अभिधर्मकोशभाष्य

[162|10] तेषां खलु द्वीपानामन्तराले ऽन्तरद्वीपा अभिनिर्वृत्ताः /

[162|10-162|11] के पुनस्ते कति चेत्याह

[162|12-162|13] देहा विदेहाः कुरवः कौरवाश्चामरावराः / अष्टौ तदन्तरद्ब्वीपा गाठा उत्तरमन्त्रिणः // vakk_3.56 //

[162|14] तत्र देहविदेहौ पूर्वविदेहपरिवारौ / कुरुकौरवौ उत्तरकुरोः /

[162|14-162|15] गाठोत्तरमन्त्रिणावपरगोदानीयस्य /

[162|15] चामरावरौ जम्बूद्वीपस्य / सर्वे मनुष्यैरावासिताः /

[162|15-162|16] एको राक्षसैरित्यपरे /

[162|17] इहोत्तरेण कीटाद्रिनवकाद्धिमवान्

[162|18-162|19] इहैव जम्बूद्वीपे उत्तरेणास्य जम्बूद्वीपस्य कृष्णपर्वतास्त्रयस्तानतिक्रम्यापरे त्रयः पुनश्च त्रय इति नवभ्यः कीटपर्वतेभ्यः परेण हिमवान् पर्वतः /

[162|20] ततः /

[162|21] पञ्चाशद्विस्तृतायामं सरो ऽर्वाग्गन्धमादनात् // vakk_3.57 //

[162|22-162|23] तस्माद्धिमवतः परेणानवतप्तं नाम सरो गन्धमादनादर्वाक् यतश्चतस्रो नद्यः स्रव्न्ति गङ्ग सिन्धुः शीता वक्षुश्च /

[162|23-162|24] तस्य पञ्चाशद्योजनानि विस्तारः पञ्चाशदायामः /

[162|24] पूर्णमष्टाङ्गस्याङ्गोपेतस्याम्भसः /

[162|24-162|25] दुर्गमं च मनुअष्याणामनृद्धिमताम् /

[162|25-162|26] तस्यैव चान्तिके जम्बूरभिनिर्वृत्ता मधुरस्वादूनि यस्याः फलानि तस्या अधिकारेणायं जम्बूद्वीप इति ख्यातः /

[162|26-162|27] तत्फलाधिकारेण वा जम्बूद्वीप इति /

[162|28] नरकाः कस्मिन्नवकाशे कियत्प्रमाणाश्च /

[163|01] अधः सहस्रैविंशत्या तन्मात्रो ऽवीचिरस्य हि /

[163|02-163|03] अस्यैव जम्बूद्वीपस्याधो विंशत्या योजनसहस्रैरवीचिर्महानरको विंशतिसहस्रप्रमाण एवोद्वेधविस्ताराभ्यामेवमस्याधरतलमितश्चत्वारिंशता योजनसहस्रैर्भवति /

[163|03-163|04] दुःखनिरन्तरत्वादवीचिः /

[163|04-163|05] अन्येषु सान्तरं दुःखम् तद्द्यथा संजीवे च्छिन्नावभिन्नसंपिष्टशरीराणां शीतला वायवो वान्ति पुनरपि तान् सत्त्वान् संजीवयन्ति /

[163|05-163|06] अत एव संजीवः /

[163|06] नास्मिन् सुखवीचिरस्तीत्यवीचिरित्यपरे /

[163|06-163|07] अन्येष्वपि सुखा वेदना विपाको नास्ति /

[163|07] नैः ष्यन्दिकी न वार्यते /

[163|08] तदूर्ध्वं सप्त नरकाः

[163|09] तस्मादवीचेरूर्ध्वं सप्त नरकाः उपर्युपरि संनिविष्टाः /

[163|09-163|10] प्रतापनस्तापनो महारौरवो रौरवः संघातः कालसूत्रः संजीवश्च /

[163|10] अवीचिपार्श्वेष्वित्यपरे / ते पुनः

[163|11] सर्वे ऽष्टौ षोडशोत्सदाः // vakk_3.58 //

[163|12] उक्तं हि भगवता

[163|13-163|14] "इत्येते नरका अष्टावाख्याता दुरतिक्रमाः / रौद्रकर्मभिराकीर्णाः प्रत्येकं षोडशोत्सदाः //

[163|15-163|16] चतुस्कन्धाश्चतुर्द्वारा विभक्ता भागशो ऽसिताः / अयःप्राकारपर्यन्ता अयसा प्रतिवर्जिताः //

[163|17-163|18] तप्ता चैवायसी भुमिर्ज्वलिता तेजसा युता / अनेकयोजनशता स्फुटा तिष्ठति अर्च्चिषे"ति /

[163|19] षोडशोत्सदाः कतमे /

[163|20] कुकूलं कुणपं चाथ क्षुरमार्गादिकं नदी /

[163|21] तेषां चतुर्दिशं /

[163|22] द्वारे द्वारे तेषां चत्वार उत्सदाः / कुकूलं जानुमात्रम् /

[163|22-163|23] यत्र तेषां सत्त्वानां निक्षिप्ते संशीर्यते त्वङ्मांसशोणितमुत्क्षिप्ते पादे पुनरपि संजायते त्वङ्मांसशोणितम् /

[163|24-163|25] कुणपं गूथमृत्तिका यत्र न्यङ्कुटा नाम प्राणिनः प्रतिवसन्ति सर्वश्वेताः कृष्णशिरसः सूचिमुखास्तेषां सत्त्वानां यावदस्थीनि भिन्दन्ति /

[163|25-164|01] क्षुरधाराचितो महापथः यत्र तेषां सत्त्वाना मन्वाक्रामतां निक्षिप्ते पादे संछिद्यते त्वङ्मांसशोणितमिति पूर्ववत् /

[164|01-164|02] असिपत्रवनं यत्र तेषां सत्त्वानां तीक्ष्णा असयः संनिपतन्ति अङ्गप्रत्यङ्गान्यवकृन्तन्ति श्यामशबलाश्च श्वानो भक्षयन्ति /

[164|02-164|03] अयःशाल्मलीवनं तीक्ष्णषोड्शाङ्गुलकण्टकम् /

[164|03-164|04] तेषां सत्त्वानामभिरोहतां कण्टका अवाङ्मुखीभवन्तः कायं भिन्दन्ति अवतरतां चोर्ध्वीभवन्तः /

[164|04-164|05] अयस्तुण्डाश्च वायसा अक्षीण्युत्पाट्योत्पाट्य भक्षयन्ति /

[164|05-164|06] तदेतत् क्षुरमार्गादिक त्रयं शस्त्राभिनिपातं सामान्यादेकीक्रियन्ते /

[164|06-164|08] चतुर्थ उत्सदो नदी वैतरणि पूर्ण तप्तस्य क्षारोदकस्य यस्यां ते सत्त्वा असिशक्तिप्रासहस्तैः पुरुषैरुभाभ्यां तीराभ्यां प्रतिवार्यमाणा ऊर्ध्वमपि गच्छन्तः स्विद्यन्ते पच्यन्ते अधस्तिर्यगपि गच्छन्तः स्विद्यन्ते पच्यन्ते /

[164|09] तद्यथा बहूदकायां स्थाल्यामग्नावधिश्रितायां तिलतण्डुइलादयः /

[164|09-164|10] सा हि महानरकस्य परिखेवोत्पन्ना /

[164|10] त एते चत्वार उत्सदा दिग्भेदेन षोडशोच्यन्ते /

[164|11] अधिकयातनास्थानित्वादुत्सदाः इत्युच्यन्ते / नरकेषु हि पतिता एतेषु पुनर्यात्यन्ते /

[164|12] नरका वरोधादुर्ध्वमेतेषु सीदन्त्युत्सदा इत्यपरे /

[164|13] प्रश्नात्प्रश्नान्तरमुपजायते /

[164|13-164|14] किं ते नरकपालाः सत्त्वसंख्याता उताहो नेति /

[164|14] नेत्येके / कथमिदानीं चेष्टन्ते /

[164|14-164|15] सत्त्वानां कर्मभिर्विवर्त्तनीवायुबीजवत् /

[164|15] यत्त्र्हि भदन्तधर्मसुभूतिनोक्तं

[164|16-164|17] "क्रोधनाः क्रूरकर्माणः पापाभिरुचयश्च ये / दुःखितेषु च नन्दन्ति जायन्ते यमराक्षसा" इति //

[164|18-164|19] ये ते यमेनानुशिष्टाः सत्त्वान् नरकेषु प्रक्षिपन्ति त एते यमराक्षसा उक्ता न तु ये कारणाः कारयन्तीति /

[164|19] सत्त्वसंख्याता इत्येके / तस्येदानीं कर्मणः क्व विपाकः /

[164|20-164|21] तेष्वेव नरकेषु हि आनन्तर्यकारिणां विपाकावकाशस्तत्र तेषां को विप्रतिबन्धः /

[164|21] कथमग्निना न दह्यन्ते / अग्नेर्नूनं कर्मभिः कृतावधित्वात् /

[164|21-164|22] भूतविशेषनिर्वृत्तेर्वा /

[164|23] इमे तावदुष्णा अष्टौ महानरका उच्यन्ते /

[164|24] शीता अन्ये ऽष्टावर्वुदादयः // vakk_3.59 //

[164|25] अन्ये शीतनरका अष्टौ /

[164|25-165|01] तद्यथा अर्वुदो निरर्वुदः अटतो हहवः हुहुवः उत्पलः पद्मो महापद्मश्च /

[165|01-165|02] तेषां सत्त्वानां तीर्वशीताभिहतानां कायशब्दविकारानुरूपाण्येतानि नामानि /

[165|02] ते ऽप्यस्यैव जम्बूद्वीपस्याधस्तात् महानरकाणां तिर्यक् /

[165|02-165|03] कुत इयतो जम्बूद्वीपस्याधस्तादवीच्यादीनामवकाशः /

[165|03-165|04] धान्यराशिवदधो विशाला हि द्वीपाः /

[165|04] अत एव महासमुद्रो ऽनुपूर्वनिम्नः /

[165|04-165|05] इतीमे षोडश नरकाः सर्वे सत्त्वकर्माधिपत्यनिर्वृत्ताः /

[165|05-165|06] प्रत्येकं नरकास्तु स्वैः स्वैः कर्मभिरभिनिर्वृत्ताः /

[165|06] बहूनां सत्त्वानां द्वयोरेकस्य वा /

[165|06-165|07] तेषामनेकप्रकल्पो भेदः स्थानं चानियतं नदीपर्वतमरुप्रदेशेष्वन्येषु वा ऽधश्च भावात् /

[165|07-165|08] एष तावन्नरकभाजनानां संनिवेशः /

[165|08] तिर्यञ्चः स्थलजलाकाशगोचराः /

[165|08-165|09] तेषां किल मूलं स्थानं महासमुद्रस्ततो ऽन्यत्र विसृता इति /

[165|09] प्रेतानां यमो राजा /

[165|09-165|10] तस्य जम्बूद्वीपस्याधस्तात् पञ्चयोजनशतान्तरपरिच्छिन्ना राजधानी तेषां मूलस्थानं ततो ऽन्यत्र विसृताः /

[165|11] केचित् प्रेता महर्द्धिका दैवीमिव श्रियमुद्वहन्ति / शेषा यथा प्रेतावदाने /

[165|12] अथेमौ चन्द्रार्कौ कस्मिन् प्रतिष्ठितौ / वायौ /

[165|12-165|13] वायवोऽन्तरीक्षे सर्वसत्त्वसाधारणकर्माधिपत्यनिर्वृत्ता आवर्तवत् सुमेरुं परिवर्तन्ते /

[165|13-165|14] चन्द्रार्कताराणां वोर्ध्वचारः /

[165|14] कियद्वीप्रकृष्टावितश्चन्द्रार्कौ /

[165|15] अर्धेन मेरोश्चन्द्रार्कौ /

[165|16] युगन्धरगिरेर्मूर्ध्ना समं वहतः / किं प्रमाणौ / यथाक्रमं

[165|17] पण्चाशत्सैकयोजनौ /

[165|18] पञ्चाशत् योजनानि चन्द्रमण्डलस्य प्रमाणम् /

[165|18-165|19] सैकानि पञ्चाशत् सूर्यमण्दलस्य प्रमाणम् /

[165|19] एकपञ्चाशदित्यर्थः /

[165|19-165|20] तारकाविमानानां यस्याल्पप्रमाणं प्रमाणं तस्य क्रोशः /

[165|20-165|21] सूर्यविमानस्याधस्तात् वहिः स्फटिकमण्डलं तैजसमभिनिर्वृत्तं तापनं प्रकाशनं च /

[165|21-165|22] चन्द्रविमानस्याधस्तादाप्यं शीतलं भास्वरं च /

[165|22-165|23] प्रणीनां कर्मभिर्दृष्टिशरीरफलपुष्पसस्योषधीनामनुग्रहार्थमुपघातकार्थं यथासंभवम् /

[165|23] चतुर्द्वीपके एकश्चन्द्रमाः कृत्यं करोत्येकः सूर्यः /

[165|23-165|24] किं पुनश्चतुर्द्वीपेषु सूर्यो युगपत् कृत्यं करोति /

[165|24] नेत्याह / किं तर्हि / तेषु /

[165|25] अर्धरात्रोऽस्तङ्गमनं मध्याह्न उदयः सकृत् // vakk_3.60 //

[165|26-165|27] यदोत्तरकुरावर्धरात्रं तदा पूर्वविदेहे सूर्यस्यास्तङ्गमनं जम्बूद्वीपे मध्याह्नो गोदानीये उदयः /

[165|27] एवमन्येष्वपि योज्यम् / सूर्यस्येह गतिभेदेन रात्रिदिवानां वृद्धिह्रासौ /

[165|28] तत्र पुनः

[166|01] प्रावृण्मासे द्वितीये ऽन्त्यनवम्यां वर्धते निशा /

[166|02] वर्षाणां द्वितीये मासे भाद्रपदे द्वितीयस्य पक्षस्य नवम्यां वर्धते रात्रिः /

[166|03] हेमन्तानां चतुर्थे तु हीयते

[166|04] सैव हेमन्तानां चतुर्थे मासे पुनर्हीयते / अन्त्यनवम्यामिति वर्त्तते /

[166|04-166|05] फाल्गुनमासस्य द्वितीयपक्षनवम्याम् /

[166|06] अहर्विपर्ययात् // vakk_3.61 //

[166|07] यदा रात्रिर्वर्धते तदा दिवसो हीयते / यदा रात्रिर्हीयते तदा दिवसो वर्धते /

[166|08] कियत्या मात्रया वर्धते /

[166|09] लवशो रात्र्यहर्वृद्धी

[166|10] लवं लवं रात्रिर्वर्धते दिवसो वा / ते च हानिवृद्धी यथाक्रमं

[166|11] दक्षिणोत्तरगे रवौ /

[166|12] जम्बूद्विपस्य दक्षिणं पार्श्वं गच्छति भास्करे रात्रिवृद्धिः उत्तरं गच्छत्यहर्वृद्धिः /

[166|13] शुक्लपक्षस्यादौ चन्द्रमसो विकलं मण्डलं दृश्यते / किं तत्र कारणम् /

[166|14] स्वच्छायया ऽर्कसामीप्याद्विकलेन्दुसमीक्षणम् // vakk_3.62 //

[166|15-166|16] यदा हि सौरस्य विमानस्यासन्ने चान्द्रमसं विमानं वहति तदा किल सौर्यो भासस्तस्मिन् विमाने पतन्ति /

