अभिधर्मकोशभाष्य

[097|15] उक्ता हेतवः फलानि च //

[097|16-097|17] तत्र कतमे धर्माः कतिभिः हेतुभिरुत्पद्यन्त इत्याह समासत इमे चतुर्विधा धर्मास्तद्यथा क्लिष्टा धर्मा विपाकजाः प्रथमानास्रवास्तेभ्यश्च शेषाः /

[097|17-097|18] के पुनः शेषाः /

[097|18] विपाकवर्ज्याः अव्याकृताः प्रथमानास्रवक्षणवर्ज्याश्च कुशला इति /

[097|18-097|19] एते चतुर्विधा धर्माः /

[097|20-097|21] क्लिष्टा विपाकजाः शेषाः प्रथमार्या यथाक्रमम् / विपाकं सर्वगं हित्वा तौ सभागं च शेषजाः // vakk_2.60 //

[097|22] क्लिष्टा धर्मा विपाकहेतुं हित्वा शेषेभ्यः पञ्चभ्यो जायन्ते /

[097|22-097|23] विपाकजा सर्वत्रगहेतुं हेत्वा शेषेभ्यः पञ्चभ्य एव /

[097|23-097|24] शेषा धर्मास्तौ विपाकसर्वत्रगहेतू हित्वा शेषेभ्यश्चतुर्भ्र्यो जायन्ते /

[097|24-097|25] प्रथमानास्रवास्तौ च विपाकसर्वत्रगहेतू सभागहेतुं च हित्वा शेषेभ्यः त्रिभ्यो जायन्ते /

[097|26] कतमे इमे धर्माश्चतुर्विधा निर्दिष्टा इत्याह

[097|27] चित्तचैत्ताः

[097|28] अथ ये चित्तविप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्मास्ते कथमित्याह /

[097|29] तथा ऽन्ये ऽपि संप्रयुक्तकवर्जिताः /

[097|30-098|01] प्रयुक्तकहेतुनैकेन वर्जिताः अन्ये ऽपि क्लिष्टादयो धर्मास्तथैवोत्पद्यन्ते यथा चित्तचईत्ताः /

[098|01] तत्र क्लिष्टाश्चतुभ्र्यो विपाकजाश्च /

[098|01-098|02] शेषास्त्रिभ्यः प्रथमानास्रवा द्वाभ्याम् /

[098|02] एकहेतुसंभूतो नास्ति धर्मः //

समाप्तो हेतुविस्तरः //

[098|03] प्रत्ययाः कतमे /

[098|04] चत्वारः प्रत्यया उक्ताः

[098|05] क्ववोक्ताः / सूत्रे / "चतस्रः प्रत्ययताः /

[098|05-098|06] हेतुप्रत्ययता समनन्तरप्रत्ययता आलम्बनप्रत्ययता अधिपतिप्रत्ययता चे"ति /

[098|06] प्रत्ययजातिः प्रत्ययता / तत्र

[098|07] हेत्वाख्यः पञ्च हेतवः // vakk_2.61 //

[098|08] कारणहेतुवर्ज्याः पण्य्च हेतवो हेतुप्रत्ययः /

[098|09] चित्तचैत्ता अचरमा उत्पन्नाः समनन्तरः /

[098|10] अर्हतः पश्चिमानपास्योत्पन्नाश्चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्ययः /

[098|10-098|11] समश्चायमनन्तरश्च प्रत्यय इति समनन्तरप्रत्ययः /

[098|11] अत एव रूपं न समनन्तरप्रत्ययो विषमोत्पत्तेः /

[098|12-098|13] तथाहि कामावचरस्य रूपस्यानन्तरं कदाचित् कामावचरं रूपावचरं चाविज्ञप्तिरूपमुत्पद्यते कदाचित्कामावचरं चानास्रवं चेति व्याकुलो रूपसंमुखीभावः /

[098|14-098|15] अव्याकुलस्तु समनन्तरप्रत्ययः अनिरुद्ध एवैकस्मिन्नौप चयिकरूपसन्ताने द्वितीयोत्पत्तेरिति भदन्तवसुमित्रः /

[098|15] अल्पबहुतरोत्पत्तेरिति भदन्तः /

[098|15-098|16] कदाचिद्धि महतो रूपादल्पमुत्पद्यते /

[098|16] तद्यथा पलालराशेर्भस्म / कदाचिदल्पाद्वहूत्पद्यते /

[098|16-098|17] तद्यथा वटनिकायाः क्रमेण यावदनेकशाखावरोहो न्यग्रोध इति /

[098|17-098|18] ननु चास्ति चैत्ताना मप्यल्पबहुतरोत्पत्तिः /

[098|18-098|19] कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तेसु सवितर्कसविचारादौ च समाधित्रये /

[098|19] अस्ति जात्यन्तरं प्रति न स्वजातिम् /

[098|19-098|20] नहि कदाचिद्वहुतरा वेदनोत्पद्यते संज्ञादयो वा /

[098|20-098|21] किं पुनः स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययो भवति /

[098|21] नैतदस्ति /

[098|21-098|22] सकल एव कलापः सकलस्य कलापान्तरस्य समनन्तरप्रत्ययो नत्वल्पकाद्वेदनादिद्रव्यात् प्रभूतं वेदनादि द्रव्यमुत्पद्यत इत्येतावदेवात्रोत्तम् /

[098|23] सन्तानसभागिकास्तु मन्यन्ते "स्वजातेरेव समनन्तरप्रत्ययः /

[098|23-098|24] तद्यथा चित्तं चित्तस्यैव वेदना वेदनाया एवे"ति विस्तरः /

[098|24-098|26] यदा त्वक्लिष्टान्तरं क्लिष्टमुत्पद्यते तस्य क्लेशस्य पूर्वनिरुद्धः क्लेशः समनन्तरप्रत्ययस्तद्यथा निरोधसमापत्तिचित्तं व्युत्थानचित्तस्येति /

[098|26] तदेतन्न वत्स्र्यते /

[098|26-098|27] प्रथमानास्रवचित्तानुत्पत्तिप्रसङ्गत् चित्तविप्रयुक्ता अपि संस्काराः /

[098|27-098|29] अत एव व्याकुलसंमुखीभावान्न समनन्तरप्रत्ययस्त्रैवातुकाप्रतिसंयुक्तानां युगपत् संमुखीभावात् / [098|29] कस्मादनागतो नेष्यते समनन्तरप्रत्ययः /

[098|29-099|01] व्याकुलत्वादनागतस्याध्वनः पूर्वोत्तरता ऽभावात् /

[099|01-099|02] कथं तर्हि भगवान् जानाति अमुष्यानागतत्त्यानन्तरमिदमनागतं भावीति /

[099|02] अतीतसांप्रतानुमानात् /

[099|02-099|03] अतीतं किलाध्वानं पश्यति भगवानेवञ्जातीयकात्कर्मणः एवञ्जातीयको वीपाकः उत्पन्नो धर्माद्वा धर्मः /

[099|04] इदं चापि संप्रत्येवञ्जातीयकं कर्म /

[099|04-099|05] तस्मादतो ऽप्येवञ्जातीयको विपाक उत्पत्स्यते धर्माद्वा धर्म इति जानाति /

[099|05] नचान्यत् ज्ञानमानुमानिकं भवति /

[099|05-099|07] यस्मादतीतसांप्रतानुमानेन भगवान् विकीर्णान्यनागतानि द्रव्याणि प्रत्यक्षमीक्षित्वा जानात्यनेन पुद्गलेनैवंविधं कर्म कुर्वतेदमनागतं फलं परिगृहीतमिति /

[099|07-099|08] एवं तर्हि भगवान् पूर्वान्तमदृष्ट्वा ऽपरान्तं न जानीयात् /

[099|08] अन्ये पुनराहुः /

[099|08-099|10] फलचिह्नभूतः सत्त्वानां सन्ततौ चित्तविप्रयुक्तः संस्कारविशेषो ऽस्ति यं व्यवलोक्य भगवाननागतं जानात्यसंमुखीकृत्वापि ध्यानमभिज्ञां चेति /

[099|10-099|11] नैमिक्तिको हि नाम भगवान् स्यादेवं सति न पुनः साक्षात्कारी /

[099|11] तस्मात्सर्वमिच्छामात्रेण भगवान् जानातीति सौत्रान्तिकाः /

[099|12] "अचिन्त्यो हि बुद्धानां बुद्धिविषय" इत्युक्तं भगवता /

[099|12-099|13] अथ असत्यनागतस्य क्रमनियमावस्थाने कस्मादग्रधर्मानन्तरं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिरेवोत्पद्यते नान्यो धर्मः /

[099|14] एवं यावद्वर्जो पमानन्तरं क्षयज्ञानमेवोत्पद्यते नान्यो धर्म इति /

[099|15] यस्य यत्प्रतिबद्ध उत्पादः स तस्यानन्तरमुत्पद्यते /

[099|15-099|16] तद्यथा वीजादीनामङ्कुरादयो विनापि समनन्तरप्रत्ययेनेति /

[099|16] कस्मादर्हतश्चरमाश्चित्तचैत्ता न समनन्तरप्रत्ययः /

[099|17] अन्यचित्तासंबन्धनात् /

[099|17-099|18] ननु चैवं समनन्तरनिरुद्धं चित्तं मनो भवतीत्यनन्तर विज्ञानाभावात् मनो ऽपि चरमं चित्तं न प्राप्नोति /

[099|18-099|19] आश्रयभावप्रतिभावितं मनो न कारित्रप्रभावितमित्यस्त्येवाश्रयभावः /

[099|19-099|20] कारणान्तरवैकल्यात्तु विज्ञानान्तरं नोत्पद्यत इति /

[099|20-099|21] कारित्रप्रभावितस्तु समनन्तरप्रत्ययस्तेन यो धर्मः फलं क्प्रतिगृहीतः स सर्वैरपि धर्मईः सर्वप्राणिभिर्वा न शक्यं प्रतिब्न्द्धुं यथा नोत्पद्यते /

[099|21-099|22] ये धर्माश्चित्तसमनन्तराश्चित्तनिरन्तरा अपि ते /

[099|22] चतुष्कोटिकः /

[099|22-099|23] प्रथमा कोटिरचित्तकायाः समापत्तेर्व्युत्थान चित्तं द्वितीयादयश्च समापत्तिक्षणाः /

[099|23-099|24] द्वितीया कोटिः प्रथमस्य समापत्तिक्षणस्य सचित्तकायाश्चावस्थाया जात्यादयः /

[099|24-099|25] तृतीया कोटिः प्रथमः समापत्तिक्षणः सचित्तिका चावस्था /

[099|25-099|26] चतुर्थी कोटि द्वीर्तीयादीनां समापत्तिक्षणानां जात्यादयो व्युत्थानचित्तस्य च /

[099|26-099|27] ये धर्माश्चित्तसमनन्तराः समापत्तिनिरन्तरा अपि ते /

[099|27] चतुष्कोटिकः /

[099|27-100|01] ये तृतीयावतुर्थ्यौ ते प्रथमाद्वितीये ये प्रथमाद्वितीये ते तृतीयाचतुर्थ्यौ कर्त्तव्ये /

[100|01-100|02] कथमिदानीं दूरान्तरविच्छिन्नं व्युत्थानचित्तं समापत्तिचित्तस्य समनन्तरमित्युच्यते /

[100|02] चित्तान्तराव्यवहितत्वात् //

उक्तःः समनन्तरप्रत्ययः //

[100|03] आलम्बनं सर्वधर्माः /

[100|04] यथायोगं चक्षुर्विज्ञानस्य ससंप्रयोगस्य रूपम् / श्रोत्रविज्ञानस्य शब्दः /

[100|04-100|05] ग्राणविज्ञानस्य गन्धः /

[100|05] जिह्वाविज्ञानस्य रसः / कायविज्ञानस्य स्प्रष्टव्यम् /

[100|05-100|06] मन्नोविज्ञानस्य सर्वधर्माः /

[100|06] यो धर्मो यस्य धर्मस्यालम्बनं न कदाचित्स धर्मस्तद्धर्मस्य नालम्बनम्/

[100|07] अनालम्ब्यमानो ऽपि तथालक्षणत्वाद् /

[100|07-100|08] यथा ऽनिध्यमानमपीन्धनमुच्यते काष्ठादिकं तथालक्षाणत्वादिति /

[100|08-100|09] त एते चित्तचैता धर्मा आयतनद्रव्यलक्षणनियमेनालम्बने यथास्वं नियताः /

[100|09] किमाश्रयनियमेनापि नियताः / ओमित्याह /

[100|09-100|10] उत्पन्नास्त्वाश्रयसहिता अनुत्पन्ना ह्यतीता आश्रयविश्लिष्टाः /

[100|10] अतीता अप्याश्रयसहिता इत्यपरे //

[100|11] उक्त आलम्बनप्रत्ययः //

[100|12] कारणाख्यो ऽधिपः स्मृतः // vakk_2.62 //

[100|13] य एव कारणहेतुः स एवा धिपतिप्रत्ययः /

[100|13-100|14] अधिको ऽयं प्रत्यय इत्यधिपतिप्रत्ययः /

[100|14-100|15] आलम्बनप्रत्ययो ऽपि सवन्धर्माः अधिपतिप्रत्ययो ऽपीति किमस्त्याधिक्यम् /

[100|15] न जातु सहभुवो धर्मा आलम्बनं भवन्ति /

[100|15-100|16] भवन्ति त्वधिपति प्रत्यय इत्यस्यैवाधिक्यम् /

[100|16] अधिकस्य वा प्रत्ययः /

[100|16-100|17] सर्वः सर्वस्य संस्कृतस्य स्वभाववर्ज्यस्य /

[100|17] स्याद्धर्मो धर्मस्य चतुर्भिरपि प्रत्ययैर्न प्रत्ययः /

[100|17-100|18] स्यात्स्वभावः स्वभावस्य परभावो ऽपि /

[100|18] स्यात्संस्कृतमसंस्कृतस्यासंस्कृतं चासंस्कृतस्य /

[100|19-100|18] अथैते प्रत्ययाः कारित्रं कुर्वन्तः किमवस्थे धर्मे कुर्वन्ति /

[100|19-100|20] हेतुप्रत्ययस्तावत् पञ्चविध उक्तः /

[100|20] तत्र

[100|21] निरुध्यमाने कारित्रं द्वी हेतू कुरुतः /

[100|22] निरुध्यमानं नाम वर्क्तमानम् / निरोधाभिमुखत्वात् /

[100|22-100|23] तत्र सहभूसंप्रयुक्तकहेतु कारित्रं कुरुतः /

[100|23] सहोत्पन्ने ऽपि फले तयोर्व्यापारः /

[100|24] त्रयः /

[100|25] जायमाने

[100|26] जायमानं नामानागतमुत्पादाभिमुखम् /

[100|26-100|27] तत्र सभागसर्वत्रगविपाकहेतवः कारित्रं कुर्वन्ति /

[100|27] एवं तावद्धेतुप्रत्ययः /

[101|01] ततो ऽन्यौ तु प्रत्ययौ तद्विपर्ययात् // vakk_2.63 //

[101|02-101|03] येन कारित्रन्यायेन हेतुप्रत्ययौ द्विधा कृत्वोक्तस्तद्विपर्ययात्समनतरप्रत्ययालम्बनप्रत्ययौ वेदितव्यौ /

