अभिधर्मकोशभाष्य

[068|02] अपिचासत्त्वसभागता ऽपि किं नेष्यते /

[068|03-068|04] शालियवमुद्गमासाम्रपनसलोहकाञ्चनादीनां स्वजातिसादृश्यात् तासां च सभागतानामन्योन्यभिन्नानां कथमभेदेन सभागता प्रज्ञप्तिः क्रियते /

[068|04-068|05] वैशेषिकाश्चैवं द्योतिता भवन्ति /

[068|05] तेषामपि ह्येष सिद्धान्तः /

[068|05-068|06] सामान्यपदार्थो नामास्ति यतः समानप्रत्ययोत्पत्तिरतुल्यप्रकारेष्वपीति /

[068|06] अयं तु तेषां विशेषः /

[068|06-068|07] स एको ऽप्यनेकस्मिन् वर्त्तते यदि द्योतिता यदि न द्योतिता /

[068|07-068|08] अस्त्येषा तु सभागता सूत्रे वचनादिति वैभाषिकाः /

[068|08-068|09] उस्तं हि भगवता "स चेदित्थन्त्वमागच्छति मनुष्याणां सभागतामि"ति /

[068|09] उक्तमेतन्नतूक्तं द्रव्यान्तरमिति / का तर्हि सा /

[068|09-068|10] त एव हि तथाभूताः संस्कारा येषु मनुष्यादिप्रज्ञप्तिः शाल्यादिषु सभागतावत् /

[068|10-068|11] तत्त्वेतन्न वर्णयन्ति /

[068|12] अथ किमिदमासंज्ञिकं नाम /

[068|13] आसंज्ञिकमसंज्ञिषु /

[068|14] निरोधश्चित्तचैत्तानां

[068|15-068|17] असंज्ञिसत्त्वेषु देवेपूपपन्नानां यश्चित्तचैत्तानां निरोधस्तदासंज्ञिकंनाम द्रव्यं येन चित्तचैत्ता अनागते ऽध्वनि कालान्तरं संनिरुध्यन्ते नोत्पत्तुं लभन्ते /

[681|7-06817] नदीतोयसंनिरोधवत् /

[068|17] तत् पुनरेकान्तेन

[068|18] विपाकः

[068|19] कस्य विपाकः / असंज्ञिसमापत्तेः / कतमे ते सत्त्वा येष्वसंज्ञिसत्त्वाः /

[068|20] ते बृहत्फलाः // vakk_2.41 //

[068|21] बृहत्फला नाम देवा येषां केचिदसंज्ञिसत्त्वाः प्रदेशे भवन्ति ध्यानान्तरिकावत् /

[068|22] किं पुनस्तेनैव कदाचिअत् संशिनो भवन्ति / भवन्त्युपपत्तिकाले च्युतिकाले च /

[068|23-068|24] "प्रकृष्टमपि कालं स्थित्वा सह संज्ञोत्पादात्तेषां सत्त्वानां तत्स्थानात् च्युतिर्भवती"ति सूत्रे पाथः /

[068|24-068|25] ते च ततो दीर्घस्वप्नव्युत्थिता इव च्युत्वा कामधातावुपपद्यन्ते नान्यत्र /

[068|25-068|26] पूर्वसमापत्तिसंस्कारपरिक्षयात् अपूर्वानुपचयाच्च क्षिप्ता इव क्षीणवेगा इषवः पृथिवीं पतन्ति /

[068|26-068|27] येन च तत्रोपपत्तव्यं तस्यावश्यं कामावचरं कर्मापरपर्यायवेदनीयंभवति /

[068|27] यथोत्तरकौरवाणां देवोपपात्तिवेदनीयम् /

[068|28] अथ समापत्ती इति यदुक्तं कतमे ते समापत्ती /

[068|28-068|29] असंज्ञिसमापत्तिर्निरोधसमापत्तिश्च /

[068|29] केयमसंज्ञिसमापत्तिः /

[068|29-068|30] यथैवासंज्ञिकमुक्तं "निअरोधश्चित्तचैत्तानामि"ति /

[069|01] तथा ऽसंज्ञिसमापत्तिः

[069|02] असंज्ञिनां समापत्तिरसंज्ञा वे त्यसंज्ञिसमापत्तिः /

[069|02-069|03] सा ऽपि चित्तचैत्तानां निरोधः /

[069|03] एतावत्तथाशब्देनान्वाकृष्यते / सा तु समापत्तिः /

[069|04] ध्याने ऽन्त्ये

[069|05] अन्त्यध्यानं चतुर्थं तत्पर्यापन्ना ऽसौ नान्यभुमिका / किमर्थमेनां समापद्यन्ते /

[069|06] निःसृतीच्छया /

[069|07] निःसरणमेषां मन्यन्ते / अतो मोक्षकामतया समापद्यन्ते /

[069|07-069|08] आसंज्ञिकं विपाकत्वात् अव्याकृतमिति सिद्धम् /

[069|08] इयं तु

[069|09] शुभा

[069|10] कुशलैवासंज्ञिसमापत्तिः / तस्या असंज्ञिसत्त्वेषु पञ्चस्कन्धको विपाकः / कुशला सती

[069|11] उपपद्यवेद्यैव

[069|12] उपपद्यवेदनीयैव / न दृष्टधर्मपर्यायवेदनीया नापि अनियता /

[069|12-069|13] यो ऽप्येनामुत्पाद्य परिहीयते सो ऽपि किलावश्यं पुनरुत्पाद्यासंज्ञिसत्त्वेषूपपद्यत इति /

[069|13-069|14] अत एव तल्लाभी नियामं नावक्रामति /

[069|14] सेयं पृथग्जनस्यैवेष्यते /

[069|15] नार्यस्य

[069|16] नह्यार्यां असंज्ञिसमापत्तिं समापद्यन्ते विनिपातस्थानमिवैतां पश्यन्तः/

[069|16-069|17] निःसरणसंज्ञिनो हि तां समापद्यन्ते /

[069|17-069|18] अथ किमेनामार्याश्चतुर्थध्यानलाभादतीतानागतां प्रतिलभन्ते ध्यानवत् /

[069|18] अन्ये ऽपि अतावन्न प्रतिलभन्ते / किं कारणम् /

[069|18-069|19] एषा ह्युचिता ऽपि सती महाभिसंस्कारसाध्यत्वादचित्तकत्वाच्च /

[069|20] एकाध्विकाप्यते // vakk_2.42 //

[069|21] एककालिकेत्यर्थः / वर्त्तमानकालिकैव लभ्यते

[069|21-069|22] यथा प्रातिमोक्षसंवरः /

[069|22-069|23] लब्धया तु द्वितईयादिषु क्षणेष्वतीतया ऽपि समन्वागतो भवति यावन्न त्यजति /

[069|23] अचित्तक त्वान्नानागता भाव्यते /

[069|24] निरोधसमापत्तिरिदानिं कतमा /

[070|01] निरोधाख्या तथैवेयं

[070|02] यथैवासंज्ञिमापत्थिः / तथाशब्देन कः प्रकारो गृह्यते / "निरोधश्चित्तचैत्तानामि"ति /

[070|03] अयं त्वस्या विशेषः / इयं

[070|04] विहारार्थं

[070|05] शान्तविहारसंज्ञापूअर्वकेण मनसिकारेण एनां समापद्यन्ते /

[070|05-070|06] तां तु निःसरणसंज्ञा पूर्वकेण /

[070|06] सा खल्वपि चतुर्थध्यानभूमिका / इयं तु

[070|07] भवाग्रजा /

[070|08] नैवसंज्ञानासंज्ञायतनभूमिकैव / सा चेयं

[070|09] शुभा

[070|10] कुशलैव न क्लिल्ष्टा नाव्याकाऋता / कुशला सती

[070|11] द्विवेद्या ऽनियता च /

[070|12] द्वयोः कालयोर्वेद्या उपपद्यवेदनीया चापरपर्यायवेदनीया च /

[070|12-070|13] अनियता च विपाकं प्रति कदाचिन्न विपच्यते /

[070|13-070|14] यदीह परिनिअर्वायात् तस्या हि भवाग्रे चतुःस्कन्धको विपाकः /

[070|14] सा चेयमेकान्तेन

[070|15] आर्यस्य

[070|16-070|17] नहि पृथग्जना निरोधसमापत्तिमुत्पादयितुं शक्नुवन्त्युच्छेदभीरुत्वादार्यमार्गबलेन चोत्पादनाद्दृष्टधर्मनिर्वाणस्य तदधिमुक्तितः /

[070|17] आर्यस्यापि चेयं न वैराग्यलभ्या / [070|18] किं तर्हि /

[070|19] आप्या प्रयोगतः // vakk_2.43 //

[070|20] प्रयोगलभ्यैवेयम् / न चातीता लभ्यते नाप्यनागत भाव्यते /

[070|20-070|21] चित्तबलेन तद्भावनात् /

[070|21] किं भगवतो ऽपि परायोगिकी / नेत्याह /

[070|22] बोधिलभ्या मुनेः

[070|23-070|24] क्षयज्ञानसमनं कालं बुद्धा भगवन्त एनां लभन्ते नास्ति किञ्चिद्बुद्धानां प्रायोगिकं नाम /

[070|24] इच्छामात्रप्रतिबद्धो हि तेषां सर्वगुणसंपात्संमुखीभावः /

[070|25] तस्मादेषां सर्ववैराग्यलाभिकम् /

[070|25-070|26] कथं खल्वि दानीमनुत्पादितायां निरोधसमापत्तौ क्षयज्ञानकाले भगवानुभयोतोभागविमुक्तः सिध्यति /

[070|27-071|01] सिध्यत्युत्पादितायामिव तस्यां वशित्वात् प्रागेव तां बोधिसत्त्वः शैक्ष्यावस्थायामुत्पादयतीति पाश्चत्त्याः /

[071|01] अथ कस्मादेवं नेष्यते /

[071|01-071|02] एवं च स्थविरोपगुप्तस्यापीदं नेत्रीपदं प्रामाणिकं भविष्यति /

[071|02-071|03] "निरोधसमापत्तिमुत्पाद्य क्षयज्ञानमुत्पादयतीति वक्तव्यं तथागत"इति /

[071|04] न प्राक्

[071|05] नहि पूर्वं तस्या उतपादनं युज्यत इति काश्मीरकाः / किं कारणम् /

[071|06] चतुस्त्रिंशत्क्षणाप्तितः /

[071|07] चतुस्रिंशता किल चित्तक्षणैर्बोधिसत्त्वो बोधिमनुप्राप्तः /

[071|07-071|09] सत्याभिसमये षोडशभिर्भवाग्रवैराग्ये चाष्टादशभिर्नवप्रकाराणां क्लेशानां प्रहाणाय नवानन्तर्यविमुक्तिमार्गोत्पादनात् /

[071|09] त एते चतुस्त्रिंशत् भवन्ति /

[071|09-071|10] आकिञ्चन्यायतनवीतरागस्यास्यनियामावक्रमणादधोभूमिका न पुनःः प्रहेया भवन्ति /

[071|10-071|11] अत एतस्मिन्नन्तरे विसभागचित्तासंभवान्निरोधसमापत्तेरयोग इति /

[071|11-071|12] किं पुनः स्याद्यदि विसभागचित्तमन्तरा संमुखीक्कुर्यात् /

[071|12-071|13] व्युत्थानाशयः स्यादव्युत्थानाशयाश्च बोधिसत्त्वाः /

[071|13] सत्यमव्युत्थानाशया नतु आस्रव मार्गाव्युत्थानात् /

[071|13-071|14] कथं तर्हि "न तावत् भेत्स्यामि पर्यङ्कमप्राप्ते आस्रवक्षय" इति /

[071|14-071|15] अस्याशयस्याव्युत्थाना देकायन एव सर्वार्थपरिसमाप्तेरिति बहिर्देशकाः /

[071|15-071|16] पूर्वमेव तु वर्णयन्ति काश्मीराः /

[071|16] यद्यप्यनयोः समापत्त्योर्बहुप्रकारो विशेषः /

[071|17] कामरूपाश्रये भूते

[071|18] उभे अपि त्वेते असंज्ञिनिरोधसमापत्ती कामधातौ रूपधातौ चोत्पत्स्येते /

[071|18-071|19] ये त्वसंज्ञिसमापत्तिं रूपधातौ नेच्छन्ति तेषामयं ग्रन्थो विरुध्यते /

[071|19-071|20] स्याद्रूपभवो न चासौ भवः पञ्चव्यवचारः /

[071|20-071|22] स्याद्रूपावचराणां सत्त्वानां संज्ञिनां देवानां विसभागे चित्ते स्थितानामसंज्ञिसमापत्तिं निरोधसमापर्त्तिं च समापन्नानामसंज्ञिनां च देवानामासंज्ञिके प्रतिलब्धे यो भव" इति /

[071|22] अत उभे अप्येते कामरूपाश्रये /

[071|22-071|23] तत्रापि त्वयं विशेषः /

[071|24] निरोधाख्यादितो नृषु // vakk_2.44 //

[071|25] निरोधसमापत्तिः प्रथमतो मनुष्येपूत्पाद्यते पश्चाद्रूपधातौ परिहीणपूर्वैः /

[071|26] किमतो ऽप्यस्ति परिहाणिः / अस्तीत्याह /

[071|26-072|01] अन्यथा हि न्दायि सूत्रं विरुध्येत /

[072|01-072|02] "इहायुष्मन्तो भिक्षुः शीलसंपन्नश्च भवति समाधिसंपन्नश्च प्रज्ञासंपन्नश्च /

[072|02-072|05] सो ऽभीक्ष्णं संज्ञावेदयित निरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्ठते चास्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाति स न हैव दृष्ट एव धर्मे प्रतिपत्त्ये वाज्ञामारागयति नापि मरणकालसमये भेदाच्च कायस्यातिक्रम्य देवान् कवडीकाराहार भक्षानन्यतरस्मिन् दिव्ये मनोमये काय उपपद्यते /

[072|05-072|06] स तत्रोपपन्नो ऽभीक्ष्णं संज्ञावेदितनिरोधं समापद्यते च व्युत्तिष्टहते चास्ति चैतत् स्थानमिति यथाभूतं प्रजानाती"ति /