[166|16-166|17] ततो ऽपरपार्श्वे छाया पतन्ती विकलं मण्डलं दर्शयतीति प्राज्ञप्तिको निर्देशः /

[166|17-166|18] वाहयोगः स तादृशो भवति यत्कदाचिद्विमानस्यार्धं दृश्यत इति पूर्वाचार्याः /

[166|18-166|19] अथैतानि सूर्यादिविमानानि कतमे सत्त्वा अध्यावसन्ति /

[166|19] देवाश्चातुर्महाराजकायिकाः / किमेतान्येव तेषां स्थानानि /

[166|20] विमानवासिनामेतानि / भूमिनिवासिनां पुनः सुमेरूपरिषण्डादीनि /

[166|20-166|21] कति चास्य परिषण्डाः कियत्यो वा /

[166|22] परिषण्डाश्चतस्रो ऽस्य दशसाहस्रिकान्तराः /

[166|23]/ दशयोजनसहस्राण्युद्गम्यैका / एवं यावच्चतुर्थी / ताभिः सुमेरोरर्धमाक्षिप्तम् /

[166|24] ताश्च ततो यथासंख्यं

[167|01] षोडशाष्टौ सहस्राणि चत्वारि द्वे च निर्गताः // vakk_3.63 //

[167|02] प्रथमा परिषण्डा षोडश सहस्राणि योजनानां सुमेरोर्निर्गता /

[167|03] द्वितीया ऽष्टौ तृतीया चत्वारि चतुर्थी द्वे /

[167|04] करोटपाणयस्तासु मालाधारास्सदामदाः /

[167|05] महाराजिकदेवाश्च

[167|06] प्रथमायां परिषण्डायां करोटपाणयो नाम यक्षाः प्रतिवसन्ति /

[167|06-167|07] द्वितीयायां मालाधारास्तृतीयायां सदामदाः सदामत्ताः /

[167|07] सर्व एते चतुर्महाराजकायिकाः /

[167|07-167|08] चतुर्थ्यां तु चत्वारो महाराजाः स्वयं प्रतिवसन्ति तत्परिचाराश्च /

[167|08-167|09] अतस्तस्यां महाराजकायिका देवा इत्युक्तम् /

[167|09] यथा परिषण्डासु चतुर्महाराजकायिका देवा एवं

[167|10] पर्वतेष्वपि सप्तसु // vakk_3.64 //

[167|11] युगन्धरादिषु पर्वतेषु तेषां ग्रामनिगमाः / अत एवैष देवनिकायः सर्वेषां महिष्ठः /

[167|12] मेरुमूर्ध्नि त्रयस्त्रिंशाः

[167|13] अथ कियान्मेरुमूर्धा /

[167|14] स चाशीतिसहस्रदिक् /

[165|15] एकैकपार्श्वमशीतिसहस्राणि यथैवाधस्तात् /

[167|15] अन्ये पुनराहुः /

[167|15-167|16] स विंशतिसहस्रदिक् /

[167|16] चत्वारि पार्श्वन्यस्य चतस्रो दिशः /

[167|16-167|17] एकैकं पार्श्वं विंशतिर्योजनसहस्राणि समन्तात् परिक्षेपेणाशीतिरिति //

[167|17] तस्य च

[167|18] विदिक्षु कूटाश्चत्वार उषिता वज्रपाणिभिः // vakk_3.65 //

[167|19] सूमेरुमूर्ध्नो विदिशः कोणाः /

[167|19-167|20] तासु पञ्चयोजनशतप्रमाणाश्चत्वारः कूटा अभ्युद्गता येषु वज्रपाणयो नाम यक्षाः प्रतिवसन्ति /

[167|20] तस्य च मेरुमूर्ध्नः

[167|21-167|22] मध्ये सार्धद्विसाहस्रपार्श्वमध्यर्धयोजनम् / पुरं सुदर्शनं नाम हैमं चित्रतलं मृदु // vakk_3.66 //

[167|23-167|24] सुमेरुतलस्य मध्ये सुदर्शनं नाम नगरम् दैर्ध्ये सार्धतृतीययोजनसहस्रे एकैकं पर्श्वमुच्छ्रायेणाध्यर्धयोजनम् /

[167|24-167|25] प्राकारः सौवर्ण एकोत्तरेण धातुशतेनास्य भुमिश्चित्रिता /

[167|25-167|26] तच्च भूमितलं तूलपिचुवत् मृदुसंस्पर्शं पादक्षेपोत्क्षेपाभ्यां नतोन्नतं शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य राजधानी /

[168|01] सार्धद्विशतपाश्र्वो ऽत्र वैजयन्तः

[168|02-168|04] शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य वैजयन्तो नाम प्रासादो नगरस्य मध्ये नानारत्नस्थानविधानसंपदा सर्वान्यभवनश्रीमहिम्ना ह्रेपणो दैर्ध्येणार्धतृतीये योजनशते पार्श्वं पार्श्वम् /

[168|04] इयं तावन्नगरस्याभिरामता /

[168|05] बहिः पुनः /

[168|06] तच्चैत्ररथपारुष्यमिश्रनन्दनभूषितम् // vakk_3.67 //

[168|07] तस्य हि नगरस्य बहिश्चतुर्षु पार्श्वेषु चत्वार्युद्यानादीनि देवानां क्रिडाभूमयः /

[168|08] चैत्ररथमुद्यानं पारुष्यकं मिश्रकावणं नन्दनवनं च / तैस्तन्नगरं बहिरलङ्कृतम् /

[168|09] विंशत्यन्तरितान्येषां सुभूमीनि चतुर्दिशम् /

[168|10-168|11] एषां चोद्यानानां चतुर्दिशं चत्वारि सुमूमीनि विंशतियोजनान्तरितानि क्रीडास्थानान्येव देवानां परस्परस्पर्धयैव शोभां वितन्वन्ति /

[168|12] वहिरेव नगरस्य पार्श्वे

[168|13] पूर्वोत्तरे पारिजातः सुधर्मा दक्षिणावरे // vakk_3.68 //

[168|14] पारिजातो नाम कोविदारस्त्रायस्त्रिंशानां देवानां कामरतिप्रकर्षाश्रयः /

[168|14-168|15] तस्य पञ्च योजनानि मूलाहिनिवेशो योजनशतमुच्छ्रायः/

[168|15-168|16] पञ्चाशत् योजनानि शाखापत्रपलाशं स्करित्वा तिष्ठति /

[168|16-168|17] तस्य खलु सर्वपरिफुल्लस्य योजनशतमनुवातं गन्धो वाति पञ्चाशद्योजन योजनानि प्रतिवातम् /

[168|17] युक्तं तावदनुवातम् /

[168|17-168|18] प्रतिवातं तु कथम् /

[168|18] वृक्षानतिक्रमं संधायोक्तमित्येके /

[168|18-168|19] नहि नाम स्प्रतिवातं वातो वाति /

[168|19-168|20] तस्यैव तु सा गन्धस्य तादृशो प्रभावसंपदेष्टव्या यात् प्रतिबध्यमानोऽपि दिव्यैर्मृदुमारुतैर्गन्धान्तरं संतनोति /

[168|20-168|21] मन्दतरतमसमारम्भात्तु संतान आश्वेव समुच्छिद्यते यतो न तथा विप्रकृष्टमध्वानं प्रसर्पति /

[168|21-168|22] किं पुनः स्वभूताश्रित एवमपुष्पगन्धसंतानो वर्तते उताहो वायुरधिवासितो जायते /

[168|22] नात्र नियमः /

[168|23] उभयथापि ह्याचार्येष्टिः / यत्तर्हि भगवतोक्तं

[168|24-168|25] "न पुष्पगन्धः प्रतिवातमेति न मौलिकस्तागरश्चान्दनो वा / सतां तु गन्धः प्रतिवातमेति सर्वा दिशः सत्पुरुषः प्रवाती"ति /

[169|01] मानुष्यकं पुष्पगन्धं संधायोक्तम् / तद्धि प्रतीतं लोके /

[169|01-169|03] न च तस्य तादृशी शक्तिः महीसासकास्तु पथन्ति "योजनशतमनुवातं गन्धो वाति पञ्चाशद्योजनानि प्रतिवातमिति /

[169|03-169|04] सुधर्मा नाम देवसभा दक्षिणपश्चिमे दिग्भागे यस्यां निषद्य देवाः कृत्याकृत्यं समर्थयन्ति /

[169|04] एष तावत्त्रिदशानां भाजनसंनिवेशः /

[169|05] ततऊर्ध्वं विमानेषु देवाः

[169|06] त्रिदशेभ्य ऊर्ध्वं देवा विमानेषु प्रतिष्ठिताः /

[169|06-169|07] ते पुनर्यामास्तुषिता निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनश्च ब्रह्मकायिकादयश्च पूर्वोक्ताः षोडशस्थानान्तरगताः /

[169|08] इत्येते द्वाविंशतिदेवनिकायाः समासेन येषां भाजनं प्रज्ञायते /

[169|09] कामभुजस्तु षट् /

[169|10] तेषां तु षट् कामावचरा देवनिकायाः कामान् परिभुञ्जते न शेषाः /

[169|10-169|11] तद्यथा चतुर्महाराजकायिका यावत् परनिर्मितवशवर्तिनः /

[169|11] ते पुनः

[169|12] द्वन्द्वालिङ्गनपाण्याप्तिहसितेक्षितमैथुनाः // vakk_3.69 //

[169|13] द्वन्द्वेन मैथुनं भूमिसम्बद्धवासिनाम् /

[169|13-169|14] चातुर्महाराजकायिकानां त्रायस्त्रिङ्क्शानां यथा मनुष्याणाम् /

[169|14] तेषां तु वायुनिर्मोक्षात् दाहविगमः शुक्राभावात् /

[169|14-169|15] आलिङ्गनेन मैथुनं यामानामालिङ्गनमात्रेण दाहविगमात् /

[169|15-169|16] पाणिसंप्राप्त्या तुषितानां हसितेन निर्माणरतीनां प्रेक्षितेन परनिर्मितवशवर्तिनाम् /

[169|16-169|17] स्ववर्तिनां सर्वेषां द्वन्द्वसमापत्त्या /

[169|17] कालपरिमानं तु प्रज्ञप्तावुक्तमिति वैभाषिकाः /

[169|17-169|18] यावद्यावद्विषयाणां तीव्रतरता तावत्तावद्रागोऽपि तीव्रतरः /

[169|18-169|19] यस्य देवस्य देव्या वा उत्सङ्गे देवकुमारो देवकन्या वा जायते स तयोः पुत्रो भवति सा च दुहिता /

[169|19-169|20] कियत्प्रमाणो जायते /

[169|21] पञ्चवर्षोपमो यावत् दशवर्षोपमः शिशुः /

[169|22] संभवत्येषु

[169|23] यथासंख्यं षट्सु देवनिकायेषु / ते तु क्षिप्रमेवाभिवर्धन्ते /

[169|24] संपूर्णाः सवस्त्राश्चैव रूपिणः // vakk_3.70 //

[170|01] रूपावचरा देवाः संपूर्णकायाः वस्त्रेण संवीता उपपद्यन्ते /

[170|01-170|02] सर्वे देवा आर्यभाषाभाषिणः /

[170|02] तदत्र कामधातौ वेदितव्याः

[170|03] कामोपपत्तयस्तिस्रः कामदेवाः समानुषाः /

[170|04] कथं कृत्वा /

[170|04-170|05] सन्ति सत्त्वाः प्रत्युपस्थितकामाः प्रत्युपस्थितेषु कामेष्वैश्वर्यं वशे वर्तयन्ति /

[170|05] तद्यथा मनुष्यास्तदेकत्याश्च देवाः / ते पुनश्चत्वारो देवनिकायाः /

[170|06] सन्ति सत्त्वा निर्मितकामा निर्माय कामानैश्वर्य वशे वर्तयन्ति /

[170|06-170|07] तद्यथा देवा निर्माणरतयः /

[170|07-170|08] सन्ति सत्त्वाः परनिर्मितकामाः परनिर्मितेषु कामेष्वैश्वर्य वशे वर्त्तयन्ति /

[170|08] तद्यथा देवाः परनिर्मितवशवर्त्तिनः /

[170|08-170|10] ता एता यथोत् पन्नपरिभोगित्वात् यथेच्छात्मनिर्मितपरिभोगित्वाद्यथेच्छात्मपर निर्मितपरिभोगित्वाच्च तिस्रः कामोपपत्तय इत्युच्यन्ते /

[170|10] रूपधातौ तु

[170|11] सुखोपपत्तयस्त्रिसो नवत्रिध्यानभूमयः // vakk_3.71 //

[170|12] त्रिषु ध्यानेषु या नव भूमयः तास्तिस्रः सुखोपपत्तयः /

[170|12-170|14] ते हि देवा विवेकजेन समाधिजेन च प्रीतिसुखेन च निष्प्रीतिकेन च सुखेन सुखं विहरन्तो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति /

[170|14] अत एता निर्दुःखदीर्घसुखत्वात्सुखा उपपत्तयः सुखोपपत्तयः /

[170|14-170|15] ध्यानान्तरोत्पत्तौ तु प्रीतिसुखाभावात्सुखोपपत्तित्वं विचार्यम् /

[170|16-170|17] यान्येतानि देवानां द्वाविंशतिस्थानान्युक्तानि तेषामधरादुत्तरं कियद्विप्रकृष्टम् /

[170|17] नैतत् सर्वं योजनपरिसंख्यया सुकरं परिसंख्यातुम् / अपि तु

[170|18] स्थानात् स्थानादधो यावत्तावदूर्ध्वं ततस्ततः /

[170|19-170|20] जम्बूद्वीपात् प्रभृति यदुत्तरं स्थानं तस्माद्यावदधो जम्बूद्वीपस्तावत् पुनस्तस्मादूर्ध्वं स्थानान्तरम् /

[170|20-170|21] तद्यथा चतुर्थी परिषण्डा चतुर्णां महाराजानां मूलस्थानमितश्चत्वारिंशद्योजनसहस्राणि /

[170|21-170|22] तस्माद्यावदधोजम्बूद्वीपस्तावदूर्ध्वं त्रिदशानां स्थानम् तस्मादपि यावदधो जम्बूद्वीपस्तावदूर्ध्वं यामानां स्थानम् /

[170|23] ततोऽपि यावदधो जम्बूद्वीपस्तावदूर्ध्वं तुषितानां स्थानमिति /

[170|23-170|24] एवं विस्तरेण सर्वमनुक्रम्य सुदर्शनेभ्यो यावदधो जम्बूद्वीपस्तावदूर्ध्वंमकनिष्ठानां स्थानम् /

[170|25] तस्मादूर्ध्वं न पुनः स्थानमस्ति / अत एव ज्येष्ठभूत्वादकनिष्ठा उच्यन्ते /