[101|03-101|04] समन्तरप्रत्ययो जायमाने कारित्रं करोत्यवकाशदानात् /

[101|04] आलम्बनप्रत्ययो निरुध्यमाने / वर्त्तमानैश्चित्तचैतैर्ग्रहणात् /

[101|04-101|05] अधिपतिप्रत्ययस्तु सर्वस्यामवस्थायामनावरणभावेनावस्थित इत्येतदेवास्य कारित्रम् //

[101|06] उक्ताः सकारित्राः प्रत्ययाः //

[101|07] अथ कतमो धर्मः कतिभिः प्रत्ययैरुत्पद्यते /

[101|08] चतुर्भिश्चत्तचैत्ता हि

[101|09] तत्र हेतुप्रत्यय एषां सर्वे पञ्च हेतवः /

[101|09-101|10] समन्तरप्रत्ययः पूर्वकाश्चित्तचैत्ता अन्यैरव्यवहिताः /

[101|10] आलम्बनप्रत्ययो यथायोगं पञ्च विषयाः सर्वे धर्माश्च /

[101|10-101|11] अधिपतिप्रत्ययः स्वभावर्ज्याः सर्वधर्माः /

[101|12] समापत्तिद्वयं त्रिभिः /

[101|13] निरोधासंज्ञिसमापत्त्यो रालम्बनप्रत्ययो नास्ति / नहि ते आलम्बिके /

[101|13-101|14] हेतुप्रत्ययस्तुतयोर्द्विविधो हेतुः /

[101|14-101|15] सहभूहेतुश्च जात्यादयः सभागहेतुश्च पूर्वोत्पन्ना समानभूमिकाः कुशला धर्माः /

[101|15] समनन्तरप्रत्ययः ससंप्रयोगं समापत्तिचित्तम् /

[101|15-101|16] अधिपतिप्रत्ययः पूर्ववत् /

[101|16] चित्ताभिसंस्कारजत्वादेते समापत्ती चित्तसमनन्तरे /

[101|16-101|17] चित्तोत्पत्तिविबन्धकत्वात् न समनन्तरप्रत्ययः /

[101|18] द्वाभ्यामन्ये तु जायन्ते

[101|19-101|20] अन्ये तु विप्रयुक्ता रूपिणश्च धर्मा हेत्वधिपतिप्रत्ययाभ्यां जायन्ते यथाविहितमेव /

[101|20-101|21] आह तु "प्रत्ययेभ्यो भावा उपजायन्ते न पुनः सर्वस्यैव जगतः ईश्वरपुरुषप्रधानादिकं कारणमिति /

[101|21] को ऽत्र हेतुः / यदि खलु हेतुकृतां सिद्धिं मन्यसे /

[101|22] ननु च अथ एवास्य वादस्य व्युदासः प्राप्नोत्येकं कारणमीश्वरादिकं सर्वस्येति /

[101|23] अपिच

[101|24] नेश्वरादेः क्रमादिभिः // vakk_2.64 //

[101|25] यदि ह्येकमेव कारणमीश्वरः स्यादन्यद्वा युगपत्सर्वेण जगता भवितव्यंस्यात् /

[101|26] दृश्यते च भावानां क्रमसंभवः /

[101|26-101|27] स तर्हि च्छन्दवशा दीश्वरस्य स्यादयमिदानीमुत्पद्यतामयं निरुध्यतामयं पश्चादिति /

[101|27] च्छन्दभेदात्तर्हि सिद्धमनेकं कारणं स्यात् /

[101|27-102|01] स चापि च्छन्दर्भेदो युगपत्स्यात्तद्धेतोरीश्वरस्याभिन्नत्वात् /

[102|01-102|02] कारणान्तरभेदापेक्षणे वा नेश्वर एव कारणं स्यात् /

[102|02-102|04] तेषामपि च क्रमोत्पत्तौ कारणान्तरभेदापेक्षणादनवस्थाप्रसङ्ग स्यादित्यनन्तरभेदायाः कारणपरंपराया अनादित्वाभ्युपगमादयमीश्वरकारणाधिमुक्तः शाक्ययूर्वीयमेव न्यायं नातिवृत्तः स्यात् /

[102|04-102|05] योगपद्ये ऽपीश्वरच्छन्दानां जगतो न यौगपद्यम् /

[102|05] यथाच्छन्दमुत्पादनादि ति चेत् / न /

[102|05-102|06] तेषां पश्चाद्विशेषाभावात् /

[102|06] कश्च तावदीश्वरस्येयता सर्गप्रयासेनार्थः /

[102|06-102|08] यदि प्रीतिस्तां तर्हि नान्तरेणोपाये शक्तः कर्तुमिति न तस्यामीश्वरः स्यात्तथैव चान्यस्मिन् /

[102|08-102|09] यदि चेश्वरो नरकादिषु प्रजां बहुभिश्चेतिभिरूपसृष्टां सृष्ट्वा तेन प्रीयते नमो ऽस्तु तस्मै तादृशायेश्व्राय /

[102|09] सुगीतश्चायं तमारभ्य श्लोको भवति /

[102|10] "यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् /

[102|11] मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यत" इति /

[102|12-102|13] एकं खल्वपि जगतः कारणं परिगृह्णता ऽन्येषामर्थानां प्रत्यक्षः पुरुषकारो निह्गृह्ण्तः स्यात् /

[102|13] सहापि च कारणैः कारक मीश्वरं कल्पयता केवलो भक्तिवादः स्यत् /

[102|14] कारणेभ्यो ऽन्यस्य तदुत्पत्तौ व्यापारादर्शनात् /

[102|14-102|15] सहकारिषु चान्येषु कारणेष्वीश्वरो नेश्वरः स्यात् /

[102|15] अथादिसर्ग ईश्वरहेतुकः /

[102|15-102|16] तस्याप्यन्यानपेक्षत्वादीश्वरवदनादित्वप्रसङ्ग /

[102|16] एवं प्रधाने ऽपि यथायोगं वाच्यम् /

[102|16-102|17] तस्मान्न लोकस्यैकं कारणमस्ति /

[102|17] स्वान्येवैषां कर्माणि तस्यां तस्यां जातौ जनयन्ति /

[102|17-102|18] अकृतबुद्धयस्तु वराकाः स्वं स्वं विपाकफलं चानुभवन्त ईश्वरमपरं मिथ्या परिकल्पयन्ति /

[102|19] गतमेतद्यत्तु खलु तदुक्तं "द्वाभ्यामन्ये तु जायन्त" इति /

[102|20] अथ कथं भूतानि भूतानां हेतुप्रत्ययः /

[102|21] द्विधा भूतानि तद्धेतुः

[102|22] भूतहेतुरित्यर्थः / सभागसहभूहेतुभ्यां

[102|23] भौतिकस्य तु पञ्चधा /

[102|24] भौतिकस्य तु भूतानि पञ्चप्रकारो हेतुः / कथम् /

[102|25] "जननान्निःश्रयात् स्थानादुपस्तम्भोगवृंहणात्"

[102|26] सो ऽयं कारणहेतुरेव पुनः पण्य्चधा भिन्नः /

[102|26-102|27] जननहेतुस्तेभ्य उत्पत्तेः /

[102|27-102|28] निश्रयहेतुर्जातस्य भूतानुविधायित्वात् पुरुषकारफलादाचार्यादिनिःश्रयवत् /

[102|28] प्रतिष्ठाहेतुराधारभावात् / चित्रकृत्यवत् /

[103|01] उपस्तम्भहेतुरनुच्छेदहेतुत्वात् /

[103|01-103|02] एवमेषां जन्मविकाराधारस्थितिवृद्धिहेतुत्वमाख्यातं भवति /

[103|03] त्रिधा भौतिकमन्योन्यं /

[103|04] हेतुसहभूसभागविपाकहेतुभिः कारणहेतुरविशेषयत्तित्वात् न सर्वदा गण्यते /

[103|04-103|05] तत्र सहभूहेतुरन्योन्यं चित्तानुपरिवर्त्ति कायवाक्कर्म /

[103|05] नान्यदुपादायरूपम् /

[103|05-103|06] सभागहेतुः सर्वं पूर्वोत्पन्नं सभागस्य /

[103|06] विपाकहेतुर्यस्य वाक्कर्मणश्चक्षुरादयो विपाकः /

[103|07] भूतानामेकधैव तत् // vakk_2.65 //

[103|08] भूतानां तु तद्भूतिकं रूपं विपाकहेतुरेव यस्य कायवाक्कर्मणो भूतानि विपाकाः /

[103|09-103|10] अभेदेन चित्तचैत्ताः समनन्तरप्रत्यय उक्ता नियमस्तु नोक्तः कस्य चित्तस्यानन्तरं कस्योत्पक्तिरिति /

[103|10] स इदानीं वक्तव्यः /

[103|10-103|11] तत्र तावत् समासेन द्वादश चित्तानि /

[103|11] किमर्थमित्याह

[103|12] कुशलाकुशलं कामे निवृतानिवृतं मनः /

[103|13] कामधातौ चत्वारि चित्तानि /

[101|13] कुशलमकुशलं निवृताव्याकृतमनिवृताव्याकृतं च /

[103|14] रूपारूप्येष्वकुशलादन्यत्र

[103|15] रूपधातावकुशलं नास्ति / त्रीणि सन्ति / एवमारूप्यधातौ /

[103|15-103|16] इत्येतानि सानुस्रवाणि दश चित्तानि भवन्ति /

[103|17] अनास्रवं द्विधा // vakk_2.66 //

[103|18] शैक्षमशैक्षं च / एवमेतानि द्वादश चित्तानि भवन्ति / तत्र

[103|19] कामे नव शुभाच्चित्ताच्चित्तानि

[103|20] अनन्तरमिति पश्चाद्वक्ष्यति /

[103|20-103|21] कामधातौ यत्कुशलं चित्तं तस्मादनन्तरं नव चित्तान्युत्पद्यन्ते /

[103|21] स्वभूमिकानि चत्वारि / रूपावचरे द्वे /

[103|21-103|22] समापत्तिकाले कुशलं प्रतिसन्धिकाले निवृतम् /

[103|22] आरूप्यावचरं निवृतमेव प्रतिसन्धिकाले /

[103|22-103|23] अतिविप्रकृष्टत्वात् न कुशलम् /

[103|23] आरूप्या हि कामधातोश्चतसृभिर्दूरताभिर्दूरे /

[103|23-103|24] आश्रयाकारालम्बनप्रतिपक्षदूरताभिः /

[103|24] शैक्षमशैक्षं चेति /

[103|25] अष्टाभ्य एव तत् /

[103|26] तत्र पुनः कामावचरं कुशलं चित्तमष्टाभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते /

[103|26-103|27] स्वभूमिकेभ्यश्चतुर्भ्यो रूपावचराभ्यां द्वाभ्याम् /

[103|27] कुशलाच्च व्युत्थानकाले / [103|27-103|28] निवृताच्च क्लिष्टसमापत्त्युत्पीडितस्याधारकुशलभूमिसंश्रयणात् /

[103|28] शैक्षाशैक्षाभ्यां च व्युत्थानकाले /

[104|01] दशभ्यो ऽकुशलं

[104|02-104|03] शैक्षाशैक्षे हित्वा कामधातौ हि प्रतिसन्धिमुखतः सर्वेभ्यो रूपारूप्यचित्तेभ्यः समनन्तरमकुशलं चित्तमुत्पद्यते /

[104|04] तस्माच्चत्वारि /

[104|05] अकुशलाच्चित्तात् समनन्तरं चित्तान्युत्पद्यन्ते स्वभूमिकान्येव /

[104|05-104|06] यथा ऽकुशलमुक्तं कामधातौ

[104|07] निवृतं तथा // vakk_2.67 //

[104|08] दशभ्य एव समनन्तरम् / तस्माच्च पुनश्चत्वार्येव /

[104|09] पञ्चभ्यो ऽनिवृतं

[104|10] काम इति वर्त्तते / अनिवृताव्याकृतं चित्तं पञ्चभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते /

[104|10-104|11] स्वभूमिकेभ्य श्चतुर्भ्यो रूपावचराच्च कुशलान्निर्माणचित्तम् /

[104|12] तस्मात्सप्त चित्तान्यनन्तरम् /

[104|13] अनिवृताव्याकृटात्कामावचरात्स्वभूमिकानि चत्वारि / रूपावचरे द्वे /

[104|13-104|14] कुशलं निर्माणचित्तादनन्तरम् /

[104|14] क्लिष्टम् प्रतिसन्धिकाले /

[104|14-104|15] आरूप्यावचरं च क्लिष्टम् प्रतिसन्धिकाल एव /

[104|16] रूपे दशैकं च शुभात्

[104|17] रूपे धातौ यत्कुक्शलं चित्तं तस्मादनन्तरमेकादश चित्तान्युत्पद्यन्ते /

[104|17-104|18] आरुप्यावचरमनिवृताव्याकृतं वर्जयित्वा /

[104|19] नवभ्यस्तदनन्तरम् // vakk_2.68 //

[104|20] रूपावचरं तु कुशलं चित्तं नवभ्यः समनन्तरमुत्पद्यते /

[104|20-104|21] कामावचरं क्लिष्टद्वयमारुप्यावचरं चानिवृताव्याकृतं हित्वा /

[104|22] अष्टाभ्यो निवृतं

[104|23] निवृताव्याकृतं रूपावचरं चित्तमष्टभ्य उत्पद्यते /

[104|23-104|24] कामावचरं क्लिष्टद्वयं शैक्षाशैक्षे च स्थापयित्वा /

[104|25] तस्मात् षट्

[104|26] रूपावचरान्निवृताव्याकृतादनन्तरं षट् /

[104|26-104|27] स्वभूमिकानि त्रीणि कामावचराणि चानिवृताव्याकृतं मुक्त्वा /

[104|28] त्रिभ्यो ऽनिवृतं पुनः /

[104|29] रूपावचरमनिवृताव्याकृतं त्रिभ्यः स्वभूमिकेभ्य एव /

[105|01] तस्मात् षट्

[105|02] स्वभूमिकानि त्रीणि / कामावचरे च क्लिष्टे / आरूप्यावचरं च /

[105|02-105|03] यथा रूपधातावनिवृताव्याकृतमुक्तम् /

[105|04] एवमारूप्ये तस्य नीतिः /

[105|05] ततस्तदप्यनिवृताव्याकृतं त्रिभ्य एवोत्पद्यते स्वभूमिकेभ्यः /

[105|05-105|06] तस्मादपि च षडेवोत्पद्यन्ते /

[105|06] स्वभूमिकानि त्रीणि अधरधातुकानि च क्लिष्टानि /

[105|07] शुभात्पुनः // vakk_2.69 //

[105|08] नव चित्तानि

[105|09] आरूप्यावचरातृ कुक्शलान्नव चित्तान्युत्पद्यन्ते /

[105|09-105|10] कामावचरं कुक्शलं कामरूपावचरे चानिवृताव्याकृते हित्वा /

[105|11] तत् षण्णां

[105|12] आरूप्यावचरं कुक्शलं स्वेभ्यस्त्रिभ्यो रूपावचरात् कुक्शलाच्छैक्षाशैक्षाभ्यां च /

[105|13] निवृतात्सप्त

[105|14-105|15] आरूप्यावचरान्निवृतात्स्वभूमिकानि त्रीणि रूपावचरं कुशलं निवृतं च कामावचरं क्लिष्टद्वयम् /

