अभिधर्मकोशभाष्य

[129|05] अत्रेदानीं बाह्यका आत्मवादं परिगृह्योत्तिष्ठन्ते /

[129|05-129|06] यदि सत्त्वो लोकान्तरं संचरतीति प्रतिज्ञायते सिद्ध आत्मा भवतीति /

[129|06] स एष प्रतिषिध्यते

[129|07] नात्मास्ति

[129|08] कीदृश आत्मा य इमान् निक्षिपत्यन्याश्च स्क्न्धान् प्रतिसंदधातीति परिकल्प्यते /

[129|09] स तदृशो नास्त्यन्तर्व्यापारपुरुषः /

[129|09-129|11] एवं तूक्तं भगवता "अस्ति कर्मास्ति विपाकः कारकस्तु नोपलभ्यते य इमांश्च स्कन्धान्निक्षिपति अन्यांश्च स्कन्धान् प्रतिसंदधात्यन्यत्र धर्मसंकेतात् /

[129|11-129|12] तत्रायं धर्मसंकेतो यदुतास्मिन् सतीदं भवतीति विस्तरेण प्रतीत्यसमुत्पादः "/

[129|12] कीदृशस्तर्ह्यात्मा न प्रतिषिध्यते /

[129|13] स्कन्धमात्रं तु

[129|14] यदि तु स्कन्धमात्रमेवात्मेति उपचर्यते तस्याप्रतिषेधः /

[129|14-129|15] एवं तर्हि स्कन्धा एव लोकान्तरं संचरन्तीति प्राप्तं स्कन्धमात्रं तु नात्र संचरतीति /

[129|16] क्लेशकर्माभिसंस्कृतम् /

[129|17] अन्तराभवसंतत्या कुक्षिमेति प्रदीपवत् // vakk_3.18 //

[129|18] क्षणिका हि स्कन्धास्तेषां संचरितुं नास्ति शक्तिः /

[129|18-129|19] क्लेशैस्तु परिभावितं कर्मभिश्च क्लेशमात्रमन्तराभासंज्ञिकया संतत्या मातुः कुक्षिमायाति /

[129|19-129|20] तद्यथा प्रदीपः क्षणिको ऽपि संतत्या देशान्तरमिति नास्त्येष दोषः /

[129|20-129|21] तस्मात्सिद्धमेतदसत्यप्यात्मनि क्लेशकर्माभिसंस्कृटः स्कन्धानां संतानो मातुः कुक्षिमापद्यत इति /

[129|21] स पुनः

[129|22] यथाक्षेपं क्रमाद्वृद्धः सन्तानः क्लेशकर्मभिः /

[129|23] परलोकं पुनर्याति

[129|24] नहि सर्वस्य स्कन्धसन्तानस्याक्षेपस्तुल्यो भवत्यायुप्यस्य कर्मणो भेदात् /

[129|24-129|25] अतो यस्य यावानाक्ष्पस्तस्य तावती वृद्धिः क्रमेण भवति /

[129|25] केन क्रमेण /

[130|01-130|02] "कललं प्रथमं धवति कललाज्जायते ऽर्बुदः / अर्बुदाज्जायते पेशी पेशीतो जायते घनः //

[130|03-130|04] घनात् प्रशाखा जायन्ते केशरोमनखादयः / इन्द्रियाणि च रूपीणि व्यञ्जनान्यनुपूर्वशः //

[130|05] इत्यार्याः /

[130|05-130|06] एताः पञ्च गर्भावस्थाः कललार्बुदपेशीघनप्रशाखावस्थाः /

[130|06-130|08] तस्य खलु कालान्तरेण परिपाकप्राप्तस्य गर्भशत्लस्याभ्यन्तरात् मातुः कुक्षौ कर्मविपाकजा वायवो वान्ति ये तं गर्भशल्यं संपरिवर्त्त्य मातुः कायावक्षरद्वाराभिमुखमवस्थापयन्ति /

[130|08-130|09] सक्रूरपुरीषपिण्ड इवातिमात्रं स्थानात् प्रच्युतो दुःखं संपरिवर्त्त्यते /

[130|09-130|15] यदि पुनः कदाचिन्मातुराहारविहारक्रियापचारेण च पूर्वकर्मापराधेन गर्भ एव व्यापादं प्राप्नोति तत एनं तज्ज्ञास्त्रियः कुमारभृत्यका वा सुखोष्णेन सर्पिस्तैलेन सुपिष्टेन शाल्मलीकल्केनान्येन वा हस्तमभ्यज्य तीक्ष्णं तनुकं चात्र शस्त्रकमुपनिवध्य तस्मिन्वर्चस्कूप इवोग्रदुर्गन्धान्धकारसमलपल्वले सुवहुक्रिमिकुलसहस्रावासे नित्यस्राविणि सततप्रतिक्रिये शुक्रश्रोणितलसिकामलसंक्लिन्नविक्लिन्नक्वथितपिच्छिले परमवीभत्सदर्शने छिद्रतनुचर्मावच्छादिते पूर्वकर्मवीपाकर्जे महति कामनाडीर्वणे हस्तं प्रवेश्या ङ्गमङ्गं निकृत्याध्याहरन्ति /

[130|16] स चाप्यपरपर्यायवेदनीयेन कर्मणा पूर्वकेण कामपि गतिं नीयते /

[130|16-130|20] अथ पुनः स्वस्ति प्रजायते तत एनं माता पुत्राभिलाषिणी तत्परिका वा स्त्रियः सद्योजातकं तरुणव्र्णायमानात्मानं शस्त्रक्षारा यमाणसंस्पर्शाभ्यां पाणिभ्यां परिगृह्य स्नापयन्ति स्तन्येन सर्पिपा वाप्याययन्ति औदारिकं चाहारमाहर्तुं क्रमेणाभ्यासयन्ति /

[130|20-130|21] तस्य वृद्धेरन्वयादिन्द्रियाणां परिपाकान्पुनरपि क्लेशाः समुदाचरन्ति कर्मणि चोपचयं गच्छन्ति /

[130|21-130|22] सः तैः कायस्य भेदादन्तराभवसंतत्या पूर्ववत् परलोकं पुनर्याति /

[130|23] इत्यनदिभवचक्रकम् // vakk_3.19 //

[130|24-130|25] एतेन प्रकारेण क्लेशकर्महेतुकं जन्म तद्धेतुकानि पुनः क्लेशकर्माणि तेभ्यः पुनर्जन्मेत्यनादिभवचक्रकं वेदितव्यम् /

[130|25-130|26] आदौ हि परिकल्प्यमाने त्स्याहेतुकत्वमेतेषु सज्येत सति चाहेतुकत्वे सर्वमेवेदमहेतुकं प्रादुःस्यात् /

[130|27-130|28] दृष्टं चाङ्कुरादीषु वीजादीनां सामर्थ्यं देशकालप्रतिनियमादग्न्यादीनां च पाकजादिष्विति नास्ति निर्हेतुकः प्रादुर्भावः /

[130|28-131|01] नित्यकारणास्तित्ववादश्च प्रागेव पर्युदस्तः /

[131|01] तस्मान्नास्त्येव संसारस्यादिः / अन्तस्तु हेतुक्षयात् युक्तः /

[131|01-131|02] हेत्वधीनत्वाज्जन्मनो वीजक्षयादिवङ्कुरस्येति /

[131|03] य एष स्कन्धसंतानो जन्मत्रयावस्थ ऊपदिष्टः

[131|04] स प्रतीत्यसमुत्पादो द्वादशाङ्गस्त्रिकाण्डकः /

[131|05-131|06] तत्र द्वादशाङ्गानि अविद्या संस्कारा विज्ञानं नामरूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना तृष्णा उपादानं भवो जातिर्जरामरणं च /

[131|06-131|07] त्रीणि काण्डानि पूर्वापरान्तमध्यान्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नानि जन्मानि /

[131|07-131|08] कथमेषु त्रिकाण्डेषु द्वादशाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते /

[131|09] पूर्वापरान्तयोर्द्वे द्वे मध्ये ऽष्टौ

[131|10] अविद्या संस्काराश्च पूर्वान्ते जातिर्जरामरणं चापरान्ते /

[131|10-131|11] शेषाण्यष्टौ मध्ये /

[131|11] किं पुनरेतान्यष्टाङ्गानि सर्वस्यां जातौ भवन्ति / नेत्याह / कस्य तर्हि /

[131|12] परिपूरिणः // vakk_3.20 //

[131|13-131|14] परीपूरो ऽस्यास्तीति परिपूरो य एतानि सर्वाण्येवावस्थान्तराणि स्पृशति सो ऽत्र पुद्गलो ऽभिप्रेतो न तु यो ऽन्तराल एव म्रियते /

[131|14] नापि रूपारुप्यावचरः /

[131|14-131|15] तथा हि महानिदानपर्याये कामावचर एव पुद्गलो निर्दिष्टः /

[131|15-131|16] "विज्ञानं चेदानन्द मातुः कुक्षिं नावक्रामेदि"ति वचनात् /

[131|16-131|18] यदा तु द्विविधः प्रतीत्यसमुत्पाद उच्यते पौर्वान्तिकश्चापरान्तिकश्चेति तदा सप्ताङ्गानि पौर्वान्तिको यावद्वेदनान्तः पञ्चापरान्तिकः /

[131|18] सफलहेतुकयोः पूर्वापरान्तयोर्ग्रहणात् /

[131|19] अथ क इमे ऽविद्यादयः /

[131|20] पूर्वक्लेशा दशा ऽविद्या

[131|21] या पूर्वके जन्मनि क्लेशावस्था सेहाविद्येत्युच्यते /

[131|21-131|22] साहचर्यात्तद्वशेन तेषां समुदाचाराच्च /

[131|22] राजागमनवचने तदनुयात्रिका गमनसिद्धवत् /

[131|23] संस्काराः पूर्वकर्मणः /

[131|24] दशेति वर्त्तते /

[131|24-131|25] पूर्वजन्मन्येव या पुण्यादिकर्मावस्था सेह संस्कारा इत्युच्यन्ते यस्य कर्मण इह विपाकः /

[131|26] संधिस्कन्धास्तु विज्ञानं

[131|27] मातुः कुक्षी प्रतिसंधिक्षणे पञ्च स्कन्धा विज्ञानम् /

[132|01] नामरूपमतः परम् // vakk_3.21 //

[132|02] प्राक् षडायतनोत्पादात्

[132|03-132|04] संधिचित्तात् परेण यावत् षडायतनं नोत्पद्यते सा ऽवस्था नामरूपं तावत् षडायतनमित्युच्यते /

[132|04-132|05] प्रक्चतुरायतनोत्पादादिनि वक्तव्ये षडायतनवचनं तदा तद्व्यवस्थापनात् /

[132|06] तत्पूर्वं त्रिकसंगमात् /

[132|07-132|08] उत्पन्ने षडायतने सावस्था तावत् षडायतनमित्युच्यते यावदिन्द्रियविषयविज्ञानत्रिकसंनिपातः /

[132|09] स्पर्शः प्राक्सुखदुःखादिकारणज्ञानशक्तितः // vakk_3.22 //

[132|10] त्रयाणां संनिपातात् स्पर्शो भवति /

[132|10-132|11] स यावद्वेदनात्रयकारणपरिच्छेदेन समर्थो भवति सा ऽवस्था स्पर्श इत्युच्यते /

[132|11] परिच्छेदसामर्थ्ये सति

[132|12] वित्तिः प्राक् मैथुनात्

[132|13] वेदनावस्था यावन्मैथुनरागो न समुदाचरति /

[132|14] तृष्णा भोगमैथुनरागिणः /

[132|15] कामगुणमैथुनरागसमुदाचारावस्था तृष्णेत्युच्यते यावन्न तद्विषयपर्येष्टिमापद्यते /

[132|16] उपादानं तु भोगानां प्राप्तये परिधावतः // vakk_3.23 //

[132|17-132|18] यस्यामवस्थायां विषयप्राप्तये पर्येष्टिमापन्नः सर्वतो धावत्यसाववस्था उपादानमित्युच्यते /

[132|18] तथा च परिधावन्

[132|19] स भविष्यत् भवफलं कुरुते कर्म तत् भवः /

[132|20] स विषयाणां प्राप्तिहेतोः परिधावन् पौनर्भविकं कर्मोपचिनोति सो ऽस्य भवः /

[132|21] तेन हि कर्मणा पुनरितः प्रच्युतस्यायत्यां प्रतिसंधिर्भवति / यो ऽसौ

[132|22] प्रतिसंधिः पुनर्जातिः

[132|23] यदेवेह विज्ञानाङ्गं तदेवास्यान्यत्र जन्मनि जातिः / तत् ऊर्ध्वं

[132|24] जरामरणमा विदः // vakk_3.24 //

[132|25] जातेः परेण यावदेदनावस्था जरामरणम् /

[132|25-132|27] यान्येवेह चत्वार्यङ्गानि नामरूपषडायतनस्पर्शवेदनास्तान्येवान्यत्र जरामरणमित्येतानि द्वादशाङ्गानि /

[132|27] स चैष प्रतीत्यसमुत्पादश्चतुर्विध उच्यते /

[133|01] क्षणिकः प्रकर्षिकः सांबन्धिकः आवस्थिकश्च / कथं क्षणिकः /

[133|01-133|02] एकस्मिन् खल्वपि क्षणे द्वादशाङ्गानि भवन्ति /

[133|02-133|03] तद्यथा लोभवशेन प्राणिनं जीविताद् व्यपरोपयेत् /

[133|03] यो मोहः सा ऽविद्या / या चेतना ते संस्काराः / वस्तुप्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानम् /

[133|04] विज्ञानसहभुवश्चत्वारः स्कन्धा नामरूपम् /

[133|04-133|05] नामरूपे व्यवस्थापितानि इन्द्रियाणि षडायतनम् /

[133|05] षड्डायतनाभिनिपातः स्पर्शः / स्पर्शानुभवनं वेदना /

[133|05-133|06] यो लोभः स तृष्णा /

[133|06] तत्संप्रयुक्तानि पर्यवस्थानानि उपादानम् /

[133|06-133|07] तत्समुत्थितं कायवाक्कर्म भवः /

[133|07-133|08] तेषां धर्माणामुत्सर्जनं जातिः परीपाको जरा भङ्गो मरणमिति /

[133|08] पुनराहुः /

[133|08-133|09] क्षणिकः सांबन्धिकश्च यथा प्रकरणेषु "प्रतीत्यसमुत्पादः कतमः /

[133|09] सर्वे संस्कृता धर्मा" इति /

[133|09-133|10] आवस्थिको द्वादश पञ्चस्कन्धिका अवस्था निरन्तरजन्मत्रयसंबद्धाः /

[133|10] स एव प्राकर्षिकः / एषां कतमो ऽयमभिप्रेतो भगवतः /

[133|11] आवस्थिकः किलेष्टो ऽयं

[133|12] यद्यङ्गमङ्गं पञ्च स्कन्धाः किं कारणमविद्यादीनेव धर्मान् कीर्त्तयति स्म /

[133|13] प्राधान्यत्त्वङ्गकीर्तनम् /

[133|14-133|15] अविद्याप्रधानामवस्थामविद्यां जगाद संस्कारप्रधानां संस्कारान्यावज्जरामरणमित्यदोषः /