[170|25-170|26] अघनिष्ठा इत्यपरे /

[170|26] अघं किल चित्तस्थं रूपं तन्मात्रनिष्ठेति /

[170|27] किं पुनरधरस्थानोपपन्ना उर्ध्वानि विमानानि गत्वा पश्यन्ति

[171|01] नोर्ध्वं दर्शनमस्त्येषामन्यत्रर्द्धिपराश्रयात् // vakk_3.72 //

[171|02] ऋद्ध्या वा त्रायस्त्रिंशा यामान् / गच्छेयुः /

[171|02-171|03] पराश्रयेण वा यद्वृद्धिमता नीयेरन् देवेन वा तत्रत्येन /

[171|03] एवं शेषाः /

[171|03-171|04] आगतं तूर्ध्वोपपन्नं पश्येन्नतूर्ध्वधातुकं नोर्ध्वभूमिकम् /

[171|04] यिअथा स्प्रष्टव्यं न स्पृशेदविषयत्वात् /

[171|04-171|05] अत एव तेनास्वेन कायेनागच्छन्ति /

[171|05-171|06] किं तर्हि निर्मितेनाधरभूमिकेन तदिच्छया पश्येदिहत्यमिवेति निकायान्तरीयाः /

[171|07] अथैषां यामादिविमानानां कियत् प्रमाणम् /

[171|07-171|08] चतुर्णां तावद्यावत्सुमेरुमूर्ध्नः इत्येके /

[171|08] द्विगुणोत्तरमित्यपरे / प्रथमं तु ध्यानं यावांश्चातुर्द्वीपकः /

[171|08-171|09] द्वितीयं यावान् साहस्रश्चूडिको लोकधातुः /

[171|09] तृतीयं यावान् द्विसाहस्रः /

[171|09-171|10] चतुर्थं यावांस्रिसाहस्र इत्येके /

[171|10] प्रथमादीनि साहस्रादिपरिमाणानि /

[171|10-171|11] चतुर्थं त्वपरिमाणमित्यपरे /

[171|12] अथ कोऽयं साहस्रश्चूडिको लोकधातुः को द्विसाहस्रस्त्रिसाहस्रो वा /

[171|13-171|14] चतुर्द्वीपकचन्द्रार्कमेरुकामदिवौकसाम् / ब्रह्मलोकसहस्रं च साहस्रश्चूडिको मतः // vakk_3.73 //

[171|15-171|17] सहस्रञ्जंबूद्वीपानां पूर्वविदेहानामपरगोदानीयानामुत्तरकुरुणां सहस्रं सूर्याणां चन्द्राणां सुमेरूणां सहस्रं चातुर्महाराजकायिकानां देवानां यावत् परनिर्मितवशवर्तिनां सहस्रं ब्रह्मलोकानामयमुच्यते साहस्रश्चूडिको लोकधातुः /

[171|18] तत्सहस्रं द्विसाहस्रो लोकधातुस्तु मध्यमः /

[171|19] तेषां चूडिकानां लोकधातूनां सहस्रं द्विसाहस्रो मध्यमो लोकधातुः /

[171|20] तत्सहस्रं त्रिसाहस्रः

[171|21] तेषां द्विसाहस्राणां लोकधातूनां सहस्रं त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः /

[171|21-171|22] एष हि कृत्स्नः

[171|23] समसंवर्तसंभवः // vakk_3.74 //

[171|24] समं संवर्तते समं विवर्तते / संभवो हि विवर्तः इत्युत्तरत्र व्याख्यास्यते /

[171|25-171|26] किं खलु यथा भाजनानां प्रमाणभेद एवं तद्वासिनामपि सत्त्वानां प्रमाणभेदोऽस्ति /

[171|26] अस्तीत्याह / तत्र तावत्

[171|27] जाम्बूद्वीपाः प्रमाणेन चतुःसार्धत्रिहस्तकाः /

[171|28] जम्बूद्वीपका मनुष्याः प्रमाणार्धचतुर्हस्तकाः केचित्तु चतुर्हस्तकाः

[172|01] द्विगुणोत्तरवृद्ध्या तु पूर्वगोदोत्तराह्वयाः // vakk_3.75 //

[172|02-172|03] पूर्वविदेहका गोदानीका उत्तरकौरवाश्च मनुष्या अष्टषोडशद्वात्रिंशद्धस्तका यथाक्रमम् /

[172|04] पादवृद्ध्या तनुर्यावत्सार्धक्रोशो दिवौकसाम् /

[172|05] कामिनां

[172|06] पादः क्रोशस्य चतुर्थो भगः /

[172|06-172|08] तन्मात्रं शरीरं चातुर्महाराजकायिकानां द्वौ पादौ त्रायस्त्रिंशानां त्रयो यामानां चत्वारस्तुषितानां पञ्च निर्माणरतीनां अध्यर्धः क्रोशः परनिर्मितवशवर्तिनाम् /

[172|09] रुपिणां त्वादौ योजनार्धं

[172|10] रूपिणां देवानां प्रथमे स्थाने ब्रह्मकायिकानामर्धयोजनमात्रं शरीरम् /

[172|11] ततः परम् // vakk_3.76 //

[172|12] अर्धार्धवृद्धिः

[172|13] त्रिषु स्थानेसु ब्रह्मपुरोहितानां योजनं महाब्रह्मणो ऽध्यर्धं परीत्ताभानां द्वे योजने /

[172|14-172|15] उर्ध्वं तु परीत्ताभेभ्य आश्रयः / द्विगुणद्विगुणा हित्वा ऽनभ्रकेभ्यऽस्त्रियोजनम् // vakk_3.77 //

[172|16] अप्रमाणाभानां चत्वारि योजनानि / आभास्वराणामष्टौ /

[172|16-172|17] एवं द्विगुणवृद्ध्या यावच्छुभकृत्स्नानां चतुःषष्टिः /

[172|17-172|18] अनभ्रकाणां ततो योजनत्रयेण हीनं द्विगुणं पञ्चविंशतियोजन शतम् /

[172|18-172|19] तस्मात् परेण पुनः पुण्यप्रसवानां द्विगुणं द्विगुणं यावदकनिष्ठानां षोडशयोजनसहस्राणि शरीरम् /

[172|20] एवं प्रमाणभिन्नानां किमायुषोऽप्यस्ति भेदः / अस्तीत्याह /

[172|21] सहस्रमायुः कुरुषु

[172|22] वर्षाणाम् /

[172|23] द्वयोरर्धार्धवर्जितम् /

[172|24] द्वयोर्द्विपयोरर्धार्धं वर्जयित्वा पञ्च वर्षशतानि गोदानीयानाम् /

[172|24-172|25] अर्धतृतीये वर्षशते पूर्वविदेहानाम् /

[173|01] इहानियतम्

[173|02] जम्बूद्वीपे नास्त्यायुषो नियमः कदाचित् भूयो भवति कदाचिदल्पीयः /

[173|03] अन्ते तु दशाब्दाः

[173|04] अब्दः संवत्सरः / अन्ते हीयमानं दश वर्षाण्यायुर्भवति /

[173|05] आदितोऽमितम् // vakk_3.78 //

[173|06] आदितः प्राथमकल्पिकानं मनुष्याणामपरिमाणमायुर्भवति /

[173|06-173|07] सहस्रादिसंख्यया परिमातुं न शक्यते /

[173|08] उक्तं मनुष्याणां देवानां वक्तव्यम् /

[173|08-173|09] तच्चाहोरात्रं व्यवस्थाप्य शक्यं वक्तुमिति स एव चैषां व्यवस्थाप्यते /

[173|10-173|11] नृणां वर्षाणि पञ्चाशदहोरात्रो दिवौकसाम् / कामेऽधराणां

[173|12-173|13] यानि मनुष्याणां पञ्चाशद्वर्षाणि तानि कामधातावधराणां देवानां चातुर्महाराजकायिकानामेकं रात्रिन्दिवम् /

[173|14] तेनायुः पञ्चवर्षशतानि तु // vakk_3.79 //

[173|15-173|16] तेन ततस्तेनाहोरात्रेण तेषां त्रिंशद्रात्रकेण मासेन द्वादशमासकेन संवत्सरेण दिव्यानि पञ्चवर्षशतान्यायुः प्रमाणम् /

[173|17] द्विगुणोत्तरमूर्ध्वानामुभयं

[173|18] ऊर्ध्वानां देवानामुभय द्विगुणोत्तरमहोरात्रश्चायुश्च / कथं कृत्वा /

[173|18-173|19] यन्मनुष्याणां वर्षशतं तत्त्रायस्त्रिंशानां देवानामेकं रात्रिन्दिवम् /

[173|19-173|20] तेन रात्रिन्दिवेन दिव्यं वर्षसहस्रमायुः /

[173|20] एवं यामादीनां यथाक्रमम् /

[173|20-173|21] मानुष्यकाणि द्वे चत्वार्यष्टौ षोडश वर्षशतान्येकं रात्रिन्दिवम् /

[173|21-173|22] तेन रात्रिन्देवेन द्वे चत्वार्यष्टौ षोडश दिव्यानि वर्षसहस्राण्यायुषः प्रमाणम् /

[173|22] युगन्धरादूर्वं सूर्याचन्द्रमसोरभावात् //

[173|22-173|23] कथं देवानामहोरात्रव्यवस्थानमालोककृत्यं वा /

[173|23-173|24] पुष्पाणां संकोचविकासात्कुमुदबन्धु वत् शकुनीनां कूजनाकूजनात् मिद्धापगमागमाच्च आलोककृत्यं स्वयंप्रभत्वात् /

[173|25] उक्तमायुः कामिनाम् /

[174|01] रूपिणां पुनः /

[174|02] नास्त्यहोरात्रमायुस्तु कल्पैः स्वाश्रयसंमितैः // vakk_3.80 //

[174|03] येषां रूपिणामर्धयोजनमाश्रयः तेषामर्धकल्पमायुः / येषां योजनं तेषां कल्पम् /

[174|03-174|05] एवं यस्य यावद्योजनमाश्रयस्तस्य तावत्कल्पमायुर्यवदकनिष्ठानां षोडशकल्पसहस्राण्यायुः प्रमाणम् /

[174|06] आरूप्ये विंशतिः कल्पसहस्राण्य धिकाधिकम् /

[174|07] आकाशानन्त्यायतने विंशतिकल्पसहस्राण्यायुषः प्रमाणम् /

[174|08] विज्ञानानन्त्यायतने तस्मादधिकं विंशतिः सहस्राणि /

[174|08-174|09] आकिञ्चन्यायतने तस्मादधिकं विंशतिः /

[174|09] भवाग्रे तस्मादधिकं विंशतिः /

[174|09-174|10] एवं तेषां यथाक्रमं विंशतिश्चत्वारिंशत् षष्टिरशीतिः कल्पसहस्राण्यायुःप्रमाणम् /

[174|11-174|12] कतमोऽत्र कल्पो वेदितव्यः किमन्तरकल्पोऽथ संवर्तकल्पोऽथ विवर्त्तकल्पोऽथ महाकल्पः /

[174|13] महाकल्पः परीत्ताभात् प्रभृत्यर्धमधस्ततः // vakk_3.81 //

[174|14] परीत्ताभादेव निकायात् प्रभृति महाकल्पेनायुः वेदितव्यम् /

[174|14-174|15] तस्मादधो महाकल्पस्यार्ध कल्पीकृत्य महाब्रह्मादीनामायुर्व्यवस्थापितम् /

[174|15] कथं कृत्वा /

[174|15-174|17] यच्च लोको विंशतिमन्तरकल्पान् विवर्तते यच्च लोको विंशतिमन्तरकल्पान्विवर्त आस्ते यच्च विंशतिमन्तरकल्पान्संवर्तते इमे षष्टिरन्तरकल्पा महाब्रह्मणोऽध्यर्धः कल्पः उक्तः /

[174|17-174|18] एवं च कृत्वा महाकल्पस्यार्धं चत्वारिंशदन्तरकल्पान् कल्पीकृत्य तेषामायुः प्रमाणमुक्तम् /

[174|19] उक्तं सुगतावायुः प्रमाणम् /

[174|20] दुर्गताविदानीं वक्तव्यम् / तत्र तावत्

[174|21-174|22] कामदेवायुषा तुल्या अहोरात्रा यथाक्रमम् / संजीवादिषु षट्सु

[174|23-174|24] यावत् षण्णां कामावचराणां देवनिकायानामायुरुक्तं तेन तुल्या अहोरात्राः षट्षु नरकेषु यथाक्रमं वेदितव्याः /

[174|24-174|25] संजीवे कालसूत्रे संघाते रौरवे महारौरवे तापने च /

[174|26] आयुस्तैस्तेषां कामदेववत् // vakk_3.82 //

[174|27-174|28] तैरिदानीं स्वैरहोरात्रैस्तेषां यथा षण्णां कामावचराणां देवानामायुस्तथैव यथाक्रमं वेदितव्यम् /

[174|28] कथं कृत्वा /

[174|28-174|29] यद्धि चातुर्महाराजकायिकानामायुः प्रमाणं तत्संजीवने महानरके एकं रात्रिन्दिवं /

[174|29-175|01] तेन यावत् द्वादशमासकेन संवत्सरेण तत्रत्यानि पञ्चवर्षशतान्यायुः /

[175|01-175|02] यत्त्रायस्त्रिंशानामायुः प्रमाणं तत् कालसूत्रे महानरके एकं रात्रिन्दिवम् /

[175|02-175|03] तेन रात्रिन्दिवेन तस्मिन्वर्षसहस्राण्यायुःप्रमाणं /

[175|03-175|04] एवमन्येष्वपि यथायोगं योज्यं यावत् परनिर्मितवशवर्तिनामायुःप्रमाणं तत्तुल्येनाहोरात्रेण तापने षोडश वर्षसहस्राण्यायुःप्रमाणम् /

[175|05] अर्धं प्रतापने

[175|06] प्रतापने महानरकेऽन्तरकल्पस्यार्धमायुः प्रमाणम् /

[175|07] अवीचावन्तःकल्पं

[175|08] तिरश्चां तु नियमो नास्ति /

[175|09] परं पुनः /

[175|10] कल्पं तिरश्चां

[175|11] परमायुस्तिरश्चामन्तरकल्पं तत् पुनर्नागानां नन्दोपनन्दाश्वतलीप्रभृतीनाम् /

[175|11-175|13] उक्तं हि भगवता "अष्टाविमे भिक्षवो नागा महानागाः कल्पस्था धरणिधरा" इति विस्तरः /

[175|14] प्रेतानां मासाह्ना शतपञ्चकम् // vakk_3.83 //

[175|15] यो मनुष्याणां मासः स प्रेतानामहोरात्रः /

[175|15-175|16] तेनाहोरात्रेण पञ्च वर्षशतान्यायुः /

[175|16] शीतनरकेष्वायुषः किं प्रमाणम् /

[175|17-175|18] वाहाद्वर्षशतेनैकतिलोद्धारक्षयायुषः / अर्वुदाद्विंशतिगुणप्रतिवृद्ध्यायुषः परे // vakk_3.84 //

[175|19-175|20] उपमानमात्रेण तेष्वायुराख्यातं भगवता "तद्यथा भिक्षवः इह स्याद्विंशतिखारीको मागधकस्तिलवाहः पूर्णस्तिलानां चूडिकावद्धः /

[175|20-175|22] ततः कश्चिदेव वर्षशतस्यात्ययादेकं तिलमपनयते क्षिप्रतरं भिक्षवः सविंशतिखारीको मागधस्तिलवाहोऽनेनोपक्रमेण परिक्षयं पर्यादानं गच्छेत् /

[175|22] न त्वेवाहमर्वुदोपपन्नानामायुषः पर्यन्तं वदामि /

[175|22-175|24] यथा खलु भिक्षवो विंशतिर्वुदा एवमेको निरर्वुदो विस्तरेण यथा खलु भिक्षवो विंशतिः पद्या एवमेको महापद्म" इति /