[105|16] तत्तथा /

[105|17] तदपि सप्तभ्य एवोत्पद्यते / कामरूपावचराणि क्लिष्टानि शैक्षाशैक्षे च हित्वा /

[105|18] चतुर्भ्यः शैक्षम् /

[105|19] त्रैधातुकेभ्यः कुशलेभ्यः शैक्षाच्च /

[105|20] अस्मात्तु पञ्च

[105|21] तान्येव चत्वार्यशैक्षं च /

[105|22] अशैक्षं तु पञ्चकात् // vakk_2.70 //

[105|23] अत एवानन्तरोक्तात् /

[105|24] तस्माच्चत्वारि चित्तानि

[105|25] तस्मात्पुनरशैक्षाच्चित्तात्समनन्तरं चत्वारि चित्तान्युत्पद्यन्ते /

[105|25-105|26] त्रैधातुकानि कुशलान्यशैक्षं च //

[105|26] समाप्तानि द्वादश चित्तानि //

[105|27] पुनः क्रियन्ते

[106|01] द्वादशैतानि विंशतिः /

[106|02] कथं कृत्वा /

[106|03] प्रायोगिकोपपत्त्याप्तं शुभं भित्त्वा त्रिषु द्विधा // vakk_2.71 //

[106|04] त्रिषु धातुषु कुशलं चित्तं द्विधा भिद्यते / प्रायोगिकं चोपपत्तिलाभिकं च

[106|05] विपाकजैयपिथिकशैल्पस्थानिकनैर्मितम् /

[106|06] चतुर्धा ऽव्याकृतं कामे

[106|07] भित्त्वेति वर्त्तते / कामावचरमनिवृताव्याकृतं चतुर्धा भिद्यते /

[106|07-106|08] विपाकजमैर्यापथिकं शेल्पस्थानिकं निर्माणचित्तं च /

[106|09] रूपे शिल्पविवर्जितम् // vakk_2.72 //

[106|10] रूपधातौ त्रिधा भिद्यते शैल्पस्थानिकं वर्जयित्वा / तत्र शिल्पाभावात् /

[106|10-106|11] एवमेतानि द्वादश चित्तानि पुनर्विशर्तिर्भर्वन्ति /

[106|11-106|12] षोढा कुशलमनिवृताव्याकृतं च सप्तधा भिद्यते /

[106|12] ऐर्यापथिकादीनि चित्तानीर्यापथाद्यभावादारूप्यधातौ न सन्ति /

[106|13] रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यान्येषामालम्बनम् / शैल्पस्थानिकस्य तु शब्दो ऽपि /

[106|13-106|14] एतानि मनोविज्ञानान्येव /

[106|14] पञ्च तु विज्ञानकाया ऐर्यापथिकशैल्पस्थानिकयोः प्रायोगिकाः /

[106|15-106|16] ऐर्यापथिकाभिनिर्हृतं मनोविज्ञानमस्ति द्वादशायतनालम्बननित्यपरे /

[106|17] एषां पुनर्विशतेक्श्चित्तानां कस्य कतमत्समनन्तरम् /

[106|17-106|18] कामावचराणां तावदष्टानां प्रायोगिकानन्तरं दश चित्तान्युत्पद्यन्ते /

[106|18-106|19] स्वभूमिकानि सप्ता ऽन्यत्राभिज्ञाफलात् /

[106|19] रूपावचरं प्रायोगिकं शैक्षल्मशैक्षं च / तत् पुनरष्टचित्तानन्तरम् /

[106|19-106|20] स्वेभ्यः कुशलक्लिष्टेभ्यः रूपावचराभ्यां प्रायोगिक क्लिष्टाभ्यां शैक्षाशैक्षाभ्यां च /

[106|20-106|21] उपपत्तिप्रतिलम्भिकानन्तरं नव /

[106|21-106|22] स्वभूमिकानि सप्त ऽन्यत्राभिज्ञाफलाद्रूपा रूपावचरे च क्लिष्टे /

[106|22] तत् पुनरेकादशानन्तरम् /

[106|22-106|23] स्वेभ्यः सप्तभ्यः पूर्ववत् रूपावचराभ्यां प्रायोगिकक्लिष्टाभ्यां शैक्षाशैक्षाभ्यां च /

[106|23] अकुशल निवृत्ताव्याकृतानन्तरं सप्त /

[106|24] स्वान्येव पूर्ववत् / ते पुनश्चतुर्दशचित्तानन्तरम् /

[106|24-106|25] स्वेभ्यः सप्तभ्यः रूपावचरेभ्यश्चतुर्भ्यो ऽन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्याम् /

[106|25-106|26] आरुप्यावचरेभ्यस्त्रिभ्यो ऽन्यत्र प्रायोगिकात् /

[106|26] ऐर्यापथिकविपाकजानन्तरमष्टौ /

[106|26-106|27] स्वभूमिकानि षडन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्यां रूपारुप्यावचारे च क्लिष्टे /

[106|27-106|28] ते पुनः सप्तचित्तानन्तरं स्वेभ्य एव पूर्ववत् /

[106|28] शैल्पस्थानिकानन्तरं षट् / स्वान्येवान्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्याम् /

[106|29] तत् पुनः सप्तानन्तरं स्वेभ्य एवान्यत्राभिज्ञाफलात् /

[107|01] अभिज्ञाफलानन्तरं द्वे / स्वं चाभिज्ञाफलमेव / रूपावचरं च प्रायोगिकम् /

[107|01-107|02] तदप्यस्मादेव द्वयात् /

[107|03] रूपावचराणामिदानीं षण्णां वक्षामः / प्रायोगिकानन्तरं द्वादश /

[107|03-107|05] कामावचरे कुशले अभिज्ञाफलं च स्वानि षट् आरुप्यावचरं च प्रायोगिकंशैक्षमशैक्षं च /

[107|05] तत् पुनर्दशचित्तानन्तरम् /

[107|05-107|07] कामावचराभ्यां प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्यां स्वेभ्यश्चतुर्भ्यो ऽन्यत्रेर्यापथिकविपाकजाभ्यामारूप्यावचराभ्यां प्रायोगिकक्लिष्टाभ्यां शैक्षाशैक्षाभ्यां च /

[107|07] उपपत्तिप्रतिलम्भिकानन्तरमष्टौ /

[107|07-107|08] कामावचरे क्लिष्टे स्वानि पञ्चान्यत्राभिज्ञाफलात् आरुप्यावचरं क्लिष्टम्/

[107|08-107|09] तत् पुनः पञ्चभ्यः स्वेभ्यः एवान्यत्राभिज्ञाफलात् /

[107|09] क्लिष्टानन्तरं नव /

[107|09-107|10] कामावचराणि चत्वारि कुशलक्लिष्टानि स्वानि पञ्चान्यत्राभिज्ञाफलात् /

[107|10] तत् पुनरेकादशचित्तानन्तरम् /

[107|11-107|12] कामावचरेभ्य उत्पत्तिप्रतिलम्भिकैर्यापथिक विपाकजेभ्यः स्वेभ्यः पञ्चभ्यो ऽन्यत्राभिज्ञाफलात् आरूप्यावचरेभ्यस्त्रिभ्यो ऽन्यत्र प्रायोगिकात् /

[107|12-107|13] ऐर्यापथिकानन्तरं सप्त /

[107|13-107|14] कामावचरे क्लिष्टे स्वानि चत्वार्यन्यत्र प्रायोगिकाभिज्ञाफलाभ्यामारूप्यावचरं च क्लिष्टम् /

[107|14-107|15] तत् पुनः पण्य्चानन्तरं स्वेभ्य एवान्यत्राभिज्ञाफलात् /

[107|15] एवं विपाकजं वक्तव्यम् / अभिज्ञाफलानन्तरं द्वे /

[107|15-107|16] स्वे एव प्रायोगिकाभिज्ञाफले /

[107|16] तदप्याभ्यामेव /

[107|17] आरूप्यावचराणामिदानीं चतुर्णां वक्ष्यामः / प्रायोगिकानन्तरं सप्त /

[107|17-107|18] रूपावचरं प्रायोगिकं स्वानि चत्वारि शैक्षमशैक्षं च /

[107|18] तत् पुनः षट्चित्तानन्तरम् /

[107|18-107|19] रूपावचरात् प्रायोगिकात्स्वेभ्यस्त्रिभ्यो ऽन्यत्र वीपाकजात् शैक्षाशैक्षाभ्यां च /

[107|19-107|20] उपपत्तिप्रातिलम्भिकानन्तरं सप्त /

[107|20] स्वानि चत्वार्यधरभूमिकानि च क्लिष्टानि /

[107|20-107|21] तत् पुनश्चतुर्भ्यः स्वेभ्य एव /

[107|21] क्लिष्टानन्तरम्ष्टौ /

[107|21-107|22] स्वानि चत्वारि रूपावचरे प्रायोगिकक्लिष्टे कामावचारे क्लिष्टे /

[107|22] तत् पुनर्दशानन्तरम् /

[107|22-107|23] स्वेभ्यश्चतुर्भ्यः कामावचररूपावचरेभ्यश्चोपपत्तिप्रातिंलम्भिकैर्यापथिकविपाकजेभ्यः /

[107|23] विपाकजानन्तरं षट् /

[107|24] स्वानि त्रीण्यन्यत्र प्रायोगिकादधराणि त्रीणि क्लिष्टानि /

[107|24-107|25] तत् पुनश्चतुर्भ्यः स्वेभ्य एव /

[107|25] शैक्षानन्तरं षट् /

[107|25-107|26] त्रैधातुकानि प्रायोगिकाणि कामावचरमुपपत्तिप्रतिलम्भिकं शैक्षमशैक्षं च /

[107|26] तत् पुनश्चतुर्भ्यः /

[107|26-107|27] प्रायोगिकेभ्यः त्रिभ्यः शैक्षाच्च /

[107|27] अशैक्षानन्तरं पञ्च / यथा शैक्षानन्तरं शैक्षमेकं हित्वा /

[107|27-107|28] तत् पुनः पञ्चभ्यः /

[107|28] त्रिभ्यः प्रायोगिकेभ्यः शैक्षाशैक्षाभ्यां चेति /

[108|01-108|02] किं पुनः कारणं प्रायोगिकचित्तानन्तरं वीपाकजैयापथिकशैल्पस्थानिकानिचित्तान्युत्पद्यन्ते न पुन्रेभ्यः प्रायोगिकम् /

[108|02-108|03] ईर्यापथशिल्पाभिसंस्करणप्रवृत्तत्वात् दुर्बलानभिसंस्कारवाहित्वाच्चैत्तानि न प्रायोगिकानुकूलानि /

[108|03-108|04] निष्क्रमणचित्तं त्वनभिस्कारवाहीति युक्तो ऽस्य प्रायोगिकचित्तानन्तरमुत्पादः /

[108|04-108|05] एवं तर्हि क्लिष्टेभ्यो ऽपि प्रायोगिकं नोत्पद्यते /

[108|05] विगुणत्वात् /

[108|05-108|06] तथापि क्लेशसमुदाचारपरिखिन्नस्य तत्परिज्ञानद्युक्तः प्रायोगिकसंमुखीभावः /

[108|06-108|07] कामावचरमुपपत्तिप्रतिलम्भिकं पटुत्वात् शैक्षाशैक्षाभ्यां रूपावचरप्रायोगिकाच्चानन्तरमुत्पद्यते /

[108|07-108|08] अनभिसंस्कारवाहित्वात्तस्मादेतानि नोत्पद्यन्ते /

[108|08-108|09] रूपावचरकिलष्टानन्तरं कामावचरमुपपत्तिप्रतिलम्भिकमुत्पद्यते /

[108|09] पटुत्वात् /

[108|09-108|10] आरूप्यावचरक्लिष्टानन्तरं तु रूपावचरमुपपत्तिप्रतिलम्भिकं नोत्पद्यते ऽपटुत्वादिति //

[108|11] त्रयो मनस्काराः //

स्वलक्षणमनस्कारः /

[108|11-108|12] तद्यथा "रूपणालक्षणं रूप"मित्येवमादि /

[108|12] सामान्यलक्षणमनस्कारः / षोडशाकारसंप्रयुक्तः /

[108|12-108|13] अधिमुक्तिमनस्कारः /

[108|13-108|14] अशुभाप्रमाणारूप्यविमोक्षाभिभ्वायतनकृत्स्नायतनादिषु /

[108|14-108|16] त्रिविधमनस्कारानन्तरमार्यमार्गं संमुखीकरोति तस्मादपि त्रिविधं मास्कारम् एवं सति युतमिदं भवति "अशुभासहगतं स्मृतिसंबोध्यङ्ग भावयती"ति /

[108|16] सामान्यमनस्कारानन्तरमेवार्यमार्ग संमुखीकरोति / तस्मात्तु त्रिविधमित्यपरे /

[108|17] अशुभया तु चित्तं दमयित्वा सामान्यमनस्कारानन्तरं मार्गं संमुखीकरोति /

[108|18] अतः पारंपर्यमभिसंधायोक्तम् "अशुभासहगतं स्मृतिसंवोध्यङ्गं भावयती"ति /

[108|19] आर्यमार्गानन्तरमपि सामान्यमनस्कारमेवेत्यपरे /

[108|19-108|21] स्यात्तावदनागम्यादित्रिभूमिसंनिःश्रयेण नियामावक्रान्तौ तन्मार्गानन्तरं कामावचरं सामान्यमनस्कारं संमुखीकुर्याद् /

[108|21] अथ द्वितीयादिध्यानसंनिःश्रयेण नियामा वक्रान्तौ कथम् /

[108|21-108|22] नहि कामावचरः शक्यो ऽतिविप्रकृष्टत्वात् /

[108|22-108|23] नच तद्भूमिकः प्रतिलब्धो ऽन्यत्र निर्वेधभागीयात् /

[108|23] नचार्यो निर्वेधभागीयं पुनः संमुखीकरोति /

[108|23-108|24] नहि प्राप्तफलस्य तत्प्रयोगसंमुखीभावो युक्त इति अन्यो ऽप्यस्य तज्जातीयः सामान्यमनस्कारो भावनां गच्छति /

[108|25-108|26] तद्यथा "सर्वसंकारा अनित्याः सर्वधर्मा अनात्मानः शान्तं निर्वाण"मिति तत्संमुखी करिष्यति /

[108|26] तदेतन्न वर्णयन्ति /

[108|26-108|27] अनागम्यं निश्रित्यार्हत्त्वं प्राप्नुवतः तद्भूमिकं कामावचरं वा व्युत्थानं चित्तम् /

[108|27-108|28] आकिञ्चन्यायतनं निश्रित्य तद्भूमिकं भावाग्रिकं वा /

[108|28] शेषासु स्वभूमिकमेव /

[108|28-108|29] कामधातौ त्रयो मनस्काराः श्रुतचिन्तामयोपपत्तिप्रतिलम्भिकाः /

[108|29] भावनामयो नास्ति /

[108|30] रूपधातौ त्रयः श्रुतभावनामयोपपत्तिप्रतिलम्भिकाः / चिन्तामयो नास्ति /

[108|30-108|31] यदा चिन्तमितुमारभन्ते तदैषां समाधिरेवोपतिष्ठते / [108|31-109|01] आरूप्यधातौ भावनामयोपपत्तिप्रतिलम्भिकौ /