[072|06-072|07] अत्र हि दिव्यो मनोमयः कायो रूपावचर उक्तो भगवता /

[072|07] इयं च समापत्तिर्भावाग्रिकी /

[072|08] तत्कथमपरिहीणस्य तल्लाभिनो रूपधातौ स्यादुपपत्तिः /

[072|08-072|09] चतुर्थध्यानभूमिकामपि निरोधसभापतिं निकायान्तरीया इच्छन्ति /

[072|09] तेषां विनापि परिहाण्या सिध्यत्येतत् /

[072|10] एतदेव तु न सिध्यति / चतुर्थध्यानभूमिका ऽप्यसावस्तीति / किं कारणम् /

[072|11] "नवानुपूर्वसमापत्तय" इति सूत्रे वचनात् /

[072|11-072|12] यद्येष नियमः कथं व्युत्क्रान्तसमापत्तयो भवन्ति /

[072|12] प्राथमकल्पिकं प्रत्येष नियमः /

[072|12-072|13] प्रप्तप्रकामवाशित्वास्तु सन्तो विलङ्घ्यापि समापद्यन्ते /

[072|13] एवमनयोः समापत्त्योर्भूमितो ऽपि विशेषः /

[072|14] चतुर्थध्यानतया ऽग्राभूमिकत्वात् /

[072|14-072|15] प्रयोगतो ऽपि निःसरणविहारसंज्ञापूर्वकमनसिकारप्रयोगात् /

[072|15] संतानतो ऽपि पृथग्जनार्यसंतानत्वात् /

[072|15-072|16] फलतो ऽप्यासंज्ञिकभवाग्रफलत्वात् /

[072|16-072|17] वेदनीयतो ऽपि नियतानियतोपपद्योभयथावेदनीयत्वात् /

[072|17] प्रथमोत्पादनतो ऽपि द्विधातुमनुष्योत्पादनात् /

[072|17-072|18] कस्मात् पुनरेते चित्ततचैत्तनिरोधस्वभावे सत्यावसंज्ञिसमापत्तिः संज्ञावेदितनिरोधसमापत्तिश्चोच्यते /

[072|18-072|19] तत्प्रातिकूल्येन तत्समापत्तिप्रयोगात् /

[072|19] वेदनादिज्ञाने ऽपि परचित्तज्ञानवचनवत् /

[072|19-072|20] कथमिदानीं बहुकालं निरुद्धाच्चित्तात् पुनरपि चित्तं जायते /

[072|20-072|21] अतीतस्याप्यस्तित्वात् इष्यते वैभाषिकैः समनन्तरप्रत्ययत्वम् /

[072|21] अपरे पुनराहुः /

[072|21-072|22] कथं तावद् रूपोपपन्नानां चिरनिरुद्धे ऽपि रूपे पुनरपि रूपं जायते /

[072|22] चित्ताद् एव हि तज् जायते न रूपात् /

[072|22-072|23] एवं चित्तम् अप्य् अस्माद् एव सेन्द्रियात् कायाज् जायते न चित्तात् /

[072|23-072|24] अन्योन्यबीजकं ह्य् एतदुभयं यदुत चित्तं च सेन्द्रियश्च काय इति पूर्वाचार्याः /

[072|24-072|25] भदन्तवसुमित्रस्त्वाह परिपृच्छायां "यस्याचित्तिका निरोधसमापत्तिस्तस्यैष दोषो मम तु सचित्तिका समापत्तिरि"ति /

[072|26] ति / भदन्तघोषक आह तदिदं नोपपद्यते /

[072|26-072|27] "सति हि विज्ञाने त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः /

[072|27-072|28] स्पर्शप्रत्यया च वेदना संज्ञा चेतन्ऽऽएत्युक्तं भगवता /

[072|28] अतः संज्ञावेदनयोरप्यत्र निरोधो न स्यात् / अथापि स्यात् /

[073|01] यथा वेदनाप्रत्यया तृष्णे"त्युक्तम् /

[073|01-073|02] सत्यामपि तु वेदनायामर्हतो न तृष्णोत्पत्तिरेवं सत्यपि स्पर्शे वेदन्नादयो न स्युरिति /

[073|02] तस्याविशेषितत्वात् /

[073|02-073|03] अविद्यासंस्पर्शजं हि वेदितं प्रतीत्योत्पन्ना तृष्णेत्युक्तं नतु वेदनोत्पत्तौ स्पर्शो विशेषित इत्यसमानमेतत् /

[073|04] तस्मादचित्तिका निरोधसमापत्तिरिति वैभाषिकाः /

[073|04-073|05] कथमचित्तिकायाः समापत्तित्वम् /

[073|05] महाभूतसमतापादनात् /

[073|05-073|06] समापत्तिचित्तेन च तां समापद्यन्ते समागच्छन्तीति समापत्तिः /

[073|06] किं पुनरेते समापत्ती द्रव्यतः स्त उताहो प्रज्ञप्तितः /

[073|07] द्रव्यत इत्याह / चित्तोत्पत्तिप्रतिबन्धनात् / न / समापत्तिचित्तेनैव तत्प्रतिबन्धनात् /

[073|08-073|09] समापत्तिचित्तमेव हि तच्चित्तान्तरविरुद्धमुत्पद्यते येन कालान्तरं चित्तस्या प्रवृत्तिमात्रं भवति /

[073|09] तद्विरुद्धाश्रयापादनात् /

[073|09-073|11] या ऽसौ समापत्तिरिति प्रज्ञप्यते तच्चाप्रवृत्तिमात्रं न पूर्वमासीन्न पश्चात् भवति व्युत्थितस्येति संस्कृता ऽसौ समापत्तिः प्रज्ञप्यते /

[073|11] अथवा आश्रयस्यैव तथा समापादनं समापत्तिः /

[073|11-073|12] एवमासंज्ञिकमपि द्रष्टव्यम् /

[073|12-073|13] चित्तमेवासौ तत्र चित्तप्रवृत्तिविरुद्धं लभते तच्चाप्रवृत्तिमात्रमासंज्ञिकं प्रज्ञप्यत इति तदेतन्न वर्णयन्ति /

[073|13] व्याख्याते समापत्ती //

[073|14] जीवितं कतमत् /

[073|15] आयुर्जीवितम्

[073|16] एवं ह्युक्तमभिधर्मे ऽजीवितेन्रियं कतमत् / त्रैधातुकमायुरि"ति /

[073|16-073|17] एतच्चैव न ज्ञायते आयुर्नाम क एष धर्म इति /

[073|18] आधार ऊष्मविज्ञानयोर्हि यः /

[073|19] इदमुक्तं भगवता

[073|20-073|21] "आयुरूष्माथ विज्ञानं यदा कायं जहत्यमी / अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतन" इति //

[073|22] तद् य ऊष्मणो विज्ञानस्य चाधारभूतो धर्मः स्थितिहेतुस्तदायुः /

[073|22-073|23] तस्येदानीमायुषः क आधारभूतः /

[073|23-073|24] एवं तर्हि परस्परापेक्ष्यवृत्तित्वादेषां कः पूर्वं निवर्तिष्यते /

[073|24] यद्वशादिभवौ विवर्त्तिष्येते इति नित्यानिवृत्तिप्रसङ्गः /

[073|25] आयुषस्तर्हि कर्माधारभूतं यावदाक्षिप्तं कर्मणा तावदनुवर्त्तनात् /

[073|25-073|26] ऊष्मविज्ञानयोरपि किमर्थं कर्मैवाधारभूतं नेष्यते /

[073|26] मा भूत् सर्वं विज्ञानमामरणाद्विपाक इति /

[073|27] ऊष्मणस्तर्हि कर्माधार्भूतं भविष्यति ऊष्मा च विज्ञानस्य /

[073|27-073|28] एवमप्यारूप्येष्वनाधारं विज्ञानं स्यादूष्माभावात् /

[073|28] तस्य पुनः कर्माधारो भविष्यति /

[073।28-074।01 न वै लभ्यते कामचारो यत् क्वचिदेवोष्मा विज्ञानस्याधारो भविष्यति क्वचिदेव कर्मेति /

[074|02] उक्तं चात्र / किमुक्तम् /

[074|02-074|03] "मा भूत्सर्वं विज्ञानमामरणाद्विपाक" इति /

[074|03] तस्मादस्त्येव तयोराधारभूतमायुः /

[074|03-074|04] नहि नास्तीति ब्रूमो नतु द्रव्यान्तरम् /

[074|04] किं तर्हि / त्रैधातुकेन कर्मणा निकायसभागस्य स्थितिकालावेधः /

[074|05-074|06] यावद्धि कर्मणा निकायसभागस्यावेधः कृतो भवत्येतावन्तं कालमवस्थातव्यमिति तावत् सो ऽवतिष्ठते तदायुरित्युच्यते /

[074|06-074|07] सस्यानां पाककालावेधवत् क्षिप्तेषुस्थितिकालावेधवच्च /

[074|07-074|08] यस्तु मन्यते संस्कारो नाम कश्चिन् गुणविशेष इषौ जायते यद्वशाद्गमनमापतनाद् भवतीति /

[074|08-074|09] तस्य तदेकत्वात् प्रतिपन्नाभावाच्च देशान्तरैः शीघ्र तरतमप्राप्तिकालभेदा नुपपत्तिः पतनानुपपत्तिश्च /

[074|09-074|10] वायुना तत्प्रतिबन्ध इति चेत् /

[074|10] अर्वाक्पतनप्रसङ्गो न वा कदाचिद्वायोरविशेषात् /

[074|10-074|11] एवं तु वर्णयन्ति द्रव्यान्तरमेवायुरस्तीति /

[074|12] अथ किमायुःक्षयादेव मरणं भवत्याहोस्विदन्यथापि /

[074|12-074|13] प्रज्ञप्तावुक्तम् "आयुःक्षयान्मरणं न पुण्यक्षयादि"ति /

[074|13] चतुष्कोटिः /

[074|13-074|14] प्रथमा कोटिरायुर्विपाकस्य कर्मणः पर्यादानात् /

[074|14] द्वितीया भोगविपाकस्य / तृतीयोभयोः /

[074|14-074|15] चतुर्थी विषमापरिहारेण /

[074|15] आयुरुत्सर्गाच्चेति वक्तव्यक्म् / न वक्तव्यम् / आयुःक्षयादेव तन्मरणम् /

[074|16] प्रथमकोट्यन्तर्गमात् /

[074|16-074|17] क्षीणे त्वायुषि पुण्यक्षयस्य मरणे नास्ति सामर्थ्यम् /

[074|17] तस्मादुभयक्षये सति मरणमायुःक्षयादित्युक्तम् /

[074|17-074|18] ज्ञानप्रस्थाने ऽप्युक्तम् "आयुः सन्तत्युपनिबद्धं वर्तत इति वक्तव्यम् /

[074|18] सकृदुत्पन्नं तिष्ठनीति वक्तव्यम् /

[074|19] आह /

[074|19-074|20] कामावचराणां सत्त्वानामसंज्ञिसमापर्त्तिं निरोधसमापर्त्तिं च समापन्नानां सन्तत्युपनिबद्धं वर्त्तत इति वक्तव्यम् /

[074|20-074|21] समापन्नानां रूपारूप्यावचराणां च सत्त्वानां सक्र्दुत्पन्नं तिष्ठतीति वक्तव्यम्" /

[074|21] को ऽस्य भाषितस्यार्थः /

[074|21-074|22] यस्याश्रयोपघातादुपाघतस्तत्सन्तत्यधीनत्वात् प्रथमम् /

[074|22-074|23] यस्य त्वाश्रयोपघात एव नास्ति तद्यथो त्पन्नावस्थानात् द्वितीयम् /

[074|23-074|24] सान्तरायं प्रथमं निरन्तरायं द्वितीयमिति काश्मीराः /

[074|24] तस्मादस्त्यकालमृत्युः /

[074|24-074|25] सूत्र उक्तम् "चत्वार आत्मभावप्रतिलम्भाः /

[074|25] अस्त्यात्मभावप्रतिलम्भो यत्रात्मसंचेतना क्रमते न परसंचेतने"ति /

[074|26] चतुष्कोटिकः /

[074|26-074|27] आत्मसंचेतनैव क्रमते कामधातौ क्रीडाप्रमोष्काणां देवानां मनःप्रदूषकाणां च /

[074|27-074|28] तेषां हि प्रहर्षमनःओप्रदोषाभ्यां तस्मात् स्थानाच्च्युतिर्भवति नान्यथा/

[074|28] दुद्धानां चेति वक्तव्यम् /

[075|01] स्वयंमृत्युत्वात् / परसंचेतनैव क्रमते गर्भाण्डगतानाम् /

[075|01-075|02] उभयमप्येषां कामावचराणां प्रायेण /

[075|02-075|06] नोभयं सर्वेषा मन्तराभविकाणां रूपारूप्यावचराणामनेकजातीयानां कामावचराणां तद्यथा नारकाणा मुत्तरकौरवाणां दर्शनमार्गमैत्रीनिरोधासंज्ञि समापत्तिसमापन्नानां राजर्षिजिनदूतजिनादिष्ट धर्मिलो त्तरगङ्गिल श्रेष्ठिपुत्रयशः दुमारजीवकादीनां सर्वेषा चरमभविकानांवोधिसत्त्व मातुस्तद्गर्भायाः चक्रवर्त्तिनश्चक्रवर्त्तिमातुश्च तद्गर्भायाः/

[075|06-075|07] अथ कस्मात्सूत्र उक्तं कतमे ते भदन्त सत्त्वा येषां नात्मसंचेतना क्रमते न परसंअचेतना /

[075|07-075|08] नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगाः शारिपुत्रे"ति /

[075|08-075|09] अन्येषु किल ध्यानरूप्येध्वात्मसंचेतनास्वभूमिक आर्यमार्गः परसंचेतना उत्तरभूमिसामन्तकस्तत्र चोभयं नास्तीति /

[075|09-075|10] ननु चैवं तत्रापि परभूमिक आर्यमार्गः परसंचेतना प्राप्नोति /

[075|10] पर्यन्तग्रहणात्तर्हि तदादिसंप्रत्ययः /

[075|11] क्वचिदादिसंप्रत्ययः क्वचिदादिना पर्यन्तो ऽपि प्रतीयते / यदाह /

[075|11-075|12] "तद्यथा देवा ब्रह्मकायिकाः /

[075|12] इयं प्रथमा सुखोपपत्तिरिति / क्वचित् पर्यन्तेनादिरपि प्रतीयते /

[075|13] यदाह / तद्यथा देवा आभास्वराः / इयं द्वितीया सुखोपपत्तिरि"ति

[075|13-075|14] अयमत्र तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचक इति युक्त एतस्माच्छेषसं प्रत्ययः /

[075|14-074|15] एष हि दृष्टान्तधर्मो यदेकमपि तज्जातीयकं दृश्यते /

[075|15-075|16] स चेह तद्यथाशब्दो नास्तीत्यनुपसंहार एषः /

[075|16] यद्ययं तद्यथाशब्दो दृष्टान्तवाचकः स्यादिह न प्राप्नुयात् /

[075|16-075|17] सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनस्तद्यथा मनुष्यस्तदेकत्याश्चदेवा इति /

[075|17-075|18] तस्मादुपदर्शनार्थ एवायं द्रष्टव्य इत्यलमतिप्रसङ्गेन /

[075|18] उक्तं जीवितम् //

[075|19] लक्षणानि पुनर्जातिर्जरा स्थितिरनित्यता // vakk_2.45 //

[075|20] एतानि हि संस्कृतस्य चत्वारि लक्षणानि /

[075|20-075|21] यत्रैतानि भवन्ति स धर्मः संस्कृतो लक्ष्यते / [075|21] विपर्ययादसंस्कृतः /

[075|21-075|22] तत्र जातिस्तं धर्मं जनयति स्थितिः स्थपयति जरा जरयति अनित्यता विनाशयति /