[175|25] एवमेषामायुष्मतां सत्त्वानां किमस्त्यपरिपूर्णायुषामन्तरा मृत्युराहोस्विन्न /

[175|26] सर्वत्रास्ति

[176|01] कुरुबाह्योऽन्तरामृत्युः

[176|02] उत्तरकुरुषु नियतायुषः सत्त्वा अवश्यं कृत्स्नमायुर्जीवन्ति / अन्येषु नावश्यम् /

[176|03] पुद्गलानां तु बहूनां नास्त्यन्तरेण कालक्रियया /

[176|03-176|05] तुषितस्थर्स्यकजातिबद्धस्य बोधिसत्त्वस्य चरमभविकसत्त्वस्य जिनादिष्टस्य जिनभुतस्य श्रद्धाधर्मानुसारिणो बोधिसत्त्वचक्रवर्त्तिमात्रोश्च तद्गर्भयोरित्येवमादिनाम् /

[176|06-176|07] योजनप्रमणेन स्थानानि शरीराणि चोत्कानि वर्षप्रमाणेनायुरुक्तं तयोश्च प्रमाणं नोक्तमिति वक्तव्यं नाना च सर्वेषां ववस्थानमतस्तस्यापि पर्यन्तो वक्तव्यः /

[176|08] तेषां समानाख्यानार्थमादिप्रक्रम आरभ्यते /

[176|09] परमाण्वक्षरक्षणाः /

[176|10] रूपनामाध्वपर्यन्ताः

[176|11] रूपस्यापचीयमानस्य पर्यन्तः परमाणुः /

[176|11-176|12] कालस्य पर्यन्तः क्षणो नाम्नः पर्यन्तोऽक्षरं तद्यथा गौरिति /

[176|12] क्षणस्य पुनः किं प्रमाणम् /

[176|12-176|13] समग्रेषु प्रत्ययेषु यावता धर्मस्यात्मलाभः गच्छन्वा धर्मो यावता परमाणोः परमाण्वन्तरं गच्छति /

[176|13-176|14] बलवत्पुरुषाद्धट्मात्रेण पञ्चषष्टिः क्षणा अतिक्रामन्तीत्याभिधार्मिकाः /

[176|15] परमाणुरणुस्तथा // vakk_3.85 //

[176|16-176|17] लोहापशशाविगोच्छिद्ररजोलिक्षास्तदुद्भवाः / यवस्तथाङ्गुलीपर्व ज्ञेयं सप्तगुणोत्तरम् // vakk_3.86 //

[176|18] एतत्परमाण्वादिकं सप्तगुणोत्तरं वेदितव्यम् / सप्त परमाणवोऽणुः /

[176|18-176|19] सप्ताणवो लोहरजः /

[176|19] तानि सप्ताव्रजस्तानि सप्त दाशरजस्तानि सप्तैडकरजः /

[176|19-176|20] तानि सप्त गोरजः तानि सप्त वातायनच्छिद्ररजः /

[176|20] तानि सप्त लिक्षास्तदुद्भवा यूकेत्यर्थः /

[176|20-176|21] सप्त यूका यवः /

[176|21-176|22] सप्त यवा अङ्गुलीपर्व त्रीणि पर्वाण्यङ्गुरीति प्रसिद्धमेवेति नोक्तम् /

[176|22] पार्श्वाकृतास्तु /

[177|01] चतुर्विंशतिरङ्गुल्यो हस्तो हस्तचतुष्टयम् /

[177|02] धनुः

[177|03] व्यासेनेत्यर्थः /

[177|04] पञ्चशतान्येषां क्रोशो रण्यं च तन्मतम् // vakk_3.87 //

[177|05] मनुषां पञ्च शतानि क्रोशः / क्रोशमात्रं च ग्रामादि रण्यमिष्टम् /

[177|06] तेऽष्टौ योजनमित्याहुः /

[177|07] उक्तं योजनस्य प्रमाणम् / वर्षस्येदानीमुच्यते /

[177|08] विंशं क्षणशतं पुनः /

[177|09] तत्क्षणः

[177|10] क्षणानां विंशं शतमेकस्तत्क्षणः /

[177|11] ते पुनः षष्टिर्लवः /

[177|12] तत्क्षणाः षष्टिर्लव इत्युच्यते /

[177|13] त्रिंशद्गुणोत्तराः // vakk_3.88 //

[177|14] त्रयो मुहूर्त्ताहोरात्रमासाः

[177|15] त्रिंशल्लवा मुहूर्त्तस्त्रिशन्मुहूर्त्ता अहोरात्रः /

[177|15-177|16] कदाचित्तु रात्रिरधिका भवति कदाचिदूना कदाचित्समा / [177|16] त्रिदशाहोरात्रा मासः /

[177|17] द्वादशमासकः /

[177|18] संवत्सरः सोनरात्रः

[177|19-177|20] चत्वारो मासा हेमन्तानां चत्वारो ग्रीष्माणां चत्वारो वर्षाणामित्येते द्वादश मासा संवत्सरः सार्धमूनरात्रैः /

[177|20] संवत्सरेण हि षडूनरात्रा निपात्यन्ते / कथं कृत्वा /

[177|21] "हेमन्तग्रीष्मवर्षाणामध्यर्धे मासि निर्गते / शेषेऽर्धमासे विद्वद्भिरूनरात्रो निपात्यते //"

[177|23] उक्तं वर्षप्रमाणम् /

[178|01] कल्पस्येदानीं वक्तव्यम् /

[178|02] कल्पो बहुविधः स्मृतः // vakk_3.89 //

[178|03] अन्तरकल्पो संवर्त्तकल्पो विवर्तकल्पो महाकल्पश्चेति / तत्र तावत्

[178|04] संवर्त्तकल्पो नरकासंभवात् भाजनक्षयः /

[178|05] नरकेषु हि सत्त्वासंभवात् प्रभृति यावत् भाजनसंक्षयः / द्वे हि संवर्त्तन्यौ /

[178|05-178|06] गतिसंवर्तनी धातुसंवर्तनी च /

[178|06] पुनर्द्वे संवर्तन्यौ / सत्त्वसंवर्तनी भाजनसंवर्तनी च /

[178|07] भवति स कालो यन्नरकेषु सत्त्वाश्च्यवन्ते नोपपद्यन्ते / स आरम्भः संवर्तकल्पस्य /

[178|08] यदयं लोको विंशत्यन्तरकल्पान् विवृत्तोऽस्थात् तन्निर्यातं वक्तव्यम् /

[178|08-178|09] यद्विंशतिमन्तरकल्पान् संवर्तिष्यते तत् प्रतिपन्नं वक्तव्यम् /

[178|09-178|10] यदा नरकेष्वेकसत्त्वो नावशिष्टो भवति इयता ऽयं लोकः संवृत्तो भवति /

[178|10-178|11] यदुत नरकसंवर्त्तन्या यस्य तदानीं नियतं नरकवेदनीयं कर्म घ्रियते स लोकधात्वन्तरनरकेषु क्षिप्यते /

[178|11-178|12] एवं तिर्यक्संवर्त्तनी प्रेतसंवर्त्तनी च वक्तव्या /

[178|12] महासमुद्रगतास्तिर्यञ्चः पूर्वं संवर्तन्ते /

[178|12-178|13] मनुष्यसहचरिष्णवस्तु तैरेव सार्धं भवन्ति /

[178|13-178|16] स कालो यन्मनुष्येष्वन्यतमः सत्त्वः स्वयमनाचार्यकं धर्मताप्रातिलम्भिकं प्रथमं ध्यानं समापद्यते स तस्मात् व्युत्थाय वाचं भाषते सुखं वत विवेकजं प्रीतिसुखं शान्तं वत विवेकजं प्रीतिसुखमिति /

[178|16-178|17] तं च शब्दं श्रुत्वा अन्येऽपि सत्त्वाः समापद्यन्ते /

[178|17] कालं कृत्वा ब्रह्मलोक उपपद्यन्ते /

[178|17-178|18] यदा जम्बूद्वीप एकसत्त्वोऽपि नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो भवति यदुत जम्बूद्वीपसंवर्तन्या /

[178|18-178|19] एवं पूर्वविदेहगोदानीयोत्तरकुरुसंवर्तन्यो वक्तव्याः /

[178|19-178|20] यदा मनुष्येष्वेकसत्त्वोऽपि नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो भवति यदुत मनुष्यगतिसंवर्त्तन्या /

[178|20-178|21] औत्तरकौरवास्तु कालं कृत्वा कामावचरेषु देवेषूपपद्यन्ते /

[178|21] तत्र वैराग्याभावात् /

[178|21-178|22] एवं चातुर्महाराजकायिकेष्वपि देवेषु प्रथमं ध्यानं समापद्य ब्रह्मलोक उपपद्यन्ते /

[178|22-178|24] यदा तत्रैकसत्त्वोऽपि नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो भवति यदुत चातुर्महाराजकायिकसंवर्तन्या /

[178|24-178|25] एवं यावत् परनिर्मितवशवर्तिसंवर्त्त्न्यो वक्तव्याः /

[178|25-178|26] यदैकसत्त्वोऽपि कामावचरेषु देवेषु नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो भवति यदुत कामधातुसंवर्तन्या /

[178|26-178|28] ब्रह्मलोकेऽप्यन्यतमः सत्त्वो धर्मताप्रातिलम्भिकं द्वितीयं ध्यानं समापद्योत्थाय वाचं भाषते सुखं वत समाधिजं प्रीतिसुखं शान्तं वत समाधिजं प्रीतिसुखमिति /

[178|28-179|01] तं शब्दं श्रुत्वाऽन्येऽपि सत्त्वाः समापद्यन्ते कालं च कृत्वा आभास्वरेषु देवेषूपपद्यन्ते /

[179|01-179|02] यदा ब्रह्मलोक एकसत्त्वोऽपि नावशिष्टो भवति इयताऽयं लोकः संवृत्तो भवति यदुत सत्त्वसंवर्तन्या /

[179|02-179|04] ततः शून्ये भाजने इत एव सामन्तकात् सत्त्वानां तदाक्षेपके कर्मणि परिक्षीणे सप्त सूर्याः प्रादुर्भूय क्रमेण यावत् पृथिवीं सुमेरुं च निःशेषं दहन्ति /

[179|04-179|05] तस्मादेवं प्रज्वलितादर्चिर्वायुना क्षिप्तं शून्यं ब्राह्मं विमानं निर्दहत् परैति /

[179|05] तच्च तद्भूमिकमेवार्चिर्वेदितव्यम् /

[179|05-179|06] नहि विसभागा अपक्षालाः क्रमन्ते /

[179|06] तत्संबद्धसंभूतत्वात्तस्मात्तदित्युक्तम् /

[179|06-179|07] कामावचरो ह्यग्नी रूपावचरमग्निं संबध्नातीति /

[179|07-179|08] एवमन्यस्यामपि संवर्तन्यां यथायोगं वेदितव्यमिति /

[179|08-179|09] नरकेषु सत्त्वानां च्युत्यनुत्पादात् प्रभृति यावत् भाजनानां संक्षय एष कालः /

[179|10] विवर्तकल्पः प्राग्वायोर्यावन्नरकसंभवः // vakk_3.90 //

[179|11] थमाद्वायोः प्रभृति यावन्नरकेषु सत्त्वसम्भवः एष कालो विवर्तकल्प इत्युच्यते /

[179|12-179|14] तथा संवृते हि लोक आकाशमात्रावशेषश्चिर कालं तिष्ठति यावत् पुनरपि सत्त्वानां कर्माधिपत्येन भाजनानां पूर्वनिमित्तभूता आकाशे मन्दमन्दा वायवः स्यन्दन्ते /

[179|14-179|15] तदा यदयं लोको विंशतिमन्तरकल्पान् संवृत्तोऽस्थात्तन्निर्यातं वक्तव्यम् /

[179|15] यद्विंशतिमन्तरकल्पान् विवर्त्तिष्यते तदुपयातं वक्तव्यम् /

[179|16] ततस्ते वायवो वर्धमाना यथोक्तं वायुमण्डलं जायते /

[179|16-179|17] ततः शनैर्यथोक्तक्रमविधानं सर्वं जायते अप्मण्डलं काञ्चनमयी महापृथिवी द्वीपाः सुमेर्वादयश्च /

[179|17-179|18] प्रथमं तु ब्राह्म विमानमुत्पद्यते /

[179|18] ततो यावत् यामीयं ततो वायुमण्डलादीनि /

[179|18-179|19] इयताऽयं लोको विवृत्तो भवति यदुत भाजनविवर्तन्या /

[179|19-179|20] अथान्यतरः सत्त्व आभास्वरेभ्यश्च्युत्वा शून्ये ब्राह्मे विमान उत्पद्यते /

[179|20-179|21] अन्येऽपि सत्त्वास्ततश्च्युत्वा ब्रह्मपुरोहितेषूपपद्यन्ते /

[179|21] ततो ब्रह्मकायिकेषु परनिर्मितवशवर्तिषु /

[179|21-179|22] क्रमेण यावदुत्तरकुरौ गोदानीये पूर्वविदेहे जम्बूद्वीपे प्रेतेषु तिर्यक्षु नरकेषूपपद्यन्ते /

[179|22-179|23] धर्मता ह्येषा यत् पश्चात् संवर्तते तत् पूर्वं विवर्त्तते /

[179|23-179|24] यदा नरकेष्वेकः सत्त्वोऽपि प्रादुर्भूतो भवति तदा यदयं लोको विंशतिमन्तरकल्पान् विवर्तते तन्निर्यातं भवति /

[179|24-179|25] यद्विंशतिमन्तरल्पान् विवर्त्तः स्थास्यति तदुपयातं भवति /

[179|26] अन्तःकल्पोऽमितात् यावद्दशवर्षायुषः

[179|27-180|01] विवर्तमाने लोके एकान्न विंशतिरन्तरकल्पा अपरिमितायुषां मनुष्याणामतिक्रामन्ति /

[180|01-180|02] अपरिमितायुषामेव क्रमतां यावद्दशवर्षायुषो भवन्ति /

[180|02] सोऽसौ विवृत्तानां तिष्ठतां प्रथमोऽन्तरकल्पः /

[180|03] ततः /

[180|04] उत्कर्षा अपकर्षाश्च कल्पा अष्टादशापरे // vakk_3.91 //

[180|05] तस्मादपरेऽष्टादशोत्कर्षा अपकर्षाश्चाष्टादशान्तरकल्पा भवन्ति / कथं कृत्वा /

[180|06] तेभ्यो हि दशवर्षायुष्केभ्य उत्कर्षं गच्छन्तः क्रमेणाशीतिवर्षसहस्रायुषो भवन्ति /

[180|07] पुनश्चापकर्षं गच्छन्तो दशवर्षायुषो भवन्ति //

एवं द्वितीयोऽन्तरकल्पः /

[180|07-180|08] एवं यावदष्टादश /

[180|09] उत्कर्ष एकः

[180|10] एकान्तरकल्पो विंशतितम उत्कर्ष एवमपकर्षः /

[180|10-180|11] दशवर्षायुष्केभ्यो यावदशीतिवर्षायुषां मनुष्याणामिति वर्त्तते /

[180|11] अथैते उत्कर्षाः कियन्तं प्रकर्षं गच्छन्ति /

[180|12] तेऽशीतिसहस्राद्यावदायुषः /

[180|13-180|14] नातः परेण वर्धन्ते यावानेव चान्येषामन्तरकल्पानामुत्कर्षापकर्षकालस्तावानेव प्रथमस्यापकर्षकालः पश्चिमस्य चोत्कर्षकाल इति समानकालाः सर्वे भवन्ति /