[109|01-109|02] तत्र पञ्चविधमनस्कारानन्तरमार्यमार्गसंमुखीभावो ऽन्यत्रोपपत्तिप्रतिलभ्भिकेभ्यः /

[109|02] प्रयोगप्रतिबद्धत्वात् /

[109|02-109|03] मार्गानन्तरं तूपपत्तिप्रतिलम्भिकस्यापि कामावचरस्य संमुखीभावः /

[109|03] पटुत्वादिति //

[109|04] यानि द्वादश चित्तानि उक्तान्येषां कतमस्मिंश्चित्ते कतीनां लाभः /

[109|05] क्लिष्टे त्रैधातुके लाभः षण्णां षण्णां द्वयोः

[109|06] कामावचरे क्लिष्टे चित्ते संमुखीभूते षण्णां चित्तानां लाभः /

[109|06-109|07] तैर्समन्वागतस्य कामावचरस्य कुशलस्य विचिकित्सया कुशलमूलप्रतिसंधानाद्धातुप्रत्यागमनाच्च /

[109|08-109|09] अकुशलनिवृताव्याकृतयोः रूपावचरस्य च क्लिष्टस्य धातुप्रत्यागमनात् परिहाणितश्च /

[109|09] आरूप्यावचरस्य क्लिष्टस्य परिहाणितः शेक्षस्य च /

[109|10]

रूपावचरे ऽपि क्लिल्ष्टे षण्णां लाभः /

[109|10-109|11] रूपावचराणां त्रयाणां कामावचरस्य चानिवृताव्याकृतस्य धातुप्रत्यागमनात् /

[109|11-109|12] आरूप्यावचरस्य क्लिष्टस्य शैक्षस्य च परिहाणितः /

[109|12] आरूप्यावचरे तु क्लिष्टे द्वयोर्लाभः /

[109|12-109|13] परिहाणितस्तस्यैव क्लिष्टस्य शैक्षस्य च /

[109|14] शुभे /

[109|15] त्रयाणां रूपजे

[109|16-109|17] रूपावचरे कुशले त्रयाणां चित्तानां लाभस्तस्यैव कुशलस्य कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोः /

[109|18] शैक्षे चतुर्णां

[109|19] तस्यैव शैक्षस्य कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोरारूप्यावचारस्य च कुशलस्य /

[109|20] आर्यमार्गेण कामरूपधातुवैराग्ये /

[109|21] तस्य शेषिते // vakk_2.73 //

[109|22] शेषं कृतं शेषितम् /

[109|22-109|23] यत्र चित्ते लाभ्हो न व्याख्यातस्तत्र तस्यैव लाभो द्रष्टव्यो नान्यस्य /

[109|23] अन्ये पुनरभेदेनाहुः /

[109|24-109|25] "क्लिष्टे चित्ते नवानां हि लाभः इत्युच्यते बुधैः / षण्णां तु कुशले चित्ते तस्यैवा व्याकृटे खलु //"

[109|26] तत्र सप्तानां कुशले चित्त इति वक्तव्यम् /

[109|26-110|02] कामावचरस्य कुशलस्य सम्यग्दृष्ट्या कुशलमूलप्रतिसंधानात् कामरूपावचरयोरनिवृताव्याकृतयोर्वैराग्यतः रूपारूप्यावचरयोः कुशलयोस्ततस्त्यसमाधिलाभतः शैक्षाशैक्षस्य च नियामावक्रान्त्यर्हत्त्वयोः शेषमत एवव्याख्यानादवधार्यम् /

[110|02] संग्रहश्लोकः /

[110|03-110|04] "उपपत्तिसमापत्तिवैराग्यपरिहाणिषु / कुशलप्रतिसंधौ च चित्तलाभो ह्यतद्वतः" //

[110|04] इति /

[110|05] //समाप्तः प्रत्ययप्रसङ्गः //

=====================================================================

[110|06] अभिधर्मकोशभाष्ये इन्द्रियनिर्द्देशो नाम

[110|07] द्वितीयं कोशस्थानं

[110|08] समाप्तमिति /

=====================================================================

[110|09] श्रीलामावाकस्य

=====================================================================

तृतीयं कोशस्थानम्

=====================================================================

[111|02] ओं नमो दुद्धाय /

[111|03] इदमिदानीं वक्तव्यम् / कामरूपारूप्यनैयम्येन चित्तादीनां कृतो निर्देशः /

[111|03-111|04] तत्र कतमे ते कामरूपारूप्यधातव इत्युच्यते

[111|05] नरकप्रेततिर्यञ्चो मनुष्याः षड् दिवौकसः /

[111|06] कामधातुः

[111|07] चतस्रो गतयः /

[111|07-111|09] षट् च देवनिकायास्तद्यथा चातुर्महाराजकायिका स्त्रायस्त्रिंशा यामास्तुषिता निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्त्तिनश्चेत्येष कामधातुः सह भाजनलोकेन /

[111|09] स एष कति स्थानानीत्याह

[111|10] स नरकद्वीपभेदेन विंशतिः // vakk_3.1 //

[111|11] स्थानानीति वाक्यशेषः संबध्यते / अष्टौ महानरकाः /

[111|11-111|12] संजीवः कालसूत्रः संघातो रौरवो महारौरवस्तपनः प्रतापनो ऽवीचिश्चेति /

[111|12] चत्वारो द्वीपाः /

[111|12-111|13] जम्बूद्वीपः पूर्वविदेहो ऽवरगोदानीयः उत्तरकुरुश्च /

[111|13-111|14] षट् चानन्तरोक्ता देवनिकायाः तिर्यश्चः प्रेताश्च विंशतिः स्थानानि /

[111|14-111|15] कामधातुः परनिर्मितवशवर्तिभ्यो यावदवीचिः सभाजनग्रहणेन तु यावद्वायुमण्डलम् /

[111|15] एतस्माच्च कामधातोः

[111|16] ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूपधातुः

[111|17] कथमित्याह

[111|18] पृथक् पृथक्

[111|19] ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र

[111|20] प्रथमद्वितीयतृतीयध्यानानि प्रत्येकं त्रिभूमिकानि /

[111|21] चतुर्थं त्वष्टभूमिकम् // vakk_3.2 //

[111|22] तत्र प्रथमध्यानं ब्रह्मकायिका ब्रह्मपुरोहिताः महाब्रह्माणः /

[111|22-111|23] द्वितीयं परीत्ताभा अप्रमाणाभा आभास्वराः /

[111|23-111|24] तृतीयं परीत्तशुभा अप्रमाणशुभाः शुभकृत्स्नाः /

[111|24-111|25] चतुर्थमनभ्रकाः पुण्यप्रसवाः बृहत्फला अबृहा अतपाः सुदृशाः सुदर्शना अकनिष्ठा इत्येतानि सप्तदश स्थानानि रूपधातुः /

[111|25-111|26] सह तन्निवासिभिः सत्त्वैः षोडशेति काश्मीराः /

[111|26-111|27] ब्रह्मपुरोहितेष्वेव किल स्थानमुत्कृष्टतरं महाब्रह्मणः परिगण इवाभिनिर्वृत्तमेकनायकं नतु भूम्यन्तरमिति /

[112|01] आरूप्यधातुरस्थानः

[112|02] नह्यरूपिणां धर्मानां स्थानमस्ति /

[112|02-112|03] अतीतानागताविज्ञप्त्यरूपिणो हि धर्मा आदेशस्था इति नियमः /

[112|03] स तु

[112|04] उपपत्त्या चतुर्विधः /

[112|05] उपपत्तिभेदेन चतुर्विध आरूप्यधातुः /

[112|05-112|06] यदुत आकाशानन्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनमाकिञ्चन्यायतनं नैवराञ्ज्ञानासंज्ञायतनमिति /

[112|06] नत्वेषां देशकृतमौत्तराधर्य भिद्यते /

[112|07] यत्रैव हि देशे तत्स्मापत्तिलाभिनश्च्यवन्ते तत्रैवोपपद्यन्ते इति /

[112|07-112|08] पुनश्च तस्माच्च्यवमानानां तत्रैवान्तराभवो ऽभिनिर्वर्त्तते /

[112|09-112|10] यथा रूपिणां सत्त्वानां रूपं निश्रित्य प्रवर्त्तते चित्तसंततिरेवमारूप्येषु किं निश्रित्य प्रव्र्त्तते /

[112|11] निकायं जीवितं चात्र निश्रिता चित्तसन्ततिः // vakk_3.3 //

[112|12] निकायसभागं जीवितेन्द्रियं च निश्रित्येत्याभिधार्मिकाः /

[112|13] रुपिणामपि तर्हि सत्त्वानां किमर्थ न तदेव द्वयं निश्रित्य प्रवर्त्तते चित्तसन्ततिः /

[112|14] दुर्बलत्वात् / तस्याः केन बलवत्त्वम् / समापत्तिविशेषजत्वात् /

[112|14-112|15] सा हि समापत्तिर्विभूतरूपसंज्ञा /

[112|15] तत एव तर्हि बलवत्त्वात् प्रवर्त्तिष्यते किम् पुनर्निश्रयेण /

[112|15-112|16] इदं चापि वक्तव्यम् /

[112|16-112|17] यथा रूपिणां सत्त्वानां रूपं निश्रित्य प्रवर्त्तते निकायसभागो जीवितेन्द्रियं च एवमरूपिणां सत्त्वानां किं निश्रित्य प्रवर्त्तते /

[112|17] तदेव द्वयमन्यो ऽन्यम् /

[112|18] रूपिणामपि तर्हि किमर्थं न तदेव द्वयमन्योन्यम् / दुर्बलत्वात्तयोः /

[112|18-112|19] तत्रेदानीं केन बलवत्त्वाम् /

[112|19] समापत्तिविशेषजत्वात् /

[112|19-112|20] तदेतच्चित्तसन्ततौ समानं चित्तचैत्तेषु वा /

[112|20-112|21] तस्मान्नास्त्यरूपिणां सत्त्वानां चित्तसन्ततेरन्योन्यम् निश्रय इति सौत्रान्तिकाः /

[112|21-112|23] अपि तु यस्याश्चित्तसन्ततेराक्षेपहेतुरवीततृष्णो रूपे तस्याः सह रूपेण संभवाद्रूपं निश्रित्य प्रवृत्तिर्यस्यास्तु हेतुर्वीततृष्णो रूपे तस्या अनपेक्ष्य रूपं प्रवृत्तिः /

[112|23] हेतोस्तद्विमुखत्वादिति /

[112|24] अथ कस्मादेते कामरूपारूप्यधातव इत्युच्यन्ते / स्वलक्षणधारणाद्धातुः /

[112|25-112|26] कामप्रतिसंयुक्तोधातुः कामधातुः रूपप्रतिसंयुक्तो धातू रूपधातुर्मध्यपदलोपाद्वज्रबालकवत् मरिचपानकवच्च /

[112|26] नात्र रूपमस्तित्यरूपः /

[112|27] अरूपस्य भाव आरुप्यम् / रूपणीयो वा रूप्यः /

[112|27-112|28] न रूप्यो ऽरूप्यस्तद्भाव आरूप्यम् /

[112|28] तत्प्रतिसंयुक्तो धातुरारूप्यधातुः /

[112|28-113|01] कामानां धातुः कामधातुः कामान् यो दधाति /

[113|01] एवं रूपारूप्यधातू वेदितव्यौ / को ऽयं कामो नाम /

[113|01-113|02] समासातः कवडीकाराहार मैथुनोपसंहितो रागः /

[113|03-113|04] "न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागः पुरुषस्य कामः / तिष्ठन्ति चित्राणि तथैव लोके अठात्र धीरा विनयन्ति कामम्" //

इति

[113|05] गाथाभिधानान् / अजीवक आर्यशारिपुत्रं प्रत्याह

[113|06-113|07] "न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागं वदसीह कामम् / भिक्षुर्भविष्यत्यपि कामभोगी संकल्पयन् सो ऽकुशलान् वितर्कान्" /

[113|08] आर्यशारिपुत्र आह

[113|09-113|10] ते चेत्कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागो यदि ते न कामः / शास्ता ऽपि ते भविता कामभोगी दृष्ट्वैव रूपाणि मनोरमाणि"//

[113|11-113|12] किं पुनर्ये केचन धर्माः कामरूपारुप्यधातुषु समुदाचरन्ति सर्वे ते कामरूपारूप्यप्रतिसंयुक्ताः /

[113|12] नेत्याह / किं तर्हि / येषु कामरूपारुप्यरागा अनुशेरते /

[113|13] के पुनरमी कामरूपारूप्यरागाः /

[113|13-113|14] ये कामरूपारूप्यधातुष्वनुशेरते /

[113|14] इदमिदानीं तदश्ववन्धीयम् / कस्यायमश्वबन्धो यस्यायमश्वः /

[113|14-113|15] कस्यायमश्वः /

[113|15] यस्यायमश्वबन्धः / इत्युभयमपि न ज्ञायते / नेदमश्वबन्धीयम् /

[113|15-113|16] कृतनिर्देशानि हि स्थानानि कामधातौ /

[113|16] तेष्ववीतरागस्य यो रागः स कामरागः /

[113|17] यत्रानुशेते सो ऽपि धर्मः कामप्रतिसंयुक्तः /

[113|17-113|18] एवं रूपारूप्यरागावधोवीतरागस्य यथायोगं वेदितव्यौ /

[113|18] असमाहितभूमिको वा रागः कामरागः /

[113|18-113|19] ध्यानारूप्येषु रागो रूपारूप्यरागः /

[113|19] निर्माणचित्ते कथं कामरागः /

[113|19-113|20] श्रुत्वा परिहाय च तदास्वादनात् /

[113|20] निर्माणवशेन वा निर्मायक चित्तो ऽपि रागः / गन्धरसनिर्माणाद्वा /

[113|21] तस्य कामवचरत्वम् / रूपावचरेण तयोरनिर्माणात् / किं पुनरेकमेव त्रैधातुकम् /

[113|22] त्रैधातुकानामन्तो नास्ति / यावदाकाशं तावन्तो धातवः /

[113|22-113|23] अथ एव च नास्त्यपूर्वसत्त्वप्रादुर्भावः /

[113|23-113|24] प्रतिबुद्धोत्पादं चासंख्येयसत्त्वपरिनिर्वाणे ऽपि नास्ति सत्त्वानां परिक्षय आकाशवत् /

[113|25] कथमवस्थानं लोकधतूनां /

[113|25-113|27] तिर्यक्सूत्र उक्तं तद्यथा "ईषाधारे देवे वर्षति नास्ति वीचिर्वा अन्तरिका व अन्तरीक्षाद्वारिधाराणां प्रपतन्तीनाम् /

[113|27-113|28] एवं पूर्वस्यां दिशि नास्ति वीचिर्वा अन्तरिका वा लोकधातूनां संवर्त्तमानानां विवर्त्तमानां च /

[113|28-113|29] यथा पूर्वस्यां दिशि एवं दक्षिणास्यां पश्चिमायामुत्तरस्यामि"ति /

[113|29] नतूक्तमूर्ध्वमधश्चेति /

[114|01] ऊर्ध्वमप्यध्हो ऽपीत्यपरे / निकायान्तरपाठाद् / अकनिष्ठादूर्ध्वं पुनः कामधातुः /