[133|15-133|16] किं पुनः कारणं सूत्रे द्वादशाङ्ग उक्तः प्रकरणेष्वन्यथा "प्रतीत्यसमुत्पादः कतमः /

[133|16] सर्वे संस्कृता धर्मा" इति /

[133|16-133|17] अभिप्रायिकः सूत्रे लाक्षणिको ऽभिधर्मः /

[133|17-133|18] तथावस्थिकः क्षणिकः प्राकर्षिकः सांबन्धिकः सत्त्वाख्यो ऽसत्त्वाख्यश्चेति भेदः /

[133|18] किमर्थं पुनः सूत्रे सत्त्वाख्य एव /

[133|19] पूर्वापरान्तमध्येषु संमोहविनिवृत्तये // vakk_3.25 //

[133|20] अत एव च त्रिकाण्डः /

[133|20-133|21] तत्र पूर्वान्तसंमोहो यत इयं विचिकित्सा किं न्व हमभूवमतीते ऽध्वनि आहोस्विन्नाभूवं को न्वहमभूवं कथं न्वहमभूवमिति /

[133|22] अपरान्तसंमोहो यत इयं विचिचित्सा किं नु भविष्याम्यनागते ऽध्वनीति विस्तरः /

[133|23] मध्यसंमोहो यत इयं विचिकित्सा किम्स्विदिदं के सन्तः के भविष्याम इति /

[133|24-133|26] एतस्य त्रिविधस्य संमोहस्य व्यावर्त्तनार्थं सत्त्वाख्य एव त्रिकाण्डश्च प्रतीत्यसमुत्पाद उपदिष्टः सूत्रे यथाक्रममविद्या संस्काराश्च जातिर्जरामरणं च विज्ञानं यावत् भवश्च /

[133|26-134|02] तथाहि सूत्र एवोक्तं "यतश्च भिक्षवो भिक्षुणा प्रतीत्यसमुत्पादश्च प्रतीत्यसमुत्पन्नाश्च धर्मा एवं यथाभूतं सम्यक् प्रज्ञया दृष्टा भवन्ति /

[134|02] स न पूर्वान्तं प्रतिसरति किं न्वहमभूवमतीते ऽध्वनी"ति विस्तरः /

[134|03] तृष्णोपादानभवा अप्यपरान्तसंमोहव्यावर्तनार्थमित्यपरे /

[134|03-134|04] तस्यैव ह्येते हेतव इति स पुनरेष द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादस्त्रिस्वभावो वेदितव्यः /

[134|05] क्लेशकर्मवस्तूनि / तत्र

[134|06] क्लेशास्त्रीणि

[134|07] त्रीण्यङ्गानि क्लेशस्वभावान्यविद्यातृष्णेपादानानि /

[134|08] द्वयं कर्म

[134|09] अङ्गद्वयं कर्मस्वभावं संस्कारा भवश्च /

[134|10] सप्त वस्तु

[134|11] सप्ताङ्गानि वस्तुस्वभावानि विज्ञाननामरूपषडायतनस्पर्शवेदनाजातिजरामरणानि /

[134|12] क्लेशकर्माश्रयत्वात् / यथा च वस्तु सप्ताङ्गानि

[134|13] फलं तथा /

[134|14] सप्तैवाङ्गानि फाभूतानि / शेषाणि पञ्च हेतुभूतानि /

[134|14-134|15] कर्मक्लेशस्वभावभूतत्वात् /

[134|15] किं पुनः कारणं मध्ये फलहेतू विशालितौ /

[134|15-134|16] वस्तुनः पञ्चधा भेदात् /

[134|16] क्लेशस्य द्विधा / अनागते ऽध्वनि फलं संक्षिप्तं द्विधा भेदात् /

[134|17] अतीते ऽध्वनि हेतुरेकमुखक्लेशोपदेशादिति /

[134|18] फलहेत्वभिसंक्षेपो द्वयोर्मध्यानुमानतः // vakk_3.26 //

[134|19] मध्येनैव हि पूर्वान्तापरान्तयोरपि हेतुफलविस्तरः शक्यो ऽनुमानुमिति नोक्तः /

[134|20] पुनरपरात्मकं हि यत्नं मा कार्यमिति /

[134|20-134|22] यदि खलु द्वादशाङ्ग एव प्रतीत्यसमुत्पाद एवं सत्यविद्याया अनुपदिष्टहेतुकत्वादादिमान् संसारः प्राप्नोति जरामरणस्य चानुपदिष्टफलत्वादन्तवान् /

[134|22-134|23] अङ्गान्तरं वा पुनरुपसंख्यातव्यं तस्याप्यन्यस्मादित्य नवस्थाप्रसङ्गः /

[134|23] नोपसंख्यातव्यम् / यस्मादुपदर्शितो ऽत्र भगवता

[134|24-134|25] क्लेशात् क्लेशः क्रिया चैव ततो वस्तु ततः पुनः / वस्तुक्लेशाश्च जायन्ते भवाङ्गनामयं नयः // vakk_3.27 //

[134|26] क्लेशात् क्लेशो जायते तृष्णाया उपादानम् / क्लेशात् कर्म /

[134|26-135|01] उपादानात् भवो ऽविद्यायाश्च संस्कारा /

[135|01] कर्मवस्तुसंस्कारेभ्यो विज्ञानं भवाच्च जातिः /

[135|01-135|02] वस्तुनो वस्तुविज्ञानानामरूपं यावत् स्पर्शाद्वेदना जातेश्च जरामरणम् /

[135|02-135|03] वस्तुनः क्लेशो वेदनाया स्तृष्णेति /

[135|03-135|04] यस्मादेष नयो व्यवस्थितो भवाङ्गानां तस्मादविद्या ऽपि क्लेशस्वभावा वस्तुनः क्लेशाद्वेति ज्ञापितं भवति /

[135|04-135|05] वेदनावशाच्च जरामरणवस्तुनः पुनः क्लेशो भावीति नात्र पुनः किञ्चिदुपसंख्येयम् /

[135|05-135|06] "एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवती"ति वचनात् /

[135|06] अन्यथा हि किमस्य सामर्थ्यं स्यात् /

[135|07] अयोनिशोमनस्कारहेतुका ऽविद्योक्ता सूत्रान्तरे / अविद्याहेतुकश्चायोनिशोमनस्कारः /

[135|08] स चेहाप्युपादानान्तर्भूतत्वादुक्तो भवतीति अपरे /

[135|08-135|09] कथमयोनिशोमनस्कारस्योपादाने ऽन्तर्भावः /

[135|09] यदि संप्रयोगतः / तृष्णा ऽविद्ययोरपि तस्यान्तर्भावप्रसङ्गः /

[135|10] सत्यपि चान्तर्भावे कथमत्रेदं ज्ञापितं भवत्ययोनिशोमनस्कारहेतुका अविद्येति /

[135|11-135|12] यदि तर्ह्यन्तर्भावेनैव हेतुफलभावो विज्ञायते तृष्णा ऽविद्ययोरपि तर्हि तत्रान्तर्भावा दङ्गन्तरत्वं शक्यमकर्त्तुम् /

[135|12] अन्यः पुनराह /

[135|12-135|13] अयोनिशो मनस्कारो हेतुरविद्याया उक्तः सूत्रान्तरे /

[135|13] स चापि स्पर्शकाले निर्दिष्टः /

[135|13-135|14] "चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते आविलो मनस्कारो मोहज" इति /

[135|14] वेदनाकाले चावश्यमविद्यया भवितव्यम् /

[135|15] "अविद्यासंस्पर्शजं वेदितं प्रतीत्योत्पन्ना तृष्णे"ति सूत्रान्तरात् /

[135|16-135|17] अतः स्पर्शकाले भवन्नयोनिशोमनस्कारो वेदनासहवर्त्तिन्या अविद्यायाः प्रत्ययभावेन सिद्ध इति नास्त्यहेतुकत्वमविद्याया न चाङ्गान्तरमुपसंख्येयम् /

[135|17-135|18] नचाप्यनवस्थाप्रसङ्गः /

[135|18-135|19] तस्याप्ययोनिशोमनस्कारस्य पुनर्मोहजवचनादाविलो मनस्कारो मोहज इति /

[135|19] तत्तर्ह्येतदन्त्यत्रोक्तमिह पुनर्वक्तव्यम् / न वक्तव्यम् / कथमनुच्यमानं गम्यते /

[135|20] युक्तितः / कया युक्त्या /

[135|20-135|21] नहि निरवद्या वेदना तृष्णायाः प्रत्ययीभवत्यर्हतां न चावीपरीतः स्पर्शः क्लिष्टाया वेदनायाः /

[135|21-135|22] नच पुनर्निरवद्यस्यार्हतः स्पर्शो विपरीत इत्यनया युक्त्या /

[135|22] अतिप्रसङ्ग एवं प्राप्नोति /

[135|22-135|23] यौवत् युक्त्या संभवति तावदनुक्तम् गम्यत इति /

[135|23-135|24] तस्मान्न भवत्ययं परिहारः /

[135|24] अचोद्यमेव त्वेतद् /

[135|24-135|25] अविद्याजरामरणयोः परेणाङ्गन्तरानभिधानात्संसारस्याद्यन्तवत्त्वप्रसङ्गः /

[135|25] नचापरिपूर्णो निर्देश इति / किं कारणम् /

[135|26-135|27] प्रवृत्तिसंमूडेभ्यो विनेयेभ्यः कथं परलोकादिहलोक इहलोकाच्च पुनः परलोकः संबध्यत इत्येतावतो ऽत्रार्थस्य विवक्षितत्वात् /

[135|27] एतस्य च पूर्वमेवोत्तत्वात् /

[136|01] पूर्वापरान्तमध्येषु संमोह विनिवृत्तये" /

[136|02-136|03] उक्तं भगवता "प्रतीत्यसमुत्पादं वो भिक्षवो देशयिष्यामि प्रतीत्यसमुत्पन्नांश्च धर्मानित्यथक एषां विशेषः /

[136|03] शास्त्रतस्तावन्न कश्चित् /

[136|03-136|04] उभ्यं हि सर्वे संस्कृता धर्मा इति /

[136|04] कथमिदानीमनुत्पन्ना एवानागताः प्रतीत्यसमुत्पन्ना इत्युच्यन्ते /

[136|04-136|05] कथं तावदकृता एवानागताः संस्कृता उच्यन्ते /

[136|05] आभिसम्स्कारिकया चेतनया चेतितत्वात् /

[136|05-136|06] अनास्रवाः कथम् /

[136|06] ते ऽपि चेतिताः कुशलया चेतनया प्राप्तिं प्रति / निर्वाणे ऽपि प्रसङ्गः /

[136|07-136|08] तज्जातीयत्वात्तत्तत्रैवातिदेशो यथा नच तावद्रूप्यते रूपं चोच्यते तज्जातीयत्वादित्यदोषः /

[136|08] सूत्राभिप्रायस्त्वयमुच्यते /

[136|09] हेतुरत्र समुत्पादः समुत्पन्नं फलं मतम् /

[136|10-136|11] हेतुभूतमङ्गप्रतीत्यसमुत्पादः समुत्पद्यते ऽस्मादिति दृत्वा फलभूतमङ्ग प्रतीत्यसमुत्पन्नम् /

[136|11] एवं सर्वाण्यङ्गान्युभययथा सिध्यन्ति / हेतुफलभवात् /

[136|11-136|12] न चैवं सत्यव्यवस्था भवन्त्यपेक्षाभेदात् /

[136|12-136|13] यदपक्षय प्रतीत्यसमुत्पादो न तदेवापेक्ष्य प्रतीत्यसमुत्पन्नं हेतुफलवत् पितृपुत्रवच्च /

[136|13-136|14] स्थविरपूर्णाशः किलाह स्यात् प्रतीयसमुत्पादो न प्रतीत्यसमुत्पन्ना धर्मा इति /

[136|14] चतुष्कोटिकः /

[136|15] प्रथमा कोटिरनागता धर्माः / द्वितीया ऽर्हतश्चरमाः /

[136|15-136|16] तृतीया तदन्ये ऽतीतप्रत्युपन्ना धर्माः /

[136|16] चतुर्थ्य संस्कृता धर्मा इति / अत्र तु सौत्रान्तिका विज्ञापयन्ति /

[136|16-136|17] किं खल्वेता इष्टय उच्यन्ते या यस्येष्टिराहोस्वित्सूत्रार्थः /

[136|17] सूत्रार्थ इत्याह /

[136|17-136|18] यदि सूत्रार्थो नैष सूत्रार्थः /

[136|18] कथं कृत्वा /

[136|18-136|19] यत्तावदुक्तमा "वस्थिक एष प्रतीत्यसमुत्पादो द्वादश पञ्चस्कन्धिका अवस्था द्वादशङ्गानी" त्येतदुत्सूत्रम् /

[136|19] सूत्रे ऽन्यथा निर्देशाद् /

[136|20] "अविद्या कतमा / यत्तत् पूर्वान्ते ऽज्ञानमि"ति विस्तरेण /

[136|20-136|21] यच्च नीतार्थं न तत् पुनर्नेयं भवतीति नैष सूत्रार्थः /

[136|21] न वै सर्वं निर्देशतो नीतार्थं भवति /

[136|21-136|22] यथाप्रधानं चापि निर्देशाः क्रियन्ते /

[136|22-136|23] तद्यथा हस्तिपदोपमे "पृथिवीधातुः कतमः" इत्यधिकृत्याह "केशा रोमाणी"ति /

[136|23] सन्ति च तत्रान्ये ऽपि रूपादयः / एवमत्रापि यथाप्रधानं निर्देशः स्यात् /

[136|24] औपसंहार एषः / नहि तत्र केशादयः पृथिवीधातुना निर्दिश्यन्ते /

[136|24-136|25] यत एषामपरिपूर्णो निर्देशः स्यादपि तु केशादिभिरेव पृथिवीधातुः तत्र निर्देश्यते /

[136|25-136|26] न च केशादीनभ्यतीत्याप्यस्ति पृथिवीधातुरिति संपूर्ण एवास्य निर्देशः /

[136|26-137|01] एवमिहाप्यविद्यादीनां परिपूर्ण एव निर्देशो न सावशेषः /

[137|01-137|02] ननु चाभ्यतीत्यापि केशादीनश्रुखेट शिङ्घाणका दिष्वस्ति पृथिवीधातुः /

[137|02] सो ऽपि निर्दिष्ट एवेति /

[137|02-137|04] यद्व "पुनरन्यदप्यस्मिन् काये खकूखटं खरगतमिति वचनात् भवतु वा तथैवाविद्यावशेषो यदि शक्यते दर्शयितुम् /

[137|04] जात्यन्तरस्य त्वविद्यायां किङ्कृतः प्रक्षेपः /

[137|05-137|06] यद्यपि च तास्ववस्थासु पञ्च स्कन्धा विद्यन्ते यस्य तु भावाभावयोर्यस्य भावाभावनियमः तदेवाङ्गं व्यवस्थापयितुम् /

[137|06-137|07] सत्यपि च पञ्चस्कन्धके ऽर्हतः संस्कारा न भवन्ति पञ्चस्कन्धहेतुकाः /