[075|22-075|23] ननु "त्रीणिमानि संस्कृत लक्षणानी"ति सूत्र उक्तम् /

[075|23] चतुर्थमप्यत्र वक्तव्यं स्यात् / किं चात्र नोक्तम् / आह /

[075|24] स्थितिः / यत्तर्हि "इदं स्थित्यन्यथात्वमि"ति /

[075|24-075|25] जराया एष पर्यायस्तद्यथा जातेरुत्पाद इत्यनित्यतायाश्च व्यय इति /

[075|25-076|01] ये हि धर्माः संस्काराणामध्वसंचाराय प्रवृत्तास्त एव सूत्रे लक्षणान्युक्तान्युद्वेजनार्थम् /

[076|01-076|02] जातिर्हि या संस्काराननागतादध्वनः प्रत्युत्पन्नमध्वानं संचारयति /

[076|02-076|03] जरा ऽनित्यते पुनः प्रत्युत्पन्नादतीतं दुर्बलीकृत्य प्रतिघातात् /

[076|03] तद्यथा किल गहनप्रविष्टस्य पुरुषस्य त्रयः शत्रवः /

[076|03-076|04] तत एक एनं गहनादाकर्षेत् द्वौ पुनर्जीविताद्वच्यपरोपयेतां तद्वदिति /

[076|04-076|05] स्थितिस्तु तान् संस्कारानुपगुह्य तिष्ठत्यवियोगमिवेच्छन्ती /

[076|05-076|06] अतो ऽसौ संस्कृतलक्षणं न व्यवस्थापिता /

[076|06] असंस्कृतस्यापि च स्वलक्षणे स्थितिभावात् /

[076|06-076|07] अन्ये पुनः कल्पयन्ति स्थितिं जरां चाभिसमस्य स्थित्यन्यथात्वमित्येकं लक्षणमुक्तं सूत्रे /

[076|07] किं प्रयोजनम् /

[076|08-076|09] एषा ह्येषु सङ्गास्पदमतः श्रियमिवैनां कालकर्णीसहितां दर्शयामास तस्यामनासङ्गार्थमिति /

[076|09] अतश्चत्वार्येव संस्कृत लक्षणानि /

[076|09-076|10] तेषामपि नाम जात्यादीनां संस्कृतत्वादन्यैर्जात्यादिभिर्भवितव्यम् /

[076|10] भवन्त्येव /

[076|11] जातिजात्यादयस्तेषां

[076|12] तेषामपि चत्वार्यनुलक्षणानि भवन्ति /

[076|12-076|13] जातिजातिः स्थितिस्थितिः जराजरा अनित्यता ऽनित्यता इति /

[076|13] ननु चैकस्यैकस्य चतुर्लक्षणी प्राप्नोति अपर्यवसानदोषश्च /

[076|14] तेषां पुनरन्यजात्यादिप्रसङ्गात् / न प्राप्नोति / यस्मात् /

[076|15] ते ऽष्टधर्मैकवृत्तयः /

[076|16] तेषां जात्यादीनामष्टासु धर्मेषु वृत्तिः / किमिदं वृत्तिरिति / कारित्रं पुरुषकारः /

[076|17] जातिजात्यादीनां चैकत्र धर्मे कथं कृत्वा आत्मना नवमो हि धर्म उत्पद्यते /

[076|18] सार्धं लक्षणानुलक्षणैरष्टाभिः /

[076|18-076|19] तत्र जातिरात्मानं विरहय्यान्यानष्टौ धर्मान् जनयति /

[076|19] जातिजातिः पुन स्तामेव जातिम् /

[076|19-076|20] तद्यथा किल काचित् कुक्कुटी बहून्य पत्यानि प्रजायते काचिदल्पानि /

[076|20-076|21] तद्वत् स्थितिरप्यात्मानं वर्जयित्वा ऽन्यानष्टौ धर्मान् स्थापयति स्थितिस्थितिस्तु तामेव स्थितिम् /

[076|21-076|22] एवं जरा ऽनित्यते अपि यथायोग्यं यज्ये /

[076|22] तस्माना भवत्यनवस्थाप्रसङ्गः /

[076|22-076|23] तदेतदाकाशं पाट्यत इति सौत्रान्तिकाः /

[076|23-076|24] नह्येते जात्यादयो धर्मा द्रव्यतः संविद्यन्ते यथा ऽभिव्यज्यन्ते /

[076|24] किं कारणम् / प्रमाणाभावात् /

[076|24-076|25] नह्येषां द्रव्यतो ऽस्तित्वे किञ्चिदपि प्रमाणमस्ति प्रत्यक्षमनुमानमाप्तागमो वा यथा रूपादीनां धर्माणामिति /

[076|26-076|27] यत्तर्हि सूत्र उक्तं "संस्कृतस्योत्पादो ऽपि प्रज्ञायते व्ययो ऽपि स्थित्यन्यथात्वमपी" ति /

[076|27] ग्रन्थज्ञो देवानां प्रियो नत्वर्थज्ञः / अर्थश्च प्रतिशरण मुक्तं भगवता /

[076|28] कः पुनरस्यार्थः /

[076|28-076|29] अविद्यान्धा हि बालाः संस्कारप्रवाहमात्मात आत्मीयतश्चाधिमुक्ता अभिष्वजन्ते /

[076|29-077|02] तस्य मिथ्याधिमोक्षस्य व्यावर्त्तनार्थं भगवांस्तस्य संस्कारप्रवाहस्यसंस्कृतत्वं प्रतीत्यसमुत्पन्नतां द्योतयितुकाम इदमाह "त्रिणीमानि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि" /

[077|02] न तु क्षणस्य / नहि क्षणस्योत्पादादयः प्रज्ञायन्ते /

[077|03] नचाप्रज्ञायमाना एते लक्षणं भवितुमर्हन्ति /

[077|03-077|04] अथ एवात्र सूत्रे "संस्कृतस्योत्पादो ऽपि प्रज्ञायत" इत्युक्तम् /

[077|04-077|05] पुनः संस्कृतग्रहणं संस्कृतत्वे लक्षणानीति यथा विज्ञाये त /

[077|05-077|06] मैवं विज्ञायि संस्कृतस्य वस्तुनो ऽस्तित्वे लक्षणानि जलवलाकावत् साध्वसादुत्वे वा कन्यालक्षणवदिति /

[077|06-077|07] तत्र प्रवाहस्यादिरुत्पादो निवृत्तिर्व्ययः /

[077|07] स एव प्रवाहो ऽनुवर्त्तमानः स्थितिः /

[077|07-077|08] तस्य पूर्वापरविशेषः स्थित्यन्यथात्वम् /

[077|08-077|09] एवं च कृत्वोक्तं "विदिता एव नन्दस्य कुलपुत्रस्य वेदना उत्पद्यन्ते विदिता अव तिष्ठन्ते विदिता अस्तं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ती"ति /

[077|10] आह चात्र

[077|11-077|12] "जातिरादिः प्रवाहस्य व्ययश्छेदः स्थितिस्तु सः / स्थित्यन्यथात्वं तस्यैव पूर्वापरविशिष्टता //"

[077|13-077|14] "जातिरपूर्वो भावं स्थितिः प्रबन्धो व्ययस्तदुच्छेदः / स्थित्यन्यथात्वमिष्टं प्रबन्धपूर्वापरविशेष" इति //

[077|15-077|16] "क्षणिकस्य हि धर्मस्य विना स्थित्या व्ययो भवेत् / न च व्येत्येव तेनास्य वृथा तत्परिकल्पना //"

[077|17] तस्मात् प्रवाह एव स्थितिः / एवं च कृत्वा ऽयमप्यभिधर्मनिर्देश उपपन्न्नो भवति /

[077|18] "स्थितिः कतमा / उत्पन्नानां संस्काराणामविनाश" इति /

[077|18-077|19] नहि क्षणस्योत्पन्नस्याविनाशो ऽस्तीति /

[077|19] यदपि च ज्ञानप्रस्थान उक्तम् "एकस्मिंश्चित्ते क उत्पादः /

[077|20] आह / जातिः / को व्ययो मरणम् / किं स्थित्यन्यथात्वं जरे"ति /

[077|20-077|21] तत्रापि निकायसभागचित्तं युज्यते /

[077|21-077|22] प्रतिक्षणं चापि संस्कृतस्यैतानि लक्षणानि युज्यन्ते विना ऽपि द्रव्यान्तरकल्पनया /

[077|22] कथमिति /

[077|23] प्रतिक्षणमभूत्वाभाव उत्पादः / भूत्वा ऽभावो व्ययः /

[077|23-077|24] पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरक्षणानुवन्धः स्थितिः /

[077|24] तस्याविस्दृशत्वं स्थित्यन्यथात्वमिति / यदा तर्हि सदृशा उत्पद्यन्ते /

[077|24-077|25] न ते निर्विशेषा भवन्ति /

[077|25] कथमिदं ज्ञायते /

[077|25-077|26] क्षिप्ताक्षिप्तबलिदुर्बलक्षिप्तस्य वज्रादेश्चिराशुतरपातकालभेदात्तन्महाभूतानां परिणामविशेषसिद्धेः /

[077|26-077|27] नातिवहुविशेषभिन्नास्तु संस्काराः सत्यप्यन्यथात्वे सदृशा एव दृश्यन्ते /

[077|27-077|29] अन्तिमस्य तर्हि शब्दार्चिःक्षणस्य परिनिर्वाणकाले च षडायतनस्योत्तरक्षणाभावात् स्थित्यह्न्यन्यथात्वं नास्तीत्यव्यापिनी लक्षणव्यवस्था प्राप्नोति /

[077|29] न वै संस्कृतस्य स्थितिरेवोच्यते /

[078|01] लक्षणमपि तु स्थित्यन्यथात्वम् /

[078|01-078|02] अतो यस्यास्ति स्थितिस्तस्यावश्यमन्यथात्वं भवतीति नास्ति लक्षणव्यवस्थाभेदः /

[078|02-078|04] समासतस्त्वत्र सूत्रे संस्कृतस्येदं लक्षणमिति द्योतितं भगवता "संस्कृतं नाम यद्भूतवा भवति भूत्वा च पुनर्न भवति यश्चास्य स्थितिसंज्ञकः प्रबन्धः सो ऽन्यथा चान्यथा च भवती"ति /

[078|04-078|05] किम् अत्र द्रव्यान्तरैर् जात्यादिभिः कथम् इदानीं स एव धर्मो लक्ष्यस् तस्यैव लक्षणं योक्ष्यते /

[078|05-078|08] कथं तावन् महापुरुषलक्षणानि महापुरुषान् नान्यानि सास्ना-लाङ्गूल-ककुद-शफ-विषाणादीनि च गोत्वलक्षणानि गोर् नान्यानि काठिन्यादीनि च पृथिवीधात्वादीनां लक्षणानि तेभ्यो नान्यानि /

[078|08-078|09] यथा चोध्र्वगमनेन दूराद्धूमस्य धूमत्वं लक्ष्यते नच तत्तस्मादन्यत् /

[078|09] स एवात्र न्यायः स्यात् /

[078|09-078|10] नच संस्कृतानां रूपादीनां तावत् संस्कृतत्वं लक्ष्यते /

[078|10-078|11] गृह्णतापि स्वभावं यावत् प्रागभावो न ज्ञायते पश्चाच्च सन्ततेश्च विशेषः /

[078|11-078|12] तस्मान्न तेनैव तल्लक्षितं भवति नच तेभ्यो द्रव्यान्तराण्येव जात्यादीनि विद्यन्ते /

[078|12] अथापि नाम द्रव्यान्तराण्येव जात्यादीनि भवेयुः /

[078|12-078|13] किमयुक्तं स्यात् /

[078|13-078|14] एको धर्मः एकस्मिन्नेव काले जातः स्थितो जीर्णो नष्टः स्यादेषां सहभूत्वात् /

[078|14] कारित्रकालभेदात् / अनागता हि जातिः कारित्रं हि करोति /

[078|14-078|16] यस्मान्न जातं जन्यते जनिते तु धर्मे वर्त्तमानाः क्षित्यादयः कारित्रं कुर्वन्तीति न यदा जायते तदा तिष्टति जीर्यति विनश्यति वा /

[078|16] इदं तावदिह संप्रधार्यं भवेत् /

[078|16-078|17] किमनागतं द्रव्यतो ऽस्ति नास्तीति पश्चाज्जनयति वा नवेति सिध्येत् /

[078|17-078|18] सत्यपि तु तस्मिन् जातिः कारितरं कुर्वती कथमनागता सिध्यतीत्यनागत लक्षणं वक्तव्यम् /

[078|18-078|20] उपरतकारित्रा चोत्पन्ना कथं वर्त्तमाना सिध्यतीति वर्त्तमानलक्षाणं वक्तव्यम् /

[078|20-078|21] स्थित्यादयो ऽपि च युगपत् कारित्रे वर्त्तमाना एकक्षण एव धर्मस्य स्थितजीर्णविनष्टतां प्रसञ्जेयुः /

[078|21-078|22] यदैव ह्येनं स्थितिः स्थापयति तदैव ज्रा जरयति अनित्यता विनाशयतीति /

[078|22-078|24] किमयं तत्र काले तिष्टत्वाहोस्विज्जीर्यतु विनश्यतु वा यो ऽपि हि ब्रूयात् स्थित्यादीनामपि कारित्रं क्रमेणेति तस्य क्षणिकत्वं बाध्यते /

[078|24] अथाप्येवं ब्रूयात् एष एव हि नः क्षणो यावतैतत् सर्वं समाप्यत इति /

[078|25-078|26] एवमपोइ ताभ्यां सहोत्पन्ना स्थितिस्तावत् स्थापयति न ज्रा जरयति अनित्यता वा विनाश्यतीति /

[078|26] कुत एतत् / स्थितेर्बलीयस्त्वात् / पुनः केनावलीयस्त्वम् /

[078|26-078|27] यदैनां सह धर्मेणानित्यता हन्ति /

[078|27] कृतकृत्या पुनः कर्त्तुं नोत्सहते जातिवत् /

[078|28] स्थतुर्युक्तमनुत्सोढुम् /

[078|28-078|29] नहि शक्यं जात्यादिजन्यं वर्तमानतामानीतं पुनरानेतुम् /

[078|29] शक्यं तु खलु स्थित्या स्थाप्यमत्यन्तमपि स्थापयितुम् /

[078|29-079|01] अतो न युक्तं यन्नोत्सहते /

[079|01] को वा ऽत्र प्रतिबन्धः / ते एव जरा ऽनित्यते /

[079|01-079|02] यदि हि ते बलीयस्यौ स्यातां पूर्वमेव स्याताम् /

[079|02-078|04] निवृत्तकारित्रायां खल्वपि स्थितौ त चापि न तिष्टतः स चापि धर्म इति कथं कुत्र वा कारित्रं कर्त्तुमुत्सहिष्येते किं वा पुनस्ताभ्यां कर्त्तव्यम् /

[079|04-079|05] स्थितिपरिग्रहाद्धि स धर्म उत्पन्नमात्रो न व्यनश्यत् /

[079|05-079|06] स तु तया व्युपेक्ष्यमाणो नियतं न स्थास्यत्ययमेवास्य विनाशः /

[079|06] स्याच्च तावदेकस्य धर्मस्योत्पन्नस्याविनाशः स्थितिः विनाशो ऽनित्यता /

[079|07] जरा तु खलु सर्वथात्वेन न तथा / पूर्वापरविशेषात् विपरिणामाच्च /

[079|07-079|08] अतस्तदन्यथात्वे ऽन्य एव /

[079|08] उक्तं हि

[079|09-079|10] "तथात्वेन जरा ऽसिद्धिरन्यथात्वे ऽन्य एव सः / तस्मानैकस्य भावस्य जरा नामोपपद्यते"//