[114|02] कामधातोश्चाधः पुनरकनिष्ठाः / यश्चैकस्मात् कामधातोर्वीतरागः स सर्वेभ्यः /

[114|03] एवं रूपारूप्येभ्यः /

[114|03-114|04] यश्च प्रथमध्यानसंनिश्रयाद्धि उत्पादयति स यत्र लोकधातौ जात उत्पादयति तत्रत्यमेव ब्रह्मलोकमुपागच्छति नान्यम् /

[114|04-114|05] य एते त्रयो धातव उक्ताः /

[114|06] नरकादिस्वनामोक्ता गतयः पञ्च तेषु

[114|07] नरकास्तिर्यञ्चः प्रेता देवा मनुष्या इति /

[114|07-114|08] स्वैरेव नामभिस्तेषु पञ्च गतयः प्रोक्ताः /

[114|08] कामधातो चतस्रो गतयः पञ्चम्याश्च प्रदेशः /

[114|08-114|09] रूपारूप्यधात्वोरेकस्या देवगतेः प्रदेशः /

[114|09] किं पुनर्गतिनिर्मुक्ताः सन्ति धातवो यत धातुष्वित्युच्यन्ते /

[114|10] सन्ति कुशलक्लिष्टभाजनान्तराभवस्वभावा अपि धातवः / यास्तु पञ्च गतयः /

[114|11] ताः /

[114|12] अक्लिष्टाव्याकृता एव सत्त्वाख्या नान्तराभवः // vakk_3.4 //

[114|13] अनिवृताव्याकृता एव गतयः / अन्यथा हि गतिसंभेदः स्यात् /

[114|13-114|14] सत्त्वाख्या एव च नचान्तराभवस्वभावाः /

[114|14-114|15] प्रज्ञ्यप्तिपूक्तम् "चतसृभिर्योनिभिः पञ्च गतयः संगृहीता नतु पञ्चभिर्गतिभिश्चतस्रो योनयः /

[114|15] किमसंबृहीतम् /

[114|16] अन्तराभव" इति / धर्मस्कन्धे ऽपि चोक्तम् "चक्षुर्धातुः कतमः /

[114|16-114|18] चत्वारि महाभूतान्युपादाय यो रूपप्रसादश्चक्षुश्चक्षुरिन्द्रियं चक्षुरायतनं चक्षुर्धातुनरिकस्तैर्यग्योनिकं पैतृविषयिको देव्यो मानुष्यको भावनामयो ऽन्तराभविकश्चे"ति /

[114|18-114|19] सूत्रे ऽपि च बहिष्कृतो ऽन्तराभवो गतिभ्यः /

[114|19] कस्मिन् सूत्रे /

[114|19-114|20] "सप्त भवा नरकभवस्तिर्यग्भवः प्रेतभवो देवभवो मनुष्यभवः कर्मभवो ऽन्तराभव" इति /

[114|20-114|21] अत्र हि पञ्च गतयः सहेतुकाः सहागमनाश्चोक्ताः /

[114|21] अथ एव चानिवृताव्याकृताः सिध्यन्ति /

[114|22] तद्धेतोः कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात् / काश्मीराश्च सूत्रं पठन्ति /

[114|22-114|24] स्थविरशारिपुत्रेणोक्तं "नारकाणामायुष्मन्नास्रवाणां संमुखीभावान्नरकवेदनीयानि कर्माणि करोत्युपचिनोति /

[114|24-114|25] तेषामायुष्मन् कायवाङ्मनोवङ्कानां कायवाङ्मनोदोषकषायाणा नरकेषु रूपं संज्ञा वेदना संस्कारो विज्ञानं विपाको विपच्यते /

[114|26-224|26] निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां गच्छति /

[114|26-114|27] तत्रायुष्मन्नारको नोपलभ्यते ऽन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्य" इति /

[114|27] अतो ऽप्यनिवृताव्याकृता एव गतयः /

[114|27-115|01] प्रकरणाग्रन्थस्तर्हि परिहार्यो "गतिषु सर्वे ऽनुशया अनुशेरत" इति /

[115|01-115|02] प्रतिसंधिचित्तानि हि गतीनां पञ्चप्रकाराणि सन्त्यतः सप्रवेशगतिग्रहणाददोष एव /

[115|02-115|03] ग्रामग्रहणे ग्रामोपचार ग्रहणवत् /

[115|03] कुशलक्लिष्टा अपीत्यपरे /

[115|03-115|04] यक्तूक्तम् "कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणा"दिति /

[115|04] नावश्यं पृथग्वचनाद्बहिष्कृतो भवति /

[115|04-115|05] तद्यथा पञ्चसु कषायेषु क्लेशदृष्टिकषायौ पृथगुक्तौ /

[115|05] न च दृष्टयो न क्लेशाः /

[115|05-115|06] एवं कर्मभवो ऽपि गतिश्च स्यात् /

[115|06] पृथक् चास्य वचनं स्यात् गतिहेतुज्ञापनाऋथम् /

[115|07] अन्तराभवे ऽप्येष प्रसङ्गः / नायोगात् / गच्छन्ति तामिति गतिः /

[115|07-115|08] नचान्तराभवो गन्तव्यश्च्युतिदेश एवोत्पादनात् /

[115|08] आरूप्या अपि गतिर्न भविष्यन्ति /

[115|09-015|09] च्युतिदेश एवोत्पादात् /

[115|09-115|10] एवं तर्ह्यन्तराभवत्वादेवान्तराभवो न गतिर्गत्यन्तरालत्वात् /

[115|10] यदि हि गतिः स्यादन्तराभव इत्येव न स्यात् /

[115|10-115|11] यतर्हि स्थविरशारिपुत्रेणोक्तं "निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां गच्छती"ति /

[115|11-115|12] निर्वृत्ते वीपाक इत्युक्तः नतु विपाक एवेति /

[115|12-115|13] यत्तर्ह्यक्तं "तत्रायुष्मन्नारको नोपलभ्यते ऽन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्य" इति /

[115|13-115|14] गतिगामिनः पुद्गलद्रव्यस्य प्रतिषेधं करोति नान्यत्र स्कन्धेभ्य उपलभ्यते नारक इति न तु स्कन्धान्तरप्रतिषेधम् /

[115|14-115|15] अव्याकृता एव तु गतयो वर्ण्यन्ते वैभाषिकैः /

[115|15] ताश्च विपाकस्वभावा एवेत्येके /

[115|15-115|16] औपचयिकस्वभावा अपीत्यपरे /

[115|17] अत्रैव पञ्चगतिके धातुत्रये यथाक्रमं वेदितव्याः

[115|18] नानात्वकायसंज्ञाश्च नानाकायैकसंज्ञिनः /

[115|19] विपर्ययाच्चैककायसंज्ञाश्चारूपिणस्रयः // vakk_3.5 //

[115|20] विज्ञानस्थितयः सप्त

[115|21-115|22] सूत्रे उक्तः "रुपिणः सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनस्तद्यथामनुष्यास्तदेकत्याश्च देवाः /

[115|22] इयं प्रथमा विज्ञानस्थितिः / कतमे पुनस्ते तदेकत्या देवाः /

[115|23] कामावचराः प्रथमघ्यानभूमिकाश्च प्रथमाभिनिर्वृत्तवर्ज्याः" /

[115|23-115|24] नानात्वेन काय एषामिति नानात्वकायाः /

[115|24] अनेकवर्णलिङ्गसंस्थानत्वात् /

[115|24-115|25] नानात्वेन संज्ञा नानात्वसंज्ञा /

[115|25-115|24] सैषामस्तीति नानात्वसंज्ञिनः /

[115|25] सुखदुःखादुःखासुखसंज्ञित्वात् /

[115|25-115|27] रूपिणः सन्ति नानात्वकाया एकत्वसंज्ञिनस्तद्यथा देवा ब्रह्मकायिका ये तत्प्रथमाभिनिर्वृत्ताः /

[115|27] इयं द्वितीया विज्ञानस्थितिः /

[115|27-115|28] ते हि प्रथमाभिनिर्वृत्ताः सर्व एकैकसंज्ञिनो भवन्ति अनेन वयं ब्रह्मणा सृष्टा इति /

[115|28-115|29] ब्रह्मणो ऽप्येवं भवति मयैते सृष्टा इत्यभिन्नकारसंज्ञानादेकत्वसंज्ञिनः /

[115|29-115|31] अन्यथैव तु महाब्रह्मण आरोहपरिणाह आकृतिविग्रहो वाग्भाषा चीवरधारणं च अन्यथा तत्पर्षद इति नानात्वकायाः /

[115|31-116|02] यदिदमुक्तं सूत्रे "तेषामेवं भवति इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं यावदहो वतान्ये ऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन्मम सभामतायामि"ति /

[116|02] अस्य च सत्त्वस्यैवञ्चेतसः प्रणिधिर्वयं चेहोपपन्ना इति /

[116|02-116|03] कथं तमद्राक्षुः /

[116|03] आभास्वरस्था इत्येके /

[116|03-116|05] ततो हि ते प्रच्युताः कथमिदानीमलब्धायां द्वितीयध्यानसमापत्तौ तद्भूमिकं पूर्वेनिवासमस्मार्षुः लब्धायां वा कथं महाब्रह्मालम्बनां शीलव्रतपरामर्शदृष्टिं निविष्टाः /

[116|05] अन्तराभवस्था अद्राक्षुरित्यपरे /

[116|06] तत्रापि न दीर्घमध्वानमवस्थातुं संभवः प्रतिबन्धाभावादिति /

[116|06-116|07] कथं तेषामेवं भवति स्म "इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तमि"ति /

[116|08-116|09] तस्मात्तत्रस्था एव ते तस्य पूर्ववृत्तान्तं समनुस्मरन्त एव दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं दृष्टवन्तो दृष्ट्वा च पश्चादद्राक्ष्मेत्येषां बभूव /

[116|09-116|10] रुपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया नानात्वसंज्ञिनस्तद्यथा देवा आभास्वराः /

[116|10] इयं तृतीया विज्ञानस्थितिः /

[116|10-116|11] अत्र पुनः पर्यन्तग्रहणात्सकलद्वितीयध्यानग्रहणं वेदितव्यम् /

[116|11-116|12] अन्यथा हि परीत्ताभा अप्रमाणाभाश्च कस्यां विज्ञानस्थितौ व्यवस्थाप्येरन् /

[116|12-116|13] तत्राभिन्नवर्णलिङ्गसंस्थानत्वादेकत्वकायाः /

[116|13] सुखसंज्ञित्वाददुःखासुखसंज्ञित्वाच्च नानात्वसंज्ञिनः /

[116|14-116|15] ते किल मौल्यां भूमौ सौमनस्येन्द्रियपरिखिन्नाः सामन्तकादुपेक्षेन्द्रियं संमुखीभवन्ति /

[116|15-116|16] सामन्तके चोपेक्षेन्द्रियपरिखिन्नाः पुनमौल्या भुमेः सौमनस्येन्द्रियं संमुखीकुर्वन्ति /

[116|16-116|17] यथा कामरतिपरिखिन्ना ईश्वरा धर्मरतिं प्रत्यनुभवन्ति धर्मरतिपरिखिन्नाः कामरतिमिति /

[116|17] ननु च शुभकृत्स्नेष्वप्येष प्रस्ङ्गः /

[116|17-116|18] न तेषां तेन सुखेनास्ति परिखेदः /

[116|18] किं कारणम् /

[116|18-116|19] शान्तं हि तत्सुखमशान्तं च सौमनस्यं चेतस उत्प्लावकत्वादिति सौत्रान्तिका व्याचक्षते /

[116|19-116|20] सूत्र उक्तं "यथा ते नानात्वसंज्ञिनः /

[116|20-116|22] तत्र ये सत्त्वा आभास्वरे देवनिकाये ऽचिरोपपन्ना भवन्ति नैव संवर्त्तनीकुशला न विवर्त्तनीकुशला अस्य लोकस्य ते तामर्चिषं दृष्ट्वा भीताः सन्त उद्विजन्ते संवेगमापद्यन्ते /

[116|22] सहैवैषा ऽर्चिः शून्यं ब्राह्मं विमानं दग्ध्वा ऽर्वागागमिष्यतीति /

[116|23-116|24] तत्र ये सत्त्वा आभास्वरे देवनिकाये चिरोपपन्नाः संवर्त्तनीकुशला विवर्त्तनीकुशलाश्चास्य लोकस्य ते तान् सत्त्वान् भीतानाश्वासयन्ति /

[116|24-116|25] मा भैष्ट माऋषाः मा भैष्ट मार्षाः /

[116|25] पूर्वमप्येषा ऽर्चिः शून्यं ब्राह्मं विमानं दग्ध्वा ऽत्रैवान्तर्हिते"ति /

[116|26-116|27] अतो ऽर्चिष आगमव्यपगमसंज्ञित्वात् भीता भीतसंज्ञित्वाच्च ते नानात्वसंज्ञिनो न सुखादुःखासुखसंज्ञित्वादिति /

[116|27-116|28] रूपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया एकत्वसंज्ञिनस्तद्यथा देवाः शुभकृत्स्नाः /

[116|28] इयं चतुर्थी विज्ञानस्थितिः /

[116|28-117|01] तत्राभिन्नवर्णसंस्थानलिङ्गत्वादेकत्वकायाः /

[117|01] एकत्वसंज्ञिनः सुखसंज्ञित्वात् /

[117|01-117|02] तत्र प्रथमे ध्याने क्लिष्टया संज्ञया एकत्वसंज्ञिनः /

[117|02-117|03] द्वितीये कुशलया संज्ञया नानात्वसंज्ञिनस्तृतीये विपाकजया संज्ञयाएकत्वसंज्ञिनः /

[117|03-117|04] आरुप्यास्त्रयो यथासूत्रमित्येताः सप्त विज्ञानस्थितयः /

[117|04] का ऽत्र विज्ञानस्थितिः /

[117|04-117|05] तत्प्रतिसंयुक्ताः पञ्च स्कन्धाश्चत्वारश्च यथायोगम् /

[117|05] शेषं कस्मान्ना विज्ञानस्थितिः /

प्[11705] यस्मात्

[117|06] शेषं तत्परिभेदवत् /

[117|07] किं पुनः शेषम् / दुर्गतयश्चतुर्थ ध्यानं भवग्रं च /

[117|07-117|08] अत्र हि विज्ञानपरिभेदाः सन्त्यत एव न विज्ञानस्थितिः /

[117|08] कः पुनः परिभेदः येन विज्ञानं परिभिद्यते

[117|08-117|09] तत्रापायेषु दुःखा वेदना परिभेद उपधातिदत्वात् /

[117|09] चतुतें ध्याने आसंज्ञिकमसंज्ञिसमापत्तिश्च /

[117|10] भवाग्रे निरोधसमापत्तिश्चित्तसन्ततिच्छेदात् / पुनराह /

[117|10-117|11] यत्रेहस्थानां गन्तुकामता तत्रस्थानां चाव्युच्चलितुकामता ऽसौ विज्ञानस्थितिरुक्ता /

[117|11-117|12] अपायेषु चोभयं नास्हि /

[117|12-117|13] चतुर्थे ध्याने सत्त्वा उच्चलितमानसाः पृथग्जना आसंज्ञिकं प्रवेष्टुकामा आर्याः शुद्धावासान् भवाग्रानपटुप्रचारत्वान्न विज्ञानस्थितिरिति /