[137|07] किं तर्हि अविद्याहेतुका एव /

[137|07-137|08] तथा पुण्यापुण्यानेञ्ज्योपगं च विज्ञानं तृष्णा दयश्चेति /

[137|08] यथानिर्देशमेव सूत्रार्थः /

[137|09] यदप्युक्तं "हेतुरत्र समुत्पादः समुत्पन्नं फलं यावच्चतुष्कोटिक" इति /

[137|10] एतदप्युत्सूत्रम् / सूत्रे ऽन्यथा निर्देशात् / "प्रतीत्यसमुत्पादः कतमः /

[137|10-137|12] यदुतास्मिन् सतीदं भवतीति विस्तरेणोक्त्वा इति या ऽत्र धर्मता धर्मस्थितिता यावदविपर्यस्तता अयमुच्यते प्रतीत्यसमुत्पाद" इति /

[137|12] ध्र्मता च नाम धर्मजातिः धर्माणां शैलिः /

[137|13] अतो येयं धर्मता य एष नियमः / अविद्यायामेवसत्यां संस्कारा भवन्ति नोन्यथा /

[137|14] एष प्रतीत्यसमुत्पादो न हेतुरेव /

[137|14-137|15] यदपि चतुष्कोटिकमुक्तं तत्र यद्यनागताः धर्मा न प्रतीत्यसमुत्पन्नाः सूत्रं विरुध्यते /

[137|15-137|16] प्रतीत्यसमुत्पन्ना धर्माः कतमे /

[137|16] अविद्या यावज्जातिः जरामरणम् /"

[137|16-137|17] तयो रनागताध्वव्यवस्थानं नैष्टव्यमिति त्रिकाण्डव्यवस्था भिद्यते /

[137|17] असंस्कृतः प्रतीत्यसमुत्पाद इति निकायान्तरीयाः /

[137|18] "उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा स्थितैवेयं धर्मते"ति वचनात् /

[137|18-137|19] तदेतदभिप्रायवशादेवं च न चैवम् /

[137|19] कथं तावदेवं कथं वा नैवम् /

[137|19-137|21] यद्ययमभिप्राय उत्पादद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा नित्यमविद्यादीन् प्रतीत्य संस्कारादीनामनुत्पादो न कदाचिदप्रतीत्यान्यद्वा प्रतीत्यातो नित्य इति एवमेतदिति प्रतिग्राह्यम् /

[137|21-137|22] अथायमभिप्रायः प्रतीत्यसमुत्पादो नाम किञ्चित् भावान्तरं नित्यमस्तीति /

[137|22-137|23] नैतदेवमिति प्रतिषेद्धव्यम् /

[137|23] किं कारणम् / उत्पादस्य संस्कृतलक्षणत्वात् /

[137|23-137|24] न च नित्यं भावान्तरमनित्यस्य लक्षणं युज्यते /

[137|24-137|25] उत्पादश्च नामोत्पत्तुर्भवतीति को ऽस्याविद्यादिभिरभिसम्बन्धो यतस्तेषां प्रतीत्यसमुत्पाद इत्युच्येत /

[137|25-137|26] पदार्थश्चासमर्थो भवतीति नित्यश नाम प्रतीत्यसमुत्पादश्चेति /

[138|01] अथ प्रतीत्यसमुत्पाद इति कः पदार्थः /

[138|01-138|02] प्रतिः प्राप्त्यर्थ एति गत्यर्थः /

[138|02] उपसर्गवशेन धात्वर्थपरिणामात् प्राप्येति यो ऽर्थः सोऽर्थः प्रतीत्येति /

[138|03] पदिः सत्तार्थं समुत्पूर्वः प्रादुर्भावार्थः /

[138|03-138|04] तेन प्रात्ययं प्राप्य समुद्भवः प्रतीत्यसमुत्पादः /

[138|04] न युक्त एष पदार्थः / किं कारणम् /

[138|04-138|05] एकस्य हि कर्त्तुर्द्वयोः क्रिययोः पूर्वकालायां क्रियायां क्त्वाविधिर्भवति /

[138|05] तद्यथा स्नात्वा भुङ्क्त इति /

[138|05-138|06] नचासौ पूर्वमुत्पादात् कश्चिदस्ति यः पूर्वं प्रतीत्योत्तरकालमुत्पद्यते /

[138|06-138|07] नचाप्यकर्तु कास्ति क्रियेति /

[138|07] आह चात्र

[138|08-138|09] "प्रत्येति पूर्वमुत्पादाद्यद्यसत्त्वान्न युज्यते / सह चेत् क्त्वा न सिद्धो ऽत्र पूर्वकालविधानत" इति //

[138|10] नैष दोषः / इदं तावद्यं प्रष्टव्यः शाब्दिकः /

[138|10-138|11] किमवस्थो धर्मः उत्पद्यते वर्त्तमान उताहो ऽनागते इति /

[138|11] किं चातः / यदि वर्त्तमान उत्पद्यते /

[138|11-138|12] कथं वर्त्तमानो यदि नोत्पन्नः /

[138|12] उत्पन्नस्य वा पुनरुत्पत्तावनवस्थाप्रसङ्गः /

[138|12-138|13] अथानागत उत्पद्यते कथमसतः कर्तृत्वं सिद्धत्यकर्तृका वा क्रियेति /

[138|13-138|14] अतो यदवस्थ उत्पद्यते तदवस्थ एव प्रत्येति /

[138|14] किमवस्थश्चोत्पद्यते / उत्पादाभिमुखो ऽनागतः /

[138|14-138|15] तदवस्थ एव प्रत्ययं प्रत्येतीत्युच्यते /

[138|15-138|16] अनिष्पन्नं चेदं यदुत शाब्दिकीयं कर्तृक्रियाव्यवस्थानं भवतीत्येष कर्त्ता भूतिरित्येषा क्रिया /

[138|16-138|17] न चात्र भवितुरर्थात् भूतिमन्यां क्रियां पश्यामः /

[138|17] तस्मादच्छलं व्यवहारेषु / एष तु वाक्यार्थः /

[138|17-138|18] अस्मिन् सत्यस्य भावः अस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति यो ऽर्थः सो ऽर्थः प्रतीत्यसमुत्पाद इति /

[138|19] आह चात्र

[138|20-138|23] "असन्नुत्पद्यते यद्वत् प्रत्येत्यपि तथा ऽथ सन् / उत्पन्न उत्पद्यत इत्यनिष्ठा ऽसन् पुरा ऽपि वा //

सहकाले ऽपि च क्त्वा ऽस्ति दीपं प्राप्य तमो गतम् / आस्यं व्यादाय शेते च पश्चाच्चेत्किं न संवृते //"

[138|24] अन्ये पुनरस्य चोद्यस्य परिहारार्थमन्यथा परिकल्पयन्ति /

[138|24-138|25] प्रतिर्वीप्सार्थः /

[138|25] इतौ साधव इत्या अनवस्थायिनः / उत्पूर्वः पदिः प्रादुर्भावार्थः /

[138|26-138|27] तां तां कारण सामग्रीं प्रति इत्यानां समवायेनोत्पादः प्रतीत्यसमुत्पाद इति /

[138|27] एषा तु कल्पना ऽत्रैव कल्प्यते /

[138|27-138|28] इह कथं भविष्यति "चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानमिति"ति /

[138|28-139|01] किमर्थं पुनर्भगवान् पर्यायद्वयमाह "अस्मिन् सतीदं भवति अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते" इति /

[139|01-139|02] अवधारणार्थम् /

[139|02-139|03] यथा ऽन्यत्राह "अविद्यायां सत्यां संस्कारा भवन्ति नान्यत्राविद्यायाः संस्कारा" इति /

[139|03] अङ्गपरंपरां वा दर्शयितुम् /

[139|03-139|04] अस्मिन्नङ्गे सतीदं भवति अस्य पुनरङ्गस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति /

[139|04] जन्मपरंपरां वा /

[139|04-139|05] पूर्वान्ते सति मध्यान्तो भवति मध्यान्तस्योत्पादादपरान्त उत्पद्यत इति /

[139|05-139|06] साक्षात् पारंपर्येण प्रत्ययभावं दर्शयति /

[139|06] कदाचिद्धि समनन्तरमविद्यायाः संस्कारा भवन्ति कदाचित् पारंपर्येणेति /

[139|07] अहेतुनित्यहेतुवादप्रतिषेधार्थमित्यपरे /

[139|07-139|08] नासति हेतो भावो भवति न चानुत्पत्तिमतो नित्यात् प्रकृतिपुरुषादिकात्किञ्चिदुत्पद्यत इति /

[139|08-139|09] अस्यां तु कल्पनायां पूर्वपदस्य ग्रहणमनर्थकं प्राप्नोति /

[139|09] अस्योत्पादादिमुत्पद्यत इत्यनेनैवोभयवादप्रतिषेधसिद्धेः /

[139|10-139|11] सन्ति तर्हि केचिद्य आत्मनि सत्याश्रयभूते संस्कारादीनां भावं परिकल्पयन्ति अविद्यादीनां चोत्पादात्तदुत्पत्तिम् /

[139|11-139|12] अतस्ताम् कल्पनां पर्युदासयितुमिदं निर्धारयांवभूव यस्यैवोत्पादाद्यदुत्पद्यते तस्मिन्नेव सति तत् भवति नान्यस्मिन् /

[139|12-139|13] यदुता "विद्याप्रत्ययाः संस्काराः यावदेवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति"ति /

[139|14] अप्रहीणोत्पत्तिज्ञापनार्थमित्याचार्याः / अविद्यायामप्रहीणायां संस्कारा न प्रहीयन्ते /

[139|15] तस्या एवोत्पादादुत्पद्यन्त इति विस्तरः /

[139|15-139|16] स्थित्युत्पत्तिसंदर्शनार्थमित्यपरे /

[139|16] यावत् कारणस्रोतस्तावत् कार्यस्रोतो भवति /

[139|16-139|17] कारणस्यैवचोत्पादात् कार्यमुत्पद्यत इति / [139|17-139|18] उत्पादे त्वधिकृते कः प्रसङ्गः स्थितिवचनस्य भिन्नक्रमं च भगवान् किमर्थमाचक्षित प्राक् स्थितिं पश्चादुत्पोआदम् /

[139|18-139|19] पुनराह "अस्मिन् सतीदं भवती"ति "कार्ये सति कारणस्य विनाशो भवती"ति /

[139|19-139|20] स्यान्मत महेतुकं तर्हि कार्यमुत्पद्यत इत्यत आह नाहेतुकम् /

[139|20-139|21] यस्मादस्योत्पादादिदमुत्पद्यत इति /

[139|21] एष चेत्सूत्रार्थो ऽभविष्यदस्मिन् सतीदं न भवतीत्येवाचक्षत /

[139|21-139|22] पूर्वं च तावत् कार्यस्योत्पादाने वाचक्षत पश्चादस्मिन् सतीदं न भवतीति /

[139|22-139|23] एवं हि साधुः क्रमो भवति /

[139|23-139|24] इतरथा तु प्रतीत्यसमुत्पादः कतम इत्यादेरर्थे कः प्रक्रमो विनाशवचनस्य /

[139|24] तस्मान्नैष सूत्रार्थः /

[139|24-139|25] कथं पुन "र्विद्याप्रत्ययाः संस्कारा यावत् जातिप्रत्ययं जरामरणामि"ति /

[139|25] आभिसंबन्धमात्रं दर्शयिष्यामः /

[139|25-140|02] बालो हि प्रतीत्यसमुत्पन्नं संस्कारमात्रमिदमित्यप्रजानन् आत्मदृष्ट्यस्मिमानाभिनिविष्ट आत्मनः सुखार्थमदुःखार्थं वा कायादिभिस्त्रिविधं कर्मारभते आयति सुखार्थं पुण्यं सुखादुःखासुखार्थमानैज्जमैहिकसुखार्थमपुण्यं तस्याविद्याप्रत्ययाः संस्काराः कर्माक्षेपवशाच्च विज्ञानसंअततिस्तां तां गतिं गच्छति /

[140|02-140|03] ज्वालागमनयोगेनान्तराभवसंबन्धात् /

[140|03] तदन्यसंस्काराप्रत्ययं विज्ञानम् /

[140|03-140|04] एवं च कृत्वा तदुपपन्नं भवति विज्ञानाङ्गनिर्देशे "विज्ञानं कतमत् /

[140|04] षड्विज्ञानकाया" इति /

[140|05-140|06] विज्ञानपूर्वकं पुनस्तस्यां तस्यां गतौ नामरूपं जायते पञ्चस्कन्धकं कृत्स्नजन्मानुगतम् /

[140|06] विभङ्गे महानिदानपर्याये चैवं निर्देशात् /

[140|06-140|07] "तथा नामरूपपरिपाकात्क्रमेण षडायतनम् /

[140|07] ततो विषयसंप्राप्तौ सत्यां विज्ञानसंभव" इति /

[140|07-140|08] त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः सुखादिवेदनीयः /

[140|08] ततस्त्रिविधा वेदना / तत्स्तृष्णा /

[140|08-140|09] दुःखोत्पीडितस्य सुखायां वेदनायां कामतृष्णा /

[140|09] सुखायामदुःखासुखायां च रूपतृष्णा /

[140|09-140|10] अदुःखासुखायामारुप्यतृष्णा /

[140|10] तत इष्टवेदनातृष्णायाः कामादीनामुत्पादनम् /

[140|10-140|11] तत्र कामाः पञ्च कामगुणाः /

[140|11] दृष्टयो द्वाषष्टिर्यथा ब्रह्मजालसूत्रे / शीलं दौःशील्यविरतिः /

[140|12] व्रतं कुक्कुरगोव्रतादीनि / यथा च निर्ग्रन्थादीनां नग्नो घवत्यचेलक इति विस्तरः /

[140|13-140|14] ब्राह्मणपाशुपतपरिब्राजकादीनां च दण्डाजिनभस्मजटात्रिदण्डमौण्ड्यादिसमादानम् /

[140|14] आत्मवादः पुनरात्मभावः /

[140|14-140|15] आत्मेति वादो ऽस्मिन्नित्यात्मवादः /

[140|15] आत्मदृष्ट्यस्मिमानावित्यपरे / कथमनयोरात्मवादत्वम् /

[140|15-140|16] "आभ्यामात्मे"ति वचनात् /

[140|16] आत्मनो ह्यसत्त्वादात्मवादोपादानमित्युच्यते /

[140|16-140|17] प्रज्ञप्तिमात्रकस्योपादानात् /

[140|17-140|18] यथोक्त "मात्मा आत्मेति भिक्षवो बालो ऽश्रुतवान् पृथग्जनः प्रज्ञप्तिमनुपतितो नत्वत्रात्मा वा आत्मीयं वा" इति /

[140|18-140|19] तेषामुपादानं तेषु यश्छन्दरागः /

[140|19] एवं हि भगवता सर्वत्राख्यातम् "उपादानं कतमत् /

[140|19-140|20] यो ऽत्रच्छन्दरागं" इति /

[140|20] उपादानप्रत्ययं पुनः पौनर्भविकं कर्मोपचीयते / तद्भवः /

[140|20-140|21] "यदप्यानन्द कर्मायत्यां पुनर्भावाभिनिवर्तम्कमिदमत्र भवस्ये"ति सूत्रात् /