[079|11-079|12] यो ऽप्याह निकायान्तरीयो "विनाश कारणं प्राप्यानित्यता विनाशायती"ति तस्य हरीतकीं प्राप्य देवता विरेचयतीत्यापन्नं भवति किं पुनस्तां कल्पयित्वा /

[079|12-079|15] तत् एवास्तु विनाशकारणाद्विनाशः चित्तचैत्तानां च क्षणिकत्वाभ्युपगमात्तदनित्यताया विनाशकारणानपेक्षत्वात् स्थित्यनित्यते कारित्रमभिन्नकालं कुर्यातामित्येकस्यैकत्र काले स्थित विनष्टता संप्रसज्येत /

[079|15-070|16] तस्मात् प्रवाहं प्रत्येतानि संस्कृतलक्षणान्युक्तानीत्येवमेतत्सूत्रं सूनीतं भवति /

[079|17] अपिच यद्यनागता जातिर्जन्यस्य जनिका किमर्थं सर्वमनागतं युगपन्नोत्पद्यते / यस्मात्

[079|18] जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्वेना // vakk_2.46 //

[079|19] नहि विना हेतुप्रत्ययसामग्रया जातिर्जनिका भवति /

[079|19-079|20] हेतुप्रत्ययानामेव तर्हि सामर्थ्यं पश्यामः /

[079|20-079|21] सति सामर्ग्य भावादसति चाभावान्न जातेरिति हेतुप्रत्यया एव जन काःसन्तः /

[079|21] किं च भोः सर्वं विद्यमानमुपलभ्यते /

[079|22] सूक्ष्मा अपि धर्मप्रकृतयः संविद्यन्ते /

[079|22-079|23] जातमित्येव तु न स्यादसत्यां जातौ षष्ठिवचनं च रूपस्योत्पादः इति यथा रूपस्य रूपमिति /

[079|23-079|24] एवं यावदनित्यता यथायोगं वक्तव्या /

[079|24] तेन तर्ह्य् अनात्मत्वम् अप्य् एष्टव्यम् अनात्मबुद्धि-सिद्ध्यर्थम् /

[079|24-079|26] संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्व-अपरत्व-सत्तादयो ऽपि तीर्थकर-परिकल्पिता अभ्युपगन्तव्या एक-द्वि-महदणु-पृथक्-संयुक्त-वियुक्त-परापर-सदाdi-buddhi-siddhyarथम् /

[079|26-079|27] षष्टीविधानार्थं च रूपस्य संयोग इति /

[079|27] एषा च षष्टो कथं कल्प्यते /

[079|27-079|28] रूपस्य स्वभाव इति /

[079|28] तस्मात् प्रज्ञप्तिमात्रमेवैतदभूत्वाभावज्ञापनार्थं क्रियते जातमिति /

[079|28-080|01] स चाभूत्वाभावलक्षाण उत्पादो बहुविकल्पः /

[080|01-080|02] तस्य विशेषणार्थं रूपस्योत्पाद इति षष्टीं कुर्वन्ति यथा रुपसंज्ञक एवोत्पादः प्रतीयेत मा ऽन्यः प्रत्यायीति /

[080|02-080|03] तद्यथा चन्दनस्य गन्धादयः शिलापुत्रकस्य शरीरमिति /

[080|03-080|04] एवं स्थित्यादयो ऽपि यथायोगं वेदितव्याः /

[080|04] यदि जात्या विना जायते कस्मादसंस्कृतमप्याकाशादिकं न जायते /

[080|05] जायत् इत्यभूत्वा भवति / असंस्कृतं च नित्यमस्तीति न जायते /

[080|05-080|06] यथा च धर्मतया न सर्वं जातिमदिष्यते तथा न सर्वं जायत इत्येष्टव्यम् /

[080|06-080|08] यथा च तुल्ये जातिमत्त्वे तदन्ये प्रत्ययास्तदन्यस्योत्पादने न समर्था भवन्त्येवमेवासंस्कृतस्योत्पादने सर्वे ऽप्यसमर्थाः स्युः /

[080|08] सिद्धा एव तु द्रव्यभावेन जात्यादय इति वैभाषिकाः /

[080|09-080|10] नहि दूषकाः सन्तीत्यागमा अपास्यन्ते नहि मृगाः सन्तीति यवा नोष्यन्ते नहि मक्षिकाः पतन्तीति मोदका न भक्ष्यन्ते /

[080|10-080|11] तस्माद्दोषेषु प्रतिविधातव्यं सिद्धान्तश्चानुवर्त्तितव्यः /

[080|11] उक्तानि लक्षणानि //

[080|12] नामकायादयः कतमे /

[080|13] नामकायादयः संज्ञावाक्याक्षरसमुक्तयः /

[080|14] आदिग्रहणेन पदव्यञ्जनकायग्रहणम् / तत्र संज्ञाकरणं नाम /

[080|14-080|15] तद्यथा रूपं शब्द इत्येवमादिः /

[080|15-080|16] वाक्यं पदं यावता ऽर्थपरिसमाप्तिस्तद्यथा "अनित्या वत संस्कारा" इत्येवमादि येन क्रियागुणकालसंबन्धविशेषा गम्यन्ते /

[080|16-080|17] व्यञ्जनमक्षरं तद्यथा अ आ इत्येवमादि /

[080|17] ननु चाक्षराण्यपि लिप्यवयवानां नामानि /

[080|17-080|18] न वै लिप्यवयवानां प्रत्यायनार्थमक्षाराणि प्रणीतान्यक्षराणामेव तु प्रत्यायनार्थं लिप्यवयवाः प्रणीताः /

[080|19] कथमश्रूयमाणानि लेख्येन प्रतीयेरन्निति नाक्षराण्येषां नामानि /

[080|19-080|20] एषां च संज्ञादीनां समुक्तयो नामादिकायाः /

[080|20] उच समवाये पठन्ति / तस्य समुक्तिरित्येतद् रूपं भवति /

[080|21] यो ऽर्थः समवाय इति सो ऽर्थः समुक्तिरिति /

[080|21-080|22] तत्र नामकायस्तद्यथा रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानीत्येवमादि /

[080|22-080|23] पदकायः तद्यथा "सर्वसंस्कारा अनित्याः सर्वधर्म अनात्मानः शान्तं निर्वाणमि" त्येवमादि /

[080|23-080|24] व्यञ्जनकायस्तद्यथा क ख ग घ ञेत्येवमादि /

[080|24-080|25] ननु चैते वाक्स्वभावत्वाच्छब्दात्मका इति रूपस्वभावा भवन्ति /

[080|25] कस्माच्चित्तविप्रयुक्ता इत्युच्यन्ते / नैते वाक्स्वभावाः /

[080|25-080|26] घोषो हि वाक् नच घोषामात्रेनार्थाः प्रतीयन्ते /

[080|26] किं तर्हि /

[080|26-080|28] वाङ्नाम्नि प्रव्र्त्तते नामार्थं द्योतयति नैव घोषमात्रं वाग् येन तु घोषेणार्थः प्रतीयते स घोषो वाक् /

[080|28] केन पुनर्घोषेणार्थः प्रतीयते /

[080|28-081|01] यो ऽर्थेषु कृतावधिर्वक्तृभिस्तद्यथागौरित्येष शब्दो नवस्वर्थेषु कृतावधिः /

[081|02-081|03] "वाग्दिग्भूरश्मिवज्रेषु पश्वक्षिस्वर्गवारिषु / नवस्वर्थेषु मेधावी गोशब्दमुपधारयेदि"ति //

[081|04-081|05] यो ऽपि हि मन्यते नामार्थं द्योतयतीति तेनाप्येतदवश्यमभ्युपगन्तव्यं यदि प्रतीपदार्थकं भवतीति /

[081|05-081|06] तच्चैत च्छब्दमात्रादेव प्रतीतपदार्थकात् सिध्यतीति किमर्थरं नाम कल्पयित्वा /

[081|06] इदं चापि न ज्ञायते कथं वाङ्नाम्नि प्रवर्त्तत इति /

[081|06-081|07] किं तावदुत्पादयत्याहोस्वित् प्रकाशयति /

[081|07] यद्युत्पाद यति /

[081|07-081|09] घोषस्ववत्वाद्वाचः सर्वं घोषमात्रं नामोत्पादयिष्यति यादृशो वा घोषविआशेष इष्यते नाम्न उत्पादकः स एवार्थस्य द्योतको भविष्यति /

[081|09] अथ प्रकाशयति /

[081|09-081|11] घोषस्वभावत्वाद्वाचः सर्वं घोषमात्रं नाम प्रकशयिष्यति यादृशो वा घोषविशेष इष्यते नाम्नः परकाशकः स एवार्थस्य द्योतको भविष्यति /

[081|11] न खल्वपि शब्दानां सामर्ग्यमस्ति क्षणैकमिलनम् /

[081|12] न चैकस्य भागश उत्पादो युक्त इति कथमुत्पादयन्ती वाङ्नामोत्पादयेत् /

[081|12-081|13] कथं तावदतीतापेक्षः पश्चिमो विज्ञप्तिक्षण उत्पादयत्यविज्ञप्तिम् /

[081|13-081|14] एवं तर्हि पश्चिम एव दे नाम्न उत्पादाद्यो ऽपि तमेवैकम् शृणोति सो ऽप्यर्थं प्रतिपद्येत /

[081|14-081|15] अथाप्येवं कल्प्येत वाग्व्यञ्जनं जनयति व्यञ्जनं तु नामेति /

[081|15-081|16] अत्रापि स एव प्रसङ्गो व्यञ्जनां सामर्ग्याभावात् /

[081|16] एष एव च प्रसङ्गो नाम्नः प्रकाशकत्वे वाचः /

[081|16-081|18] व्यञ्जनां पि वाग्विशिष्टप्रज्ञा अप्यवहितचेतस्का लक्षणतः परिच्छेत्तुम् नोत्सहन्त इति व्यञ्जयापि वाक् नैवोत्पादिका न प्रकाशिका युज्यते /

[081|18-081|19] अथाप्यर्थसहजं नाम जात्यादिवदिष्यते /

[081|19] एवं सत्यतीतानागतस्यार्थस्य वर्त्तमानं नाम न स्याद् /

[081|19-081|21] अपत्यानां पितृभिर्यथेष्टं नामानि कल्प्यन्त इति कतमन्नाम तत्सहजं स्यात् असंस्कृतानां च धर्माणां केन सहजं नाम स्यादित्यनिष्टिरेवेयम् /

[081|21-081|22] यदप्युक्तं भगवता

[081|23] "नामसंनिशारिता गाथा गाथानां कविराश्रयः" इति

[081|24-081|25] अत्रार्थेषु कृतावधिः शब्दो नाम नाम्ना च रचनाविशेषो गाथेति नामसंनिताभवति रचनाविशेषाश्च द्रव्यान्तरं नोपपद्यते /

[081|25] पङ्क्तिवच्चित्तानुपूर्व्यवच्च /

[081|26] अस्तु वा व्यञ्जनमात्रस्य द्रव्यान्तरभावपरिकल्पना /

[081|26-081|27] तत्समूहा एव नामकायादयो भविष्यन्तीत्यपार्थिका तत्प्रज्ञप्तिः /

[081|27-081|28] सन्त्येव तु विप्रयुक्तसंस्कारभावना नामकाया द्रव्यत इति वैभाषिकाः /

[081|28] नहि सर्व धर्मास्तर्कगम्या भवन्तीति /

[082|01-082|02] अथ किंप्रतिसंयुक्ता एते नामकायादयः सत्त्वाख्या असत्त्वाख्या विपाकजा औपचयिका नैःष्यन्दिकाः कुशला अकुशला अव्याकृता इति वक्तव्यम् /

[082|02] आह

[082|03] कामरूपाप्तसत्त्वाख्या निःष्यन्दाव्याकृताः /

[082|04] कामाप्ता रूपाप्ताश्चेति / आरुप्याप्ता अपि सन्ति ते त्वनभिलाप्या इत्यपरे /

[082|05] सत्त्वाख्या एते / यश्च द्योतयति स तैः समन्वागतो न यो द्योत्यते /

[082|05-082|06] नैःष्यन्दिका अनिवृताव्याकृताश्च /

[082|06-082|07] यथा चैते नामकायादयः सत्त्वाख्या नैःष्यन्दिका अनिवृताव्याकृताश्च /

[082|08] तथा // vakk_2.47 //

[082|09] सभागता सा तु पुनर्विपाको ऽपि

[082|10] न केवलं नैःष्यन्दिकी कामरूपारूप्यावचरी /

[082|11] आप्तयो द्विधा /

[082|12] प्राप्तयो नैःष्यन्दिक्यो विपाकजाश्च /

[081|13] लक्षणानि च /

[081|14] द्विधेति वर्त्तते प्राप्तिवत् /

[082|15] निःष्यन्दाः समापत्त्य समन्वयाः // vakk_2.48 //

[082|16] द्वे अचित्तसमापत्ती असमन्वागमश्च नैःष्यन्दिका एव / शेषमेषां वक्तव्यमुक्तम् /

[082|17] शेषयोश्चासंज्ञिकजीवितयोरतो न पुनर्ब्रुमः / कथं प्राप्त्यादीनां सत्त्वाख्यतोक्ता समन्वागमवचनात् /

[082|18] कथं लक्षणानां सत्त्वासत्त्वाख्यतोक्ता / सर्वसंस्कृटसहभूत्वात् //

उक्ता विप्रयुक्ताः //

[082|19-082|20] यक्तूक्तं "जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्विना" इति क इमे हेतवः केच प्रत्ययाः /

[082|21-082|22] कारणं सहभूश्चैव सभागः संप्रयुक्तकः / सर्वत्रगो विपाकाख्यः षड्विधो हेतुरिष्यते // vakk_2.49 //

[082|23] षडिमे हेतवः /

[082|23-082|24] कारणहेतुः सहभूहेतुः सभागहेतुः संप्रयुक्तकहेतुः सर्वत्रगहेतुः विपाकहेतुरिति /

[082|24] तत्र

[082|25] स्वतो ऽन्ये कारणं हेतुः

[082|26] संस्कृतस्य हि धर्मस्य स्वभावव्र्ज्याः सर्वधर्माः कारणहेतुरुत्पादयति /

[082|27] अविघ्नभावावस्थानात् /

[082|27-083|02] ननु च ये ऽस्याजानत उदपत्स्यन्तास्रवा जानतो ऽस्य ते नोत्पद्यन्त इति ज्ञानमेषां विघ्नमुअत्पत्तौ करोति सूर्यप्रभावज्ज्योतिषां दर्शनस्येति कथं स्वभाववर्ज्याः सर्वधर्माः संस्कृतस्य कारणहेतुर्भवन्ति /