[180|15] इति लोको विवृत्तोऽयं कल्पांस्तिष्ठति विंशतिम् // vakk_3.92 //

[180|16] इत्यनेनान्तरकल्पन्यायेनायं विंशतिमन्तरकल्पान्विवृत्तस्तिष्ठति /

[180|16-180|17] यावन्तं कालं विवृत्तस्तिष्ठति तावन्तमेव कालं

[180|18] विवर्ततेऽथ संवृत्त आस्ते सम्वर्तते समम् /

[180|19] विंशतिमेवान्तरकल्पान् विवर्तते विंशतिं संवर्तते विंशतिं संवृत्त आस्ते /

[180|19-180|20] यद्यपि तदानीमुत्कर्षा अपकर्षाश्च न प्रवर्तन्ते कालस्तु समानः परिसंख्यायते /

[180|20-180|22] तत्रैकेनान्तर कल्पेन भाजनान्यभिनिवर्तन्ते एकान्नविंशत्या ऽन्तरकल्पैरावास्यन्ते एकेनान्तरकल्पेन भाजनानि विध्वस्यन्ते एकान्नविंशत्या शून्यी भवन्ति /

[180|22-180|23] ता एता अन्तरकल्पानां चतस्रो विंशत्योऽशीतिर्भवन्ति /

[180|24] ते ह्यशीतिर्महाकल्पः

[180|25] एतन्महाकल्पस्य प्रमाणम् / कल्पः किंस्वभावः / पञ्चस्कन्धस्वभावः /

[180|25-181|01] यदुच्यते त्रिभिरसंख्येयैः कल्पानां बुधत्वं प्राप्यत" इति /

[181|01] तत् कतमेषां कल्पानाम् /

[181|01-181|02] य एव महाकल्पो निर्दिष्टः /

[181|03] तदसंख्यत्रयोद्भवम् // vakk_3.93 //

[181|04] बुद्धत्वम्

[181|05] संख्येयानां कल्पानां त्रयेण /

[181|05-181|06] कथमसंख्येयस्यासति संख्येयावसाने पुनस्त्रित्वमुच्यते /

[181|06] नैअदेवं वेदितव्यं / किं तर्हि /

[181|06-181|07] "षष्टिः स्थानान्तराण्यसंख्येयमि"ति मुक्तकसूत्रं पठ्यते /

[181|07] कतमानि षष्टिः / एको ह्यद्वितीयः प्रथमं स्थानान्तरम् /

[181|08] एककानां दशको द्वितीयम् / दश दशकानि शतं तृतीयम् / दश शतानि सहस्रम् /

[181|09] दश सहस्राणि प्रभेदः / दश प्रभेदा लक्षम् /

[181|09-181|10] दश लक्षा अतिलक्षः /

[181|10] दशातिलक्षाः कौटिः / दश कौट्यो मध्यः/ दश मध्या अयुतम् /

[181|11] शायुता महायुतम् / दश महायुता नियुतम् / दश नियुता महानियुतम् /

[181|11-181|12] दश महानियुताः प्रयुतम् /

[181|12] दश प्रयुता महाप्रयुतः / दश महाप्रयुताः कङ्करः /

[181|12-181|13] दश कङ्करा महाकङ्करः /

[181|13] दश महाकङ्करा विस्वरः / दश विस्वरा महाविस्वरः /

[181|13-181|14] दश महाविस्वरा अक्षोभ्यः /

[181|14] दशाक्षोभ्या महाक्षोभ्यः / दश महाक्षोभ्या विवाहः /

[181|15] दश विवाहा महाविवाहः / दश महाविवाहा उत्सङ्गः / दशोत्सङ्गा महोत्सङ्गः /

[181|16] दश महोत्सङ्गा वाहनः / दश वाहनानि महावाहनम् /

[181|16-181|17] दश महावाहनानि तटिभः /

[181|17] दश तिटिभा महातिटिभः / दश महातिटिभा हेतुः /

[181|17-181|18] दश हेतवो महाहेतुः /

[181|18] दश महाहेतवः करभः / दश करभा महाकरभः /

[181|18-181|19] दश महाकरभा इन्द्रः /

[181|19] दशेन्द्रा महेन्द्रः / दश महेन्द्राः समाप्तम् / दश समाप्तानि महासमाप्तम् /

[181|20] दश महासमाप्तानि गतिः / दश गतयो महागतिः / दश महागतयो निम्बरजः /

[181|20-181|21] दश निम्बरजांसि महानिम्बरजः /

[181|21] दश महानिम्बरजांसि मुद्रा / दश मुद्रा महामुद्रा /

[181|21-181|22] दश महामुद्राः बलम् /

[181|22] दश बलानि महाबलम् /

[181|22-181|23] दश महाबलानि सज्ञा /

[181|23] दश संज्ञा महासंज्ञा / दश महासंज्ञा विभूतः / दश विभूता महाविभूतः /

[181|23-181|24] दश महाविभूता बलाक्षम् /

[181|24] दश बलाक्षा महाबलाक्षम् / दश महाबलाक्षाण्यसम्ख्यम् /

[181|25] अष्टकं मध्याद्विस्तृतम् /

[181|25-182|01] इत्येतेषां षष्टिस्थानान्तरगतां संख्यामनुप्राप्ताः कल्पा असंख्येयानित्युच्यन्ते /

[182|01] ततो व्यावृत्य पुनर्गण्यन्ते /

[182|01-182|02] एवं त्रीणि असंख्येयानीत्युच्यन्ते /

[182|02] न तु नैव परिसंख्यातुं शक्यन्त इति /

[182|03] किन्तु खलु कालप्रकर्षेणैव कृतप्रणिधाना बोधिसत्त्वा बोधिमभिसंबुध्यन्ते /

[182|04] किमेतदेव भविष्यति /

[182|04-182|05] महतां हि पुण्यज्ञानसंभारेण षड्भिः पारमिताभिः बहुभिर्दुष्करशतसहस्रैस्त्रिभिः कल्पासंख्येयैरनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यन्ते बोधिसत्त्वाः /

[182|06] यद्यप्यन्यथाऽप्यस्ति मोक्षावकाशः किमर्थं त इयन्तं यत्नमारभन्ते /

[182|06-182|07] परार्थं त इयन्तं यत्नमारभन्ते कथं परानपि महतो दुःखौघात् परित्रातुं शक्नुयामिति /

[182|07-182|08] क एषां परार्थेन स्वार्थः /

[182|08] एष एव तेषां स्वार्थो यः परार्थस्तस्याभिमतत्वात् /

[182|08-182|09] इदानीमेतच्छ्राद्धास्यते /

[182|09] सत्यं दुःश्रद्धानमेतदात्मंभरिभिर्निष्करुणैः /

[182|09-182|11] कारुणिकैस्तु श्रद्धितमेवैतत् यथा चेह केचिदभ्यस्तनैर्धृण्या असत्यपि स्वार्थे परव्यसनाभिरता उपलभ्यन्ते /

[182|11-182|12] तथा पुनरभ्यस्तकारुण्या असत्यपि स्वार्थे परहितक्रियाभिरामाः सन्तीति संभाव्यम् /

[182|12-182|15] यथैव चाभ्यासवशादनात्मभूतेषु संस्कारेषु संस्कृतलक्षणानभिज्ञा आत्मस्नेहं निवेश्य तद्धेतोर्दुःखान्युद्वहन्ति एवं पुनरभ्यासवशादात्मस्नेहं तेभ्यो निर्वर्त्य परेष्वपेक्षां वर्धयित्वा तद्धेतोर्दुःखान्युद्वहन्तीति संभाव्यम् /

[182|15-182|16] गोत्रान्तरमेव हि तत्तथाजातीयं निर्वर्तते यत् परेषां दुःखेन दुःखायते सुखेन सुखायते नात्मन इति /

[182|16] न ते पुनः स्वार्थमन्यं पश्यन्ति / आह चात्र

[182|17-182|20] "हीनः प्रार्थयते स्वसंततिगतं यैस्तैरूपायः सुखं मध्यो दुःखनिवृत्तिमेव न सुखं दुःखास्पदं तद्यतः / श्रेष्ठः प्रार्थयते स्वसंततिगतैर्दुःखैः परेषां सुखं दुःखात्यन्तनिवृत्तिमेव च यतस्तद्दुःखदुःख्येव सः //"

[182|21] किं पुनरुत्कर्षा बुद्धा उत्पयन्ते आहोस्विदपकर्षाः /

[182|22] अपकर्षे हि शताद्यावत्तदुद्भवः /

[182|23-182|24] अशीतिवर्षशतायुपि प्रजायामपकर्षे आरब्धे यावद्वर्षशतायुषो मनुष्या भवन्त्येतस्मिन्नन्तरे बुद्धा उत्पद्यन्ते /

[182|24] कस्मान्नोत्कर्षकाले / तदा हि दुःसमुद्वेजाः सत्त्वा भवन्ति /

[183|01] कस्मान्न शतात् /

[183|01-183|02] तदा हि पञ्च कषाया अभ्युत्सदा भवन्ति /

[183|02-183|03] तद्यथाऽयुष्कषायः कल्पकषायः क्लेशकषायः दृष्टिकषायः सत्त्वकषायश्च /

[183|03] अपकर्षस्याधस्तात् प्रत्यवरा आयुरादयः किटभूतत्वात् कषाया उच्यन्ते /

[183|04] द्वाभ्यां हि जीवितोपकरणविपत्ती यथाक्रमम् / द्वाभ्यां कुशलपक्षवीपत्तिः /

[183|04-183|05] कामसुखल्लिकाऽत्मक्लमथानुयोगाधिकारात् गृहिप्रव्रजितपक्षयोर्वा /

[183|05-183|06] एकेनात्मभाववीपत्तिः /

[183|06] प्रमाणरूपारोग्यबलवृद्धिस्मृतिवीर्यधैर्यभ्रंसात् /

[183|07] अथ प्रत्येकबुद्धानां कस्मिन् काले उत्पादः /

[183|08] द्वयोः प्रत्येकबुद्धानां /

[183|09] उत्कर्षेऽयपकर्षेऽपि / द्विविधा हि प्रत्येकबुद्धा वर्गचारिणः खड्गविषाणकल्पाश्च /

[183|10] तत्र वर्गचारिणः श्रावकपूर्विणः प्रत्येकजिना उच्यन्ते /

[183|10-183|11] पृथग्जनपूर्विणोऽपि सन्तीत्यपरे /

[183|11] येऽन्यत्रोत्पादितनिर्वेधभागीया इह स्वयं मार्गमभिसंबुध्यन्ते / [183|11-183|14] तथाहि पूर्वयोगं पठन्ति "पर्वते किल पञ्चशतानि तापसानां कष्टानि तपांसि तप्यन्ते स्म यावत् प्रत्येकबुद्धसहोषितेन मर्कटेनागम्य तदीर्यापथसंदर्शनात् प्रत्येकबोधिमभिसंबन्द्धा" इति /

[183|14] नचार्याः सन्तः कष्टानि तपांसि तप्येरन् /

[183|14-183|15] खड्गविषाणकल्पाः पुनरेकविहारिणः /

[183|15] तेषां प्रत्येकबुद्धानां

[183|16] खड्गः कल्पशतान्वयः // vakk_3.94 //

[183|17-183|18] महाकल्पानां शतं बोधिसंभारेषु चरितः खड्गं विषाणकल्पो भवति /

[183|18] विनोपदेशेनात्मानमेकं प्रतिबुधा इति प्रत्येकबुद्धाः /

[183|18-183|19] ते ह्येकमात्मानं दमयन्ति नान्यान् /

[183|19] किं पुनरत्र कारणम् /

[183|19-183|20] नहि तावदशक्ता धर्मं देशयितुं प्रतिसंवित्प्राप्तत्वात् /

[183|20] शक्यं च तैः पूर्वबुद्धानां शासनमनुस्मृत्यापि धर्मं देशयितुम् /

[183|21] नापि निष्करुणाः / सत्त्वानुग्रहार्थमृद्धेराविष्करणात् /

[183|21-183|22] नापि सत्त्वानामभव्यत्वात् /

[183|22] तथा हि लौकिकमार्ग वीतरागाः संविद्यन्ते / किं तर्हि /

[183|22-183|23] पूर्वाभ्यासवशेनाल्पोत्सुकताऽधिमुक्तत्वात् नोत्सहन्ते गम्भीरधर्मग्रहणाय परेषां व्यापर्तुम् /

[183|24] अनुस्रोतो गामिनीनां हि प्रजानां दुष्करं प्रतिस्रोतो नयनम् /

[183|24-183|25] गणपरिकर्षणप्रसङ्गपरिहारार्थं च व्याक्षेपसंसर्गभीरुत्वात् /

[184|01] अथ चक्रवर्त्तिनः कदोत्पद्यन्ते /

[184|02] चक्रवर्तिसमुत्पत्तिर्नाधोऽशीतिसहस्रकात् /

[184|03] अमिते चायुषि मनुष्याणां यावदशीतिसहस्रके चोत्पत्तिश्चक्रवर्त्तिनां नाधः /

[184|03-184|04] तस्याः सस्यसंपदस्तदूनायुषामभाजनत्वात् /

[184|04-184|05] राज्यं चक्रेण वर्तयितुं शीलमेषामिति चक्रवर्त्तिनः /

[184|05] ते पुनश्चतुर्विधाः /

[184|06] सुवर्णरूप्यताम्रायश्चक्रिणः

[184|07] सुवर्णरूप्यताम्रायश्चक्र्काणि येषां सन्ति /

[184|07-184|08] प्रथम एषामुत्तमो द्वितीय उपोत्तमः तृतीयो मध्यमश्चतुर्थो ऽधमः /

[184|09] ते ऽधरक्रमात् // vakk_3.95 //

[184|10] एकद्वित्रिचतुर्द्वीपाः

[184|11] यस्यायसं चक्रं स एकद्वीपाधिपतिः / यस्य ताम्रमयं स द्वयोः /

[184|11-184|12] यस्य रूप्यमयं स त्रयाणाम् /

[184|12] यस्य सुवर्ण्मयं स चतुर्द्वीपाधिपतिः / एष प्राज्ञप्तिको निर्देशः /

[184|13] सूत्रे तु प्रधानग्रहणादेकमेव सौवर्णं चक्रम् /

[184|13-184|16] "यस्य राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तदईव पोषधे पञ्चदश्यां शिरःस्नातस्योपोषधो पोषितस्योपरिप्रासादतलगतस्यामात्यगणपरिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि चक्ररत्नं प्रादुर्भवति सहस्रारं सनाभिकं सनेमिकं सर्वाकारपरिपूर्णं शुभकर्मारकृतं दिव्यं सर्वसौवर्णं स राजा भवति चक्रवर्ती"ति /

[184|17] एवं चैते चक्रवर्तिन उत्पद्यन्ते /

[184|18] न च द्वौ सह बुद्धवत् /

[184|19-184|20]

सूत्र उक्त" मस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ द्वौ तथागतावर्हन्तौ सम्यक्संबुद्धौ लोक उत्पद्येयातां नेदं स्थानं विद्यते स्थानमेतद्विद्यते यदैकस्तथागतः /