[140|21-140|22] भवप्रत्ययं पुनर्विज्ञानावक्रान्तियोगेन /

[140|22] अनागतं जन्म जातिः पञ्चस्कन्धिका /

[140|22-140|23] जातौ सत्यां जरामरणं यथा निरिष्टं सूत्रे /

[140|23] "एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो घवती"ति /

[140|24] केवलस्येत्यात्मीयरहितस्य / महतो दुःखस्कन्धस्येत्यनाद्यनन्तस्य दुःखसमूहस्य /

[140|25] समुदयो भवतीति प्रदुर्भावः / स एव तु वैभाषिकन्यायो यः पूर्वमुक्तः /

[140|26] अथाविद्येति को ऽर्थः / या न विद्या / चक्षुरादिष्वपि प्रसङ्गः /

[140|26-140|27] विद्याया अभावस्तर्हि /

[140|27] एवं सति न किञ्चित् स्यात् /

[140|27-140|28] न चैतत् युक्तम् /

[140|28] तस्मात्

[141|01] विद्याविपक्षो धर्मो ऽन्यो ऽविद्या ऽमित्रानृतादिवत् // vakk_3.28 //

[141|02-141|03] यथा मित्रविपर्ययेण तद्विपक्षभूतः कश्चिदमित्रो भवति न तु यः कश्चिदन्यो मित्रान्नापि मित्राभावः /

[141|03] ऋतं चोच्यते सत्यम् /

[141|03-141|04] तद्विपक्षभूतं वाक्यमनृतं भवति /

[141|04] अधर्मानर्थाकार्यादयश्च धर्मादिप्रतिद्वन्द्वभूताः /

[141|04-141|05] एवमविद्या ऽपि विद्यायाः प्रतिद्वन्द्वभूतधर्मान्तरमिति द्रष्टव्यम् /

[141|05] कुत एतत् / प्रत्ययभावेनोपदेशात् / अपि च

[141|06] संयोजनादिवचनात्

[141|07] संयोजनं बन्धनमनुशय ओघो योगश्चाविद्योच्यते सूत्रेषु /

[141|07-141|08] न चाभावमात्रं तथा भवितुमर्हति /

[141|08] न चापि चक्षुरादयः / तस्माद्धर्मान्तरमेवाविद्या /

[141|08-141|09] यथा तर्हि कुभार्या अभार्येत्युच्यते कुपुत्रश्चापुत्रः /

[141|09] एवमविद्या ऽप्यस्तु /

[141|10] कुप्रज्ञा चेन्न दर्शनात् /

[141|11] कुत्सिता हि प्रज्ञ क्लिष्टा / सा च दृष्टिस्वभावा इति नाविद्या युज्यते /

[141|11-141|12] या तर्हि न दृष्टिः सा भविष्यति /

[141|12] सा ऽपि भवितुं नार्हति / किं कारणम् /

[141|13] दृष्टेस्तत्संप्रयुक्तत्वात्

[141|14] अविद्या चेत् प्रज्ञा ऽभविष्यन्न दृष्टिस्तया युज्यते संप्रायोक्ष्यत /

[141|14-141|15] द्वयोः प्रज्ञाद्रव्ययोरसंप्रयोगात् /

[141|15] इतश्च

[141|16] प्रज्ञोपक्लेशदेशनात् // vakk_3.29 //

[141|17] "रागोपक्लिष्टं चित्तं नावमुच्यते अविद्योपक्लिष्टा प्रज्ञा न विशुध्यती"त्युक्तम् सूत्रे /

[141|18] न च सैव प्रज्ञा तस्याः प्रज्ञाया उपक्लेशो युक्त इति /

[141|18-141|19] यथा चित्तस्यान्यो भिन्नजातीय उपक्लेशो राग एवं प्रज्ञाया अविद्या /

[141|19] किं पुनरेवं नेष्यते /

[141|20] क्लिष्टया प्रज्ञया कुशला प्रज्ञा व्यव्कीर्यमाणा न विशुध्यति /

[141|20-141|21] अतो ऽसौ तस्या उपक्लेश इति /

[141|21] यद्वापि रागोपक्लिष्टं चित्तं न विमुच्यते /

[141|21-141|22] किं तदवश्यं रागपर्यवस्थितं भवति /

[141|22] उअपहतं तु तत्तथा रागेण भवति यन्न विमुच्यते /

[141|22-141|23] तां पुन्र्भावनां व्यावर्तयतो विमुच्यते /

[141|23-141|24] एवमविद्योपक्लिष्टा प्रज्ञा न विशुध्यतीत्यविद्योपहतां परिक्ल्पयामः /

[141|24] को हि परिकल्पयन् वार्यते / जात्यन्तरमेव त्वविद्यां वर्णयन्ति /

[141|25] यो ऽपि मन्यते "सर्वक्लेशा अविद्ये"ति तस्याप्यत एव व्युदासः /

[141|25-142|01] सर्वक्लेशस्वभावा ऽपि सती संयोजनादिषु पृथग्नोच्येत दृष्ट्या च न संप्रयुज्येत /

[142|01-142|02] अन्येन वा क्लेशेन दृष्ट्यादीनां परंपरासंप्रयोगात् चित्तमपि चाविद्योपक्लेष्टमेवोक्तं भवेत् /

[142|02-142|03] अथ मतं विशेषणार्थं तथोक्तमिति /

[142|03] प्रज्ञायामप्यविद्याविशेषणं कर्त्तव्यं भवेत् /

[142|03-142|04] भवत्वविद्या धर्मान्तरं कस्तु तस्याः स्वभावः /

[142|04] सत्यवन्न कर्मफलानामसंप्रख्यानम् /

[142|04-142|05] एतच्चैव न ज्ञायते किमिदमसंप्रख्यानं नामेति /

[142|05-142|06] यदि यन्न संप्रख्यानं संप्रख्यानाभावे ऽपि तथैव दोषो यथा अविद्यायाम् /

[142|06-142|07] अथ संप्रख्यानविपक्षभूतं धर्मान्तरम् /

[142|07] तदिदं तथैव न ज्ञायते किं तदिति /

[142|07-142|08] एवञ्जातीयको ऽपि धर्माणां निर्देशो भवति /

[142|08] तद्यथा "चक्षुः कतमत् / यो रूपप्रसादश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रय" इति /

[142|09] अस्मीति सत्त्वमयता ऽविद्येते भदन्तधर्मत्रातः / का पुनरस्मिमानादन्या मयता /

[142|10-142|12] या ऽसौ सूत्र उक्ता "सो ऽहमेवं ज्ञात्वा एवं दृष्ट्वा सर्वासां तृष्णानां सर्वासां दृष्टीनां सर्वासां मयतानां सर्वेषामहङ्कारममकारास्मिमानाभिनिवेशानुशयानां प्रहाणात् परिज्ञानान्निश्छायो निवृत" इति /

[142|12] अस्त्येषा मयता / सा त्वियमविद्येति कुत एतत् /

[142|13] यत एषा नान्यः क्लेशः शक्यते वक्तुम् / ननु चान्यो मान एव स्यात् /

[142|13-142|14] अत्र पुनर्विचार्यमाणे बहु वक्तव्यं जायते /

[142|14] तस्मात्तिष्ठत्वेतत् /

[142|15] अथ नामरूपमिति को ऽर्थः / रूपं विस्तरेण यथोक्तम् /

[142|16] नाम त्वरूपिणः स्कन्धाः

[142|17] किं कारणम् / नामेन्द्रियार्थवशेनार्थेषु नमतीति नाम / कतमस्य नाम्नो वशेन /

[142|18] यदिदं लोके प्रतीतं तेषां तेषामर्थानां प्रत्यायकं गौरश्वो रूपं रस इत्येवमादि /

[142|19] एतस्य पुनः केन नामत्वम् / तेषु तेष्व् अर्थेषु तस्य नाम्नो नमनात् /

[142|19-142|20] इह निक्षिप्ते काय उपपत्त्यन्तरे नमनान्नामरुपिणः स्कन्धा इत्यपरे //

[142|21] षडायतनमुक्तम् /

[142|22] स्पर्शो वक्तव्यः /

[142|23] ष्पर्शाः षट्

[142|24] चक्षुःसंस्पर्शो यावन्मनःसंस्पर्श इति / ते पुनः

[143|01] संनिपातजाः /

[143|02] त्रयाणां संनिपाताज्जाता इन्द्रियार्थविज्ञानानाम् /

[143|02-143|03] युक्तं तावत् पञ्चानामिन्द्रियाणामर्थविज्ञानाभ्यां संनिपातः /

[143|03] सहजत्वात् /

[143|03-143|04] मनैन्द्रियस्य पुनर्निरुद्धस्यानागतवर्त्तमानाभ्यां धर्ममनोविज्ञानाभ्यां कथं संनिपातः /

[143|04-143|05] अयमेव तेषां संनिपातो यः कार्यकारणभावः /

[143|05] एककार्यार्थो वा संनिपातार्थः /

[143|05-143|06] सर्वे च ते त्रयो ऽपि स्पर्शोत्पत्तौ प्रगुणा भवन्तीति /

[143|06] अत्र पुनराचार्याणां भेदं गता बुद्धयः /

[143|06-143|08] केचिद्धि सकृन्निपातमेव स्पर्श व्याचक्षते सूत्रं चात्र ज्ञापकमानयन्ति "इति य एषां त्रयाणां धर्माणां संगतिः संनिपातः समवायः स स्पर्शः" इति /

[143|08-143|09] केचित्पुनश्चित्तसंप्रयुक्तं धर्मान्तरमेव स्पर्श व्याचक्षते सूत्रं चात्र ज्ञापकमानयन्ति "षट्षट्को धर्मपर्यायः कतमः /

[143|10] षडाध्यात्मिकान्यायतनानि / षट् बाह्यान्यायतनानि / षट् विज्ञानकायाः /

[143|10-143|11] षट् स्पर्शकायाः /

[143|11] षट् वेदनाकायाः / षट् तृष्णाकाया" इति /

[143|11-143|12] अत्र हीन्द्रियार्थविज्ञानेभ्यः स्पर्शकायाः पृथग् देशिताः /

[143|12-143|13] तत्र ये संनिपातमेव स्पर्शमाहुस्त एवं क्परिहारमाहुः /

[143|13] न वै पृथिग्निर्देशात् पृथग्भावो भवति /

[143|13-143|14] मा भूद्धर्मायतनाद्वेदनातृष्णयोः पृथग्भाव इति /

[143|14-143|15] नैष दोषस्तद्व्यतिरिक्तस्यापि धर्मायतनस्य भावात् //

[143|15-143|16] न चैवं स्पर्शभूतात्त्रयादन्यत्त्रयमस्ति यस्य शेषस्यात्र ग्रहणं स्यात् /

[143|16-143|17] यद्यपि हीन्द्रियार्थौ स्यातामविज्ञानकौ न तु पुन्र्विज्ञानमनिन्द्रियार्थकम् /

[143|17] तस्मात्त्रिषु निर्दिष्टेषु पुनः स्पर्शस्य ग्रहणमनर्थकं प्राप्नोति /

[143|18-143|19] न खलु सर्वे चक्षुरूपे सर्वस्य चक्षुर्विज्ञानस्य कारणं नापि सर्वं चक्षुर्विज्ञानं सर्वयोश्चक्षुरूपयोः कार्यम् /

[143|19-143|20] अतो येषां कार्यकारणाभावस्ते स्पर्शभावे व्यवस्थापिता इत्येके /

[143|20-143|21] ये पुनः संनिपातादन्यं स्पर्शमाहुस्त एतत्सूत्र कथं परिहरन्ति "इति य एषां त्रयाणां संगतिः संनिपातः समवायः स स्पर्श" इति /

[143|21] न वा एवं पठन्ति /

[143|21-143|22] किं तर्हि /

[143|22-143|23] संगतेः संनिपातात् समवायादिति पठन्ति कारणे व कार्योपचारो ऽयमिति ब्रुवन्ति /

[143|23] अतिवहुविस्तरप्रसारिणी त्वेषा कथेत्यलं प्रसङ्गेन /

[143|23-143|24] अन्यमेव स्पर्शं वर्णयन्त्याभिधार्मिकाः /

[143|24] तेषां प्न्नां षण्णां स्पर्शानां

[143|25] पञ्चप्रतिघसंस्पर्शः षष्ठो ऽधिवचनाह्वय // vakk_3.30 //

[143|26] चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायसंस्पर्शाः पञ्च प्रतिघ संस्पर्श इत्युच्यते /

[143|26-144|01] सप्रतिघेन्द्रियाश्रयत्वात् /

[144|01] मनः संस्पर्शः षष्ठः सो ऽधिवचनस्पर्श इत्युच्यते /

[144|01-144|02] किं कारणं अधिवचनमुच्यते नाम /

[144|02] तत्किलास्याधिकमालम्बनमतो ऽधिवचनसंस्पर्श इति /

[144|02-144|04] यथोक्तं "चक्षुर्विज्ञानेन नीलं विजानाति नो तु नीलं मनोविज्ञानेन नीलं विजानाति नीलमिति च विजानाती"ति /

[144|04] एक आश्रयिअप्रभाइतो द्वितीय आलम्बनप्रभावितः /

[144|05] अपरे पुनराहुः / वचनमधिकृत्यार्थेषु मनोविज्ञानस्य प्रवृत्ति र्न पञ्चानाम् /

[144|06] अतस्तदेवाधिवचनम् /

[144|06-144|07] तेन संप्रयुक्तः स्पर्शो ऽधिवचनसंस्पर्श इत्येक आश्रयप्रभावितो द्वितीयः संप्रयोगप्रभावितः /

[144|07] पुनस्त एव षट् स्पर्शास्त्रयो भवन्ति /

[144|08] विद्याविद्येतरस्पर्शाः

[144|09] विद्यासंस्पर्शो ऽविद्यासंस्पर्शः / ताभ्यां चान्यो नैवविद्यानाविद्यासंस्पर्श इति /

[144|09-144|10] एते पुनर्यथाक्रमं वेदितव्याः /

[144|11] अमलक्लिष्टशेषिताः /

[144|12-144|13] अनास्रवः स्पर्शो विद्यासंस्पर्शः क्लिष्टो ऽविद्यासंस्पर्शो विद्या ऽविद्याभ्यां संप्रयुक्तत्वात् /

[144|13] शेषो नैवविद्यानाविद्यासंस्पर्श उभाभ्यामसंप्रयोगात् / कः पुन शेषः /

[144|14] कुशलसास्रवो ऽनिवृताव्याकृतश्च /

[144|14-144|15] पुनरविद्यासंस्पर्शस्याभीक्ष्णसमुदाचारिण एकदेशस्य ग्रहणात् द्वौ सोपर्शौ भवतः /

[144|16] व्यापादानुनयस्पर्शौ

[144|17] व्यापादानुनयाभ्यां संप्रयोगात् / पुनः सर्वसंग्रहेण

[144|18] सुखवेद्यादयस्त्रयः // vakk_3.31 //

[144|19] सुखवेदनीयः स्पर्शो दुःखवेदनीयो ऽदुःखासुखवेदनीयश्च / सुखवेदनादिहितत्वात् /