[083|02] उत्पद्यमानस्याविध्नभावेनावस्थानादिति ज्ञातव्यम् /

[083|03] भवेत्तावदुत्पत्तौ विध्नकारणे समर्थानामविघ्नकारणाद्धेतुत्वम् /

[083|03-083|04] तद्यथा अनुपद्रोतारं भोजकमधिकृत्य ग्रामीणा भवन्ति वक्तारः स्वामिना स्मः सुखिता इति /

[083|04-083|06] यस्य पुनर्नास्त्येव शक्तिर्विघ्नयितुं तस्य कथं हेतुभावस्तद्यथा निर्वाणस्यानुत्पत्तिधर्मकाणां च सर्वोत्पत्तौ नारकादीनां चरूप्यसत्त्व स्कन्धोत्पत्तौ /

[083|06-083|07] असन्तो ऽपि ह्येते तथैव विध्नं कर्त्तुमसमर्थः स्युः /

[083|07-083|08] असमर्थे ऽपि हि भोजके तथा वक्तारो भवन्तीति स एवात्र दृष्टान्तः सामान्येनैव निर्देशः /

[083|08-083|09] यस्तु प्रधानः कारणहेतुः स उत्पादने ऽपि समर्थो यथा चक्षूरूपे चक्षुर्विज्ञानस्य आहारः शरीरस्य वीजादयो ऽङ्कुरादीनामिति /

[083|10-083|11] यस्त्वेवं चोदयति अनावरणभावेन चेत्सर्व धर्महेतवो भवन्ति कस्माना सर्वस्योत्पादो युगपद्भवति प्राणातिपातेन च घातकवत् सर्वे तद्भाजो भवन्तीति /

[083|11-083|12] तस्येदमचोद्यम् /

[083|12] यस्मादनावरणभावेन सर्वधर्माः हेतुः प्रतिज्ञायन्ते न कारकभावेनेति /

[083|13] सर्वस्यैव कारणहेतोः सर्वोत्पत्तौ सामर्थ्यमित्यपरे /

[083|13-083|14] तद्यथा निर्वाणस्यापि चक्षुर्विज्ञानम् /

[083|14] कथं कृत्वा /

[083|14-083|16] तेन ह्यालम्बनात् मनोविज्ञानमुत्पद्यते कुशलाकुशालं यतः क्रमेण पश्चाच्चक्षुर्विज्ञानमिति कारणपरपरया तस्यापि प्रत्ययीभावादस्ति सामर्थ्यम् /

[083|16] एवमन्यस्यापि प्रतिपत्तव्यम् / एषा हि दिक् /

[083|16-083|17] उक्तः कारणहेतुः /

[083|18] सहभूर्ये मिथःफलाः /

[083|19] मिथः पारंपर्येण ये धर्माः परस्परफलास्ते परस्परः सहभूहेतुर्यथा / कथम् /

[083|20] भूतवच्चित्तचित्तानुवर्तिलक्षणलक्ष्यवत् // vakk_2.50 //

[083|21] चत्वारि महाभूतान्यन्योन्यं सहभूहेतुः / चित्तं चित्तानुवर्त्तिनां धर्माणां ते ऽपि तस्य /

[083|22] संस्कृतलक्षणानि लक्ष्यस्य सो ऽपि तषाम् /

[083|22-083|23] एवं च कृत्वा सर्वमेव संस्कृतं सहभूहेतुर्यथायोगम् /

[083|23-083|24] विनापि चान्योन्यफलत्वेन धर्मो ऽनुलक्षणानां सहभूहेतुर्न तानि तस्येत्युपसंख्यातव्यम् //

[083|25] के पुनरेते चित्तानुवर्त्तिनो धर्माः /

[083|26] चैत्ता द्वौ संवरौ तेषां चेतसो लक्षणानि च /

[083|27] चित्तानुवर्त्तिनः

[083|28] सर्वेचित्तसंप्रयुक्ताः / ध्यानसंवरो ऽनास्रवसंवरस्तेषां च ये जात्यादयश्चित्तस्य च /

[083|28-084|01] एते धर्माश्चित्तानुवर्त्तिन उच्यन्ते /

[084|01] कथमेते चित्तमनुपरिवर्त्तन्ते / समासतः

[084|02] कालफलादिशुभतादिभिः // vakk_2.51 //

[084|03] कालस्तावच्चितेनैकोत्पादस्थितिनिरोधतया एकाध्वपतितत्वेन च /

[084|03-084|04] फलादिभिरेकफलविपाकनिःष्यन्दतया /

[084|04] पूर्वकस्त्वेकशब्दः सहार्थे वेदितव्यः /

[084|05] शुभतादिभिः कुशलाकुशलाव्याकृतचित्ते कुशलाकुशलाव्याकृततया /

[084|05-084|06] एवं दशभिः कारणैश्चित्तानुपरिवर्त्तिन उच्यन्ते /

[084|06-084|07] तत्र सर्वाल्प चित्तमष्टपञ्चाशतो धर्माणां सहभूहेतुः /

[084|07-084|08] दशानां महाभूमिकानां चत्त्वारिंशतस्तल्लक्षणानामष्टानां च स्वलक्षणानुलक्षाणानाम् /

[084|08] तस्य पुनश्चतुःपञ्चाशद्धर्माः सहभूहेतुः /

[084|08-084|09] स्वान्यनुलक्षणानि स्थापयित्वा /

[084|09] चतुर्दशेत्यपरे / दश महभूमिकाः स्वान्येव च लक्षणानीति /

[084|09-084|10] तदेतन्न वर्णयन्ति /

[084|10] प्रकरणग्रन्थो ह्येवं विरुध्येत /

[084|10-084|11] "स्याद्दुःखसत्यं सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुः /

[084|11-084|13] सत्कायदृष्टेस्तत्संप्रयुक्तानां च धर्माणां जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च स्थापयित्वा यत्तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यं सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुः /

[084|13] सत्कायदृष्टेक्श्च हेतुर्यदेतत् स्थापितमि" ति /

[084|13-084|15] ये तर्हि "तत्संप्रयुक्तानां च धर्माणा मि" त्येतन्न पथन्ति तैरप्येतत् पथितव्यम् अर्थतो वैवं बोद्धव्यमिति काश्मीराः /

[084|15] यक्तावत् सहभूहेतुना हेतुः सहभ्वपि तत् /

[084|15-084|16] स्यात्तु सहाभूर्न सहभूहेतुना हेतुः /

[084|16] धर्मस्यानुलक्षणानि / तानि चान्योन्यम् /

[084|16-084|19] अनुपरिवर्त्त्यनुलक्षनानि चैवं चित्तस्य तानि चान्योन्यं सप्रतिघं चोपादायरूपमन्योन्यमप्रतिघं च किञ्चित् सर्वं च भूतैः प्राप्तयश्च सहजाः प्राप्तिमतः सहभुवो न सहभूहेतुरनेकफलविपाक निष्यन्दत्वात् /

[084|19-084|20] न चैताः सहचरिष्णवः पूर्वमप्युत्पत्तेः पश्चादपीति /

[084|20] सर्वमप्येतत् स्यात् /

[084|20-084|21] किं तु प्रसिद्धहेतुफलभावानां बीजादीनामेष न्यायो न दृष्ट इति वक्तव्यमेतत् कथं सहोत्पन्नानां धर्माणां हेतुफलभाव इति /

[084|22] तद्यथा प्रदीपप्रभयोरङ्कुरच्छाययोश्च /

[084|22-084|24] संप्रधार्यं तावदेतत्किं प्रभायाः प्रदीपो हेतुराहोस्वित् पूर्वोत्पन्नैव सामग्री सप्रभस्य प्रदीपस्य सच्छायस्याङ्दुरस्योत्पत्तौ हेतुरिति /

[084|24] इतस्तर्हि भावाभावयोस्तद्वत्त्वात् /

[084|24-084|25] एतद्धि हेतुहेतुमतो लक्षणमाचक्षतेर् हेतुकाः /

[084।25-084।26 यस्य भावाभावयोः यस्य भावाभावौ नियमतः स हेतुरितरो हेतुमानिति /

[084|26-085|01] सहभुवाम् च धर्माणामेकस्य भावे सर्वेषां भाव एकस्याभावे सर्वेषामभाव इति युक्तो हेतुफलभावः /

[085|01] स्यात्तावत्सहोत्पन्नानां परस्परं तु कथम् /

[085|02-085|03] अथ एवाह एवं तर्ह्यविनिर्भाविणो ऽप्युपादायरूपस्यान्योन्यमेष प्रसङ्गः भूतैश्च सार्धं चित्तानुलक्षणादीनां चे चित्तादिभिः /

[085|03-085|04] त्रिदण्डान्योन्यबलावस्थानवत्तर्हि सहभुवां हेतुफलभावः सिध्यति /

[085|04] मीमांस्यं तावदेतत् /

[085|04-085|06] किमेषां सहोत्पन्नबलेनावस्थानमाहोस्वित् पूर्वसामग्रीवशात्तथैवोत्पाद इति अन्न्यदपि च तत्र किञ्चिद्भवति सूत्रकं शङ्कुको वा पृथिवी वा धारिका /

[085|06-085|07] एषामपि नामान्ये ऽपि सभागहेतुत्वादयो भवन्तीति सिद्धः सहभूहेतुः /

[085|08] सभागहेतुः कतमः /

[085|09] सभागहेतुः सदृशाः

[085|10-085|11] सदृशा धर्माः सदृशानां धर्माणां सभागहेतुस्तद्यथा कुशलाः पञ्च स्कन्धाः कुशलानामन्योय्यं क्लिष्टाः क्लिष्टानामव्याकृता अव्याकृतानां रूपमव्याकृतं पञ्चानाम् /

[085|12] चत्वारस्तु न रूपस्येत्यपरे / न्यूनत्वात् /

[085|12-085|13] कललं कललादीनां दशानामवस्थानाम् अर्वुदायो ऽर्वुदादीनामेकैकापर्हासेनैकस्मिन्निकायसभागे /

[085|13-085|14] अन्येषु तु समानजातीयेषु दशाप्यवस्था दशानाम् /

[085|14-085|15] बाह्येष्वपि यवो यवस्य शालिः शालेरिति विस्तरेण योज्यम् /

[085|15-085|16] ये तु रूपं रूपस्य नेच्छन्ति सभागहेतुं तेषामेष ग्रन्थः इच्छाविघातायसंप्रवर्त्तते "अतीतानि महाभूतान्यनागतानां महाभूतानां हेतुरधिपति" रिति /

[085|17] किं पुनः सर्वे सदृशानां सभागहेतः / नेत्याह / किं तर्हि /

[085|18] स्वनिकायभुवः /

[085|19] स्वो निकायो भूश्चैषां त इमे स्वनिकायभुवः /

[085|19-085|20] पञ्च निकायाः दुःखदर्शनप्रहातव्यो यावत् भावनाप्रहातव्यः /

[085|20] नव भूमयः /

[085|20-085|21] कामधातुरष्टौ च ध्यानारूप्याः /

[085|21] तत्र दुःखदर्शनहेयाः दुःखदर्शनहेयानां सभागहेतुर्नान्येषाम् /

[085|21-085|22] एवं यावत् भावनाहेया भावनाहेयानाम् /

[085|22-085|24] ते ऽपि कामावचराः कामावचराणां प्रथमध्यानभूमिकाः प्रथमध्यानभूमिकानां यावत् भवाग्रभूमिकास्तद्भूमिकानामेवणान्यषाम् /

[085|24] ते ऽपि न सर्वे / किं तर्हि /

[085|25] अग्रजाः /

[085|26] पूर्वोत्पन्नाः पश्चिमानामुत्पन्नानुत्पन्नानां सभागहेतुः / अनागता नैव सभागहेतुः /

[085|27] एवमतीते कुत एतत् आह / शास्त्रात् / "सभागहेतुः कतमः /

[085|27-086|02] पूर्वोत्पन्नानि कुशलमूलानिपश्चादुत्पन्नानां कुशलमूलानां तत्संप्रयुक्तानां च धर्माणां स्वधातौ सभागहेतुना हेतुः /

[086|02] एवमतीतान्यतीतप्रत्युत्पन्नानाम् /

[086|02-086|03] अतीतप्रत्युत्पन्नान्यनागतानामिति वक्तव्यम्" /

[086|03-086|04] इदपि शास्त्रं "यो धर्मो यस्य धर्मस्य हेतुः कदाचित्स धर्मस्तस्य न हेतुः /

[086|04] आह /

[086|04-086|05] न कदाचिदिति सहभूसंप्रयुक्तकविपाकहेत्वभिसन्धिवचनाददोषः एषः /

[086|05-086|06] यस्तु मन्यते अनागतो ऽपि स धर्म उत्पद्यमानावस्थायां सभागहेतुत्वे नियतीभूतो भवत्यतस्तां चरमावस्थामभिसंधायोक्तं "न कदाचिन्न हेतुरि"ति /

[086|06-086|08] तस्या यमपरिहारो यस्मात्स धर्म उत्पद्यमानावस्थायाः पूर्वं सभागहेतुरभूत्वा पश्चात् भवति /

[086|08-086|10] इहपि च प्रश्ने यो धर्मो यस्य धर्मस्य समनन्तरः कदाचित् स धर्मस्तस्य धर्मस्य न समनन्तर इति शक्यमनया कल्पनया वक्तुं स्यान्न कदाचिदिति /

[086|10] कस्मादेवमाह /

[086|10-086|11] यदि स धर्मो नोत्पन्नो भवतीति द्विमुखसंदर्शनार्थं यथा तत्र तथेहापि कर्त्तव्यम् /

[086|11] यथा चेह तथा तत्रेति /

[086|11-086|12] एवं सति को गुणो लभ्यत इत्यकौशल मेवात्र शास्त्रकारस्यैव संभाव्येत /

[086|12-086|13] तस्मात् पूर्वक एवात्र परिहारः साधुः /

[086|13-086|15] यत्तर्हीदमुक्तम् "अनागतानां सत्कायदृष्टिं तत्संप्रयुक्तं च दुःखसत्यं स्थापयित्वा यत्तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यं तत्सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुर्यत्तु स्थापितं तत्सत्कायदृष्टिहेतुकं सत्कायदृष्टेश्च हेतुरि"ति /

[086|15-086|16] अनागतसत्कायदृष्टिसंप्रयुक्तं दुःखसत्यं स्थापयित्वेत्येवमेतत् कर्त्तव्यमर्थतो ऽपि चैवं बोद्धव्यमिति /

[086|16-086|18] इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते "सर्वधर्माश्चतुष्के नियता हेतौफले आश्रये आलम्वने नियता" इति /