[117|14] एताश्च सप्त विज्ञानस्थितयो यथोक्ताः /

[117|15] भवाग्रासंज्ञिसत्त्वाश्च सत्त्वावासा नव स्मृताः // vakk_3.6 //

[117|16] एषु हि सत्त्वा आवसन्ति स्वेच्छया /

[117|17] अनिच्छावसनान्नान्ये

[117|18] के पुनरन्ये / अपायाः / तेषु हि सत्त्वा अकामकाः कर्मराक्षसैरावास्यन्ते /

[117|19] नत्विच्छया वसन्ति / अतस्तेन सत्त्वावासा बन्धनस्थानवत् /

[117|19-117|20] अन्यत्र सूत्रे सप्त विज्ञानस्थितय उक्ताः अन्यत्र

[117|21] चतस्रः स्थितयः पुनः /

[117|22] कतमाश्चतस्रः / रूपोपगा विज्ञान स्थितिर्वेदनोपगा संज्ञोपगा संस्कारोपगा इति /

[117|23] तासां कः स्वभावः / ता हि यथाक्रमं /

[117|24] चत्वारः सास्रवाः स्कन्धाः

[117|25] ते पुनः

[117|26] स्वभूमावेव

[117|27] नान्यत्र भूमौ / किं कारणम् / प्रतिष्टा हि स्थितिः /

[117|27-117|28] न च विसभागभूमिकेषु स्कन्हेषु विज्ञानं तृष्णावशात् प्रतितिष्ठतीति /

[117|28-117|29] कस्मान्न विज्ञानं विज्ञानस्थितिरुच्यते यथा सप्तसु विज्ञानस्थितिषु पञ्च स्कन्धा इति /

[117|29] स्थातुः परिहारेण स्थितिविधानात् /

[118|01] नहि स्थातैव स्थितिरुच्यते /

[118|01-128|01] यथा न राजैव राजासनमिति /

[118|01-118|02] यांश्च धर्मानभिरुह्य विज्ञानं वाहयति नौनाविकन्यायेन ते धर्मा विज्ञानस्थितय उक्ताः /

[118|03] नतु विज्ञानं विज्ञानमेवारुह्य वाहयत्यतो नोक्तमिति वैभाषिकाः /

[118|03-118|04] यत्तर्हि सूत्र उक्तं "विज्ञाने आहारे अस्ति नन्दी अस्ति राग इति /

[118|04-118|05] यत्रास्ति नन्दी अस्ति रागः प्रतिष्ठितं तत्र विज्ञानमधिरूढमि"ति /

[118|05] तत्कथम् /

[118|05-118|06] "सप्त च विज्ञानस्थितयः पञ्चस्कन्धसंगृहीता" इति तत्कथम् /

[118|06-118|07] एवं तर्ह्यभेदेनोपपत्त्यायतनसंगृहीतेषु स्कन्धेषु साभिरामायां विज्ञानप्रवृत्तौ विज्ञानं विज्ञानस्थितिः /

[118|07-118|08] प्रत्येकं तु यथा रूपादयो विज्ञानस्य संक्लेशाय भवन्ति /

[118|08] तस्माच्चतसृषु विज्ञानस्थितिषु

[118|09] केवलम् // vakk_3.7 //

[118|10] विज्ञानं न स्थितिः प्रोक्तं

[118|11] अपि च क्षेत्रभावेन भगवता चतस्रो विज्ञानस्थितयो देशिताः /

[118|11-118|13] वीजभावेन च सोपादानं विज्ञानं कृत्स्नमेवेति न पुनर्बीजं बीजस्य क्षेत्रभावेन व्यवस्थापयांबभूवेत्यभिप्रायं परिकलपयामास /

[118|13-118|14] ये धर्माः सहवर्त्तिनो विज्ञानस्य ते ऽस्य क्षेत्रभावेन साधीयांसो भवन्तीति त एवास्य स्थितय उक्ताः /

[118|15-118|16] अथ कथं सप्तभिर्विज्ञानस्थितिभिश्चतस्रो विज्ञानस्थितयः संगृहीताश्चातसृभिर्वा सप्त /

[118|16] नैव हि सप्तभिश्चतस्रो नापि चतसृभिः सप्त /

[118|17] चतुष्कोटि तु संग्रहे /

[118|18] संग्रहे विचार्यमाणे चतुष्कोटिकं वेदितव्यम् /

[118|18-118|19] स्यात्सप्तभिः संगृहीतं न चतसृभिरित्येवमादि /

[118|19] प्रथमाः कोटिः सप्तसु यद्धिज्ञानम् /

[118|19-118|20] द्वितीया अपायेषु चतुर्थे ध्याने भवाग्रे च विज्ञानवर्ज्याः स्कन्धाः /

[118|20-118|21] तृतीया सप्तसु चत्वारः स्कन्धाश्चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा /

[118|22] यच्चैतत् गत्यादिभेदभिन्नं त्रैधातुकमुक्तं वेदितव्याः /

[118|23] चतस्रो योनयस्तत्र सत्त्वानामण्डजादयः // vakk_3.8 //

[118|24] अण्डजा योनिर्जरायुजा संस्वेदजा उपपादुका योनिः / योनिर्नाम जातिः /

[118|25] युवान्त्यस्यां सत्त्वा मिश्रीभवन्ति प्रसवसाम्यादिति योनिः / अण्डजा योनिः कतमा /

[118|26] ये सत्त्वा अण्डेभ्यो जायन्ते / तद्यथा हंसक्रोञ्चचक्रवाकमयूरशूकशारिकादयः /

[118|27] जरायुजा योइः कतमा / ये सत्त्वा जरायोर्जायन्ते /

[118|27-118|28] तद्यथा हस्त्यश्वगोमहिषखरवराहादयः /

[118|28] संस्वेदजा योनिः कतमा /

[118|28-118|29] ये सत्त्वा भूसंस्वेदाज्जायन्ते /

[118|29] तद्यथा कृमिकीटपतङ्गमशकादयः / उपपादुका योनिः कतमा /

[119|01] ये सत्त्वा अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः सकृदुपजायन्ते /

[119|01-119|02] अत एव उपपदने (रेअद्: उपपादने) साधुकारित्वादुपपादुका इत्युच्यन्ते /

[119|02] तद्यथा देवनारकान्तराभविकादयः /

[119|03] अथ कस्यां गतौ कति योनयः संविद्यन्त इत्याह

[119|04] चतुर्धा नर तिर्यञ्चः

[119|05] मनुष्याश्चतुर्विधाः /

[119|05-119|07] अण्डजास्तावद्यथा क्रोञ्चीनिर्यातौ शैलोपशैलौ स्थविरौ मृगारमातुश्च द्वात्रिंशत् पुत्राः पञ्चालराजस्य च पञ्च पुत्रशतानि /

[119|07] जरायुजा यथेदानीम् /

[119|07-119|08] संस्वेदजास्तद्यथा मान्धातुचारुश्पचारूपचारुकपोतमालिन्याम्रपाल्यादयः /

[119|08] उपपादुकाः पुनः प्राथमकल्पिकाः /

[119|08-119|09] एवं तिर्यञ्चो ऽपि चतुर्विधाः /

[119|09] त्रिविधा दृश्यन्त एव / उपपादुकास्तु नागसुपर्णि प्रभृतयः /

[119|10] नारका उपपादुकाः /

[119|11] अन्तराभवदेवाश्च

[119|12] सर्वे नारका अन्तराभविकाः देवाश्चोपपादुका एव /

[119|13] प्रेता अपि जरायुजाः // vakk_3.9 //

[119|14] अपिशब्दादप्युपपादुका इति / आयुष्मते महामौद्गल्यायनाय प्रेती निवेदयते

[119|15] "पञ्च पुत्रानहं रात्रौ दिवा पञ तथा परान् /

[119|16] भक्षयामि जनित्वा तान् नास्ति तृप्तिस्तथापि मे //"

[119|17] कतमा योनिः सर्वसाध्वी / उपपादुका /

[119|17-119|18] अथ किमर्थं चरमभविको बोधिसत्त्वः प्राप्तोपपत्तिवशित्वे ऽपि जरायुर्जां योर्नि भजते /

[119|18-119|19] एवं हि क्रियमाणे महान्तमर्थं पश्यति /

[119|19-119|21] ज्ञातिसंबन्धेन महतः शाक्यवंशस्य धर्मे ऽवतरणार्थं चक्रवर्त्तिवंश्यो ऽयमिति चान्येषां बहुमानादरावर्जनार्थं मनुष्यभूता अपि चैनां सिद्धिं गच्छन्तीति विनेयाना मुत्साहार्थम् /

[119|21-119|23] इतरथा ह्यप्रज्ञायमानकुलगोत्रः को ऽप्ययं मायापुरुष इत्येवं परिकल्पयेयुर्देवः पिशाच इति वा यथा ऽन्यतीर्थ्या अपभाषन्ते कल्पशतस्यात्ययादेवंविधो मायावी लोके प्रादुर्भूय मायया लोकं भक्षयतीति /

[119|24] अपरे त्वाहुः /

[119|24-119|26] शरीरधातूनामवस्थापनार्थं येषुमनुष्या अन्ये च प्रजां विज्ञाय सहस्रशः स्वर्गं च प्राप्ता अपवर्गं चेति उपपादुकानां हि सत्त्वानां बाह्यबीजाभावान् मृतानां कायो नावतिष्ठते निशान्त इव तैलप्रद्योतो ऽन्तर्धीयते /

[119|26-119|27] आधिष्ठानिकीमृद्धिं भगवत इच्छतां न युक्त एक्ष परिहारः /

[119|27] प्रश्नात्प्रश्नान्तरमुपजायते /

[119|27-120|02] यद्यप्युपपादुकानां कायनिधनं न प्रज्ञयते कथमुक्तं सूत्रे "उपपादुकः सुपर्णी उपपादुकं नागमुद्धरति भक्षार्थमि"ति /

[120|02] नोक्तं भक्षयतीत्यपि तूद्धरति भक्षार्थमज्ञत्वादित्यदोषः /

[120|02-120|03] भक्षयति वा यावन्न मृतो भवति न पोउन्र्मृतस्यास्य तृष्यतीति /

[120|04] कतमा योनिः सर्ववह्वी / उपपादुकैव /

[120|04-120|05] सा हि द्विगती तिसृणां च प्रदेशः सर्वे चान्तराभाविका इति /

[120|06] को ऽयमस्तराभावो नाम /

[120|07] मृत्यूपपत्तिभवयोरन्तरा भवतीह वः /

[120|08-120|09] मरणभवस्योपपत्तिभवस्य चान्तरा य आत्मभावो ऽभिनिर्वर्त्तते देशान्तरोपपत्तिसम्प्राप्तये सो ऽन्तराभव इत्युच्यते /

[120|09] गत्यन्तरालत्वात् /

[120|09-120|10] कथमयं जातश्च नाम नचोपपन्नो भवति /

[120|11] गम्यदेशानुपेतत्वान्नोपपन्नो ऽन्तराभवः // vakk_3.10 //

[120|12] उपपत्तिगतो ह्युपपन्न इत्युच्यते / पदेर्गत्यर्थत्वात् /

[120|12-120|13] नचायं गम्यदेशमुपगतोन्तराभवस्तस्मान्नोपपन्नः /

[120|13] कः पुनरसौ देशो गन्तव्यः /

[120|13-120|14] यत्राक्षिप्तस्य वीपाकस्याभिव्यक्तिः समाप्तिश्च /

[120|14-120|15] विच्छिन्न एवोपपत्तिभवो मरणभवात्संभवतीति निकायान्तरीयाः /

[120|15] तदेतन्नेष्यते / किं कारणम् / युक्तितश्च आगमतश्च /

[120|15-120|16] तत्र तावत् युक्तिं निश्रित्योच्यते /

[120|17] व्रीहिसन्तानसाधर्म्वादविच्छिन्नभवोद्भवः /

[120|18-120|19] सन्तानवर्त्तिनां हि धर्माणामविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादुर्भावो दृष्टस्तद्यथा व्रीहिसन्तानस्य /

[120|19-120|920] तस्मादस्यापि सत्त्वसन्तानस्याविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादुर्भावो भविष्णुः /

[120|20-120|21] विच्छिन्नो ऽपि दृष्टः प्रादुर्भावस्तद्यथा आदर्शादिषु बिम्बात् प्रतिबिम्बस्य /

[120|21] एवं मरणभवादुपपत्तिभवस्य स्यात् /

[120|22] प्रतिबिम्बमसिद्धत्वादसाम्याच्छानिदर्शनम् // vakk_3.11 //

[120|23] प्रतिबिम्बं नामान्यदेवोत्पद्यते धर्माह्न्तरमित्यसिद्धमेतत् /

[120|23-120|24]

सिद्धावपि च सत्यामसाम्यादनिदर्शनं भवति /

[120|24] कथं तावदसिद्धम् /

[120|25] सहैकत्र द्वयाभावात्

[120|26] तत्रैव हि देशे आदर्शरूपं दृश्यते प्रतिबिम्बं च /

[120|26-120|27] न चैकत्र देशे रूपद्वयस्यास्ति सहभाव आश्रयभूतभेदात् /

[120|27-120|30] तथा दिग्भेदव्यवस्थितेरेकस्मिन्वाप्यम्बुदेशे स्वाभिमुखदेशस्थानां रूपाणामन्यो ऽन्यं प्रतिबिम्बकमुपलभ्यते नत्वेकत्र रूपे द्वयोः पश्यतोः सहदर्शनं न भवतीति न तत्र रूपान्तरोपपत्तिर्युक्ता /

[120|30-121|01] छायातपयोश्च द्वयोः सहैकत्रभावो न दृष्टः /

[121|01-121|02] उपलभ्यते च छायास्थ आदर्शे सूर्यस्य प्रतिविम्बकमिति न युक्तो ऽस्य तत्र प्रादुर्भावः /

[121|02] अथवा "सहैकत्र द्वयाभावादि"ति कतमस्य द्वयस्य /

[121|02-121|03] आदर्शतलस्येन्दुप्रतिबिम्बकस्य च /

[121|03-121|04] अन्यत्रैव हि देशे आदर्शतलं भवत्यन्यत्रैवान्तर्गतं चन्द्रप्रतिबिम्बकं दृश्यते कूप इवोदकम् /

[121|04-121|05] तच्च तत्रोपपद्यमानं नान्यत्रोपलभ्यते /

[121|05] अतो नास्त्येव तत् किञ्चित् /

[121|05-121|06] सामग्र्यास्तु स तस्यास्तादृशः प्रभावो यत्तथा दर्शनं भवति //

[121|06] अचिन्त्यो हि धर्माणां हि धर्माणां शक्तिभेदः /

[121|06-121|07] एवं तावन्दसिद्धत्वात् /

[121|07] कथमसाम्यादनिदर्शनं भवति /

[121|08] असन्तानाद्

[121|09] नहि विम्वस्य प्रतिबिम्बकं सन्तानभूतमादर्शसन्तानसंवद्धत्वात् सहभावाच्च /

[121|10] यथा मरणस्योपपत्तिभवः /

[121|10-121|11] सन्तानं च प्रत्यविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादुर्भाव उदाहृअतो नासन्तानमित्यसाम्यं दृष्टान्तस्य प्रतिबिम्बस्य च /