[184|20-184|21] यथा तथागत एवं चक्रवर्त्तिनावि"ति /

[184|21] इदमत्र संप्रधार्यम् /

[184|21-184|22] किमत्र त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुर्लोक इष्ट उताहो सर्वलोकधातव इति /

[184|22-184|23] नान्यत्र बुद्धा उत्पद्यन्ते इत्येके /

[184|23] किं कारणम् /

[184|23-184|24] मा भूत् भगवतः शक्तिव्याघातः इति /

[184|24] एक एव हि भगवान् सर्वत्र शक्तः /

[184|24-184|25] यत्र बुद्ध एको न शक्तः स्याद् विनेयान् विनेतुं तत्राऽन्योऽपि न शक्त इति /

[184|25-184|27] उक्तं च सूत्रे "स चेत्त्वां शारिपुत्र कश्चिदुपसंक्रम्यैवं पृच्छेत् अस्ति कश्चिदेतर्हि श्रमणो वा ब्राह्मणो वा समसमः श्रमणेन गोतमेन यदुताभिसंबोधाय /

[184|27-184|28] एवं च पृष्टः किं व्याकुर्याः /

[184|28-185|01] स चेन्मां भदन्त कश्चिदुपसंक्रम्येवं पृच्छेत्तस्याहं पृष्ट एवं व्याकुर्या नास्ति कश्चिदेतर्ह्हि शृअमणो वा ब्राह्मणो वा समसमो भगवता यदुताभिसंबोधाय /

[185|01] तत्कस्य हेतोः /

[185|01-185|03] संमुखं मे भगवतोऽन्तिकाच्छ्रुतं संमुखमुद्गृहीतं अस्थानमनवकासो यदपूर्वाचरमौ तथागतौ लोक उत्पद्येयातां नेदं स्थानं विद्यत" इति /

[185|03-185|04] यत्तर्हि भगवतोक्तं ब्रह्मसूत्रे "यावत्त्रिसाहस्रमहासाहस्रको लोको वशे मेऽत्र वर्तत" इति /

[185|04] आभिप्रायिक एष निर्देशः /

[185|04-185|05] कोऽत्राभिप्रायः तावतोऽनभिसंस्कारेण व्यवलोकनात् /

[185|05-185|06] अभिसंस्कारेन त्वनन्तो बुद्धानां चक्षुर्विषयः /

[185|06] सन्त्येवान्यलोकधातुषु बुद्धा इति निकायान्तरीयाः / किं कारणम् /

[185|07] बहवो हि समं संभारेषु प्रवर्तमाना दृश्यन्ते /

[185|07-185|09] न चैकत्र बहूनां बुद्धानां युगपत् योग उत्पत्तुं न चास्ति तदुत् पत्तौ कक्श्चित् प्रतिबन्धः इति नियतं लोकधात्वन्तरेषूत्पद्यन्ते /

[185|09-185|10] अनन्ता लोकधातव इति न शक्यं भगवता कल्पमप्यायुर्विर्भ्रता यिथेह तथाऽन्येष्वपि अनन्तेषु लोकधातुषु व्यापर्तुं किं पुनः पुरुषायुषम् /

[185|10-185|11] कथं चेह बुद्धो व्याप्रियते /

[185|11-185|13] अस्य पुद्गलस्येदमिन्द्रियम् इयता कालेलामुष्मिन् देशे अमुं पुद्गलमागम्यास्य दोषस्य परिहारादस्याङ्गस्योपसंहारादनेन प्रयोगेणानुत्पन्नं वोत्पत्स्यते अपरिपूर्णं वा परिपूरयिष्यतीति /

[185|13-185|15] यत्त्विदं सूत्रमत्रोपनीत "मस्थानमनवकाशो यद्पूर्वाचरमौ द्वी तथागतावेकत्र लोक उत्पद्येयातामि"ति तदेवेदं संप्रधार्यते किमिदमेकं लोकधातुमधिकृत्योक्तमाहोस्वित् सर्वानिति /

[185|15-185|16] चक्रवर्तिनोऽपि चास्य लोकद्धातौ न स्यादुत्पादः /

[185|16] सहोत्पत्तिप्रतिषेधात् बुद्धवत् /

[185|16-185|17] अथैतत् क्षम्यते इदं तु कस्मान्न क्षम्यते "पुण्यस्तु बुद्धानां लोक उत्पाद" इति /

[185|17-185|18] यदि बहूनां बहुषु स्यान्न दोषः स्यात् /

[185|18] भूयसां लोकानामभ्युदयेन योगः स्यान्निःश्रेयसेन च /

[185|18-185|19] अथैङ्कस्मिन्नपि कस्मात् द्वौ तथागतौ न सहोत्पद्येते /

[185|19] प्रयोजनाभावात् प्रणिधानवशाच्च /

[185|19-185|21] एवं हि बोधिसत्त्वाः प्रणिधानं कुर्वन्ति अहो वताहमन्धे लोके ऽपरिणायके बुद्धो लोक उत्पद्येयमनाथानां नाथ इति /

[185|21] आदराभित्वरार्थं च /

[185|22-185|23] एकस्मिन्हि बुद्धे सुतरामाद्रियन्ते दुर्लभ ईदृशोऽन्य इति मन्यमानाः सुतरां चाभित्वरन्ते शासनप्रतिपत्तौ माऽस्मिन् गते परिनिर्वृते वा ऽनाथा भूमेति /

[185|24] अथैते चक्रवर्तिनः सुवर्णादिमयैश्चक्रैः पृथिवीं जयन्तः कथं जयन्ति / यथाक्रमं

[185|25] प्रत्युद्यानस्वयंयान कलहास्त्रजितः

[185|26] यस्य सौवर्ण चक्रं भवति तं कोटराजानः स्वयं प्रत्युद्गच्छन्ति /

[185|26-186|01] इमे देवस्य जनपदाः ऋद्धाश्च स्फीताश्च क्षेमाश्च सुभिक्षाश्चाकीर्णबहुजनमनुष्याश्च /

[186|01-186|02] तान् देवः समनुशास्तु /

[186|02] वयं देवस्यानुयात्रिका भविष्याम इति /

[186|02-186|03] यस्य रूप्यमयं स स्वयमेव तेषामन्तिकं याति पश्चादस्य प्रह्वीभवन्ति /

[186|03-186|04] यस्य ताम्रमयं स तेषामन्तिकं गत्वा कलहायते पश्चात् प्रह्वीभवन्ति /

[186|04-186|05] यस्य शस्त्रमयं स तेषामन्तिकं गच्छति अन्योन्यं शस्त्राण्यावहन्ति पश्चान्नमन्ति /

[186|05] सर्वे तु चक्रवर्तिनः

[186|06] अवधाः // vakk_3.96 //

[186|07-186|08] शस्त्रेणापि जयतां बधो न प्रवर्तते निर्जित्य च सत्त्वान् दशसु कुशलेषु कर्मपथेषु प्रतिष्ठापयन्ति /

[186|08] अत एव ते नियतं देवेषूत्पद्यन्ते /

[186|08-186|09] सूत्र उक्तं "राज्ञश्चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात्सप्तानां रत्नानां लोके प्रादुर्भावो भवति /

[186|10-186|11] तद्यथा चक्ररत्नस्य हस्तिरत्नस्याश्वरत्नस्य मणिरत्नस्य स्त्रीरत्नस्य गृहपतिरत्नस्य परिणायकरत्नस्ये"ति /

[186|11] कथं सत्त्वसंख्याता हस्त्यादयः परकीयेण कर्मणोत्पद्यन्ते /

[186|12] न वै कश्चित् परकीयेणोत्पद्यते /

[186|12-186|13] येन तु सत्त्वेन तत्संबन्ध संवर्तनीयं कर्मोपचितं तस्मिन्नुत्पन्ने स्वान्येवैनं कर्माण्युत्पादयन्ति /

[186|13-186|14] किमेष एवान्यराजभ्यश्चक्रवर्तिनां विशेषः /

[186|14] अन्योऽपि विशेषोऽस्ति /

[186|14-186|15] तद्यथा द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणान्येषां भवन्ति तद्यथा बुद्धानाम् /

[186|15] तत्र तु

[186|16] देशस्थोत्तप्तपूर्णत्वैर्लक्षणातिशयो मुनेः /

[186|17] देशस्थतराणि बुद्धानां लक्षणानि /

[186|17-186|18] उत्तप्ततराणि संपूर्णतराणि चेत्येष तेषां विशेषः /

[186|19] किं खलु प्राथमकल्पिका अपि मनुष्याः सराजका आसन् / नेत्याह /

[186|20] किं तर्हि /

[186|21] प्रागासन्नुपिवत् सत्त्वाः

[186|22] प्रथमकल्पिका मनुष्या रूपावचरा इवासन् /

[186|22-186|24] सूत्र उक्तं "ते भवन्ति रूपिणो मनोमयाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता आविकला अहीनेन्द्रियाः शुभा वर्णस्थायिनः स्वयं प्रभा विहायसंगमाः प्रीतिभक्षः प्रीत्याहारा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ती"ति /

[186|25] रसरागात्ततः शनैः // vakk_3.97 //

[186|26] आलस्यात्सम्निधिम् कृत्वा साग्रहैः क्षेत्रपो भृतः /

[186|27] तेषां तथाभूतानां भूमिरसः प्रादुर्भूतो मधुस्वादुरसः /

[186|27-187|01] तस्यान्यतमो लोलुपजातीयः सत्त्वो गन्धं घ्रात्वा रसं स्वादितवान् भक्षितवांश्च /

[187|01-187|02] तथाऽन्येऽपि सत्त्वास्तथैवाकार्षुः /

[187|02] स आरम्भः कवडीकाराहारस्य /

[187|02-187|03] तेषां तदाहाराभ्यासात् खरत्वं गुरुत्वं च कायेऽवक्रान्तं प्रभावा अन्तर्हिताः /

[187|03-187|04] ततोऽन्धकार उत्पन्ने सूर्याचन्द्रमसौ प्रादुर्भूतौ /

[187|04-187|05] सोऽप्येषां भूमिरस आस्वादगृद्धानां क्रमेणान्तर्हितो भूमिपर्पटकं प्रादुर्भूतम् /

[187|05] तत्रापि गृद्धास्तदप्यन्तर्हितम् / वनलता प्रादुर्भूता /

[187|05-187|06] तत्रापि गृद्धाः साऽप्यन्तर्हिता /

[187|06] अकृष्टोप्तः शालिरुत्पन्नस्तं प्रभुक्ताः /

[187|06-187|08] तस्येदानीमौदारिकत्वान्निःस्यन्दनिर्वाहार्थं सत्त्वानां मूत्रपुरीषमार्गौ सह स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभ्यां प्रादुर्भूतौ संस्थानं च भिन्नम् /

[187|08-187|09] तेषामन्योन्यं पश्यतां पूर्वाभ्यासवशादयोनिशोमनस्कारग्राहग्रासतां गतानां कामराग उदीर्णो यतो विप्रतिपन्नाः /

[187|09-187|10] एष आरम्भः कामिनां कामभूतग्रहावेशस्य /

[187|10-187|11] ते च खलु तं शालिं सायं च सायमाशार्थं प्रातश्च प्रातराशार्थं प्रवेशयन्ति स्म /

[187|11] अथान्यतमः सत्त्वोऽलसजातीयः संनिधिकारमकार्षीत् /

[187|12] अन्येऽपि च सत्त्वाः संनिधिकारमकार्षुः /

[187|12-187|13] तेषां तत्र ममकार उत्पन्ने स शालिर्लूनो लूनो न पुनर्जायते स्म /

[187|13-187|14] ततः क्षेत्राणि प्रविभज्य स्वेष्वाग्रहं कृत्वा परकीयं हर्तुमारब्धाः /

[187|14] प्रथम आरम्भश्चौर्यस्य /

[187|14-187|15] तैस्तेषामङ्कुशार्थं समेत्यान्यतमः पुरुषविशेषः क्षेत्राणि पालयितुं षष्ठभागेन भृतः /

[187|15-187|16] तस्य क्षेत्राणामधिपतिः क्षत्रियः क्षत्रिय इति संज्ञोत्पन्ना /

[187|16-187|17] महाजनकायस्य संमतः प्रजां च रञ्जयतीति महासंमतो राजेति सम्ज्ञोत्पन्ना /

[187|17] एष आरम्भो राजपरंपरायाः /

[187|17-187|18] तत्र ये गृहेभ्यो वहिर्मनसः संवृत्तास्तेषां ब्राह्मणा इति संज्ञोत्पन्ना /

[187|18-187|19] अथान्यतमस्य राज्ञो लोभात् सम्विभागमकुर्वन्तः सत्त्वानां तास्कर्यं प्राचुर्यमापन्नं स तान् शस्त्रेणोपसंक्रमते स्म /

[187|20] ततोऽन्ये नैवङ्कारकाः स्म इति मृषा वाचं वक्तुमारब्धाः इति

[187|21] ततः कर्मपथाधिक्यादपह्रासे दशायुषः // vakk_3.98 //

[187|22-187|23] तत एवं कर्मपथानां वृद्धौ सत्यां क्रमेण ह्रसतां मनुस्याणां दशवर्षायुषो मनुष्याः संभवन्ति /

[187|23] अतोऽस्य कृत्स्नस्यानर्थौघस्य द्वौ धर्मौ मूलयोनिः रसराग आलस्यं च /

[187|24] दशवऋषायुषां मनुष्याणामन्तरकल्पस्य निर्यणं भवति / कथं भवतीत्याह

[187|25] कल्पस्य शस्त्ररोगाभ्यां दुर्भिक्षेण च निर्गमः /

[187|26] त्रिभिरन्तरकल्पस्य निर्याणं भवति / शस्त्रेण रोगेण दुर्भिक्षेण च /

[187|26-188|02] अन्तरकल्पस्य निर्याणकाले दशवर्षायुषो मनुष्याः अधर्मरागरक्ता भवन्ति विषमलोभाविभूता मिथ्याधर्मपरीताः /

[188|02-188|03] तेषां व्यापाद उत्कर्ष गतोऽन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा तीव्रमाघातचित्तं वधकचित्तं च प्रत्युपस्थितं भवति /

[188|03-188|05] तद्यथेदानीं मृगलुब्धकस्यारण्यकं मृगं दृष्ट्वा ते यद्यदेव गृह्णन्ति काष्ठम् वा लोष्टं वा तत्तेषां तीक्ष्णं शस्त्रं प्रादुर्भवति /

[188|05] तेऽन्योन्यं सत्त्वं जीविताद्व्यपरोपयन्ति /

[188|05-188|06] पुनः कल्पस्य निर्याणकाले दशवर्षायुषां मनुष्याणां तैरेव दोषैरमनुष्या ईति मुत्सृजन्ति /

[188|06-188|07] तेषामसाध्या व्याध्यादयः प्रादुर्भवन्ति यतो म्रियन्ते /

[188|07-188|08] पुनर्दशवर्षायुषां तैरेव दोषैर्देवा वर्षं नोत्सृजन्ति यतो दुर्भिक्षं जायते चञ्चः श्वेतास्थि शलाकावृत्तिः /

[188|08] कथं च चञ्चः /

[188|09] द्वाभ्यां कारणाभ्याम् / य इदानीं समवायः स तदानीं चञ्च इत्युच्यते /

[188|09-188|10] समुद्गोऽपि चञ्चः /

[188|10-188|11] ते च मनुष्या जिघत्सादौर्बल्यपरीताः समेत्य कालं कुर्वन्ति समुद्रेषु चानागतजनताऽनुग्रहार्थं बीजान्यवस्थापयन्ति /