[086|18] हेतुरत्र संप्रयुक्तकहेतुः सहभूहेतुश्च /

[086|18-086|19] फलं पुरुषकारफलमधिपतिफलं च /

[086|19] आश्रयश्चक्षुरादिरालम्बनं रूपादिकमिति द्रष्टव्यम् /

[086|19-086|20] ननु चैवं सति सभाग हेतुरभूत्वा हेतुर्भवतीति प्राप्तम् /

[086|20-086|21] इष्यत एवावस्थां प्रति न द्रव्यम् /

[086|21] अवस्थाफलल्ं हि सामर्ग्यं न द्रव्यफलम् /

[086|21-086|22] किं पुनः स्याद्यदि विपाकहेतुवदनागतो ऽपि सभागहेतुः स्यात् /

[086|22] शास्त्रे तस्य ग्रहणं स्यात् /

[086|22-086|23] स एव हि फलदानग्रहणक्रियासमर्थस्तस्यैव ग्रहणाददोषः /

[086|23] नैतदस्ति /

[086|23-086|24] निःष्यन्दफलेन हि सफलः सभागहेतुः /

[086|24] तच्चानागतस्यायुक्तं पूर्वपश्चिमता ऽभावात् /

[086|24-086|25] न चोत्पन्नमनागतस्य निष्यन्दो युज्यते /

[086|25] यथा ऽतीतं वर्त्तमानस्य / मा भूद्धेतोः पूर्वं फलमिति /

[086|26] नास्त्यनागतः सभागहेतुः / विपाकहेतुरपि एवमनागतो न प्रप्नोति /

[086|26-086|27] वीपाकफलस्य पूर्वं सह चायोगादनागते चाध्वति पूर्वपश्चिमता ऽभावात् /

[086|27] नैतदस्ति /

[086|28-086|29] सभागहेतोर्विना पौर्वापर्येण सदृशः सदृशस्य सभागहेतुरित्यन्योन्यहेतुत्वादन्योन्यनिःष्यन्दता संप्रसज्येत /

[086|29] नचान्योन्यनिःष्यन्दता युक्तिमतीति /

[087|01] नत्वेव विपाकहेतोर्विना पौर्वापर्येणान्योन्यहेतुफलता संप्रसज्यते /

[087|01-087|02] भिन्नलक्षणात्वाद्धेतुफलयोः /

[087|02-087|03] तस्मादवस्थाव्यव्स्थितं एव सभागहेतुर्लक्षणव्यवस्थितस्तुपाकहेतुरित्यनागतो ऽपि न वार्यते /

[087|04] यदुक्तं स्वभूमिकः सभागहेतुर्भवतीति किमेष नियमः सर्वस्य सास्रवस्यैष नियमः /

[087|05] अन्यो ऽन्यं नवभूमिस्तु मार्गः

[087|06] सभागहेतुरित्यधिकारः /

[087|06-087|07] अनागम्ये ध्यानान्तरिकायां चतुर्षुरनेषु त्रिषु चारूप्येषु मार्गसत्यमन्यो ऽन्यं सभागहेतुः /

[087|07] किं कारणम् /

[087|07-087|08] आगन्तुको ह्यसौ तासु भूमिषु न तद्धातुपतितस्तद्भमि काभिस्तृष्णाभिरस्वीकृतत्वात् /

[087|08-087|09] अतः मानजातीयस्यान्यभूमिकस्यापि सभागहेतुर्भवति /

[087|09] स पुनः /

[087|10] समविशिष्टयोः // vakk_2.52 //

[087|11] न्यूनस्य हेतुर्भवति /

[087|11-087|12] तद्यथा दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिस्तस्या एवानागतायाः सभागहेतुविशिष्टस्यच यावदनुत्पादज्ञानस्य /

[087|12-087|13] अनुत्पादज्ञानमनुत्पादज्ञानस्यैवान्यविशिष्टभावात् /

[087|13] दर्शनभावना ऽशैक्ष्यमार्गास्त्रिध्येकेषाम् /

[087|13-087|14] तत्रापि मृद्विन्द्रियमार्गो मृदुतीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्य हेतुः /

[087|14] तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्यैव /

[087|14-087|15] तद्यथा श्रद्धानुसारिश्रद्धाधिमुक्तसमयविमुक्त्तमार्गाः षण्णां चतुर्णां द्वयोश्च /

[087|15-087|16] धर्मानुसारिष्टप्राप्तासमयविमुक्तमार्गाः त्रयाणां द्वयोरेकस्य /

[087|16-087|17] कथं पुनरूर्ध्वंभूमिकस्याधोभूम्मिकोमार्गः समो वा भवति विशिष्टो वा /

[087|17] इन्द्रियतो हेतूपचयतश्च /

[087|17-087|18] तत्र दर्शनादिमार्गाणां मृदुमृद्वादीनां चोत्तरोत्तर हेतूपचिततराः /

[087|18-087|19] यद्यप्येकसन्ताने श्रद्धार्नुसारिमार्गयोरसंभवः उत्पन्नस्त्वनागतस्य हेतुः /

[087|20] किं पुनः मार्ग एव समविशिष्टयोः सभागहेतुर्भवति / नेत्याह /

[087|20-087|21] लौकिका अपि हि

[087|22] प्रयोगजास्तयोरेव

[087|23] समविशिष्टयोः सभागहेतुर्भवन्ति न न्यूनस्य / यथा कतमे इत्याह

[087|24] श्रुतचिन्तामयादिकाः /

[087|25-087|26] एते हि प्रायोगिकाः श्रुतचिन्ताभावनामया गुणाः समविशिष्टयोरेव हेतुर्नन्यूनानाम् /

[087|26-087|27] तद्यथा कामावचराः श्रुतमयाः श्रुतचिन्तामयानां चिन्तामयाचिन्तामयानाम् /

[087|27] भावनामयाभावात् /

[087|27-087|28] रूपावचराः श्रुतमयाः श्रुतभावनामयानां चिन्तामयाभावात् /

[087|28] भावनामया भावनामयानामेव /

[087|28-087|29] आरूप्यावचराभावनामया भावनामयानामेव /

[087|29-088|01] तेषामपि नवप्रकारभेदात् मृदुमृदवः सर्वेषां मृदुमध्या अष्टानामित्येषानीतिः /

[088|01-088|02] उपपत्तिप्रतिलम्भिकास्तु कुशला धर्माः सर्वे नवप्रकाराः परस्पर सभागहेतुः /

[088|02] क्लिष्टा अप्येवम् /

[088|02-088|03] अनिवृताव्याकृतास्तु चतुर्विधाः /

[088|03] विपाकजा ऐर्यपथिकाः शैल्पस्थानिकाः निर्माणचित्तसहजाश्च /

[088|03-088|04] ते यथाक्रमं चतुस्त्रीद्वेकेषां सभागहेतुः निर्माणचित्तमपोइ कामावचर चतुर्ध्यनफलम् /

[088|05] तत्र नोत्तरध्यानफलमधरध्यानफलस्य /

[088|05-088|06] नह्याभिसंस्कारिकस्य सभागहेतोर्हीयमानं फलं भवति /

[088|06-088|07] तद्यथा शालिर्यवादीनां मा भून्निष्फलः प्रयत्न इति /

[088|07-088|08] अत एव चाहुः स्यादुत्पन्नो ऽनास्रवो ऽनुत्पन्नस्यास्रवस्य न हेतुः स्यात्तद्यथा दुःखे धर्मज्ञानमुत्पनामनुत्पन्नानां दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तीनाम्/

[088|08-088|09] सर्वं च विशिष्टं न्यूनस्य न हेतुः /

[088|09-088|10] स्यादेकसन्ताननियतः पूर्वप्रतिलब्धो ऽनास्रवो धर्मः पश्चादुत्पन्नस्य नहेतुः /

[088|10-088|11] स्यादनागताः दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तयो दुःखे धर्मज्ञानस्ययस्मान्न पूर्वतरं फलमस्त्यनागतो वा सभागहेतुः /

[088|11-088|12] स्यात् पूर्वोत्पन्नो ऽनास्रवो धर्मः पश्चादुत्पन्नस्यानास्रवस्य न हेतुः /

[088|12] स्यादविमात्रो न्यूनस्य /

[088|12-088|14] तद्यथोत्तरफलपरिहीणस्यावर फलसंमुखीभावे दुःखे धर्मज्ञानप्राप्तिश्चोत्तरोत्तर क्षण सहोत्पन्नानां दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिप्राप्तीनां न्यूनत्वादिति /

[088|14] उक्तः सभागहेतुः /

[088|15] संप्रयुक्तकहेतुस्तु चित्तचैत्ताः /

[088|16] एवं सति भिन्नकालसन्तानजानाम प्यन्योन्यसंप्रयुक्तकहेतुत्वप्रसङ्गः /

[088|16-088|17] एकाकारा लम्बनास्तर्हि /

[088|17] एवमपि स एव प्रसङ्गः / एककालास्तर्हि /

[088|17-088|18] एवं तर्हि सति भिन्नसन्तानजानामपि प्रसङ्गो नवचन्द्रादीनि पश्यताम् /

[088|18] तस्मात्तर्हि

[088|19] समाश्रयाः // vakk_2.53 //

[088|20] समान आश्रयो येषां ते चित्तचैत्ताः अन्योन्यं संप्रयुक्तकहेतुः /

[088|20-088|22] समान इत्यभिन्नस्ततद्यथा य एव चक्षुरिन्द्रियक्षणश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयः स एव तत्संप्रयुक्तानां वेदनादीनामेव यावन्मनः /

[088|22] इन्द्रियक्षणो मनोविज्ञानत्संप्रयुक्टानां वेदितव्यः /

[088|22-088|23] यः संप्रयुक्तकहेतुः सहभूहेतुरपि सः /

[088|23] अथ केनार्थेन सहभूहेतुः केन संप्रयुक्तकहेतुः /

[088|24] अन्योन्यफलार्थेन सहभूहेतुः / सहसार्थिकान्योन्यबलमार्गप्रयाणवत् /

[088|24-088|25] पञ्चभिः समताभिः संप्रयोगार्थेन संप्रयुक्तकहेतुः /

[088|25-088|26] तेषामेव सार्थिकानां समानान्नपानादिपरिभोगक्रियाप्रयोगवत् /

[088|26-088|27] एकेनापि हि विना सर्वेण न संप्रयुज्यन्त इत्ययमेषां हेतुभावः /

[088|27] उक्तः संप्रयुक्तकहेतुः /

[089|01] सर्वत्रगहेतुः कतमः /

[089|02] सर्वत्रगाख्यः क्लिल्ष्टानां स्वभूमौ पूर्वसर्वगाः /

[089|03] स्वभूमिकाः पूर्वोत्पन्नाः सर्वत्रगा धर्माः पश्चिमानां क्लिष्टानां धर्माणां सर्वत्रगहेतुः /

[089|04] तान् पुनः पश्चादनुशयनिर्देशकोशस्थान एव व्याख्यास्यामः /

[089|04-089|05] क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेनायं सभागहेतोः पृथक् व्यवस्थाप्यते /

[089|05-089|06] निकायान्तरीयाणामपि हेतुत्वादेषां हि प्रभावेणान्यनैकायिका अपि क्लेशा उपजायन्ते /

[089|06-089|07] किमार्यपुद्गलस्यापि क्लिष्टा धर्माः सर्वत्रगहेतुकाः /

[089|07-089|08] सर्व एव क्लिष्टा धर्मा दर्शनप्रहातव्यहेतुका इति काश्मीराः /

[089|08-089|09] तथा प्रकारणेषूक्तं "दर्शनप्रहातव्यहेतुकाः धर्माः कतमे /

[089|09] क्लिष्टा धर्माः यश्च दर्शनप्रहातव्यानां धर्माणां विपाक इति /

[089|09-089|10] अव्याकृतहेतुका धर्माः कतमे / [089|10] अव्याकृताः संस्कृता धर्मा अकुशलाश्चेति /

[089|10-089|13] दुःखसत्यं स्यात् सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरिति विस्तरो यावन्न सत्कायदृष्टेः तेषां च धर्माणां जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च स्थापयित्वा यत्तदन्यत् क्लिष्टम् दुःखसत्य"मिति /

[089|13] इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते "स्याद्धर्मो ऽकुशलो ऽकुशलहेतुक एव /

[089|14-089|15] स्यादार्यपुद्गलः कामवैराग्यात् परिहीयमाणो यां तत्प्रथमतः क्लिल्ष्टाञ्चेतनां संमुखीकरोती"ति /

[089|15] अप्रहीणहेतुमेतत् संधायोक्तम् /

[089|15-089|16] दर्शनप्रहातव्यो हि तस्या हेतुः प्रहीणत्वान्नोक्तः /

[089|16] उक्तः सर्वदगहेतुः /

[089|17] विपाकहेतुः कतमः /

[089|18] विपाकहेतुरशुभाः कुशलाश्चैव सास्रवाः // vakk_2.54 //

[089|19] अकुशलाः कुशलसास्रवाश्च धर्मा विपाकहेतुः / विपाकधर्मत्वात् /

[089|19-089|20] कस्मादव्याकृता धर्माः विपाकं न निर्वर्त्तयन्ति /

[089|20] दुर्बलत्वात् / पूति बीजवत् /

[089|21] कस्मान्नानास्रवाः / तृष्णानभिष्यन्दितत्वात् / अनभिष्यन्दितसारबीजवत् /

[089|21-089|22] अप्रतिसंयुक्ता हि किंप्रतिसंयुक्तं विपाकमभिनिर्वर्त्तयेयुः /

[089|22] शेषास्तूभयविधत्वान्निर्वर्त्तयन्ति /

[089|23] साराभिष्यन्दितबीजवत् /

[089|23-089|24] कथमिदं विज्ञातव्यं विपाकस्य हेतुर्विपाकहेतुराहोस्विद्विपाक एव हेतुर्विपाकहेतुः /

[089|24] किं चातः /

[089|24-089|25] यदि विपाकस्य हेतुर्विपाकहेतुः "वीपाकजं चक्षुरि"ति एतन्न प्राप्नोति /

[089|25-089|26] अथ विपाक एव हेतुर्विपाकहेतुः "कर्मणो विपाक" इत्येतन्न प्राप्नोति /

[089|26] नैष दोषः / "उभयथापि योग" इत्युक्तं प्राक् //

[089|26-089|27] अथ विपाक इति को ऽर्थः /

[089|27] विसदृशः पाको विपाकः / अन्येषां तु हेतूनां सदृशः पाकः /

[089|27-090|01] एकस्योभयथेति वैभाषिकाः /

[090|01] नैव तु तेषां पाको युक्तः /

[090|01-090|02] पाको हि नाम सन्ततिपरिणामविशेषजः फलपर्यन्तः /

[090|02-090|03] न च सहाभूसंप्रयुक्तहेत्वोः सन्ततिपरिणामविशेषजं फलमस्ति /

[090|03] न चापि सभागहेत्वादीनां फलपर्यन्तो ऽस्ति /

[090|03-090|04] पुनः पुनः कुशलाद्यासंसारफलत्वात् /

[090|04] कामधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः प्रत्ययस्तज्जात्यादयश्च /

[090|05] द्विस्कन्धक एकफलः कायवाक्कर्म तज्जात्यादयश्च /

[090|05-090|06] चतुस्कन्धक एकफलः कुशलाकुशलाश्चित्तचैत्ताः सह जात्यादिभिः //

[090|06-090|07] रूपधातावेकस्कन्धको वीपाकहेतुरेकफलः प्राप्तिरसंज्ञिसमापत्तिश्च सह जात्यादिभिः /

[090|07-090|08] द्विस्कन्धक एकफलः प्रथमे ध्याने विज्ञप्तिः सह जात्यादिभिः /

[090|08-090|09] चतुस्कन्धक एकफलः कुशले चेतस्यसमाहिते /

[090|09] पञ्चस्कन्धक एकफलः समाहिते //

[090|09-090|10] आरूप्यधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः प्राप्तिर्निरोधसमापतिश्च सह जात्यादिभिः /