[121|12] द्वयोदयात् /

[121|13] द्वाभ्यां हि कारणाभ्यां प्रतिबिम्बस्योदयो भवति /

[121|13-121|14] बिम्बाच्चादर्शा च्चेति यत् प्राधानं कारणं तदाश्रित्योत्पद्यते /

[121|14-121|16] नचैवमुपपत्तिभवस्यापि द्वाभ्यां कारणाभ्यां संभवो मरणभवाच्चान्यतश्च प्रधानभूतादित्यतो ऽप्ययमसमानो दृष्टान्तः /

[121|16] न च युक्तमुक्तं बाह्यमेव चेतनं शुक्रशोणितं प्रधानकारणमिति /

[121|16-121|17] यत्र चान्धकाण एव प्रादुर्भाव उपपादुकानां तत्र किं परिकल्प्यते /

[121|17-121|18] एवं तावद्युक्तितो नेष्यते /

[121|18] न मराणभवाद्विच्छिन्न उपपत्तिभवप्रादुर्भावः / तस्मादस्त्येवान्तराभवः /

[121|19] कण्ठोक्तेश्चास्ति

[121|20] सूत्र उक्तं "सप्त भवाः /

[121|20-121|21] नरकभवस्तिर्यग्भवः प्रेतभवो देवभवो मनुष्यभवः कर्मभवो ऽन्तराभव इति /

[121|21] नैतत्सूत्रं तैराम्नायते / इतस्तर्हि

[121|22] गन्धर्वात्

[121|23] "त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात् मातुः कुक्षौ गर्भस्यावक्रान्तिर्भवति /

[121|23-121|24] माता कल्या स्पि भवति ऋतुमती च /

[121|24] मातापितरौ रक्तौ भवतः सनिपतितौ च /

[121|25] गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थितो भाती"ति / अन्तराभवं हित्वा को ऽन्यो गन्धर्वः /

[121|26] एतदपि नैव तैराम्नायते / कथं तर्हि / "स्क्न्धभेदश्च प्रत्युपस्थितो भवती"ति /

[121|27] यद्येवमाश्वलायनसूत्रं कथं नीयते /

[121|27-121|28] "जानन्त भवन्तो यो ऽसौ गन्धर्वः प्रत्युपस्थितः /

[121|28] क्षत्रियो वा ऽसौ ब्राह्मणो वा वैश्यो वा शूद्रो वा /

[121|28-122|01] यदि वा पूर्वस्या दिश आगतो यदि वा दक्षिणस्या पश्चिमाया उत्त्रस्या" इति /

[122|02] नहि स्कन्धभेदस्यागमनं युज्यते / अथैतदपि न पठच्यते / इतस्तर्हि /

[122|03] पञ्चोक्तेः /

[122|04] "पञ्चानागामिन" इत्युक्तं भगवता /

[122|04-122|05] अन्तरापरिनिर्वायी उपपद्यपरिनिर्वायी अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी साभिसंस्कारपरिनिर्वायी ऊर्ध्वस्त्रोताश्चेति /

[122|05-122|06] असत्यन्तराभवे कथमन्तरापरिनिर्वायी नाम स्यात् /

[122|06] अन्तरा नाम देवाः सन्तीत्येके /

[122|07] उपपद्यादयो ऽपि हि नाम देवा एवं सति प्रसज्यते / तस्मान्येयं कल्पना साध्वी /

[122|08] इतश्च

[122|09] गतिसूत्रतः // vakk_3.12 //

[122|10] "सप्त सत्पुरुषगतयः" इत्यत्र सूत्रे / अन्तरापरिनिर्वायिणस्त्रय उक्ताः /

[122|10-122|11] कालदेशप्रकर्षभेदेन /

[122|11-122|12] तद्यथा परीत्तः सकलिकाग्निरभिनिवर्त्तमान एव परिनिर्वायादेवं प्रथमः /

[122|12] तद्यथा ऽयः प्रपाटिका उत्पतन्त्येव निर्वायादेवं द्वितीयः /

[122|12-122|13] तद्यथा ऽयःप्रपातिका उत्प्लुत्य पृथिव्यामपतितैव निर्वायादेवं तृतीयः /

[122|13-122|14] नचैवमन्तरा नाम देवास्त्रिप्रकाराः कालदेशप्रकर्षभिन्नाः सन्तीति कल्पनैवेयं केवला //

[122|14] अन्ये पुनराहुः /

[122|15-122|16] आयुप्रमाणान्तरे वा देवसमीपान्तरे वा यः क्लेशान् प्रजहाति सो ऽन्तरापरिनिर्वायी /

[122|16-122|17] स पुनर्धातुगतो वा परिनिर्वाति संज्ञागतो वा वितर्कगतो वा /

[122|17] तेन त्रिविधो भवतीति /

[122|17-122|18] प्रथमो वा रूपधातौ निकायसभागपरिग्रहं कृत्वा परिनिर्वाति /

[122|18] द्वितीयो देवसमृद्धिं चानुभूय /

[122|18-122|19] तृतीयो देवानां धर्मसंगीतिमनुप्रविश्य /

[122|19-122|21] उपपद्यपरिनिर्वायी पुनः प्रकर्षयुक्तां संगीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वाति भूयसा वा आयुरूपहत्य नोपपन्नमात्र एवेति त एते सर्वे ऽपि शकलिकादिदृष्टान्तैर्न संवध्यन्ते /

[122|21] देशगतिविशेषाभावात् /

[122|21-122|22] आरुप्येष्वपि चान्तरापरिनिर्वायी पठ्येतायुःप्रमाणान्तरे परिनिर्वाणात् /

[122|22] न च पठ्यते /

[122|23-122|24] "ध्यानैश्चतस्रो दशिका आरुप्यैः सप्तिकात्रयम् / संज्ञया षट्टिकां कृत्वा वर्गो भवति समुदितः //

[122|25] इत्येतस्यायुर्दानगाथायाम् / तस्मादेतदपि सर्वं कल्पनामात्रम् /

[122|26] अथैतान्यपि सूत्राणि तैर्नाम्नायन्ते /

[122|26-123|01] किमिदानीं कुर्मो यच्छास्ता च परिनिर्वृतः शासनं चेदमनायकं बहुधा भिन्नं भिद्यते चाद्यापि यथेच्छं ग्रन्थतश्चार्थतश्च /

[123|01-123|02] येषां तु तावदयमागमः प्रमाणं तेषामागमतो ऽपि सिद्धो ऽन्तराभवः /

[123|02-123|03] यत्तर्हि सूत्र उत्तम् "अथ च पुनर्दूषी मारः स्वशरीरेणाविचौ महानरके प्रपतित" इति /

[123|03] तत् कथमिति /

[123|04] स हि जीवन्नेव नारकीभिर्ज्वालाभिरालिङ्गितः /

[123|04-123|05] कालल्ं कृत्वा ऽन्तराभवेनावीचिं प्राप्त इत्ययं तत्राभिप्रयः /

[123|05-123|06] अत्युदीर्णपरिपूर्णानि हि कर्माणि कायस्य निक्षेपं न प्रतीक्षन्ते /

[123|06] अतो ऽस्य दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म पूर्वं वीपक्वं पश्चादुपपद्यवेदनीयमिति /

[123|07-123|08] इदमिदानीं कथं नीयते "पञ्चानन्तर्याणि कर्माणि यानि कृत्वोपचित्य समनन्तरं नरकेषूपपद्यत" इति /

[123|08] अन्यां गतिमगत्वेत्यभिप्रायः /

[123|08-123|09] उपपद्यवेदनीयत्वं तत्र कर्मणो द्योतितम् /

[123|09] अथ यथारुतं कल्प्यते / पञ्चैव कृत्वा नैकमिति प्राप्नोति /

[123|09-123|10] क्रियानन्तरं च /

[123|10] न कालान्तरं जीवित्वा को वा ऽन्तराभवस्योपपद्यमानत्वं नेच्छति /

[123|10-123|11] अन्तरा भवेनैव ह्यसौ मरणान्तरं नरकेषूपपद्यते /

[123|11] अभिमुखत्वात् /

[123|11-123|12] न च ब्रूम उपपन्नो भवतीति /

[123|12] इयं तर्हि गाथा कथं नीयते

[123|13-123|14] "उपनीततया जरातुरः संप्राप्तो हि ममान्तिकं द्विज / वासो ऽपि हि नास्ति ते ऽन्तरा पाथेयं च न विद्यते तवे" ति //

[123|15] अत्रापि मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीत्यभिप्रायः /

[123|15-123|16] अथवा ऽन्तराभवे ऽप्यस्य वासो नास्त्युपपत्तिदेशसंप्राप्तिप्रति गमनाधिष्ठानादिति /

[123|16-123|17] अयमत्राभिप्रायो नायमभिप्राय इति दुत एवैतत् /

[123|17] तुल्य एष भवतो ऽप्यनुयोगः /

[123|17-123|18] तस्मादुभयस्मिन्नपि पक्षे यथ्होत्तसूत्राविरोधान्न भवत्येतदन्तराभवस्याभावे ज्ञापकम् /

[123|18-123|19] ज्ञापकं हि नामागतिका गतिरिति /

[123|20] अथ कां गतिं गमिष्यतः किमाकृतिरन्तराभवो ऽभिनिवर्त्तते /

[123|21] एकाक्षेपादसावैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः /

[123|22] येनैव कर्मणा गतिराक्षिप्यते तेनैवान्तराभवस्तत्प्राप्तये /

[123|22-123|23] अतो यां गतिं गन्ता भवति तस्यां गतौ य आगमिष्यत्पूर्वकालभवस्तस्यैवास्याकृतिर्भवति /

[123|23-123|25] एवं तर्हि शुनीप्रबृतीनामेकस्मिन् कुक्षौ पाञ्चगतिको ऽन्तराभवो ऽभिनिर्वर्त्तते इति नारको ऽन्तराभवः कुक्षिं निर्दहेत् /

[123|25-123|26] पूर्वकालभवे ऽपि तावन्नारका न नित्यं प्रज्वलिता भवन्त्युत्सदेषु भ्रमन्तः किं पुनरन्तराभविकाः /

[123|26] अस्तु वा प्रज्वलितः /

[123|26-123|27] स तु यथा न द्रष्टुं शस्यते तथा न स्प्रष्टुमप्यच्छत्वादात्मभावस्येत्यचोद्यमेतत् /

[123|27-123|28] अन्तराभवानामप्यन्योन्यं कुक्षावसंश्लेषात्कर्मप्रतिबन्धाच्च न दाहः /

[123|28-124|01] प्रमाणं तु यथा पञ्चषड्वर्षस्य दारकस्य स तु षटिन्द्रियो भवति बोधिसत्त्वस्य पुनर्यथा संपूर्णयूनः सलक्षणानुव्यञ्जनश्च /

[124|01-124|02] अत एवान्तराभवस्थेन मातुः कुक्षिं प्रविशता कोटीशतश्चातुर्द्वीपिकानामवभासितः /

[124|03] यत्तर्हि माता बोधिसत्वस्य स्वप्ने गजपोतं पाण्डरं कुक्षिं प्रविशन्तमद्राक्षीत् /

[124|03-124|04] निमित्तमात्रं तत् तिर्यग्योनेश्चिरव्यावृत्तत्वात् /

[124|04] तद्यथा कृकी राजा दश स्वप्नानद्राक्षीदिति /

[124|05-124|06] "करिकूपसक्तु चन्दनकलभारामास्त था कपेरभिषेकः / अशुचिकपिः पटकलहाविति दश दृष्टा नृपेण कृकिणा स्वप्नाः" //

[124|07] नैव चान्तराभविकः कुक्षिं भित्त्वा प्रविशत्यपि तु मातुर्योनिद्वारेण /

[124|07-124|08] अत एव यमलयोर्यः पश्चात् प्रजायते स ज्यायानुच्यते यः पूर्वं स कनीयानिति /

[124|08] धर्मसूत्रविभाष्यं कथं नीयते /

[124|09-124|10] "वारण त्वमुपगम्य पाण्डरं षड्विषाणरुचिरं चतुष्क्रमम् / मातृगर्भशयनं विशेषसंप्रजाननृषिराश्रमं यथेति" //

[124|11] नैतदवश्यनेतव्यम् / नह्येतत् सूत्रं न विनयः नाभिधर्मः / काव्यमेतत् /

[124|11-124|12] कवीनां च काव्यं समायोजयतां केचित् भावाः समारोपिता गच्छन्ति /

[124|12] अथवा नेतव्यमेव /

[124|12-124|13] यथा ऽस्य माता स्वप्ने तं प्रविशन्तमद्राक्षित्तथा सो ऽपि गाथामकार्षीदिति /

[124|13-124|14] रूपावचरो ऽप्यन्तराभवः संपूर्णप्रमाणः सवस्त्रश्च प्रादुर्भवति /

[124|14] अपत्राप्योत्सदत्वात् /

[124|14-124|15] बोधिसत्त्वस्य सवस्त्रः शुक्लायाश्च भिक्षुण्याः प्रणिधानवशाध्यावन्तमेव परिवेष्टिता निर्दग्धा /

[124|15] अन्यो नग्नः /

[124|15-124|16] कामधातोरनपत्राप्योत्सदत्वात् /

[124|17] अथ को ऽयं पूर्वकालभवो नाम /

[124|18] स पुनर्मरणात्पूर्व उपपत्तिक्षणात्परः // vakk_3.13 //

[124|19] भवो हि नामाविशेषेण पञ्चोपादानस्कन्धाः / स एव चतुर्धा भिद्यते / अन्तराभवो यथोक्तः /

[124|20] उपपत्तिभबो गतीषु प्रतिसन्धिक्षणः /

[124|20-124|21] तस्मात् परेण मरणक्षणं पर्युदस्यान्यः सर्वो भवः पूर्वकालभवः /

[124|21] चरमक्षणो मरणभबो यत ऊर्ध्वमन्तराभवो भवति रूपिषु चेत्सत्त्वेषूपपद्यते /

[124|22] स चायमन्तराभवः /

[124|23] सजातिशुद्धदिव्याक्षिदृश्यः

[124|24] समानजातीयैरेवान्तराभविकैर्दृश्यते /

[124|24-125|01] येषां च दिव्यं चक्षुः सुविशुद्धमभिज्ञामयं त एनं पश्यन्ति /

[125|01] उपपत्तिक्षुषा तु न दृश्यते / जात्यर्थमच्छत्वात् /

[125|01-125|02] देवान्तराभविकः सर्वान् पश्यति /

[125|02] मनुष्यप्रेततिर्यग्नारकान्तराभविकाः पूर्व पूर्वमपात्येत्यपरे /

[125|03] कर्मर्द्धिवेगवान् /

[125|04] ऋद्धिराकाशगमनम् / कर्मणा ऋद्धिः कर्मर्द्धिः / तस्या वेगः कर्मर्द्धिवेगः शीग्रता /

[125|05] सो ऽस्यास्तीति कर्मर्द्धिवेगवान् / येनासौ न शक्यो बुद्धैरपि प्रतिबन्द्धुम् /

