मान्यभूमिक सुखभोगादि संवर्तनीयं कर्म देवेषु विपच्यते तदेव कदाचिदन्यप्रत्ययवशान्मनुष्यतिर्यकप्रेतेषु विपच्यते /

[227|24-227|25] रूपारूप्यावचरं तु कर्मान्यभूमिकमन्यस्यां भूमौ विपक्तुं न जातूत्सहते /

[227|25-228|01] तस्माद्व्यवस्थितविपाकत्वादानेञ्जमित्युच्यते /

[228|01] अपुण्यं तु कर्माकुशलमिति प्रसिद्धं लोके /

[228|02] यश्च लोकतो ऽर्थः प्रसिद्धः किं तत्र यत्नेन / कृतः पुण्यादीनां कर्मणां निर्देशः /

[228|03] सुखवेदनीयादीनां कर्तव्यः / स एष क्रियते /

[228|04] सुखवेद्यं शुभं ध्यानादातृतीयात्

[228|05] कुशलं कर्म सुखवेदनीयं यावत् तृतीयाद्ध्यानात् /

[228|05-228|06] एषा हि भूमिः सुखाया वेदनाया यदुत कामधातुस्त्रीणि च ध्यानानि /

[228|07] अतः परम्

[228|08] अदुःखासुखवेद्यं तु

[228|09] शुभमिति वर्तते /

[228|09-228|10] तृतीयध्यानात् परेण कुशलं कर्मादुःखासुखवेदनीयं सुखदुःखवेदना ऽभावात् /

[228|11] दुःखवेद्यमिहाशुभम् // vakk_4.47 //

[228|12] अकुशलं कर्म दुःखवेदनीयम् / इहग्रहणं कामधातावेव तद्भावज्ञापनार्थम् /

[228|12-228|13] न चैषां वेदनैव फलम् /

[228|13] किं तर्हि / ससंभारा /

[228|14] अधो ऽपि मध्यमस्त्येके /

[228|15] अन्ये पुनराहुः तदेतन्मध्यमदुःखासुखवेदनीयं कर्मोक्तमेतच्चतुर्थध्यानादधो ऽप्यस्ति /

[228|16] किं कारणम् /

[228|17] ध्यानान्तरविपाकतः /

[228|18] इतरथा हि ध्यानान्तरकर्मणो विपाको न स्याद्ध्यानान्तरं वा कस्यचित्कर्मणः /

[228|18-228|19] तत्र सुखदुःखयोरभावात् /

[228|19] ध्यानान्तरकर्मणो ध्यान एव सुखेन्द्रीयं विपाक इत्येके /

[228|19-228|20] नैव तस्य वेदना विपाक इत्यपरे /

[228|20] तदेतदुच्छास्त्रम् /

[228|20-228|21] शास्त्रे हि पठितं "स्यात्कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना विपाको विपच्येत /

[228|21] स्यात्कुशलस्यावितर्कस्य कर्मण" इति /

[228|22] अपुर्वाचरमः पाकस्त्रयाणां चेष्यते यतः // vakk_4.48 //

[228|23] यतश्चोक्तं सूत्रे "स्यात्त्रयाणां कर्मणामपूर्वाचरमो विपाको विपच्येत /

[228|23-228|24] स्यात्सुखवेदनीयस्य रूपं दुःखवेदनीयस्य चित्तचैत्ता धर्माः /

[228|24-228|25] अदुःखासुखवेदनीयस्य चित्तविप्रयुक्ता" इत्यतो ऽप्यस्त्यदुःखासुखवेदनीयं कर्माधस्तात् /

[228|25-229|01] नहि कामधातोरन्यत्रास्ति युगपत्कर्मत्रयस्य विपाके संयोगः /

[229|01] किमिदानीं तत्कुक्शलमाहोस्विदकुशलं /

[229|01-229|02] दुर्बलं तु तत् /

[229|02-229|03] एवं तर्हि "सुखवेद्यं शुभं ध्यानादातृतीया" "दिष्ट-विपाकं च कुशल" मित्यस्य विरोधः /

[229|03] बाहुलिक एष निर्देशो द्रष्टव्यः /

[229|03-229|04] कथं पुनरवेदनास्वभावं कर्म सुखादिवेदिनीयमित्युच्यते /

[229|04-229|05] सुखवेदनायै हितं सुखवेदनोयं सुखो ऽस्य वेदनीय इति वा /

[229|05] कश्च वेदनीयः / यो विपाकः /

[229|05-229|06] स ह्यसौ विद्यते सुखस्य वा वेदनीयं येन सुखं वेदयते /

[229|06] स्नानीयकपायवत् /

[229|06-229|07] एवं दुःखवेदनीयमदुःखासुखवेदनीयं च द्रष्टव्यम् /

[229|07] अपि च /

[229|08-229|09] स्वभावसंप्रयोगाभ्यामालम्बनविपाकतः / संमुखीभावतश्चेति पञ्चधा वेदनीयता // vakk_4.49 //

[229|10] स्वभाववेदनीयता वेदनानाम् / स्वभावेनैव वेदनीयत्वात् /

[229|10-229|11] संप्रयोगवेदनीयता स्पर्शस्य /

[229|11] "सुखवेदनीयः स्पर्शः" इति / आलम्बनवेदनीयता विषयाणाम् /

[229|11-229|13] यथोक्तं "चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा रूपप्रतिसंवेदी भवति नोतु रूपरागप्रतिसंवेदी"त्येवमादि /

[229|13] वेदनया हि तामालम्बमानः प्रतिसंवेदयते /

[229|13-229|14] विपाकवेदनीयता कर्मणः /

[229|14] "दृष्टधर्मवेदनीयं कर्मे"ति विस्तरः / संमुखीभाववेदनीयता /

[229|15-229|16] यथोक्तं "यस्मिन् समये सुखां वेदनां वेदयते द्वे अस्य वेदने तस्मिन्समये निरुद्धे भवत" इति /