[090|10-090|11] चतुस्कन्धकः कुशलाश्चित्तचैत्ताः तज्जात्यादयश्च /

[090|11-090|12] अस्ति कर्म यस्यैकमेव धर्मायतनं वीपाको विपच्यते जीवितेन्द्रियम् /

[090|12] यस्य मन आयतनं तस्य द्वे मनोधर्मायतने /

[090|12-090|13] एवं यस्य स्प्रष्टव्यायतनं यस्य कायायतनं तस्य त्रीणि कायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि /

[090|13-090|14] एवं यस्य रूपगन्धरसायतनानि /

[090|14] यस्य चक्षुरायतनं तस्य चत्वारि चक्षुःकायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि /

[090|15] एवं यस्य श्रोत्रग्राणजिह्वायतनानि /

[090|15-090|16] अस्ति तत् कर्म यस्य पञ्च षट् सप्ताष्टौ नव दशैकादशायतनानि विपाको विपच्यते /

[090|16-090|17] विचित्राविचित्रफलत्वात् कर्मणो बाह्यबीजवत् /

[090|17] तद्यथा बाह्यानि वीजानि कानिचिद्विचित्रफलानि भवन्ति /

[090|17-090|18] तद्यथा पद्मदाडिमन्यग्रोधादीनाम् /

[090|18] कानिचिदविचित्रफालानि तद्यथा यवगोदूमादीनाम् /

[090|19] एकाध्विकस्य कर्मणस्त्रैयध्विको विपाको विपच्यते /

[090|19-090|20] न तु द्वैयध्विकस्याप्येकाध्विको मा भूदतिन्यूनं हेतोः फलमिति /

[090|20-090|21] एकमेकक्षनिकस्य बहुक्षाणिको ननु विपर्ययात् /

[090|21-090|22] न च कर्मणा सह विपाको विपच्यते नाप्यनन्तरं समनन्तरप्रत्ययाकृष्टत्वात् समनन्तरक्षणस्य /

[090|22] प्रवाहापेक्षो हि विपाकहेतुः /

[090|23] अथ क एषां हेतूनामध्वनियमः /

[090|23-090|24] उक्त एषामर्थतो ऽध्वनियमः नतु सूत्रित इत्यतः सूत्र्यते /

[090|25] सर्वत्रगः सभागश्च द्वयध्वगौ

[090|26] अतीतप्रत्युत्पन्नावेव अनागतौ न स्तः / उक्तं चात्र कारणम् /

[090|27] त्र्यध्वगा स्त्रयः /

[090|28] सहभूसंप्रयुक्तकविपाकहेतव स्त्रिकालाः / कारणहेतुस्तु कालनियमानुपदर्शनात् /

[090|29] सर्वाध्वक श्चाध्वविप्रयुक्तश्च वेदितव्यः / उक्ता हेतवः /

[090|30] किं पुनस्तत्फलं यस्यैते हेतवः /

[091|01] संस्कृतं सविसंयोग फलं

[091|02] फलं धर्माः / कतमे / "संस्कृता धर्माः प्रतिसंख्यानिरोधश्चे"ति शास्त्रम् /

[091|02-091|04] एवं तर्हि फलत्वादसंस्कृतस्य हेतुना भवितव्यं यस्य तत् फलं हेतुत्वाच्च फलेन भवितव्यं यस्य तद्धेतुः /

[091|04] संस्कृतस्यैव धर्मस्य हेतुफले भवतः /

[091|05] नासंस्कृतस्य ते // vakk_2.55 //

[091|06] किं कारणम् / षड्विधहेत्वसंभवात् पञ्चविधफलासंभवाच्च /

[091|06-091|07] कस्मात् मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते /

[091|07-091|08] यास्मात् स उत्पादाविघ्नभावेन व्यवस्थापितो न चासंस्कृतमुत्पत्तिमत् /

[091|08] कस्येदानीं तत्फलं कथं वा मार्गस्य फलम् /

[091|09] तद्बलेन प्राप्तेः / प्राप्तिरेव तर्हि मार्गस्य फलं प्राप्नोति /

[091|09-091|10] तस्यामेव तस्य सामर्थ्यान्न विसंयोगः /

[091|10] अन्यथा ह्य्स्य प्राप्तौ सामर्थ्यमन्यथा विसंयोगे /

[091|10-091|11] कथमस्य प्राप्तौ सामर्थ्यम् /

[091|11] उत्पादनात् / कथं विसंयोगे / प्रपणात् /

[091|11-091|12] तस्मान्न तावदस्य मार्गः कथञ्चिदपि हेतुः /

[091|12] फलं चास्य विसंयोगः /

[091|12-091|13] अथासत्यधिपतिफले कथमसंस्कृतं कारणहेतुः /

[091|13] उत्पत्त्यनावरणभावेन कारणहेतुः /

[091|13-091|14] न चास्य फलमस्त्यध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वात् /

[091|14] नैव हि क्वचिदसंस्कृतं भगवता हेतुरित्युक्तम् /

[091|15] उक्तं तु पर्यायेण हेतुरिति सौत्रान्तिकाः / कथमुक्तम् /

[091|16] "ये हेतवो ये प्रत्यया रूपस्योत्पादाय ते ऽप्यनित्याः /

[091|17] अनित्यान् खलु हेतुप्रत्ययान् प्रतीत्योत्पन्नं रूपं कुतो नित्यम् भविष्यति"

[091|18] एवं यावद्धि विज्ञानमिति /

[091|18-091|19] एवं तर्हि विज्ञानस्यालमबनप्रत्ययो ऽप्यसंस्कृतं न प्राप्नोति /

[091|19] उत्पादायेत्यवधारणात् / प्राप्नोति /

[091|20] "ये हेतवो ये प्रत्यया विज्ञानस्योत्पादाय ते ऽप्यनित्या"

[091|21] इत्युक्तं नतूक्तं ये विज्ञानस्य प्रत्ययाः तेप्यनित्या इति /

[091|21-091|23] ननु च हेतवो ऽपि य उत्पादाय त एवानित्या इति वचनादसंस्कृतस्यानावरणभावमात्रेण कारणहेतुत्वाप्रतिषेधः /

[091|23-091|24] उक्त आलम्बनप्रत्ययः सूत्रे न त्वनावरणहेतुरिति न सूत्रे सिध्यत्यसंस्कृतस्य हेतुभावः /

[091|24] यद्यपि नोक्तो नतु प्रतिषिद्धः /

[091|24-091|25] सूत्राणि च बहून्यन्तर्हितानीति कथमेतन्निर्धार्यते नोक्त इति /

[091|26] अथ को ऽयं विसंयोगो नाम / ननु चोक्तं प्राक् "प्रतिसंख्यानिरोध" इति /

[091|27-092|01] तदानीं "प्रतिसंख्यानिरोधः कतमो यो विसंयोग" इत्युक्तमिदानीं इसंयोगःकथमः /

[092|01] यः प्रतिसंख्यानिरोध इत्युच्यते /

[092|01-092|02] तदिदमितरेतराश्रयं व्याख्यानमसमर्थं तत्स्वभावद्योतने /

[092|02] तस्मादन्यथा तत्स्वभावो यक्तव्यः /

[092|02-092|03] आर्यैरेव तत्स्वभावः प्रत्यात्मवेद्यः /

[092|03] एतावक्तु शक्यते वक्तुम् नित्यं कुशलं चास्ति द्रव्यान्तरम् /

[092|03-092|04] तद्विसंयोगश्चोच्यते प्रतिसंख्यानिरोधश्चेति /

[092|04] सर्वमेवासंस्कृतमद्रव्यमिति सौत्रान्तिकाः /

[092|05] नहि तद्रूपवेदनादियत् भावान्तरमस्ति / किं तर्हि / स्प्रष्टव्याभावमात्रमाकाशम् /

[092|06] तद्यथा ह्यन्धकारे प्रतिधातमविन्दन्त आकाशमित्याहुः /

[092|06-092|07] उत्पन्नानुशयजन्मनिरोधः प्रतिसंख्यावलेनान्यस्यानुत्पादः प्रतिसंख्यानिरोधः /

[092|07-092|08] विनैव प्रतिसंख्यया प्रत्ययवैकलयादनुत्पादो यः सो /प्रतिसंख्यानिरोधः /

[092|08-092|09] तद्यथा निकायसभागशेषस्यान्तरामरणे /

[092|09] निकायान्तरीयाः पुनराहुः /

[092|09-092|10] अनुशयानामुत्पत्तौ प्रज्ञायाः सामर्थ्यमतो ऽसौ प्रतिसंख्यानिरोधः /

[092|10-092|11] यस्तु पुनः दुःखस्यानुत्पादः सः उत्पादकारणानुशयवैकल्यादेवेति न तस्मिन्प्रज्ञायाः सामर्थ्यमस्त्यतो ऽसावप्रतिसंख्यानिरोध इति /

[092|12] सो ऽपि तु नान्तरेण प्रतिसंख्यां सिध्यतीति प्रतिसम्ख्यानिरोध एवासौ /

[092|12-092|13] य एवोत्पन्नस्य पश्चादभावः स एव स्वरस निरोधादप्रतिसंख्यानिरोध इत्यपरे /

[092|13-092|14] अस्यां तु कल्पनायामनित्यो ऽप्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्नोत्यविनष्टे तदभावात् /

[092|14-092|15] ननु च प्रतिसंख्यानिरोधो ऽप्यनित्यः प्राप्नोति /

[092|15] प्रतिसंख्यापूर्वकत्वात् /

[092|15-092|16] न वै स प्रतिसंख्यापूर्वको नहि पोऊर्वं प्रतिसंख्या पश्चादनुत्पन्नानामनुत्पादः /

[092|16] किं तर्हि /

[092|16-092|17] पूर्वमेव स तेषामनुत्पादो ऽस्ति /

[092|17-092|18] विना तु प्रतिसंख्यया ये धर्मा उत्पत्स्यन्ते तदुत्पन्नायां प्रतिसंख्यायां पुनर्नोपपद्यन्त इति /

[092|18-092|19] एतदत्र प्रतिसंख्याया समर्थ्यं यदुताकृतोत्पत्तिप्रतिबन्धानामुत्पत्तिप्रतिबन्धभावः /

[092|19-092|21] यदि नर्हि अनुत्पाद एव निर्वाणमिदं सूत्रपदं कथं नीयते "पञ्चेमानीन्द्रियाणि आसेवितानि भावितानि बहुलीकृतान्यतीतानागतप्रत्यूत्पन्नस्य दुःखस्य प्रहाणाय संवर्त्तन्त" इति /

[092|21-092|22] प्रहाणं हि निर्वाणमनागतस्यैव चानुत्पादो नातीतप्रत्युत्पन्नस्येते /

[092|22] अस्त्येतदेवम् /

[092|22-092|24] किं तु तदालम्बनक्लेशप्रहाणात् दुःखस्य प्रहाणमुक्तं भगवता "यो रूपे च्छन्दरागस्तं प्रजहीत /

[092|24-092|25] च्छन्दरागे प्रहीणे एवं वस्तद्रूपं प्रहीणं भविष्यति पारिज्ञातं विस्तरेण यावद् विज्ञानमि"ति /

[092|25] एवं त्रैयध्विकस्यापि दुःखस्य प्रहाणं युज्यते /

[092|26] अथाप्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नस्य क्लेशस्य प्रहाणायेत्युच्येत / अत्राप्येष नयः /

[092|27-092|29] अथवा ऽयमभिप्रायो भवेदतीतः क्लेशः पौर्वजन्मिकः प्रत्युत्पन्नः क्लेश ऐहजन्मिको यथा तृष्णा विचरितेष्वष्टादश तृष्णाविचरितान्यतीतमध्वानमुपादायेत्यतीतं जन्माधिकृत्योक्तमेवं यावत् प्रत्युत्पन्नम् /

[092|29-093|01] तेना च क्लेशद्वयेनास्यां सन्ततौ बीजभाव आहितो ऽनागतस्योत्पत्तये /

[093|01] तस्य प्रहाणात्तदपि प्रहीणं भवति /

[093|01-093|02] यथा विपाकक्षयात्कर्मं क्षीणं भवति /

[093|02-093|03] अनागतस्य पुनर्दुःखस्य क्लेशस्य वा बीजाभावात् अत्यन्तमनुत्पादः प्रहाणम् /

[093|03-093|04] अन्यथा ह्यतीतप्रत्युत्पन्नस्य किं प्रहातव्यम् /

[093|04] नहि निरुद्धे निरोधाभिमुखे च यत्नः सार्थको भवतीति /

[093|04-093|06] यद्यसंस्कृटं नास्त्येव, यदुक्तं भगवता "ये केचिद्धर्माः संस्कृता वा ऽसंस्कृता वा विरागस्तेषामग्र आख्यायते" इति कथमसतामसन्नग्रो भवितुमर्हति /

[093|06-093|07] न वै नास्त्येवासंस्कृतमिति ब्रूमः /

[093|07] एतत्तु तदीदृशं यथा ऽस्माभिरुक्तम् /

[093|07-093|08] तद्यथा अस्ति शब्दस्य प्रागभावो ऽस्ति पश्चादभाव इत्युच्यते /

[093|08] अथ च पुनर्नाभावो भावः सिध्यति /

[093|08-093|09] एवमसंस्कृतमपि द्रष्टव्यम् /

[093|09-093|10] अभावो ऽपि च कश्चित् प्रशस्यतमो भवति यः सकलस्योपद्रवस्यात्यन्तमभाव इत्यन्येषां सो ऽग्र इति प्रशंसां लब्धुमर्हति /

[093|10] विनेयानां तस्मिन्नुपच्छन्दनार्थम् /

[093|11] यद्यप्यसंस्कृतमभावमात्रं स्यान्निरोध आर्यसत्यं न स्यात् / नहि ततु किञ्चिदस्तीति /

[093|12] कस्तावदयं सत्यार्थः / ननु चाविपरीतार्थः /

[093|12-093|14] उभयमपि चैतदविपरीतं दृष्टमार्यैर्यदुत दुःखं च दुःखमेवेति दुःखाभावश्चाभाव एवेति को ऽस्यार्यसत्यत्वे विरोधः कथमभावश्च नाम तृतीयं चार्यसत्यं स्यात् /

[093|14-093|15] उस्तं यथार्यसत्यं द्वितीयस्यानन्तरं दृष्टमुद्दृष्टं चेति तृतीयं भवति /

[093|15-093|16] यद्यसंस्कृतमभावमात्रं स्यादाकाशनिर्वाणालम्बनविज्ञानमसदालम्बनं स्यात् /