[144|20] अथवा वेद्यते तद्वेदयितुं वा शक्यमिति वेदनीयम् / किं तत् / वेदितम् /

[144|20-144|21] सुखं वेदनीयमस्मिन्निति सुखवेदनीयः स्पर्शो यत्र सुखं वेदितमस्ति

[144|21-144|22] एवं दुःखादुःखासुखवेदनीयावपि योज्यौ /

[144|22] त एते षोडश स्पर्शा भवन्ति / उक्तः स्पर्शः //

[144|23] वेदना वक्तव्या / तत्र यः पूर्वं षड्विधः स्पर्श उक्तः

[144|24] तज्जाः षड्वेदनाः

[144|25] चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनःसंस्पर्शजा वेदनाः / तासां पुनः

[145|01] पञ्च कायिकी चैतसी परा /

[145|02] चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायसंस्पर्शजाः पञ्च्चवेदनाः कायिकी वेदनेत्युच्यते /

[145|02-145|03] रूपीन्द्रियाश्रितत्वात् /

[145|03] मनःसंस्पर्शजा पुनर्वेदना चैतसिकीत्युच्यते / चित्तमात्राश्रितत्वात् /

[145|03-145|04] अथ किं स्पर्शादुत्तरकालं वेदना भवत्याहोस्वित् समानकालम् /

[145|04-145|05] समानकालमिति वैभाषिकाः /

[145|05] अन्योन्यं सहभूहेतुत्वात् /

[145|05-145|06] कथं सहोत्पन्नयोर्जन्यजनकभावः सिध्यति /

[145|06] कथं च न सिध्यति / असामर्थ्यात् /

[145|06-145|07] जाते धर्मे धर्मस्यनास्ति सामर्थयं प्रतिज्ञा ऽविशिष्टम् /

[145|07-145|08] यदेव हीदं सहोत्पन्नयोर्जन्यजनकभावो नास्तीति तदेवेदं जाते धर्मे धर्मस्य नास्तीति /

[145|08] अन्योन्यजनकप्रसङ्गत्तर्हि / इष्टत्वाददोषः /

[145|09] इष्टमेव हि सहभूहेतोरन्योन्यफलत्वम् /

[145|09-145|10] इष्टमिदं सूत्रे त्वनिष्टं स्पर्शवेदनयोरन्योन्यफलत्वम् /

[145|10-145|11] "चक्षुःसंस्पर्श प्रतीत्य उत्पद्यते चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना न तु चक्षुःपंस्पर्शजां वेदनां प्रतीत्योत्पद्यते चक्षुःसंस्पर्श" इति वचनात् /

[145|11-145|12] जनकधर्मातिक्रमाव्चायुक्तम् /

[145|12-145|13] यो हि धर्मो यस्य धर्मस्य जनकः प्रसिद्धः स तस्मात् भिन्नकालः प्रसिद्धः /

[145|13-153|14] तद्यथा पूर्वं वीजं पश्चादङ्कुरः पूर्वं क्षीरं पश्चाद्दधि पूर्वमभिघातः पश्चाच्छन्दः पूर्वं मनः पश्चात् मनोविज्ञानमित्येवमादि /

[145|14-145|15] अन्यथा परंपरापेक्षत्वात् कार्यकारणयोः सर्वं वा युगपदुत्पद्यते न वा कदाचित् पश्चाद्विशेषाभावात् /

[145|15-145|16] नहि न सिद्धः कार्यकारणयोः पूर्वापराभावः /

[145|16] सहभावो ऽपि तु सिद्धः /

[145|16-145|18] तद्यथा चक्षुर्वज्ञानादीनां चक्षुरूपादिभिर्भूतभौतिकानां च तत्रापि पूर्वमिन्द्रियार्थौ पश्चाद्विज्ञानम् /

[145|18-145|19] पूर्वकाच्च भूतभौतिकसमुदायादुत्तर उत्पद्यत इतीष्यमाणे कः प्रतिषेधः //

[145|19] यथा तर्हि च्छायाङ्कुरयोरेवं स्पर्शवेदनयो रिति वैभाषिकाः /

[145|20] स्पर्शादुत्तरकालं वेदनेत्यपरे / इन्द्रियार्थौ हि पूर्वान्तो विज्ञानम् /

[145|20-145|21] सो ऽसौ त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः स्पर्शप्रत्ययात्पश्चाद्वेदना तृतीयक्षण इति /

[145|21-145|22] एवं तर्हि न सर्वन्त्रवज्ञाने वेदना प्राप्नोति न च सर्वं विज्ञानं स्पर्शः /

[145|22] नैष दोषः /

[145|22-145|23] पूर्वस्पर्शहेतुका ह्युत्तरत्र स्पर्शे वेदना सर्वे च स्पर्शाः सर्ववेदनकाः सर्वं च विज्ञानं स्पर्श इति /

[145|24] इदमयुक्तं वर्त्तते / किमत्रायुक्तम् /

[145|24-145|25] यदुत भिन्नालम्बनयोरपि स्पर्शयोः पूर्वस्पर्शैतुकोत्तरस्य वेदनेति /

[145|25-145|26] कथं नामान्यजातीयालम्बनस्पर्शसंभूता वेदना ऽन्यालम्बना भविष्यति येन वा चित्तेन संप्रयुक्ता ततो भिन्नालम्बनेति /

[145|26-146|01] अस्तु तर्हि तस्मिन्काले स्पर्शभूतं विज्ञानमवेदनकम् /

[146|01-146|02] तस्माच्च यत् पूर्वं विज्ञानं सवेदनकं तन्न स्पर्शः /

[146|02] प्रत्ययवैधुर्यादित्येवं सति को दोषः / महाभूमिकनियमो भिद्यते /

[146|03] "सर्वत्र चित्ते दशमहाभूमिका" इति / क्व चैष नियमः सिद्धः / शास्त्रे /

[146|03-146|04] सूत्रप्रमाणका वयं न शास्त्रप्रमाणकाः /

[146|04-146|05] उक्तं हि भगवता "सूत्रान्तप्रतिशरणैर्भवितव्यमि" ति /

[146|05-146|06] न वा एष महाभूमिकार्थः सर्वत्र चित्ते दश महाभूमिकाः संभवन्तीति /

[146|06] कस्तर्हि महाभूमिकार्थः / तिस्रो भूमयः /

[146|06-146|07] सवितर्का सविचारा भुमिः अवितर्का विचारमात्रा अवितर्का विचारा भूमिः पुनश्तिस्र कुसला भूमिः अकुशला ऽव्याकृता भुमिः /

[146|07-146|08] पुनस्तिस्रः /

[146|08] शैक्षी भूमिरशैक्षी नैवशैक्षी भुमिः /

[146|08-146|09] तद्य एतस्यां सर्वस्यां भूमौ भवन्ति ते महाभूमिकाः /

[146|09-146|10] ये कुक्शलायामेव ते कुक्शलमहाभूमिकाः /

[146|10] ये क्लिष्टायामेव ते क्लेशमहाभूमिकाः /

[146|10-146|11] ते पुनर्यथासंभवं पर्यायेणनतु सर्वे युगपदित्यपरे /

[146|11] अकुशलमहाभूमिकास्तु पाठप्रसङ्गे नासञ्जिताः /

[146|11-146|12] इदानीं पूर्वं न पठ्यन्ते स्म /

[146|12-146|14] यदि तर्हि स्पर्शादुत्तरकालल्ं वेदना सूत्रं परिहार्यं "चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः सहजाता वेदना संज्ञा चेतने"ति /

[146|14-146|15] सहजाता इत्युच्यते न स्पर्शसहजाता इति किमत्र परिहार्यम् /

[146|15-146|16] समनन्तरे ऽपि चायं सहशब्दो दृष्टस्तद्यथा "मैत्रीसहगतं स्मृतिसंवोध्यङ्गं भावयती" त्यज्ञापकमेतत् /

[146|16-146|18] यत्तर्हि सूत्र उक्तं "या च वेदना या च संज्ञा या च चेतना यच्च विज्ञानं संसृष्टा इमे धर्मा नासंसृष्टा" इत्यतो नास्ति वेदनाभिरसंसृष्टं विज्ञानम् /

[146|18] संप्रधार्यं तावदेतत् क एष सम्सृष्टार्थः /

[146|18-146|20] तत्र हि सूत्र एवमुक्तं "यद्वेदयते तच्चेतयते यच्चेतयते तस्त्संप्रजानीते यत्संप्रजानीते तद्विजानाती"ति /

[146|20-146|21] तन्न विज्ञायते किम् तावदयमेषामालम्बननियम उक्त उताहो क्षणनियम इति /

[146|21] आयुरुष्मणोः साहभाव्ये संसृष्टवचनात् सिद्धः क्षणनियमः /

[146|22] यच्चापि सूत्र उक्तं "त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः" इति /

[146|22-146|23] तत् कथं विज्ञानं चास्ति न च त्रयाणां संनिपातो न च स्पर्श इति /

[146|23-146|24] तस्मादवश्यं सर्वत्र विज्ञाने स्पर्शः स्पर्शसहजा च वेदनैष्टव्या /

[146|24] अलमतिप्रसङ्गिया कथया / प्रकृतमेवानुक्रम्यताम् //

[146|25] उक्ता समासेन चैतसिकी वेदना //

[146|26] पुनश्चाष्टादशविधा सा मनोपविचारतः // vakk_3.32 //

[146|27] सैव चैतसिकी वेदना पुनराष्टदश मनोपविचारव्यवस्थानादष्टादधा भिद्यते /

[146|27-146|28] पुनः संधिकरणं चात्र द्रष्टव्यम् /

[146|28] अष्टादशमनो पविचाराः कतमे /

[146|28-147|01] षट् सौमनस्योपचिराः षट् दौर्मनस्योपविचाराः षडुपेक्षोपविचाराः /

[147|01] कथमेषां व्यवस्थानम् / यदि स्वभावतः /

[147|02] त्रयो भविष्यन्ति / सौमनस्यदौर्मनस्योपेक्षाविचाराः /

[147|02-147|03] अथ संप्रयोगतः /

[147|03] एको भविष्यति / सर्वेषां मनः संप्रयुक्तत्वात् / अथालम्बनतः / [147|03-147|04] षट् भविष्यन्ति /

[147|04] रूपादिषड्विषयालम्बनत्वत् / त्रिभिरपि स्थापना /

[147|04-147|05] तेषां पञ्चदश रूपाद्युपविचारा असंभिन्नालम्बनाः प्रतिनियतरूपाद्यालम्बनत्वात् /

[147|05-147|06] त्रयो धर्मोपविचारा उभयथा /

[147|06] मनोपविचारा इति को ऽर्थः /

[147|06-147|07] मनः किल प्रतीत्यैते सौमनस्यदयो विषयानुपविचरन्तीति /

[147|07] विषयेषु वा मन उपविचारयन्तीत्यपरे /

[147|08] वेदनावशेन मनसो विषयेषु पुनः पुनर्विचरणात् /

[147|08-147|09] कस्मात् कायिकी वेदना न मनोपविचारः /

[147|09-147|10] नैव ह्यसौ मन एवाश्रिता नाप्युपविचारिका ऽविकल्पकत्वादित्ययोगः /

[147|10] तृतीयध्यानसुखस्य कस्मान्मनोपविचारेष्वग्रहणम् /

[147|10-147|11] आदितः किल कामधातौ मनोभूमिकसुखेन्द्रियाभावात्तत्प्रतिद्वन्द्वेन कुःखोपविचाराभावाच्चेति /

[147|12] यदि मनोभूमिका एवैते /

[147|12-147|13] यत्तर्हि सूत्र उक्तं "चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयानि रूपाण्युपविचरन्तीत्येवमादिः /

[147|13] कथम् /

[147|13-147|14] पञ्चविज्ञानकायाभिनिर्हृतत्वमभिसंधायैतदुक्तं "मनोभूमिका ह्येते /

[147|14-147|15] तद्यथा ऽशुभा चक्षुर्विज्ञानाभिनिर्हृता च मनोभूमिका चे"ति /

[147|15-147|16] अपि तु "दृष्ट्वा यावत् स्पृष्ट्वे"ति वचनात् /

[147|16-147|17] अचोद्यमेवैतत् / ये ऽप्य दृष्ट्वा यावदस्पृष्ट्वोपविचर्न्ति ते ऽपि मनोपविचाराः /

[147|17-147|18] इत्रथा हि कामधातौ रूपधात्वालम्बना रूपाद्युपविचारा न स्युः कामधात्बलम्वनाश्च रूपधातौ गन्धरसस्प्रष्टव्योपविचाराः /

[147|18-147|19] यथा तु यक्ततरं तथोक्तं यो ऽपि रूपाणि दृष्ट्वा शब्दानुपविचरति सो ऽपि मनोपविचारः /

[147|20] यथा त्वनाकुलं तथोक्तमिन्द्रियार्थस्य व्यवच्छेदतः /

[147|20-147|21] किमस्ति रूपं यत्सौमनस्यस्थानीयमेव स्यात् यावदुपेक्षास्थानीयमेव /

[147|21-147|22] अस्ति संतानं नियमय्य न त्व्बालम्बनम् //

[147|23-147|24] अथैषां मनोपविचाराणां कति कामप्रतिसंयुक्तास्तेषां च कति किमालम्बना एवं यावदारूप्यप्रतिसंयुक्ता वक्तव्याः /

[147|24] आह

[147|25] कामे स्वालम्बनाः सर्वे

[147|26] आमधातौ सर्वे ऽष्टादश सन्ति स च तेषां सर्वेषामालम्बनम् / तेषामेव

[148|01] रूपी द्वादशगोचरः /

[148|02] रूपधातुर्द्वादशानामालम्बनं षट् गन्धरसोपविचारानपास्य / तत्र तयोरभावात् /

[148|03] त्रयाणामुत्तरः

[148|04] गोचर इति वर्तते / आरुप्यधातुस्त्रयाणां धर्मोपविचाराणामालम्बनम् /

[148|04-148|05] तत्र रूपाद्यभावात् //

[148|05] उक्ताः कामप्रतिसंयुकताः /

[148|06] रूपप्रतिसंयुक्ता वक्तव्याः / तत्र तावत्

[148|07] ध्यानद्वये द्वादश

[148|08] दौर्मनस्योपविचारानपास्य / ते च द्वादश

[148|09] कामगाः // vakk_3.33 //

[148|10] कामान् गच्छन्तीति कामगाः / कामधातुमालबन्त इत्यर्थः /

[148|10-148|11] दृष्टो हि विषयाणां ग्रहणार्थे गमिप्रयोगः /

[148|11] कथमेतत् गम्यते / एवमेतत् गम्यत इति /

[148|12] स्वो ऽष्टालम्बनम्

[148|13] स एव रूपधातुस्तेषं स्वः / स एव रूपधातुस्तेषां स्वः /

[148|13-148|14] स्वो ऽष्टानां मनोपविचाराणामालम्बनं गन्धरसोपविचारांश्चतुरो हित्वा /

[148|15] आरूप्यो द्वयोः

[148|16] धर्मोपविचारयोरालम्बनम् /

[148|17] ध्यानद्वये तु षट् /

[148|18] तृतीयचतुर्थयोर्ध्यान्योः षडुपेक्षोपविचारा एव सन्ति नान्ये / तेषां पुनरालम्बनं