[188|11] अतस्तद्दुर्भिक्षं चञ्चमित्युच्यते /

[188|12] कथं श्वेतास्थि / द्वाभ्यां कारणाभ्याम् /

[188|12-188|14] तेषां हि शुष्करुक्षकायानां कालं कुर्वतामाश्वेवास्थीनि श्वेतानि भवन्ति बुभुक्षाहताश्च श्वेतान्यस्थीनि संहृत्य क्वाथयित्वा पिवन्ति /

[188|14] कथं शलाकावृत्तिः / द्वाभ्यां कारणाभ्याम् /

[188|14-188|17] ते हि सत्त्वाः शलाकोद्देशिकया गृहेष्वामिर्षं सम्विभजन्ते अद्य गृहस्वामी भोक्ष्यते श्वो गृहस्वामिनीत्येवमादि धान्यस्थानविवरेभ्यश्च शलाकया धान्यफलानि निष्कृष्य बहुलोदकेन क्वाथयित्वा पिवन्ति /

[188|17] एवं वर्णयन्ति /

[188|17-188|19] येनैकाहमपि प्राणातीपातविरतिः सम्रक्षिता भवति एकहरीतकी वा संघायैकपिण्डपातो वा सत्कृत्यानुप्रदत्तो भवति स तेषु शस्त्ररोगदुर्भिक्षान्तरकल्पेषु नोत्पद्यत इति /

[188|20] अथ कियन्तं कालमेतानि शस्त्राघातरोगदुर्भिक्षाणि तेषां सत्त्वानां भवन्ति

[188|21] दिवसान् सप्त मासांश्च वर्षाणि च य्थाक्रमम् // vakk_3.99 //

[188|22] शस्त्रकः प्राणातिपातः सप्त दिवसान् भवति / रोगः सप्त मासांश्च दिवसांश्च /

[188|23] दुर्भिक्षं सप्तवर्षाणि च मासांश्च दिवसाम्श्चेति समुच्चयार्थश्चकारः /

[188|23-188|24] तदा च द्वयोर्द्वीपयोस्तेषां प्रतिरूपकाणि भवन्ति /

[188|24-188|25] व्यापाद उद्रेकप्राप्तो भवति वैवस्त्र्यदौर्बल्ये जिघत्सापिपासे च /

[188|25] यदुक्तमेवमन्यस्यामपि संवर्तन्यां वेदितव्यम् यथायोगमिति /

[188|26] अथ कतीमाः संवर्तन्यः /

[189|01] संवर्तन्यः पुनस्तिस्रो भवन्त्यग्न्यम्बुवायुभिः /

[189|02] एकत्र ध्याने सत्त्वाः समं संवर्तन्ते एतस्यामिति संवर्तनी /

[189|02-189|03] सप्तभिः सूर्यैस्तेजः संवर्तनी भवति वर्षोदकेनाप्संवर्तनी वायुप्रकोपाद्वायुसंवर्तनी /

[189|04] ताभिश्च भाजनानां सुक्ष्मोऽप्यवयवो नावशिष्यते /

[189|04-189|05] अत्र तु केचितीर्थङ्करा इच्छन्ति /

[189|05] परमाणवो नित्यास्ते तदानीं शिष्यन्त इति / कस्मात्त एवमिच्छन्ति /

[189|06] मा भूदबीजकः स्थूलानां प्रादुर्भाव इति /

[189|06-189|07] ननु च सत्त्वानां कर्मजः प्रभावविशिष्टो वायुर्बीजमुक्तम् /

[189|07] सर्वर्तनीशीर्षवायुर्वातस्य निमित्तं भविष्यति /

[189|07-189|08] "वायुना लोकान्तरेभ्यो बीजान्याह्रियन्त" इति महीशासकाः सूत्रे पठन्ति /

[189|08-189|09] एवमपि न ते बीजादिभ्योऽङ्कुरादीनामुत्पत्तिमिच्छन्ति /

[189|09] किं तर्हि //

[189|09-189|10] स्वेभ्य एवावयवेभ्यस्तेषामपि स्वेभ्यः /

[189|10] एवं यावत् परमाणुभ्यः /

[189|10-189|11] किमिदं बीजादीनामङ्कुरादिषु सामर्थ्यम् /

[189|11] न किञ्चिदन्यत्र तत्परमाणूपसर्पणात् /

[189|11-189|12] किं पुनः कारणं त एवमिच्छन्ति /

[189|12] नहि विजातीयात्संभवो युक्त इति / कस्मान्न युक्तः /

[189|12-189|13] अनियमो हि स्यात् /

[189|13] शक्तिनियमान्नैवं भविष्यति / शब्दपाकजोत्पत्तिवत् /

[189|13-189|14] चित्रो हि गुणधर्मो द्रव्यं तु नैवम् /

[189|14-189|15] समानजातीयेभ्यः एव हि द्रव्येभ्यः समानजातीयानां दृष्ट उत्पादस्तद्यथा वीरणेभ्यः कटस्य तन्तुभ्यः पटस्येति /

[189|15] इदमयुक्तं वर्तते /

[189|15-189|16] किमत्रायुक्तम् यदसिद्धं साधनायोदाह्रियते /

[189|16] किमत्रासिद्धम् /

[189|17] अन्यो वीरणेभ्यः कटोऽन्यश्च तन्तुभ्यः पट इति /

[189|17-189|18] त एव हि ते यथासंनिविष्टास्तां तां संज्ञां लभ्न्ते /

[189|18] पिपीलिकापङ्क्तिवत् / कथं गम्येत /

[189|18-189|19] एकतन्तुसंयोगे पटस्यानुपलम्भात् /

[189|19] को हि तदा सतः पटस्योपलब्धौ प्रतिबन्धः /

[189|19-189|20] अकृत्स्नवृत्तौ पटभागोऽत्र स्यान्न पटः /

[189|20] समूहमात्रं च पटः स्यात् / कश्च तन्तुभ्योऽन्यः पटभागः /

[189|20-189|21] अनेका श्रयसंयोगापेक्षणे दशामात्रसंयोगे पटोपलब्धिः स्यान्न वा कदाचित् /

[189|21-189|22] मध्यपरभागानामिन्द्रियेणासंनिकर्षात् /

[189|22-189|23] क्रमसंनिकर्षे चावयवानां चक्षुःस्पर्शनाभ्यामवयवविज्ञानं न स्यात् /

[189|23-189|24] तस्मात्क्रमेण संनिकर्षादवयविव्यवसायादवयवेष्वेव तद्बुद्धिरलातचक्रवत् /

[189|24] भिन्नरूपजातिक्रियेषु तन्तुषु पटस्य रूपाद्यसंभवात् /

[189|24-189|26] चित्ररूपादित्वे विजातीयारम्भोऽपि स्यात् अचित्रे च पार्श्वान्तरे पटस्यादर्शनं चित्रदर्शनं वा /

[189|26] क्रियाऽपि चित्रेत्यतिचित्रम् /

[189|26-189|27] तापप्रकाशभेदे वाऽग्निप्रभाया आदिमध्यान्ते तद्रूपस्पर्शयोरनुपपत्तिः /

[189|27-190|02] परमाण्वतीन्द्रियत्वेऽपि समस्तानां प्रत्यक्षत्वं यथा तेषां कार्यारम्भकत्वं चक्षुरादीनां च तैमिरिकाणां च विकीर्णकेशोपलब्धिः /

[190|02] तेषां परमाणुवदेकः देशोऽतीन्द्रियः /

[190|02-190|03] रूपादिष्वेव च परमाणुसंज्ञानिवेशा त्तद्विनाशे सिद्धः परमाणुविनाशः /

[190|03-190|04] द्रव्यं हि परमाणुरन्यच्च रूपादिभ्यो द्रव्यमिति न तेषं विनाशे तद्विनाशः सिद्ध्यति /

[190|04-190|05] अयुक्तमस्यान्यत्वं यावता न निर्धार्यते केनचित् इमानि पृथिव्यप्तेजांसि इम एषां रूपादय इति /

[190|06-190|07] चक्षुःस्पर्शनग्राह्याणि च प्रज्ञायन्ते दग्धेषु चोर्णाकर्पासकुसुम्भकुङ्कुमादिषु तद्बुद्ध्यभावाद्रूपादिभेदेष्वेव तद्बुद्धिः /

[190|07-190|08] पाकजोत्पत्तौ घटपरिज्ञनं संस्थानसामान्यात् पङ्क्तिवत् /

[190|08] चिह्नमपश्यतः परिज्ञानाभावात् /

[190|08-190|09] को वा बालप्रलापेष्वादरः इति तिष्ठतु तावदेवाप्रतिषेधः /

[190|10] अथ कस्याः संवर्तन्याः कतमच्छीर्ष भवति /

[190|11] ध्यानत्रयं द्वितीयादि शीर्ष तासाम् यथाक्रमम् // vakk_3.100 //

[190|12] त्रीणि संवर्तनीशीर्षाणि / तेजःसंवर्तन्या द्वितीयं ध्यानं शीर्षं भवत्यधो दह्यते /

[190|13] अप्संवर्तन्यास्तृतीयं ध्यानं शीर्ष भवत्यधः क्लिद्यते /

[190|13-190|14] वायुसंवर्त्तन्याश्चतुर्थं ध्यानं शीर्षं भवत्यधो विकीर्यते /

[190|14] यद्धि संवर्तन्या उपरिष्टात्तच्छीर्षमित्युच्यते /

[190|14-190|16] किं पुनः कारणं प्रथमद्वितीयतृतीयध्यानानि तेजोजलवायुभिर्ध्वस्यन्ते /

[190|17] तदपक्षालसाधम्र्यात्

[190|18] प्रथेमे हि ध्याने वितर्कविचारा अपक्षालाः /

[190|18-190|19] ते च मनसः परिदाहकत्वादग्निकल्पाः /

[190|19] द्वितीये प्रीतिरपक्षालः सा च प्रस्रब्धियोगेनश्रयमृदूकरणादप्कल्पाः /

[190|20] अत एवतस्मिन् कृत्स्नकायक्रौर्यापगमात् दुःखेन्द्रियस्य निरोध उक्तः सूत्रे /

[190|21] तृतीये ध्याने आश्वासप्रश्वासाः / ते च वायव एव /

[190|21-190|22] इति यस्यां ध्यानसमापत्तौ यथाभुत आध्यात्मिकोऽपक्षालस्तस्याम् ध्यानोपपत्तौ तथाभूतो बाह्य इति /

[190|22-190|23] कस्मात् पृथिवीसंवर्तनी न भवति /

[190|23-190|24] पृथिव्येव हि भाजनाख्या तस्यां तेजोजलवायुभिर्विरोधो न पृथ्हिव्येति /

[190|24] अथ चतुर्थध्याने कथं न संवर्तनी /

[190|25] न चतुर्थेऽस्त्यनिञ्जनात् /

[190|26] चतुर्थं ध्यानमाध्यात्मिकापक्षालरहितत्वादानेञ्ज मुक्तं भगवता /

[190|26-190|27] अतोऽत्र बाह्योऽपक्षालो न प्रवर्तत इति नास्त्यत्र संवर्तनी /

[190|27] शुद्धावासप्रभावादित्यपरे /

[190|27-191|01] नहि तैः शक्यमारुप्यान् प्रवेष्टुं नाप्यन्यत्र गन्तुमिति /

[191|01-191|02] नित्यं तर्हि चतुर्थध्यानभाजनं प्राप्न्नोति /

[191|03] न नित्यं सह सत्त्वेन तद्विमानोदयव्ययात् // vakk_3.101 //

[191|04] नहि चतुर्थं ध्यानमेकभूमिसंबद्धम् / किं तर्हि /

[191|04-191|05] विच्छिन्नस्थानान्तरं तारकावत् /

[191|05] तत्राप्ययं सत्त्व उपपद्येत च्यवेत वा /

[191|05-191|06] स सार्धं विमानेनेति नास्त्यस्य नित्यत्वम् /

[191|06] केन पुनः क्रमेणैताः संवर्तन्यो भवन्ति / निरन्तरं तावत्

[191|07] सप्ताग्निना

[191|08] सप्त संवर्तन्यस्तेजसा भवन्ति / ततः /

[191|09] अद्भिरेका

[191|10] सप्तानां तेजःसंवर्तनीनामनन्तरमद्भिः संवर्तनी भवति /

[191|11] एवं गतेऽद्भिः सप्तके पुनः /

[191|12] तेजसा सप्तकः

[191|13] एतेन क्रमेणाप्संवर्तनीनां गते सप्तके पुनः तेजःसंवर्तनीनां सप्तको भवति /

[191|14] पश्चाद्वायुसंवर्तनी ततः // vakk_3.102 //

[191|15] पश्चादेकावायुसंवर्तनी भवति / किं कारणम् /

[191|15-191|17] यथिव हि तेषां सत्त्वानां समापत्तिविशेषादात्मभावानां स्थितिविशेषस्तथा भाजनानामपामिति ता एता भवन्ति षट्पञ्चाशत्तेजः संवर्तन्यः सप्ताप्संवर्त्तन्यः एका वायुसंवर्त्तनी /

[191|17-191|18] एवं च प्रज्ञप्तिभाष्यं सुनीतं भवति "चतुःषष्टि कल्पाः शुभकृत्स्नानां देवानामायुःप्रमाणमि"ति /

[191|19-191|20] "ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुम् तेषां तथागतोह्यवदत् / तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमण" // इति /

[191|21] अभिधर्मकोशभाष्ये लोकनिर्देशो नाम

[191|22-191|23] तृतीयं कोशस्थानम् समाप्तमिति /

चतुर्थं कोशस्थानम्

=====================================================================

[192|02] ओं नमो बुद्धाय /

[192|03] अथ यदेतत्सत्त्वभाजनलोकस्य बहुधा वैचित्र्यमुक्त तत् केन कृतम् /

[192|03-192|04] न खलु केनचिद्बुद्धिपूर्वकं कृतम् /

[192|04] किं तर्हि / सत्त्वानां

[192|05] कर्मजं लोकवैचित्र्यं

[192|06-192|07] यदि कर्मजं कस्मात्सत्त्वानां कर्मभिः कुङ्कुमचन्दनादयो रम्यतरा जायन्ते न तेषां शरीराणि /

[192|07-192|08] कर्माण्येव तान्येवञ्जातीयाति व्याभिश्रकारिणां सत्त्वानां यदाश्रयाश्च व्रणभूता जायन्ते भोगाश्च रम्यास्तत्प्रतीकारभूताः /