[125|05-125|06] कर्मणो ऽस्य बलीयस्त्वात् /

[125|07] सकलाक्षः

[125|08] समग्रपञ्चेन्द्रियः /

[125|09] अप्रतिघवान्

[125|10] प्रतिघातः प्रतिघः / सो ऽस्यास्तीति प्रतिघवान् / न प्रतिघवानप्रतिघवान् /

[125|10-125|11] वज्रादिभिरप्यनिवार्यत्वात् /

[125|11-125|12] तथा हि प्रदीप्तायःपिण्दभेदे तन्मध्यसंभूतः क्रिमिरूपलब्धः श्रूयते /

[125|12] यस्यां च गतौ स उत्पत्स्यमानस्तस्याः सर्वथा /

[125|13] अनिवर्त्यः

[125|14] नहि कदाचिन्मनुष्यान्तराभवो ऽन्तर्धाय देवान्तराभवो भवत्यन्यो वा /

[125|14-125|15] नियतमनेन यामेव गतिमधिकृत्याभिनिर्वृत्तस्तस्यामेवोपपत्तव्यम् नान्यस्यामिति /

[125|16] किं पुनरन्तराभवो ऽपि कामावचरः कवडीकारमाहारं भुङ्क्ते / ओमित्याह / न त्वौदारिकम् /

[125|17] किं तर्हि /

[125|18] स गन्धभुक् // vakk_3.14 //

[125|19] अत एव गन्धर्व इत्युच्यते / धातूनामनेकार्थत्वात् / ह्रस्वत्वं शकन्धुकर्कन्धुवत् /

[125|19-125|20] अल्पेशाख्यस्तु दुर्गन्धाहरो महेशख्यः सुगन्धाहारः /

[125|20] कियन्तं कालमवतिष्ठते / नास्ति नियम इति भदन्तः /

[125|21] यावदुपपत्तिसामग्रीं न लभते नहि तस्यायुषः पृथगेवाक्षेपः / एकनिकायसभागत्वात् /

[125|21-125|22] इतरथा हि तस्यायुषः क्षयान्मरणभवः प्रसज्येत /

[125|22-126|01] यद्यासुमेरोः स्थलं मांसस्य स्यात्तत्सर्व वर्षासु क्रिमीणां पूर्येत /

[126|01-126|02] किमिदानीं तत्प्रतीक्षा एव तेषामन्तराभवा आसन् कुतो या तदा तेभ्यो गता इति वक्तव्यम् /

[126|02] नैतदागतं सूत्रे शास्त्रे वा /

[126|02-126|03] एवं तु युज्यते /

[126|03] गन्धरसाभिगृद्धानामल्पायुषां जन्तूनामन्तो नास्ति /

[126|03-126|05] ते तं गन्धं घ्रात्वा गन्धरसाभिगृद्धाः कालं कुर्वन्तः क्रिमिभावसंवर्त्तनीयं कर्म प्रवोध्य तया तृष्णया क्रिमिषूपपद्यन्त इति /

[126|05-126|07] अथवा नूनं तत्प्रत्ययप्रचूर एव काले तत्संवर्त्तनीयानि कर्माणि वीपाकाभिनिर्वृत्तौ वृत्तिं लभ्न्ते नान्यत्र /

[126|07-126|08] तथाहि चक्रवर्त्तिसंवर्त्तनीयानि कर्मणि अशीतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायां वहुतरायुषि वा चक्रवर्त्तिनो जायन्ते नान्यस्याम् /

[126|08-126|09] अत एव चोक्तं भगवता "अचिन्त्यः सत्त्वानां कर्मविपाक" इति /

[126|09] सप्ताहं तिष्ठतीति भदन्तवसुमित्रः /

[126|09-126|10] यदि तावता सामग्रीं न लभते तत्रैव पुनश्च्युत्या जायन्ते /

[126|10] सप्त सप्ताहानीत्यपरे /

[126|10-126|11] अल्पं कालमिति वंभाषिकाः /

[126|11-126|12] स हि संभवैषित्वात्सम्धावगत्वा सम्धिं बध्नातीति यथात्वसमग्राः प्रत्यया भवन्ति /

[126|12] नियतं चानेन तस्मिन् देशे तस्यां जातौ जनितव्यं भवति /

[126|12-126|13] तदा कर्माण्येव प्रत्ययानां सामग्रीमावहन्ति /

[126|13-126|14] अथानियातं ततो ऽन्यत्र देशे तस्यां जातौ जायते सदृश्या मित्यपरे /

[126|14-126|15] तद्यथा गवामूष्मसु मैथुनस्य प्राचुर्यं शरदि शुनां ऋक्षानां हेमन्ते चाक्ष्वानाम् /

[126|15-126|17] गवयशृगालखरतरक्षाणां पुनः कालो नास्तीति येनान्यत्र काले गोषूपपत्तव्यं स गवयेषूपपद्यते येन श्वस् स शृगालेषु येनाश्वेसु स गर्दभेषु येन ऋक्षेषु स तरक्षेषूपपद्यते इति /

[126|17-126|18] न त्वस्य निकायसभागान्तराभवो नान्यत्र निकायसभागे शक्यमुत्पत्तुमेककामाक्षेपादिति वक्तव्यमेतत् /

[126|19] स खल्वेष गतिदेशसंप्राप्त्यर्थं प्रादुर्भूतो ऽन्तराभवः

[126|20] विपर्यस्तमतिर्याति गतिदेशम् रिरंसया /

[126|21] स हि कर्मप्रभावसंभूतेन चक्षुषा सुदूरस्थो ऽपि स्वमुपपत्तिदेशं प्रेक्षते /

[126|21-126|22] तत्रास्य मातापित्रोस्तां विप्रतिपत्तिं दृष्ट्वा पुंसः सतः पौंस्नो राग उत्पद्यते मातरि स्त्र्या सत्या स्त्रैणो रागाः उद्पद्यते पितरि /

[126|22-126|23] विपर्ययात् प्रतिघः /

[126|23-126|24] एवं पठच्यते प्रज्ञप्तौ "गन्धर्वस्य तस्मिन् समये द्वयोश्चित्तयोरन्यतरान्यतरच्चित्तं संमुखीभूतं भवत्यनुनयसहगतं वा प्रतिघसहगतं वेति /

[126|24-126|25] स ताभ्यां विपर्यस्तो रन्तुकामतया तम् देशमाश्लिष्य तामवस्थामात्मन्यधिमुच्यते /

[126|25-126|26] तस्मिंश्चाशुचौ गर्भस्थानसंप्राप्ते जातहर्षो ऽभिनिविशते /

[126|26-126|27] ततो ऽस्य स्कन्धा घनीभवन्त्यन्तराभवस्कन्धाश्चान्तर्धीयन्ते इत्युपपन्नो भवति /

[126|27-126|28] स चेत्पुमान् भवति मातुर्दक्षिणकुक्षिमाश्रित्य पृष्ठाभिमुख उत्केटुकः संभवत्यथ स्त्री ततो वामकुक्षिमाश्रित्योदराभिमुखी /

[127|01] अथेदानीं नपुंसकं तद्येन रागेणाश्लिष्टं तथा तिष्ठति /

[127|01-127|02] न चास्त्यन्तराभवो व्यन्तरः सकलेन्द्रियत्वात्/

[127|02-127|03] अथः स्त्रीभूतः पुरुषभूतो वा ऽनुप्रविश्य यथास्थानं तिष्ठति पश्चात् गर्भ आप्यायमानो नपुंसकं भवतीति" /

[127|03] इदं विचार्यते /

[127|03-127|05] किमस्य शुक्रक्शोणितमहाभूतान्येवेन्द्रियाश्रयभावमापद्यन्ते कर्मवशादाहोस्वित् भूतान्तराण्येव कर्मभिर्जायन्ते /

[127|05] तान्युपश्रित्येति / तान्येवेत्येके /

[127|05-127|06] अनिन्द्रियं हि शुक्रशोणितमन्तराभवेन सार्धं निरुध्यते सेन्द्रियं प्रादुर्भवति /

[127|06-127|07] वीजाङ्दुरनिरोधोत्पादन्यायेन यत्तत्कालमित्याख्यायते /

[127|07-127|08] एवं च कृत्वेदं सूत्रपदं सूत्रे सूनीतं भवति "मातापित्रशुचिकललसंभुतस्ये"ति /

[127|08-127|09] तथा "दीर्घरात्रं युष्माभिर्भिक्षिवः कतसिः संवर्द्धिता रुधिरविन्दुरूपात्त" इति /

[127|09] भूतान्तराण्येवेत्यपरे / तद्यथापर्णक्रिमेः /

[127|09-127|10] अशुचिसंनिश्रयोत्पत्त्यभिसंबन्धिवचनात्तु कललस्य सूत्राविरोध इति /

[127|10-127|11] एवं तावदण्डजां जरायुजां च योर्नि प्रतिपद्यते /

[127|11] अन्यत्र तु यथायोगं वक्तव्यमित्याहुः /

[127|11-127|12] तत्र चायं योगो दृश्यते

[127|13] गन्धस्थानाभिकामो ऽन्यः

[127|14-127|15] संस्वेदजां योनिं प्रतिपद्यमान उपपत्तिस्थानं गत्वाभिलाषात् गच्छत्यमेध्यं मेध्यं वा यथाक्रमम् /

[127|15] उपपादुकां तु योनिं प्रपद्यमानः स्थानाभिलाषात् /

[127|15-127|16] कथं नरकेषु स्थानाभिलाषः /

[127|16] विपर्यस्तबुद्धित्वात् /

[127|16-127|17] स हि शीतवातवर्षाभिषेकैरात्मानं बाध्यमानं पश्यति नरकेषु चाग्निं दीप्यमानम् /

[127|17-127|18] तत्र उष्णाभिलाषाद्धावति /

[127|18-127|19] पुनस्तप्तवातातपाग्निसंतापैरात्मानं बाध्यमानमनुपश्यन् शैत्यं च नरकेषु शीताभिलाषाद्धावति /

[127|19-127|20] यद् अवस्थस् तद् उपपत्तिसंवर्त्तनीयं कर्माकार्षीत् तदवस्थात्मानं ताश्च सत्त्वान् पश्यन् धावतीति पूर्वाचार्याः /

[127|20-127|21] तत्र पुनर्देवान्तराभव ऊर्ध्वं गच्छत्या सनादिवोत्तिष्ठन् मनुष्यतिर्यक्प्रेतानां मनुष्यादिवत् /

[127|22] ऊर्ध्वपादस्तु नारकः // vakk_3.15 //

[127|23-127|24] "ते वै पतन्ति नरकादूर्ध्वपादा अवाङ्मुखाः / ऋषीणामभिवक्तारः संयतानां तपस्विनाम्" इति //

[127|25] गाथाभिधानात् /

[127|26] यदुक्तं "विपर्यस्तमतिर्याती"ति /

[127|26-127|27] किमवश्यं सर्वो ऽन्तराभवस्तथा मातुः कुक्षिमवक्रामति /

[127|27] नित्याह / किं तर्हि / चतस्रो गर्भावक्रान्तयः सूत्र उक्ताः / कतमाश्चतस्रः /

[128|01] संप्रजानन् विशत्येकः

[128|02] तिष्ठति निष्क्रामति सा संप्रजानन् /

[128|03] तिष्ठत्यप्यपरः /

[128|04] संप्रजानन्निति वर्त्तते / प्रविशत्यपीत्यपिक्षब्दात् /

[128|05] अपरः /

[128|06] निष्क्रामत्यपि

[128|07] संप्राजानन् प्रविशति तिष्ठत्यपि /

[128|08] सर्वाणि मूढो ऽन्यः

[128|09-128|10] कश्चित् पुनः सर्वाण्येवासंप्रजानन् करोति प्रविशत्यसंप्रजानन् तिष्ठति निष्क्रामत्यपि / [128|10] एताश्चतस्रो गर्भावक्रान्तयः प्रतिलोमं निर्दिष्टाः /

[128|11] श्लोकबन्धानुगुण्यतः /

[128|12] नित्यमण्डजः // vakk_3.16 //

[128|13] अण्डजः सत्त्वो नित्यं मूढ एव सर्वाणि करोति / कथमण्डाज्जातो गर्भं प्रविशति /

[128|14] यो ऽपि जनिष्यते सो ऽप्यण्दजः / अथवा भाविन्यापि संज्ञया निर्देशाः क्रियन्ते /

[128|15] तद्यथा "संकृतमभिसंस्करोती"ति सूत्रे ओदनं पचतीति सक्तुम् पिनष्टीति लोके /

[128|16] तस्मान्नैष दोषः /

[128|17] कथं पुनरसंप्रजानन् मातुः कुक्षिं प्रविशति यावन्निष्क्रामति कथं वा संप्रजानन् /

[128|18-128|19] अल्पेशाख्यस्य तावत्सत्त्वस्य मातुः कुक्षिं प्रविशतः एवं वीपरीतौ संज्ञाधिमोक्षौ प्रवर्त्तेते /

[128|19] वातो वाति देवो वर्षति /

[128|19-128|21] शीतं दुर्दिनं महतो वा जनकायस्य कोलाहलं ह्न्त तृणगहनं वा प्रविशामि वनगहनं वा तृणकुटीं वा पर्णकुटीं वा वृक्षमूलं वा सर्पामि कुण्डयमूलं वेति /

[128|21-128|22] तिष्ठतो ऽप्येषु तिष्ठामिति निष्क्रामतो स्प्येभ्यो निर्यामीति /

[128|22-128|23] महेशाख्यस्य तु सत्त्वस्यारामं वा प्रविशाम्युद्यानं वाप्रासादं वा ऽभिरोहामि कूटागारं वा पर्यङ्क वेति /

[128|23] तथा तिष्ठामि निर्यामीति /

[128|23-128|24] एवं तावदसंप्रजानन् प्रविशति यावन्निष्क्रामति /

[128|24-128|25] संप्रजानंस्तु सम्यक् प्रजानाति मातुः कुक्षिं प्रविशाम्यत्रैव तिष्ठामि अत एव निर्यामिति /

[128|25-128|26] नास्य विपरीतौ संज्ञाधिमोक्षौ प्रवर्त्तेते /

[128|26] अत्र पुनरपदिश्यते /

[128|27] गर्भावक्रान्तयस्तिस्रश्चक्रवर्त्तिस्वयंभुवाम् /

[128|28] चक्रवर्त्तिनश्च स्वयंभुवोश्च प्रत्येकबुद्धसंबुद्धयोश्च / यथाक्रममित्यन्ते वक्ष्यति /

[128|28-128|29] तत्र प्रथमा चक्रवर्त्तिनः /

[128|29] स हि प्रविशत्येव संप्रजानन् न तिष्ठति नापि निष्क्रामति /

[128|30] प्रत्येकबुद्धस्तिष्ठत्यपि / बुद्धो निष्क्रामत्यपि / अत्रापि भाविन्या संज्ञया निर्देशः /

[129|01] कर्मज्ञानोभयेषां वा विशदत्वाद् यथाक्रमम् // vakk_3.17 //

[129|02] विशदकर्मणाम्दारपुण्यक्रियाणां प्रथमा /

[129|02-129|03]

विशदज्ञानानां बाहुश्रुत्यकृतप्रविचयानां द्वितीया /

[129|03] विशद पुण्यकर्मज्ञानानां तृतीया /

[129|03-129|04] त एव त्वेते चक्रवर्त्त्यादय एवंभूता युज्यन्ते यथाक्रमम् /

[129|04] शेषाणां चतुर्थीति सिद्धं भवति /