[148|19] कामाः षण्णां

[148|20] कामधातुः षण्णामप्यालम्बनम् /

[148|21] चतुर्णां स्वः

[148|22] रूपधातुश्चतुर्णां तत्र गन्धरसाभावात् /

[148|23] एकस्यालम्बनं परः // vakk_3.34 //

[148|24] आरुप्यधातुरेकस्यैव धर्मोपविचारस्यालम्बनम् / उक्ता रूपप्रतिसंयुक्ताः /

[149|01] आरूप्यप्रतिसंयुक्ता इदानीमुच्यन्ते /

[149|02] चत्वारो ऽरूपिसामन्ते

[149|03] आकाशानन्त्यायतनसामन्तकमत्रारूपिसामन्तकम् /

[149|03-149|04] तत्र चत्वारो रूपशब्दस्प्रष्टव्यधर्मोपविचाराः /

[149|04] ते च

[149|05] रूपगाः

[149|06] चतुर्थं हि ध्यानमेषामालम्बनम् /

[149|06-149|08] येषां तत् व्यवच्छिन्नालम्बनमस्ति येषां पुनः परिपिण्डितालम्बनं तेषां तत्रैक एव संभिन्नालम्बनो धर्मोपविचारः /

[149|09] एक ऊर्ध्वगः /

[149|10] एक एव धर्मोपविचारस्तत्रारूप्यधात्वालम्बनः /

[149|11] एको मौले

[149|12] मौले पुनरारूप्ये धर्मोपविचार एवैको ऽस्ति नान्यः / स चापि

[149|13] स्वविषयः

[149|14] आरुप्यधात्वालम्बन एव /

[149|14-149|15] नहि मौलानामारुप्याणामधरो धातुरालम्बनमिति पश्चात् प्रतिवेदविष्यामः /

[149|15] एते च मनोपविचाराः

[149|16] सर्वे ऽष्टादश सास्रवाः // vakk_3.35 //

[149|17] नास्ति कश्चिदनास्रवः / कः कतिभिः समन्वागतः /

[149|17-149|21] कामधातूपपन्नो रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्यालाभी कामावचरैः सर्वैः प्रथमद्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकैश्चतुर्भिः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनान् पर्युदस्य आरूप्यावचरेणैकेन क्लिष्टेनैवालाभी रूपावचरस्य कुशलस्य चित्तस्या वितरागः सर्वैः कामावचरैः प्रथमध्यानभुमिकैर्दशभिः /

[149|21-149|22] चतुर्भिः सौमनस्योपविचारैः क्लिष्टैर्गन्धरसालम्बनौ व्युदस्य षड्भिरूपेक्षोपविचारैरनागम्यभूमिकैः /

[149|22] द्वितीयध्यानभूमिकैरष्टाभिः /

[149|23] तृतीयचतुर्थध्यानारूप्यभूमिकैः पूर्ववत् / अनया वर्त्तन्या शेषमनुगन्तव्यम् /

[149|24-149|25] ध्यानोपपन्नस्तु कामावचरेणैकेनोपेक्षाधर्मोपविचारेण निर्माणचित्तसंप्रयुक्तेन समन्वागतो वेदितव्यः /

[149|25] अपर आह /

[149|25-150|01] अस्त्येवं मनोपविचाराणां वैभाषिकीयो ऽर्थः /

[150|01] सूत्रार्थस्त्वन्यथा दृश्यते /

[150|01-150|02] नहि यो यस्माद्वीतरागः स तदालम्बनमुपविचरतीति युक्तम् /

[150|02-150|03] अतः सास्रवा अपि न सर्वे सौमनस्यादयो मनोपविचाराः /

[150|03] किं तर्हि / सांक्लेशिका यैर्मनो विषयानुपविचरतीति /

[150|03-150|04] कथं चोपविचरति /

[150|04-150|05] अनुनीयते च प्रतिहन्यते चाप्रतिस्ङ्ख्याय चोपेक्षते येषां प्रतिपक्षेण षट् सातता विहारा भवन्ति /

[150|05-150|07] चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा नैव सुमना भवति न दुर्मना उपेक्षको विहरति स्मृतिमान् संप्रजानन् एवं यावन्मनसा धर्मान् विज्ञायेति /

[150|07-150|08] नह्यर्हतो लौकिकं नास्ति कुशलं धर्मालम्बनं सौमनस्यं यत्तु तत्सांक्लेशिकं मनस उपविचारभुतं तस्यैव प्रतिषेधो लक्ष्यत इति /

[150|08-150|09] पुनस्त एव सौमनस्यादयः षट्त्रिंशच्छास्तृपदानि भवन्ति /

[150|09] गर्धनैष्क्रम्याश्रितभेदेन /

[150|10] तद्भेदस्य शास्त्रा गमितत्वात् /

[150|10-150|11] तत्र गर्धाश्रिताः क्लिष्टा नैष्क्रम्याश्रिताः कुशलाः /

[150|11] एवमेतद्वेदनाख्यं भवाङ्गमनेकप्रकारभेदं वेदितव्यम् /

[150|11-150|12] शेषाण्यङ्गानि पुनर्नोच्यन्ते /

[150|12] किं कारणम् / यस्मात्

[150|13] उक्तं च वक्ष्यते चान्यत्

[150|14] किञ्चिदत्राङ्गमुक्तं किञ्चित् पश्चद्वक्ष्यते / तत्र विज्ञानं तावदुक्तं

[150|15] "विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिर्मन आयतनं च तदि"ति /

[150|16] षडायतनमप्युक्तं

[150|17] "तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादय" इति /

[150|18] संस्कारा भवश्च कर्मकोशस्थाने व्याख्यास्यन्ते / तृष्णोपादानानि क्लेशकोशस्थाने /

[150|19] स चैष प्रतीत्यसमुत्पादः समासतः क्लेशकर्मवस्तूनीति प्राक् ज्ञापितम् /

[150|20] अत्र तु क्लेश इष्यते /

[150|21] बीजवन्नागवन्मूलवृक्षवत्तुषवत्तथा // vakk_3.36 //

[150|22] किमस्य वीजादिभिः साधर्म्यम् /

[150|22-150|23] तद्यथा वीजादङ्कुरकाण्डपत्रादीनां प्रभवो भवत्येवं क्लेशात् क्लेशकर्मवस्तूनाम् /

[150|23-151|01] यथा नागाधिष्टितं सरो न शुष्यत्येवं क्लेशनागाधिष्ठितं जन्मसरः /

[151|01-151|02] यथा चानपोद्धृतमूला वनस्पतयश्छिन्नाश्छिन्नाः पुनरपि प्ररोहन्त्येवमनपोद्धृतक्लेशमूला गतयः /

[151|02-151|03] यथा च वृक्षाः कालेन कालल्ं पुष्पफलानां प्रसोतारो भवन्त्येवं क्लेशा अप्यसकृत् क्लेशकर्मवस्तूनां हेतुर्भवन्ति /

[151|03-151|06] यथा च तुषावनद्धास्तण्डुलाः प्ररोहणसमर्था भवन्ति न केवला एवं क्लेशप्राप्ततुषावनद्धं कर्म जन्मान्तरविरोहणे समर्थं भवति न केवलमित्येवं तावत् क्लेशो बीजादिवद्वेदितव्यः /

[151|07] तुषितण्डुलवत् कर्म तथैवौषधिपुष्पवत् /

[151|08] तुषौ ऽस्यास्तीति तुषी / तुषस्थानीयः क्लेश उक्तः /

[151|08-151|09] इदानीं तुषितण्डुलस्थानीयं कर्म्मोच्यते /

[151|09-151|10] सन्त्योषधयः फलपाकान्ता एवं कर्माणि विपच्य पुनर्विपाकानभिनिर्वर्त्तयन्ते /

[151|10-151|11] यथा च पुष्पं फलोत्पत्तवासन्नं कारणमेवं कर्माणि विपाकोत्पत्तो वेदितव्यानि /

[151|12] सिद्धान्नपानवद्वस्तु

[151|13-151|14] पथा सिद्धमन्नं पानं च केवलं परिभोगाय कल्प्यते न पुनर्विरोहाय एवं विपाकाख्यं वस्तु /

[151|14] नहि पुनर्विपाकाद्विपाकान्तरं जन्मान्तरेषु प्रवर्हते /

[151|14-151|15] यदि हि प्रवर्धेत मोक्षो न स्यात् /

[151|15-151|16] न खल्वेष जन्मसंतान एवं प्रतीत्यसमुत्पद्यमानो भवचतुष्टयं नातिक्रामति /

[151|16] यदुतान्तराभवमुपपत्तिभवं पूर्वकालभवं मरणभवं च /

[151|16-151|17] ते च व्याख्याताः /

[151|18] तस्मिन् भवचतुष्टये // vakk_3.37 //

[151|19] उपपत्तिभवः क्लिष्टः

[151|20] एकान्तेन / कतमेन क्लेशेन /

[151|21] सर्वक्लेशै स्वभूमिकैः /

[151|22] यद्भमिक उपपत्तिभवस्तद्भूमिकईरेव सर्वक्लेशैः /

[151|22-151|23] नहि स क्लेशो ऽस्ति येन प्रतिसम्धिबन्धः प्रतिविद्यते इत्याभिधर्मिकाः /

[151|23-151|24] क्लेशैरेव तु न पर्यवस्थानैः स्वतन्त्रईः /

[151|24-151|25] यद्यपि सा ऽवस्था मन्दिका यस्तु यत्राभीक्ष्णं चरित आसन्नश्च तस्य तदानीं स एव क्लेश उपतिष्ठते /

[151|25] पूर्वावेधात् /

[151|25-151|26] अन्तरभवप्रतिसंधिरप्येवमवश्यं क्लिष्टो वेदितव्यः /

[151|27] त्रिधा ऽन्ये

[151|28] अन्ये त्रयो भवास्त्रिप्रकाराः अन्तरभवादयः कुशलक्लिष्टाव्याकृताः /

[152|01] अथैषां भवानां कतमः किंप्रतिसंयुक्तः /

[152|02] त्रय आरूप्ये

[152|03] अन्तराभवं वर्जयित्वा /

[152|03-152|04] नह्यारूप्यधातुः स्थानान्तरपरिच्छिन्नो यस्य प्राप्त्यर्थमन्तराभवो ऽभिनिर्वर्तेत /

[152|04-152|05] कामरूपधात्वोरपरिसंख्यानात् सर्व एव चत्वारो भवाः सन्तीत्यनुज्ञापितं भवति /

[152|05-152|06] उक्तो यथा सत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादो विस्तरेण /

[152|07] अथ कथं सत्त्वानां स्थितिभवतीत्याह

[152|08] आहारस्थितिकं जगत् // vakk_3.38 //

[152|09-152|10] एको धर्मो भगवता स्वयमभिज्ञायाभिसंबध्याख्यातो "यदुत सर्वस्त्त्वा आहारस्थितिका" इति सूत्रपदम् /

[152|10] के पुनराहाराः / चत्वार आहाराः /

[152|10-152|11] कवडीकाराहारः प्रथमः /

[152|11] औदारिकः सूक्ष्मश्च /

[152|11-152|12] सूक्ष्मो ऽन्तराभविकानां गन्धाहारत्वात् /

[152|12]

देवानां प्राथमकल्पिकानां च निःष्यन्दाभावात् /

[152|12-152|13] तैलस्येव सिकतास्वङ्गेष्वनुप्रवेशात् /

[152|13] सूक्ष्माणां वा सूक्ष्मो बालकसंस्वेदजन्तुकादीनाम् /

[152|13-152|14] स्पर्शो द्वितीयः /

[152|14] मनःसंचेतना तृतीयः / विज्ञानमाहारश्चतुर्थः /

[152|15] तत्र पुनः

[152|16] कवडीकार आहारः कामे

[152|17] न रूपारूप्यधात्वोस्तद्वीतरागस्य तत्रोपपत्तेः / स च

[152|18] त्र्यायतनात्मकः /

[152|19] कामावचराणि गन्धरसस्प्रष्टव्यायतनानि सर्वाण्येव कवडीकार आहारः /

[152|19-152|20] कवडीकृत्याभ्यवहरणात् /

[152|20] मुखनासिकाग्रासव्यवच्छेदतः /

[152|20-152|21] च्छायातपज्वालाप्रभासु तेषां कथमाहारत्वम् /

[152|21] बाहुल्येन किलैष निर्देशः /

[152|21-152|22] यान्यपि तु नाभ्यवह्नियन्ते स्थितिं चाहरन्ति तान्यपि सूक्ष्म आहारः /

[152|22] स्नानाभ्यङ्गवदिति /

[152|22-152|23] कस्मान्न रूपायतनमाहारः /

[152|23] तदपि कवडीकृत्याभ्यवह्रियते /

[152|24] न रूपायतनं तेन स्वाक्षमुक्ताननुग्रहात् // vakk_3.39 //

[152|25] आहारो हि नाम य इन्द्रियमहाभूतानामनुग्रहाय संवर्त्तते /

[152|25-152|26] रूपायतनं चाभ्यवहरणकाले स्वमिन्द्रियं तन्महाभूतानि वा नानुगृह्णाति /

[152|26] कुत एवान्यान्यविषत्वात् /

[153|01-153|02] यदापि च दृश्यमाने सुखसौमनस्ये आदधाति तदापि तदालम्बनः सुखवेदनीयः स्पर्श आहारो भवति न रूपम् /

[153|02-153|03] मुक्तानामनागाम्यर्हेतां सुमनोज्ञमप्याहारं पश्यतामनुग्रहाभावात् /

[153|04] स्पर्शसंचेतनाविज्ञा आहाराः सास्रवास्त्रिषु /

[153|05] स्पर्शस्त्रिकसंनिपातजः /

[153|05-153|06] चेतना मनस्कर्म विज्ञानं च सास्रवाण्येवाहाराः त्रिष्वपि धातुषु संविद्यन्ते /

[153|06] किमर्थं नानास्रवाणि /

[153|06-153|07] यस्मात् भवापोषणार्थ आहारार्थः /

[153|07] तानि च भावक्षयायोत्थितानीति वैभाषिकाः /

[153|07-153|09] अपि तु सूत्र उक्तं "चत्वार इमे आहारा भूतानां सत्त्वानां स्थितये यापनायै संभवैषिणां चानुग्रहाये"ति /

[153|09] न चैवमनास्रवा धर्मा इति नाहाराः /

[153|10] भूता हि तावत्सत्त्वा उपपन्ना इति विज्ञायन्ते / अथ संभवैषिणः कतमे /

[153|11] मनोमयः संभवैषी गन्धर्वश्चान्तराभवः // vakk_3.40 //

[153|12] निर्वृत्तिश्च

[153|13] अन्तराभवो ह्येभिरभिधानैरुक्तो भगवता /

[153|13-153|14] स एव मनोनिर्जातत्वात् मनोमय उक्तः /

[153|14] शुक्रशोणितादिकं किञ्चिद्बाह्यमनुपादाय भावात् /

[153|14-153|15] संभवैषणशीलत्वात् संभवैषी /

[153|15] गन्धर्वणात् गन्धर्वः / उपपत्त्यद्भिमुखत्वादभिनिर्वृत्तिः /

[153|15-153|16] "अव्याबाधमात्मभावमभिनिर्वर्त्य सव्याबाधे लोके उपपद्यत" इति सूत्रपदात् /