[192|08-192|09] अव्यामिश्रकारिणां तु देवानामुभये ऽपि रम्याः /

[192|09] किं पुनस्तत्कर्मेत्याह

[192|10] चेतना तत्कृतं च तत् /

[192|11] सूत्र उक्तं "द्वे कर्मणी चेतना कर्म चेतयित्वा चे"ति /

[192|11-192|12] यत्तच्चेतयित्वा चेतनाकृटं च तत् /

[192|12] ते एते द्वे कर्मणी त्रीणि भवन्ति / कायवाङ्मनस्कर्माणि /

[192|12-192|13] कथमेषां कर्मणां व्यवस्थानम् /

[192|13] किमाश्रयतः आहोस्वित् स्वभावतः समुत्थानतो वा /

[192|13-192|14] आश्रयतश्चेदेकं कायकर्म प्राप्नोति /

[192|14] सर्वेषां कायाश्रितत्वात् स्वभावतश्चेद्वाक्कर्मैकं प्राप्नोति /

[192|15] वचसः कर्मस्वभावत्वात् / समुत्थानतश्चेन्मनस्कर्मैकं प्राप्नोति /

[192|15-192|16] सर्वेषां मनः समुत्थितत्वात् /

[192|16] यथाक्रमं त्रिभिः कारणैस्त्रयाणामिति वैभाषिकाः / तत्र पुनः

[192|17] चेतना मानसं कर्म

[192|18] चेतना मनस्कर्मे ति वेदितव्यम् /

[192|19] तज्जं वाक्कायकर्मणी // vakk_4.1 //

[192|20] यत्तच्चेतनाजनितं चेतयित्वा कर्मेत्युक्तं कायवाक्कर्मणी ते वेदितव्ये /

[192|21] ते तु विज्ञप्त्यविज्ञप्ती

[192|22] ते तु कायवाक्कर्मणी प्रत्येकं विज्ञप्त्यविज्ञप्तिस्वभावे वेदितव्ये / तत्र तु

[192|23] कायविज्ञप्तिरिष्यते /

[192|24] संस्थानं

[192|25] चित्तवशेन कायस्य तथा तथा संस्थानं कायविज्ञप्तिः / गतिरित्यपरे /

[192|25-192|26] प्रस्यन्दमानस्य हि कायकर्म नो ऽप्रस्यन्दमानस्येति /

[192|26] त उच्यन्ते

[193|01] न गतिर्यस्मात्संस्कृतं क्षणिकं

[193|02] को ऽयं क्षणो नाम / आत्मलाभो ऽनन्त्रविनाशी / सो ऽस्यास्तीति क्षणिकम् /

[193|03] दण्डकवत् / सर्व हि संस्कृतमात्मलाभा दूर्ध्वं न भवतीति यत्रैव जातं तत्रैव ध्वस्यते /

[193|04] तस्यायुक्ता देशान्तरसंक्रान्तिः / तस्मान्न गतिः कायकर्म /

[193|04-193|05] स्यादेतदेव यदि सर्वस्य ष्क्णिकत्वं सिध्येत् /

[193|05] सिद्धमेवैतत् विद्धि / कुतः / संस्कृतस्यावश्यं /

[193|06] व्ययात् // vakk_4.2 //

[193|07] अकस्मिको हि भावानां विनाशः / किं कारणम् / कार्यस्य हि कारणं भवति /

[193|08] वनाशश्चाभावः / यश्चाभावस्तस्य किं कर्तव्यम् /

[193|08-193|09] सो ऽसावाकस्मिकोक् विनाशो यदि भावस्योत्पन्नमात्रस्य न स्यात् पश्चादपि न स्याद्भावस्य तुल्यत्वात् /

[193|09-193|10] तथान्यथीभूतः /

[193|10] न युक्तं तस्यैव / न्यथात्वम् / न हि स एव तस्माद्विलक्षणो युज्यते /

[193|10-193|11] दृष्टो वै काष्ठादीनामग्न्यादिसंयोगाद्विनाशः /

[193|11-193|12] न च दृष्टाद्गरिष्ठं प्रमाणमस्तीति /

[193|12-193|13] न च सर्वस्याकस्मिको विनाशः कथं तावत् भवान् काष्ठादीनामग्न्यादिसंयोगाद्विनाशं पश्यामीति मन्यते /

[193|13] तेषां पुनरदर्शनात् /

[193|13-193|14] संप्रधार्यं तावदेतत् /

[193|14-193|15] किमग्निसंयोगात्काष्ठादयो विनष्टा अतो न दृश्यन्ते उताहो स्वयं विनष्टा अन्ये च पुनर्नोत्पन्ना अतो न दृश्यन्ते /

[193|15-193|16] यथा वायुसंयोगात्प्रदीपः पाणिसंयोगाद्घण्टाशब्द इति /

[193|16] तस्मादनुमानसाध्यो ऽयमर्थः / किं पुनरत्रानुमानम् /

[193|16-193|17] उक्तं तावत् अकार्यत्वादभावस्येति /

[193|17] पुनः

[193|18] न कस्यचिदहेतोः स्यात्

[193|19] यदि विनाशो हेतुसामान्यान्न कस्यचिदहेतुकः स्यादुत्पादवत् /

[193|19-193|20] क्षणिकानां च बुद्धिशब्दार्चिषां दृष्ट आकस्मिको विनाश इति नायं हेतुमपेक्षते /

[193|20-193|21] यस्तु मन्यते बुद्ध्यन्तराद्बुद्धेर्विनाशः शब्दान्तराच्छब्दस्येति /

[193|21] तदयुक्तम् / बुद्ध्योरसमवधानात् /

[193|21-193|22] न हि शंसयनिश्चयज्ञानयोर्युक्तं समवधानं सुखदुःखयो रागद्वेषयोर्वा /

[193|22-193|24] यदा च पटुबुद्धिशब्दानन्तरमपटुबुद्धिशब्दावुत्पद्येते तदा कथमपटुः समानजातीयो धर्मः पटीयांसं हिंस्यात् /

[193|24-193|25] अन्त्ययोश्च कथं यो ऽप्यर्चिषामवस्थानहेत्वभावाद्धर्माधर्मवशाद्वा विनाशं मन्यते तदप्ययुक्तम् /

[193|25] न ह्यभावः कारणं भवितुमर्हति /

[193|25-193|26] न चाप्युत्पादविनाशहेत्वोर्धर्मार्धर्मयोः क्षणे क्षणे वृत्तिलाभप्रतिबन्धौ भवितुमर्हतः /

[193|27] सक्यष्चैष कारण परिकल्पः सर्वत्र सम्स्कृते कर्तुमित्यलं विवादेन /

[194|01-194|02] यदि च काष्ठादीनामग्न्यादिसंयोगहेतुको विनाशः स्यादेवं सति पाकजानां गुणानां पक्वतरतमोत्पत्तौ

[194|03] हेतुः स्याच्च विनाशकः /

[194|04] हेतुरेव च विनाशकः स्यात् / कथं कृत्वा /

[194|04-194|06] घासाद्यग्निसंबन्धा गुणाः पाकजा उत्पन्नास्तत एव तादृशाद्वा पुनः पक्वतरतमोत्पत्तौ तेषां विनाश इति हेतुरेव तेषां विनाशकः स्याद्धेत्वविशिष्टो वा /

[194|06-194|07] न च युक्तं यत एव तादृशाद्द्वा तेषां भावस्तत एव तादृशाच्च तेषां पुनरभाव इति /

[194|07-194|08] ज्वालान्तरेषु तावद्धेतुभेदकल्पनां परिकल्पेयुः /

[194|08-194|09] क्षरहिमशुक्तसूर्योदकभूमिसंबन्धात्तु पाकजविशेषोत्पत्तौ कां कल्पनां कल्पयेयुः /

[194|09-194|10] यत्तर्ह्यापः क्वाथ्यमानाः क्षीयन्ते किं तत्राग्निसंयोगाः कुर्वन्ति /

[194|10-194|11] तेजोधातुं प्रभावतो वर्धयन्ति यस्य प्राभावादपां संघातः क्षामक्षामो जायते यावदतिक्षामतां गतो ऽन्ते न पुनः संतानं संतनोति /

[194|11-194|12] इदमत्राग्निसंयोगाः कुर्वन्ति /

[194|12-194|14] तस्मान्नास्ति भावानां विनाशहेतुः स्वयमेव तु भङ्गुरत्वाद्विनश्यन्त उत्पन्नमात्रा विनश्यन्तीति सिद्ध एषां क्षणभङ्गः क्षणभङ्गाच्च गत्यभावः /

[194|14] गत्यभिमानस्तु देशान्तरेषु निरन्तरोत्पत्तौ तृणज्वालावत् /

[194|15] गत्यभावे च "संस्थानं कायविज्ञप्ति"रिति सिद्धम् /

[194|15-194|16] नास्ति संस्थानं द्रव्यत इति सौत्रान्तिकाः /

[194|16] एकदिङ्मुखे हि भूयसि वर्ण उत्पन्ने दीर्घं रूपमिति प्रज्ञप्यते /

[194|16-194|17] तमेवापेक्ष्याल्पीयसि ह्रस्वमिति /

[194|17] चतुर्दिशं भूयसि चतुरस्रमिति /

[194|17-194|27] सर्वत्र समे वृत्तमिति /

[194|18] एवं सर्वम् /

[194|18-194|19] तद्यथा ऽलातमेकस्यां दिशि देशान्तरेष्वनन्तरेषु निरन्तरमाशु दृश्यमानं दीर्घमिति प्रतीयते सर्वतो दृश्यमानं मण्डलमिति /

[194|19-194|20] न तु खलु जात्यन्तरमस्ति संस्थानम् /

[194|20] यदि हि स्यात् [194|21] द्विग्राह्यं स्यात्

[194|22-194|23] चक्षुषा हि दृष्ट्वा दीर्घमित्यवसीयते कायेन्द्रियेणापि स्पृष्ट्वेति द्वाभ्यामस्य ग्रहणं प्राप्नुयात् /

[194|23] न च रूपायतनस्य द्वाभ्यां ग्रहणमस्ति /

[194|23-194|24] यथा वा स्प्रष्टव्ये दीर्घादिग्रहणं तथा वर्णे संभाव्यताम् /

[194|24] स्मृतिमात्रं तत्र स्प्रष्टव्यसाहचर्यात् भवति /

[194|24-194|25] स तु साहचर्यात् भवति न तु साक्षात् ग्रहणम् /

[194|25-194|26] यथा ऽग्निरूपं दृष्ट्वा तस्योष्णतायां स्मृतिर्भवति पुष्पगन्धं च घ्रात्वा तद्वर्ण इति /

[194|26-195|01] युक्तमत्राव्यभिचारत्वादन्येनान्यस्य स्मरणं नतु किञ्चित् स्प्रष्टव्यं क्वचित् संस्थाने नियतं यतस्तत्र स्मरणं नियमेन स्यात् /

[195|01-195|02] अथासत्यपि साहचर्यनियमे संस्थानस्मरणं नियमेन स्यात् /

[195|02] वर्णे ऽपि स्यात् वर्णवद्धा संस्थाने ऽप्यनियमेन स्यात् /

[195|02-195|03] नचैवं भवति /

[195|03] अयुक्तमस्य स्प्रष्टव्यात्स्मरणं /

[195|03-195|04] चित्रास्तरणेवा ऽनेकवर्णसंस्थाने दर्शनाद्बहूनामैकदेश्यं प्राप्नुयात् /

[195|04] तच्चायीउक्तं वर्णवत् /

[195|04-195|05] तस्मान्नास्ति द्रव्यतः संस्थानम् /

[194|06] यच्चापि किञ्चित् सप्रतिघं रूपमस्ति तदवश्यं परमाणौ विद्यते /

[195|07] न चाणौ तत्

[195|08] न च संस्थानं परमाणौ विद्यते दीर्घादि /

[195|08-195|09] तस्माद्बहुष्वेव तथा संनिविष्टेषु दीर्घादिप्रज्ञप्तिः /

[195|09-195|10] अथ मत्तं संस्थानपरमाणव एव तथा संनिविष्टा दीर्घादिसंज्ञां लभन्त इति /

[195|10] सो ऽयं केवलः पक्षपातस्तेषामसिद्धत्वात् /

[195|10-195|11] सिद्धस्वलक्षाणानां हि तेषां संचयो युज्यते /

[195|11] न च संस्थानावयवानां वर्णादिवत् स्वभावः सिद्ध इति कुत एषां संचयः /

[195|12] यत्तर्हि वर्णश्चाभिन्नो भवति संस्थानं च भिन्नं दृश्यते मृद्भाजनानाम् /

[195|12-195|14] ननु चोक्तं यथा कृत्वा वर्णे दीर्घादिसंज्ञा प्रज्ञप्यते तथा च पिपीलिकादीनामभेदे पङ्क्तिचक्रादीनां भेदः प्रज्ञायते तथा संस्थानस्यापि /

[195|14-195|16] यत्तर्हि तमपि दूराद्वा वर्णमपश्यन्तः स्थाण्वादीनां दैर्घ्यादीनि पश्यन्ति वर्णमेव ते तत्राव्यक्तं दृष्ट्वा दीर्घादिपरिकल्पं कुर्वन्ति /

[195|16] पङ्क्तिसेनापरिकल्पवत् / इत्थं चैतदेवम् /

[195|17] यत्कदाचिदनिर्धार्यमाणपरिच्छेदं संघातमात्रमव्यक्तं दृश्यते किमप्येतदिति /

[195|18-195|19] अथेदानीं कायस्य गतिं निराकृट्य सम्स्थानं च तत्र भवन्तः सौत्रान्तिकाः कां कायविज्ञर्प्तिं प्रज्ञपयन्ति /

[195|19] संस्थानमेव हि ते कायविज्ञर्प्ति प्रज्ञपयन्ति / नतु पुनर्द्रव्यतः /

[195|20] तां च प्रज्ञपयन्तः कथं कायकर्म प्रज्ञपयन्ति /

[195|20-195|21] कायाधिष्ठानं कर्म कायकर्म या चेतना कायस्य तत्र तत्र प्रणेत्री /

[195|21] एवं वाङ्मनस्कर्मणी अपि यथायोगं वेदितव्ये /

[195|22-195|23] यत्तर्हि "चेतना कर्म चेतयित्वा चे"त्युक्तं संकल्पचेतना पूर्वं भवत्येवं संकल्पचेतना पूर्वं भवत्येवं चैवं च करिष्यामीति /

[195|23] तथा चेतयित्वा पश्चात् क्रिया चेतनोत्पद्यते /

[195|23-195|24] यया कायः प्रेर्यते सा ऽसौ चेतयित्वा कर्मेत्युच्यते /

[195|24-195|25] एवं तर्हि विज्ञप्त्यभावादविज्ञप्तिरपि कामावचरी नास्तीति महान्तो दोषा अनुषज्यन्ते /

[195|25-195|26] अनुषङ्गानां पुनः प्रत्यनुषङ्गा भविष्यन्ति /

[195|26-195|27] यदि तस्मादेव कायकर्मसंशब्दिताच्चेतनाविशेषादविज्ञप्तिः स्यात् /

[195|27-195|28] चित्तानुपरिवर्तिनी स्यात्समाहितविज्ञप्तिवत् नै वं भविष्यति /

[195|28] चेतनाविशेषेण तदाक्ष्पविशेषात् /

[195|28-196|01] सा ऽपि च विज्ञप्तिः सती तदाक्षेपे चेतनाया बलं निभालयते /

[196|01] जडत्वात् /

[196|01-196|02] द्रव्यमेव तु संस्थानं वैभाषिका वर्णयन्ति संस्थानात्मिकां तु कायविज्ञप्तिम् /

[196|03] वाग्विज्ञप्तिस्तु वाग्ध्वनिः // vakk_4.3 //

[196|04] वाक्स्वभावो यः शब्दः सैव वाग्विज्ञप्तिः / अविज्ञप्तिः पूर्वमेवोक्ता /

[196|04-196|05] सा ऽपि द्रव्यतो नास्तीति सौत्रान्तिकाः /

[196|05] अभ्युपेत्याकरणमात्रत्वात् /