[093|16-093|17] एतदतीतानागतस्यास्तित्वचिन्तायां चिन्तयिष्यामः /

[093|17] यदि पुनर्द्रव्यमेवासंस्कृतमिष्येत किं स्यात् /

[093|17-093|18] किं च पुनः स्यात् /

[093|18] वैभाषिकपक्षः पालितः स्यात् /

[093|18-093|19] देवता एनं पालयिष्यन्ति पालनीयं चेत् मंस्यते /

[093|19] अभूतं तु परिकल्पितं स्यात् / किं कारणम् /

[093|19-093|20] नहि तस्य रूपवेदनादिवत् स्वभाव उपलभ्यते नचापि चक्षुरादिवत्कर्म /

[093|20-093|21] अमुष्य च वस्तुनो ऽयं निरोघ इति षष्ठीव्यवस्था कथं प्रकल्प्यते /

[093|21-093|22] नहि तस्य तेन सार्धं कश्चित्संबन्धो हेतुफलादिभावासंभवात् /

[093|22] प्रतिषेधमात्रं तु युज्यते अमुष्याभाव इति /

[093|22-093|23] भावान्तरत्वे ऽपि यस्य क्लेशस्य प्राप्तिविच्छेदाय्द्यो निरोधः प्राप्यते स तस्येति व्यवदिश्यते /

[093|24] तस्य तर्हि प्राप्तिनियमे को हेतुः /

[093|24-093|25] "दृष्टधर्मनिर्वाणप्राप्तो भिक्षुरि"त्युक्तं सूत्रे /

[093|25] तत्र कथमभावस्य प्राप्तिः स्यात् /

[093|25-093|26] प्रतिपक्षलाभेन क्लेशपुनर्भवोत्पादात्यन्तविरुद्धाश्रय लाभात् प्राप्तं निर्वाणमित्युच्यते /

[093|26-093|27] आगमश्चाप्यभावमात्रं द्योतयति /

[093|27] एवं ह्याह /

[093|27-094|01] "यत् स्वल्पस्य दुःखस्याशेषप्रहाणं प्रतिनिःसर्गो व्यन्तीभावः क्षयो विरागो निरोधो व्युपक्षमो ऽस्तङ्गमः अन्यस्य च दुःखस्याप्रति सन्धिरनुत्पादो ऽप्रादुर्भावः /

[094|01-094|02] एतत्कान्तमेतत्प्रणीतं यदुत स्र्वोपाधिप्रनिनिः सर्गस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाण" मिति /

[094|02-094|03] किमेवं नेष्यते नास्मिन् प्रादुर्भव्बतीत्यतो ऽप्रादुर्भाव इति /

[094|03] असमर्थामेतां सप्तमीं पश्यामः / किमुक्तं भवति /

[094|04-094|05] नास्मिन्प्रादुर्भवतीति यदि सतीत्यभिसंबध्यते नित्यमेवाप्रादुर्भावप्रसङ्गो निर्वाणस्य नित्यत्वात् /

[094|05-094|06] अथ प्राप्त इत्यभिसंबध्यते यत एव तत्प्राप्तिः परिकल्प्यते तस्मिन्नेव संमुखीभूते प्राप्ते वा दुःखस्येष्यतामप्रादुर्भावः /

[094|06-094|07] अयं च दृष्टान्त एवं सूपनीतो भवति /

[094|08] "प्रद्योतस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य चेतस" इति /

[094|09] यथा प्रद्योतस्य निर्वाणमभाव एवं भगवतो ऽपि चेतसो विमोक्ष इति /

[094|09-094|10] अभिधर्मे ऽपि चोक्तम् "अवस्तुका धर्माः कतमे /

[094|10] असंस्कृता धर्मा" इति /

[094|10-094|11] अवस्तुका अशरीरा अस्वभावा इत्युक्तं भवति /

[094|11] नास्यायमर्थः /

[089|411-09411] कस्तर्हि /

[094|11] पञ्चविधवस्तु /

[094|11-094|12] स्वभाववस्तु यथोक्तं "यद्वस्तु प्रतिलब्धं समन्वागतः स तेन वस्तुने"ति /

[094|12] आलम्बनवस्तु /

[094|12-094|13] यथोक्तं "सर्वधर्मज्ञेया ज्ञानेन यथावस्त्वे"ति /

[094|13] संयोगवस्तु /

[094|13-094|14] यथोक्तं "यस्मिन् वस्तुनि अनुनयः संयोजनेन संप्रयुक्तः प्रतिघसंयोजनेनापि तस्मिन्नि"ति /

[094|14-094|15] हेतुवस्तु यथोक्तं "सवस्तुका धर्माः कतमे /

[094|15] संस्कृता धर्मा" इति //

परिग्रहवस्तु /

[094|15-094|16] यथोक्तं "क्षत्रवस्तु गृहवस्त्वि"ति /

[094|16-094|17] तदत्र हेतुर्वस्तुशब्देनोक्तस्तस्मादस्त्येवासंस्कृतं द्रव्यत इति वैभाषिकाः /

[094|17] तस्य तु हेतुफले न विद्येते इति / गतं तावदेतत् /

[094|18] अथैषां फलानां कतमत् फलं कस्य हेतोः /

[094|19] विपाकफलमन्त्यस्य

[094|20] विपाकहेतुरन्त्ये ऽभिहितत्वात् अन्त्यः / तस्य विपाकफलम् /

[094|21] पूर्वस्याधिपतं फलम् /

[094|22] कारणहेतुः पूर्वमुक्तत्वात् पूर्वः / तस्याधिपजं फलम् /

[094|22-094|23] अनावरणभावमात्रेणावस्थितस्य किमाधिपत्यम् /

[094|23-094|24] एतदेव अङ्गीभावो ऽपि चास्ति कारणहेतोस्तद्यथा "पञ्चसु विज्ञानकायेषुदशानामायतनानां भाजनलोके च कर्मणाम् /

[094|24-094|25] श्रोत्रादीनामप्यस्ति चक्षुर्विज्ञानोत्पत्तौ पारंपर्येणाधिपत्यम् /

[094|25-094|26] श्रुत्वा द्रष्टुकामतोत्पत्ते" रित्येवमादि योज्यम् /

[094|27] सभाग सर्वत्रगयोर्निष्यन्दः

[094|28] सदृशफलत्वादनयोर्निःष्यन्दफलम् /

[095|01] पौरुषं द्वयोः // vakk_2.56 //

[095|02] सहभूसंप्रयुक्तकहेत्वोः पुरुषकारफलम् / पुरुषभावव्यतिरेकात् पुरुषकारः पुरुषं एव /

[095|03] तस्य फलं पौरुषम् / को ऽयं पुरुषकारो नाम / यस्य धर्मस्य यत् कारित्रम् /

[095|04] पुरुषकार इव हि पुरुषकारः / तद्यथा काकजङ्घा ओषधिर्मत्तहस्ती मनुष्य इति /

[095|05] किमन्येषामप्यस्ति पुरुषकारफामुताहो द्वयोरेव /

[095|05-095|06] अन्येषामप्यस्त्यन्यत्र विपाकहेतोः /

[095|06-095|07] यस्मात्सहोत्पन्नं वा समनन्तरोत्पन्नं वा पुरुषकारफलं भवति /

[095|07] न चैवं विपाकः / तस्याप्यस्ति विप्रकृष्टपुरुषकारफलम् /

[095|07-095|08] यथा कर्षकाणां सस्यमित्यपरे /

[095|09] किं पुनरिदं विपाकफलं नाम किं यावदधिपतिफलम् /

[095|10] विपाको ऽव्याकृतो धर्मः /

[095|11] अनिवृताव्याकृतो हि धर्मः विपाकः / असत्त्वाख्यो ऽपि स्यादत आह /

[095|12] सत्त्वाख्यः

[095|13] औपचयिको ऽपि स्यात् नैःष्यन्दिको ऽप्यत् आह /

[095|14] व्याकृतोद्भवः /

[095|15] कुशलाकुशलं हि विपाकं प्रति व्याकरणाद्व्याकृतम् /

[095|15-095|16] तस्माद्य उतरकालं भवति न सह नान्तरं स विपाकः /

[095|16] एतद्विपाकस्य लक्षणम् /

[095|16-095|17] कस्मादसत्त्वाख्यो ऽर्थः कर्मजो न विपाकः /

[095|17] साधारणत्वात् / अन्यो ऽपि हि तत्तथैव परिभोक्तुं समर्थः /

[095|18] असाधारणस्तु विपाकः / नह्यन्यकृतस्य कर्मणो ऽन्यो विपाकं प्रतिसंवेदयते /

[095|18-095|19] अधिपतिफलं कस्मात् प्रतिसंवेदयते /

[095|19] साधारणकर्मसंभूतत्वात् /

[095|20] निःष्यन्दो हेतुसदृशः /

[095|21] हेतोर्यः सदृशो धर्मः स निष्यन्दफलम् / तद्यथा सभागसर्वत्रगहेत्वोः /

[095|21-095|22] यदि सर्वत्रगहेतोरपि समानं फलं कस्मान्न सभागहेतोरेवेष्यते /

[095|22-095|23] यस्मात् भूमितः क्लिष्टतया चास्य सादृश्यं नतु प्रकारतः /

[095|23-095|24] यस्य तु प्रकारतो ऽपि सादृश्यं सो ऽभ्युपगम्यत एव सभागहेतुः /

[095|24-095|25] अथ एव यो यस्य सभागहेतुः सर्वत्रगहेतुरपि स तस्येति चतुष्कोटिकः क्रियते /

[095|25] प्रथमा कोटिरसर्वत्रगः सभागहेतुः /

[095|25-095|26] द्वितीया ऽन्यनैकायिकः सर्वत्रगहेतुः /

[095|26] तृतीयैकनैकायिकः सर्वत्रगहेतुः /

[095|26-095|27] चतुर्थ्यतानाकारान्स्थापयित्वेति /

[096|01] विसंयोगः क्षयो धिया // vakk_2.57 //

[096|02] क्षयो निरोधः / धीः प्रज्ञा / तेना प्रतिसंख्या निरोधो विसंयोगफलमित्युक्तं भवति /

[096|03] यद्वलाज्जायते यत्तत्फलं पुरुषकारजम् /

[096|04-096|05] तद्यथा अधरभूमिकस्य प्रयोगचित्तस्योपरिभूमिकः समाधिः सास्रवस्यानास्रवो ध्यानचित्तस्य निर्माणचित्तमित्येवमादि /

[096|05-096|06] प्रतिसंख्यानिरोधस्तु यद्वलात् प्राप्यत इति वक्तव्यम् /

[096|07-095|607] अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतो ऽधिपतेः फलम् // vakk_2.58 //

[096|08] पूर्वोत्पन्नादन्यः संस्कृतो धर्मः संस्कृतस्यैव सर्वस्याधिपतिफलम् /

[096|08-096|09] पुरुषाधिपतिफलयोः किं नाना कारणम् /

[096|09] कर्तुः पुरुषकारफलम् / अकर्तुरप्यधिपतिफलम् /

[096|10] तद्यथा शिल्पिनि शिल्पं पुरुषकारफलमधिपतिफलं च / अन्येषामधिपतिफलमेव /

[096|11] अथैषां हेतूनां कतम्मो हेतुः कस्मिन्काले फलं प्रतिगृह्णाति ददाति वा /

[096|12] वर्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति

[096|13] नातीताःः प्रतिगृहीतत्वान्नाप्यनागता निष्पुरुषकारत्वात् / कारणहेतुरप्येवम् /

[096|13-096|14] स तु नावश्यं सफल इति नोच्यते /

[096|15] द्वौ प्रयच्छतः /

[096|16] सहभूसंप्रयुक्तकहेतू वर्त्तमानौ फलं प्रयच्छतः /

[096|16-096|17] समानकालमेव ह्यनयेः फलदानग्रहणम् /

[096|18] वर्त्तमानाभ्यतीतौ द्वौ [096|19] फलं प्रयच्छतः सभागसर्वत्रगहेतू / युक्तं तावद्यदतीताविति /

[096|19-096|20] अथ कथं वर्त्तमानौ निष्यन्दफलं प्रयच्छतः /

[096|20] समनन्तरनिवर्त्तनात् /

[096|20-096|21] निवृत्ते तु फले तौ चाभ्यतीतौ भवतः /

[096|21] फलं चापि दत्तं न पुनस्तदेव दत्तः /

[096|21-096|22] अस्ति कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्णाति न ददातीति चतुष्कोटिकः /

[096|22-096|23] प्रथमा कोटिः कुशलमूलानि समुच्छिन्दन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्विजहाति /

[096|23-096|24] द्वितीया कुशलमूलानि प्रतिसंदधानो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते /

[096|24] एवं तु वक्तव्यम् /

[096|24-096|25] स्यात्ता एव प्रतिसंदधानस्य तृतीया असमुच्छिन्नकुशलमूलस्य शेषास्ववस्थासु /

[096|25] चतुर्थ्यतानाकारान् स्थापयित्वा /

[096|26] अकुशलस्य तु प्रथमा कोटिः /

[096|26-096|28] कामवैराग्यमनुप्राप्नुवन् याः प्राप्तीः सर्वपश्चाद्विजहाति द्वितीया कामवैराग्यात् परिहीयमाणो याः सर्वप्रथमं प्रतिलभते /

[096|28] एवं तु वक्तव्यम् /

[096|28-096|29] स्यात्ता एव परिहीयमाणस्य /

[096|29] तृतीया कामावीतरागस्य शेषास्ववस्थासु /

[096|29-097|01] चतुर्थ्यतानाकारान् स्थापयित्वा /

[097|01-097|02] एवं निवृताव्याकृतस्याप्यर्हत्त्वप्राप्तिपरिहाणितो यथायोगं योज्यम् /

[097|02] अनिवृताव्याकृतस्य पश्चात्पादकः /

[097|02-097|03] यास्तावत् ददाति प्रतिगृह्णात्यपि सः /

[097|03] स्यात् प्रतिगृह्णाति न ददात्यर्हतश्चरमाः स्क्न्धाः /

[097|03-097|04] सालम्बननियमेन तु क्षणशः /

[097|04] कुशलः सभागहेतुः फलं प्रतिगृह्लाति न ददातीति / चतुष्कोक्टिकः /

[097|05] प्रथमा कोटिः कुशलचित्तानन्तरं क्लिष्टमव्याकृतं वा चित्तं संमुखीकरोतीति /

[097|06] द्वितीया विपर्ययात् / तृतीया कुशलचित्तानन्तरं कुशलमेव /

[097|06-097|07] चतुर्थ्यतानाकारान् स्थापयित्वा /

[097|07] एवमकुशलादयो ऽपि योज्याः / कथं पुनः फलं प्रतिगृहीतं भवति /

[097|08] तस्य बीजभावोपगमात् /

[097|09] एको ऽतीतः प्रयच्छति // vakk_2.59 //

[097|10] विपाकहेतुरतीत एव फलं प्रयच्छति / यस्मान्न सह वा समनन्तरो वा ऽस्ति विपाकः /

[097|11] पुनरन्ये चतुर्विधं फलमाहुः / प्रतिष्ठाफलम् /

[097|11-097|12] यथा जलमण्डलं वायुमण्डलस्य यावत्तृणादयः पृथिव्याः /

[097|12] प्रयोगफलम् / यथा ऽशुभाया यावदनुत्पादज्ञानम् /

[097|13] सामग्रीफलम् / यथा चक्षुरादीनां चक्षुर्विज्ञानादीनि / भावनाफलम् /

[097|13-097|14] यथा रूपावचरस्य चित्तस्य निर्माणम् /

[097|14-097|15] एतत्तु पुरुषकाराधिपतिफलयोरन्तर्भूतम् /