[153|16-153|18] "तथास्ति पुद्गलो यस्याभिनिर्वृत्तिसंयोजनं प्रहीणं नोपपत्तिसंयोजनम्" इति सूत्र चतुःकोटिकात् /

[153|18] प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्योर्ध्वंस्रोतसो ऽनागामिनः /

[153|18-153|19] द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः /

[153|19] तृतीया ऽर्हताम् / चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा /

[153|19-153|20] भूतावा ऽर्हन्तः संभवैषिणः सतृष्णाः /

[153|21] अथ कत्याहाराः सत्त्वानां स्थितये कति संभवैषिणामनुग्रहाय /

[153|21-153|22] सर्वे ऽप्युभयथेति वैभाषिकाः /

[153|22] कवडीकाराहारो ऽपि हि तद्रागिणां पुनर्भवाय संवर्तते / उक्तं हि /

[153|23-153|24] भगवता "अत्वार इमे आहारा रोगस्य मूलल्ं गण्डस्य शल्यस्य जरामरणस्य प्रत्यय" इति /

[153|24] मनःसंचेतना ऽपि चेह स्थितये दृश्यते /

[153|24-153|26] एवं हि वर्णयन्ति दुर्भिक्षाभ्याहतेन कील पित्रा पुत्रकौ सक्तव इति भस्मना भस्त्रां परिपूर्य कीलके आसज्याश्वासितौ /

[153|26-153|27] तौ च तां परिकल्पयन्तौ चिरमप्यासितौ केनापि चोद्घाटितायां भस्मेति नैराश्यमापन्नौ व्यापन्नाविति /

[153|27-154|02] पुनश्च महासमुद्रे भग्नयानपात्राः पुरुषाः स्थलमिति महान्तं फेनपिण्डं प्रद्रुताः आमृश्य चैनं निराशा उपरेमुरिति /

[154|02-154|04] संगीतिपर्याये चोक्तं महासमुद्रादौदारिकाः प्राणिनो जलात् स्थलमभिरुह्य सिकतास्थले ऽण्डानि स्थापयित्वा सिकताभिरवष्टभ्य पुनरपि महासमुद्रे ऽवतरन्ति /

[154|04-154|05] तत्र यासां मातृणामण्डान्यारभ्य स्मृतिर्न मुष्यते तान्यण्डानि न पूतीभवन्ति यासां तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति /

[154|05] तदेतन्न वर्णयन्ति सौत्रान्तिकाः /

[154|05-154|06] मा भूत् परकीयेणाहारेणाहार इति /

[154|06] एवं तु वर्णयन्ति /

[154|06-154|07] येषामण्डानां मातरमारभ्य स्मृतिर्न मुष्यते तानि न पूतीभवन्ति /

[154|07-154|08] येषां तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति /

[154|08] तस्याः स्पर्शावस्थायाः स्मरन्तीति /

[154|09] अथ कस्माच्चत्वार एवाहाराः /

[154|09-154|10] ननु च सर्व एव सास्रवा धर्मा भवानां पोषकाः /

[154|10] यद्यप्येतदेवं तथापि प्रधान्येनोक्तम्

[154|11] इह पुष्ट्यर्थमाश्रयाश्रितयोर्द्वयम् /

[154|12] द्वयमन्यभवाक्ष्पनिवृत्त्यर्थं यथाक्रमम् // vakk_3.41 //

[154|13] आश्रयो हि सेन्द्रियः कायः / तस्य पुष्टये कवडीकाराहाराः /

[154|13-154|14] आश्रिताश्चित्तचैत्तास्तेषां पुष्टये स्पर्शः /

[154|14] अनयोस्तावदिहोत्पन्नस्य भवस्य पोषणे प्राधान्यम् /

[154|14-154|16] मनःसंचेतनया पुनर्भवस्याक्षेपः आक्षिप्तस्य पुनः कर्मपरिभाविताद्विज्ञानवीजादभिनिर्वृत्तिरित्यनयोरनुत्पन्नस्य भवस्याकरणे प्राधान्यम् /

[154|16] अतश्चत्वार उक्ताः /

[154|16-154|17] पूर्वकौ हि द्वौ धात्रीस्थानीयौ जातस्य पोषकत्वात् /

[154|17] उत्तरौ मातृस्थानीयौ जनकत्वादिति /

[154|18] यः कश्चित् कवडीकारः सर्वः स आहारः /

[154|18-154|19] स्यात् कवडीकारो नाहार इति चतुष्कोटिकम् /

[154|19-154|20] प्रथमा कोटिर्यं कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामपचयो भवति महाभूतानां च परिभेदः /

[154|20] द्वितीया कोटिस्त्रय आहाराः /

[154|20-154|21] तृतीया यं कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामुपचयो भवति महाभूतानां च वृद्धिः /

[154|21-154|22] चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा /

[154|22-154|23] एवं स्पर्शदिभिरपि यथायोगं चतुःकोटिकानि कर्त्तव्यानि /

[154|23-154|24] स्यात् स्पर्शादीन् प्रतीत्येन्द्रियाणामुपचयो महाभूतानां च वृद्धिर्न च त आहाराः /

[154|24] स्यादन्यभूमिकाननास्रवांश्च /

[154|24-154|25] यो ऽपि हि परिभुक्तो भोक्तुर्बाधामादधाति सो ऽप्याहार एव /

[154|25] आपाते ऽनुग्रहात् /

[154|25-154|26] द्वयोर्हि कालयोराहार आहारकृत्यं करोति परिभुज्यमानो जीर्यंश्चेति वैभाषिकाः /

[154|26] अथ कस्यां गतौ कत्याहाराः /

[154|27] सर्वासु सर्वे / एवं योनिष्वपि / कथं नरकेषु कवडीकार आहारः /

[154|27-154|28] प्रदीप्तायस्पिण्डाः स्वथितं च ताम्राम् /

[154|28-155|01] यद्यूपघातको ऽप्याहारो भवति चतुःकोटिकं बाध्यते प्रकरणग्रन्थश्च "कवडीकार आहारः कतमः /

[155|01-155|03] यं कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामुपचयो भवति महाभुतानां च वृद्धिर्यापना ऽनुयापनेति विस्तरेण यावद्विज्ञानम् /"

[155|03] उपचयाहाराभिसंधिवचनादविरोधः /

[155|03-155|04] अपचयाहारस्तु नरकेक्षु लक्षणप्राप्तत्वात् /

[155|04] सो ऽपि हि जिघत्सां पिपासां हन्तुं समर्थ इति /

[155|04-155|05] अपितु प्रत्येकनरकेषु मनुष्यवत् कवडीकाराहारसद्भावाद्युक्तं पाञ्चगतिकत्वम् /

[155|05-155|07] उक्तं भगवता "यश्च बाह्यकानामृषीणां कामेभ्यो वीतरागाणां शतं भोजयेद्यश्चैकं जम्बूषण्डगतं पृथगजनम् /

[155|07] अतो दानादिदं दानं महाफलतरमि"ति /

[155|07-155|08] को ऽयं जम्बूषण्डगतो नाम पृथग्जनः /

[155|08] जम्बूद्वीपनिवासिनः कुक्षिमन्त इत्येके /

[155|08-155|09] तदेतन्न युक्तमेकमिति वचनात् /

[155|09] कश्चात्र विशेषः /

[155|09-155|10] स्याद्यदि भूयसः पृथग्जनान् भोजयित्वा भूयः पुण्यं स्यात् नाल्पीयसो वीतरागानिति /

[155|10] संनिकृष्टो बोधिसत्त्व इत्यपरे /

[155|11] तदेतन्न वर्णयन्ति "बहुतरं हि तस्मै दत्वा पुण्यं नार्हत्कोटिभ्य" इति /

[155|11-155|12] अतो निर्वेधभागीयलाभी पृथग्जन एषोऽभिप्रेतः इति वैभाषिकाः /

[155|12-155|13] नत्वियमन्वर्था संज्ञा नापिक्वचित्परिभाषिता सूत्रे शास्त्रे वा /

[155|13-155|14] जम्बूषण्डगतो निर्वेधभागीयलाभीति परिकल्प एवायं केवलः /

[155|14] बोधिसत्त्व एव त्वेषु जम्बूद्वीपषण्डेषु निषण्णो युज्यते /

[155|14-155|15] स हि पृथग्जन कामवैराग्यसंबन्धेन तदानीं तेभ्यो विशिष्यमाण उक्त इति /

[155|15-155|16] अनन्तेभ्यो ऽपि हि स तेभ्यो विशिष्यमाणः /

[155|16] शतग्रहणं तु पूर्वाधिकारात् /

[155|16-155|17] इत्थं चैतदेवं यदेवं पर्युदस्य बाह्यकेभ्य एव स्रोतापत्ति फलप्रतिपन्नकं विशेषयांबभूव /

[155|17-155|18] अन्यथा हि जम्बूषण्डगतादेव व्यशेषयिष्यत् /

[155|18-155|19] उक्तो यथा सत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादो यथावस्थितिश्च्युतिरप्युक्ता यथायुःक्षयादिभिः /

[155|20] इदमिदानीं वक्तव्यम् / कतमस्मिन् विज्ञाने वर्तमाने च्युत्युपपत्ती भवत इत्याह

[155|21] छेदसंधान वैराग्यहानिच्युत्युपपत्त्यः /

[155|22] मनोविज्ञान एवेष्टाः

[155|23-155|24] कुशलल्मूलसमुच्छेदः कुशलमूलप्रतिसंधानं धातुभूमिवैराग्यं परिहाणिश्च्युतिरुपपत्तिश्च /

[155|24] एते षट् धर्मा मनोविज्ञान एवेष्यन्ते नान्यत्र /

[155|24-155|25] उपपत्तिवचनादन्तराभवप्रतिसंधिरप्युक्तरूपो वेदितव्यः /

[155|25] वेदनायां तु

[156|01] उपेक्षायां च्युतोद्भवौ // vakk_3.42 //

[156|02] च्युतिरेव च्युतमुपपत्तिरुद्भवः /

[156|02-156|03] एतावदुःखासुखायां वेदनायां भवतस्तस्या अपटुत्वात् /

[156|03] इतरे हि वेदने पट्व्यौ / न च पटुविज्ञाने च्युत्युपपत्ती युज्येते /

[156|03-156|04] तत्रापि च मनोविज्ञाने ऽपि

[156|05] नैकाग्राचित्तयोरेतौ

[156|06] च्युतोद्भवाविति वर्तते / नहि समाहितचित्तस्यास्ति च्युतिरुपपत्तिर्वा /

[156|06-156|07] विसभागभूमिकत्वादभिसंस्कारिकत्वादनुग्राहकत्वाच्च /

[156|07-156|08] नाप्यचित्तस्य सा नह्यचित्तक उपक्रमितुं शस्येत /

[156|08-156|09] यदा चास्याश्रयो विपरिणन्तुमारभते तदावश्यमस्य तदाश्रयप्रतिबद्धं चित्तं संमुखीभूय पश्चात् प्रच्यवेत नान्यथा /

[156|09-156|10] उपपत्तौ च चित्तच्छेदहेत्वभावाद्विना च क्लेशेनानुपपत्तेरयुक्तमचित्तकत्वम् /

[156|11] मरणभवस्त्रिप्रकार इत्युक्तम् / अर्हस्तु

[156|12] निर्वात्यव्याकृतद्वये /

[156|13] ऐर्यापथिके विपाकचित्ते वा / अस्ति चेत्कामधातौ विपाक उपेक्षा /

[156|13-156|14] नास्ति चेदैर्यापथिक एव /

[156|14] किमर्थमव्याकृट एव नान्यस्मिन् /

[156|14-156|15] तद्वि चित्तच्छेदानुकूलं दुर्बलत्वात् /

[156|16] अथ म्रियमाणस्य कस्मिन् शरीरप्रदेशे विज्ञानं निरुध्यते /

[156|16-156|17] सकृन्मरणे समनस्कं कायेन्द्रियं सहसाऽन्तर्दीयते /

[156|17] यदि तु क्रमेण च्यवते ततः

[156|18] क्रमच्युतौ पादनाभिहृदयेषु मनश्च्युतिः // vakk_3.43 //

[156|19] अधोनृसुरगाजानां

[156|20] अधो गच्छन्तीत्यधोगा अपायगामिनः / नृन् गच्छन्तीति नृगा मनुष्यगामिनः /

[156|20-156|21] सुरान् गच्छन्तीति सुरगा देवगामिनः /

[156|21-156|22] तेषां यथासंख्यं पादयोर्नाभ्यां हृदये च विज्ञानं संनिरुध्यते /

[156|22] न पुनर्जायन्त इत्यजा अर्हन्तः / तेषामपि हृदये विज्ञानं निरुध्यते /

[156|23] मूर्ध्नीत्यपरे /

[156|23-156|24] कायेन्द्रियस्य तेषु निरोधात् कायेन्द्रियं हि म्रियमाणस्य तप्त इवोपले जलं निष्ठ्यूतं संकोचमापद्यमानं पादादिष्वन्तर्धीयत इति /

[156|24-156|25] एवं च पुनः क्रमेण मरणम् /

[156|25] प्राणिनां प्रायेण मर्मच्छेदवेदनाभ्यां हतानां जायते /

[156|26] मर्मच्छेदस्त्वबादिभिः /

[156|27] शरीरप्रदेशाः केचिदुपहन्यमाना मरणमानयन्ति /

[156|27-157|01] ते ह्येतदुच्यन्ते मर्माणीति /

[157|01-157|03] तानि चाप्तेजोवायुधातूनामन्यतमेनातिप्रायं गतेन निशितशस्त्रसंपातस्यर्धिनाडीतीब्राभिर्वेदनाभिः छिद्यन्त इव न च पुनस्तानि काष्ठादिवच्छिद्यन्ते छिन्नबद्वा पुनर्न चेष्टन्त इति च्छिन्नान्युच्यन्ते /

[157|03-157|04] कस्मान्न पृथिवीधातुना /

[157|04] चतुर्थदोषाभावात् / वातपित्तश्लेष्माणो हि त्रयो दोषाः /

[157|04-157|05] ते चाप्तेजोवायुधातुप्रधाना यथायोगमिति /

[157|05] भाजनलोकसंवर्त्तनीसाधर्म्येणेत्यपरे /

[157|05-157|06] देवेषु नास्ति मर्मच्छेदः /

[157|06] किं तु च्यवनधर्मणो देवपुत्रस्य पञ्चोपनिमित्तानि प्रादुर्भवन्ति /

[157|07-157|09] वस्त्राणामाभरणानां च मनोज्ञः शब्दो निश्चरति शरीरप्रभा मन्दीभवति स्नातस्योदबिन्दवः काये संतिष्ठन्ते चपलात्मना ऽप्येकत्र विषये बुद्धिरवतिष्ठते उन्मेषनिमेषौ चाक्ष्णोः संभवतः /

[157|09] एतानि तु व्यभिचारीणि /

[157|09-157|10] पञ्च पुनर्निमित्तानि मरणं नातिवर्त्तन्ते /

[157|10-157|11] वासांसि क्लिश्यन्ति माला म्लायन्ति कक्षाभ्यां स्वेदो मुच्यते दौर्गन्ध्यं कायेऽवक्रामति स्वे चासने देवपुत्रो नाभिरमते /

[157|11-157|12] सोऽयं सत्त्वलोक एवमुत्पद्यमानस्तिष्ठन् च्यवमनश्च त्रिषु राशिषु स्थापितो भगवता /

[157|12-157|13] त्रयो राशयः /

[157|13-157|14] सम्यक्त्वनियतो राशिर्मिथ्यात्वनियतो राशिरनियतो राशिरिति /

[157|14] तत्र पुनः

[157|15] सम्यङ्मिथ्यात्वनियता आर्यानन्तर्यकारिणः // vakk_3.44 //

[157|16] "सम्यक्त्वं कतमत् /

[157|16-157|17] यत्तत्पर्यादाय रागप्रहाणं पर्यादाय द्वेषप्रहाणं पर्यादाय मोहप्रहाणं पर्यादाय सर्वक्लेशप्रहाणमिदमुच्यते सम्यक्त्व"मिति सूत्रम् /

[157|17] आर्याः कतमे /

[157|18] येषामनास्रवो मार्ग उत्पन्नः / आराद्याताः पापकेभ्यो धर्मेभ्य इत्यार्याः /

[157|18-157|19] आत्यन्तिकविसंयोगप्राप्तिलाभात् /

[157|19-157|20] एते हि क्लेशक्षये नियतत्वात् सम्यक्त्वनियताः मोक्षभागीयलाभिनो ऽप्यवश्यं परिनिर्वाणधर्माण इति /

[157|20] कस्मान्न सम्यक्त्वे नियताः /

[157|21] ते हि मिथ्यात्वेऽपि नियता भवेयुः /

[157|21-157|22] न च ते कालनियमेन सम्यक्त्वे नियता यथा सप्तकृत्वः परमादयः /

[157|22] मिथ्यात्वं कतमत् /

[157|22-157|23] नरकाः प्रेतास्तिर्यञ्च इदमुच्यते मिथ्यात्वम् /

[157|23] तत्रानन्तर्यकारिणो नरके नियतत्वान्मिथ्यात्वनियताः /

[157|23-157|24] नियतेभ्योऽन्येऽनियता इति सिद्धम् /

[157|24] प्रत्ययापेक्षं हि तेषामुभयभाक्त्वमनुभयभाक्त्वं च /

[157|25] उक्तः सत्त्वलोको भाजनलोक इदानीं वक्तव्यः /

[157|26-157|27] तत्र भाजनलोकस्य संनिवेशमुशन्त्यधः / लक्षषोडशकोद्वेधमसंख्यं वायुमण्डलम् // vakk_3.45 //

[158|01] त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातोरेवं संनिवेशमिच्छन्ति /

[158|01-158|02] यदुताकाशष्प्रतिष्ठमधस्ताद्वायुमण्डलमभिनिर्वृत्तं सर्वसत्त्वानाम् /

[158|02-158|04] कर्माधिपत्येन तस्य योजनलक्षाणां षोडशकमुद्वेधः परिणाहेनासंख्यं तथा च दृढंं यन्महालग्नोऽपि वज्रेण भेत्तुमशक्तः /

[158|04] तस्योपरिष्टात्

[158|05] अपामेकादशोद्वेधं सहस्राणि च विंशतिः //

[158|06] मण्डलमिति वर्त्तते /

[158|06-158|07] तस्मिन् वायुमण्दले सत्त्वानां कर्मभिर्मेघाः संभूयाक्षमात्राभिर्धाराभिरभिवर्षन्ति /

[158|07] तत् भवत्यषां मण्डलम् /

[158|07-158|08] तस्य योजनानामेकादशलक्षाण्यूर्ध्वेऽधो विंशतिश्च सहस्राणि / [158|08] कथं ता आपो न तिर्यङ्ग्विस्रवन्ति /

[158|08-158|09] सत्त्वानां कर्माधिपत्येन /

[158|09-158|10] यथा हि भुक्तं पीतमन्नं पानं च नापक्वं पक्वाशयमापतती त्येके /

[158|10] कुसूलन्यायेन वायुना संधार्यन्त इति निकायान्तरीयाः /

[158|10-158|12] ताश्च पुनरापः सत्त्वानां कर्मप्रभावसंभूतैर्वायुभिरावर्त्यमाना उपरिष्टात्काञ्चनीभवन्ति पक्वक्षीरीशरीभावयोगेन /

[158|12] तत् भवत्यषां मण्डलम् /

[158|13] अष्टलक्षोच्छ्रयं पश्चाच्छेषं भवति काञ्चनम् // vakk_3.46 //

[158|14] किं च शेषम् / त्रयो लक्ल्षाः सहस्राणि च विंशतिः /

[158|14-158|15] सा काञ्चनमयी मही भवत्यपामुपरिष्टात् उक्तो जलकाञ्चनमण्डलोच्छ्रायः /

[158|16-158|17] तिर्यक् त्रीणि सहस्राणि सार्धं शतचतुष्टयम् / लक्षद्वादशकं चैव जलकाञ्चनमण्डलम् // vakk_3.47 //

[158|18] समानं ह्येतदुभयं विस्तारतः /

[158|19] समन्ततस्तु त्रिगुणं

[158|20-158|21] समन्ततः परिक्षेपेण तु परिगण्यमानं त्रिगुणं जायते षट्त्रिंशल्लक्षा दशसहस्राणि सार्धानि च त्रीणि शतानि योजनानाम् /

[158|21-158|22] यच्च तत्काञ्चनमयं महीमण्डलमपामुपरिष्टात् संनिविष्टं

[158|23-158|24] तत्र मेरुर्युगन्धरः / ईशाधारः खदिरकः सुदर्शनगिरिस्तथा // vakk_3.48 //

[159|01] अश्वकर्णो विनितको निमिन्धरगिरिः

[159|02] इतीमे काञ्चनमण्डलप्रतिष्ठा अष्टौ महापर्वताः / मध्ये सुमेरुः /

[159|02-159|03] शेषाः सुमेरुपरिचायावस्थिताः /

[159|03-159|04] तस्यान्यसप्तपर्वतप्राकारपरिक्षिप्तस्य यो बाह्यः पर्वते निमिन्धरगिरिः /

[159|05] ततः /

[159|06] द्वीपाः

[159|07] ततो बहिश्चत्वारो द्वीपाः / तेभ्यः पुनः

[159|08] बहिश्चक्रवाडः

[159|09] तेन चातुर्द्विपकश्चक्रीकृतः / तेषां तु

[159|10] सप्त हैमाः स आयसः // vakk_3.49 //

[159|11] युगन्धरादयः सप्त पर्वताः सौवऋणाश्चक्रवाडः शस्त्रकः /

[159|12] चतूरत्नमयो मेरुः

[159|13] सुवर्णमयो रूप्यमयो वैदूर्यमयः स्फटिकमयश्च यथासंख्यं चतुर्षु पार्श्वेषु /

[159|13-159|14] यच्च यन्मयं पार्श्वं सुमेरोस्तस्यानुभावेन तद्वर्ण तस्यां दिशि नभो दृश्यते /

[159|14-159|15] जाम्बूद्वीपकमस्य पार्श्वं वैदूर्यमयं वर्णयन्ति /

[159|15-159|16] तस्येह प्रभानुरागेण वैदूर्यमयं नभो दृश्यत इति /

[159|17] अथ कथं तेषां संभवः /

[159|17-159|18] काञ्चनमय्यां पृथिव्यां पुनर्वारिधारा अतिपतन्ति /

[159|18-159|19] ता ह्यापो नानाविधबीजगर्भा बहुविधप्रभावभिन्नैर्वायुभिर्मथ्यमानास्तां तां जातिं परिणमयन्ति /

[159|19-159|20] एवं च पुनः परिणमयन्ति यद्भिन्नजातीयस्य कार्यविशेषोत्पत्तावसमवधानेन प्रत्ययीभवन्ति /

[159|20-159|21] न तु खलु यथा सांख्यानां परिणामः /

[159|21] कथं च सांख्यानां परिणामः /

[159|21-159|22] अवस्थितस्य द्रव्यस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ धर्मान्तरप्रादुर्भाव इति /

[159|22] कश्चात्र दोषः /

[159|22-159|23] स एव हि धर्मी न संविद्यते यस्यावस्थितस्य धर्माणां परिणामः कस्प्येत /

[159|23-159|24] कश्चैंवमाह धर्मेभ्योऽन्यो धर्मीति /

[159|24] तस्यैव तु द्रव्यस्यान्यथीभावमात्रं परिणामः /

[159|24-159|25] एवमप्ययुक्तम् /

[159|25] किमत्रायुक्तम् / तदेव चेदं न चेदं तथेति अपूर्वैषा वायो युक्तिः /

[159|25-159|26] एवं च पुनः संभूताः सुवर्णादयः कर्मप्रभावात् प्रेरितैर्वायुभिः समाहृत्य राशीक्रियन्ते /

[159|26-159|27] त एते पर्वताश्च भवन्ति द्वीपाश्च /

[159|27] ते पुनः सुमेवदयश्चक्रवाडपर्यन्ताः पर्वताः

[160|01] जलेऽशीतिसहस्रके /

[160|02] मग्नाः

[160|03] काञ्चनमय्याः पृथिव्या उपर्यशीतिय्योजनसहस्राण्युदकं तत्र ते मग्नाः /

[160|04] ऊर्ध्वं जलात् मेरुर्भूयो ऽशीतिसहस्रकः // vakk_3.50 //

[160|05] इति हि मेरोः षष्टि योजनशतसहस्रं समुच्छ्रयः /

[160|06] अर्धार्धहानिरष्टासु

[160|07] जलादूर्ध्वं यावान्सुमेरुस्ततोऽर्धेन युगन्धरश्चत्वारिंशद्योजनसहस्राणि /

[160|07-160|09] ततो ऽर्धेन ईशाधर इत्येवमन्येष्वप्यर्धार्धहानिर्वेदितव्या यावन्निमिन्धरार्धेनार्धत्रयोदशोत्तराणि त्रीणि योजनशतानि चक्रवाडः /

[160|10] समोच्छ्रायघनाश्च ते /

[160|11] यावानेव चैषां जलादूर्ध्वं समुच्छ्रायस्तावानेव घनो विस्तार इत्यर्थः /

[160|12] शीताः सप्तान्तराण्येषां

[160|13-160|14] एषां च निमिन्धरान्तनां पर्वतानां सप्तान्तराणि सप्त शीता उच्यन्ते पूर्णा अष्टाङ्गोपेतस्य पानीयस्य /

[160|14-160|15] तद्धि पानीयं शीतलं च स्वादु च लघु च मृदु चाच्छं च निष्प्रतिकं च पिबतश्च कण्ठं न क्षिणोति पीतं च कुक्षिं न व्याबाधते /

[160|16] तासां च पुनः

[160|17] आद्याशीतिसहस्रिका // vakk_3.51 //

[160|18] सुमेरुयुगन्धरान्तरं प्रथमा शीता / अशीतिर्योजनसहस्राणि वैपुल्येन /

[160|19] आभ्यन्तरः समुद्रोऽसौ

[160|20] द्वौ हि समुद्रावाभ्यन्तरो बाह्यश्च / तदाऽसौ शीताऽभ्यन्तरः समुद्रः

[160|21] त्रिगुणः स तु पार्श्वतः /

[160|22] अशीतिर्योजनसहस्राण्यस्य वैपुल्यमुक्तम् /

[160|22-160|23] पार्श्वतस्रिगुणो भवति युगन्धरतीरेण गण्यमानः चत्वारिंशत् सहस्राणि लक्षद्वयं च /

[161|01] अर्धार्धेनापराः शीताः

[161|02-161|03] युगन्धरस्येषाधारस्य चान्तरं द्वितीया शीता अर्धेन प्रथमायाश्चत्वारिंशत् योजनसहस्राणि /

[161|03-161|04] ततो ऽर्धेन पुनस्तृतीयेत्येवमर्धार्धेनापराः शीताः भवन्ति /

[161|04] यावदर्धत्रयोदशशतानि सप्तमी शीता /

[161|04-161|05] दैर्ध्यं तु तासां न परिसंख्यातमतिबहुप्रकर्षविसर्पणात् /

[161|06] शेषं बाह्यो महोदधेः // vakk_3.52 //

[161|07] किं शेषम् / निमिन्धरचक्रवाडयोरन्तरम् /

[161|07-161|08] तद्धि बाह्यो महासमुद्रो लवणं पूर्णः ह्षारोदकस्य /

[161|08] स खलु विस्तारेण योजनानां

[161|09] लक्षत्रयं सहस्राणि विंशतिर्द्वे च

[161|10] तत्र चत्वारो द्वीपाश्चतुर्षु सुमेरुपार्श्वेषु /

[161|11] तत्र तु /

[161|12] जम्बूद्वीपो द्विसाहस्रस्त्रिपार्श्वः शकटाकृतिः // vakk_3.53 //

[161|13] साहस्राणि त्रीणि पार्श्वान्यस्य शकटस्येवाकृतिः /

[161|13-161|15] तस्य च मध्ये काञ्चनमय्यां पृथिव्यां वज्रासनमभिनिर्वृत्तं यस्मिन्निषद्य सर्वे बोधिसत्त्वा वज्रोपमं समाधिमुत्पादयन्ति //

[161|15] नहि तमन्य आश्रयः प्रदेशो वा सोढुं समर्थः /

[161|16] सार्धत्रियोजनं त्वेकं

[161|17] च्तुर्थमस्य पार्श्वं सार्धानि त्रीणि योजनानि / अत एव ह्यसौ शकटाकृतिः /

[161|18] प्राग्विदेहोऽर्धचन्द्रवत् /

[161|19] इतः पूर्वेण सुमेरुपार्श्वे पूर्वं विदेहो द्वीपः / सो ऽर्धचन्द्र इवाभिनिर्वृत्तः /

[161|19-161|20] परिमाणतस्तु

[161|21] पार्श्वत्रयं तथा ऽस्य

[161|22] यथा जम्बूद्वीपस्य द्वे द्वे योजनसहस्रे /

[161|23] एकं सार्धं त्रिशतयोजनम् // vakk_3.54 //

[161|24] चतुर्थं पार्श्वं सार्धानि त्रीणि योजनशतानि /

[161|25] गोदानीयः सहस्राणि सप्त सार्धानि मण्डलः /

[162|01-162|02] इतः पश्चिमेन सुमेरुपार्श्वे ऽपरगोदानीयो द्वीपः सार्धानि सप्त योजनसहस्राणि साकल्येन /

[162|02] मण्डलश्चासौ पूर्णचन्द्रवत् /

[162|03] सार्धे द्वे मध्यमस्य

[162|04] मध्यमस्यार्धतृतीये योजनसहस्रे /

[162|05] अष्टौ चतुरस्रः कुरुः समः // vakk_3.55 //

[162|06] इह उत्तरेण सुमेरुपार्श्वे उत्तरकुरुद्वीपः /

[162|06-162|07] सो ऽष्टौ योजनसहस्राणि साकल्येन चतुरस्रः /

[162|07] कृत्यापीठिकावत् /

[162|07-162|08] सर्वेषु च पार्श्वेषु समो यथैकं पार्श्वं द्वियोजनसहस्रे /

[162|08] तथा ऽन्यानि स्तोकमपि नाधिकम् /

[162|08-162|09] यश्च द्वीपो यदाकृतिस्तदाकृतीन्येव तत्र मनुष्याणां मुखानि /