अभिधर्मकोशभाष्य

[303|22-303|23] रूपावचरस्य पञ्चप्रकारस्यारूप्यावचरस्य द्विप्रकारस्य मार्गदर्शनभावनाहेयस्यानास्रवस्य च /

[303|23] इदं द्वादशविधं सुखेन्द्रियालम्बनं विज्ञानम् /

[303|23-303|25] तत्र यथासंभवं कामावचराश्चत्वारो निकाया रूपावचराश्च संस्कृतालम्बना आरूप्यावचरौ च द्वौ निकायौ सर्वत्रगाश्चानुशया अनुशेरत इति ज्ञातव्यम् /

[303|25-303|26] सुखेन्द्रियालम्बनालम्बने विज्ञाने कत्यनुशया अनुशेरते /

[303|26-304|01] तत् पुनः सुखेन्द्रियालम्बनालम्बनं द्वादशविधं विज्ञानं कतमस्य विज्ञानस्यालम्बनम् /

[304|01-304|02] तस्यैव द्वादशविधास्यारूप्यावचरस्य च भूयो द्विप्रकारस्य दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्यस्य /

[304|02-304|05] इदं चतुर्दशविधं सुखेन्द्रियालम्बनालम्बनं विज्ञानं तत्रारूप्यावचरौ द्वौ दुःखसमुदयदर्शनहेयौ वर्धयित्वा कामावचरा आरूप्यावचराश्चत्वारो निकाया रूपावचराः संस्कृतालम्बना अनुशया अनुशेरत इति ज्ञातव्यम् /

[304|05] अनया वर्तन्या ऽन्यदप्यनुगन्तव्यम् /

[304|05-304|06] यैरनुशयैर्यच्चित्तं सानुशयं ते ऽनुशयास्तस्मिश्चित्ते ऽनुशेरते /

[304|06] स्युरनुशेरते /

[304|06-304|07] ये ऽनुशयास्तेन चित्तेन संप्रयुक्ता अप्रहीणास्तदालम्बनाश्चाप्रहीणां /

[304|07] स्युर्नानुशेरते /

[304|07-304|08] ये ऽनुशयास्तेन चित्तेन संप्रयुक्ताः प्रहीणास्तदालम्बनाश्च /

[304|08] तदेवं कृत्वा भवति /

[304|09] द्विधा सानुशयं क्लिष्टमक्लिष्टमनुशायकैः /

[304|10-304|11] क्लिष्टं चित्तमनुशयानैश्चानुशयैः सानुशयं तत्संप्रयुक्ततदालम्बनैरप्रहीणैरननुशयानैश्च तत्संप्रयुक्तैः प्रहीणैस्तत्सहितत्वात् /

[304|11-304|12] अक्लिष्टं तु चित्तमनुशयानैरेव तदालम्बनैरप्रहीणैरिति /

[304|13] अथैषां दशानामनुशयानां कथं प्रवृत्तिरिति /

[304|13-304|14] आदित एव तावदविद्याय्योगात्सत्येषु स मुह्यति /

[304|14] दुःखमस्मै न रोचते यावत् मार्गस्ततः

[304|15] मोहाकाङ्क्षा

[304|16] मूढस्य पक्षद्वयं श्रुत्वा विचिकित्सोत्पद्यते / दुःखं न्विदं नत्विदं दुःखमित्येवमादि /

[304|17] ततो मिथ्यादृष्टिः

[304|18] विचिकित्साया मिथ्यादृष्टिः प्रवर्तते /

[304|18-304|19] संशयितस्य मिथ्याश्रमणचित्तानां मिथ्यानिश्चयोत्पत्तेः /

[304|19] नास्ति दुःखमित्येव्मादि /

[304|20] सत्कायदृक्ततः // vakk_5.32 //

[304|21] मिथ्यादृष्टेः किल सत्कायदृष्टिः प्रवर्तते / दुःखतः स्कन्धानपोह्यात्मतो ऽभिनिवेशात् /

[304|22] ततो ऽन्तग्रहणं

[305|01] सत्कायदृष्टेरन्तग्राहदृष्टिः प्रवर्तते / आत्मनः शाश्वतोच्छेदान्तग्रहणात् /

[305|02] तस्माच्छ्हीलामर्शः

[305|03] अन्तग्रहाच्छीलव्रतपरामर्शः /

[305|03-305|04] यमेवान्तं गृह्णाति तेन शुद्धिप्रत्यागमनात् /

[305|05] ततो दृशः /

[305|06] आमर्श इति वर्तते / शीलव्रतपरामर्शाद्दृष्टिपरामर्शः प्रवर्तते /

[305|06-305|07] येन शुद्धिं प्रत्येति तस्याग्रतो ग्रहणात् /

[305|07] ततो /

[305|08] रागः स्वदृष्टौ मानश्च

[305|09] तस्यामभिष्वङ्गात् तया चोन्नतिगमनात् /

[305|10] द्वेषो ऽन्यत्र

[305|11] स्वदृष्ट्यध्यवसितस्य तत्प्रत्यनीकभूतायां परदृष्टौ द्वेषः प्रवर्तते /

[305|11-305|13] अपरे स्वदृष्टावेवान्यत्र गृहीते त्यक्तायां द्वेषमिच्छन्ति दर्शनहेयानां रागादीनां स्वासान्तानिकदृष्ट्यालम्बनत्वात् /

[305|14] इत्यनुक्रमः // vakk_5.33 //

[305|15] एष एषां दशानां क्लेशानां प्रवृत्तिक्रमः /

[305|16] उत्पद्यमानस्तु त्रिभिः कारणैरुत्पद्यते /

[305|17-305|18] अप्रहीणादनुशयाद्विषयात् प्रत्युपस्थितात् अयोनिशो मनस्कारात् क्लेशः

[305|19-305|20] तद्यथा रागानुशयो ऽप्रहीणो भवत्यपरिज्ञातः कामरागपर्यवस्थानीयाश्च धर्मा आभासगता भवन्ति तत्र चायोनिशो मनस्कार एवं कामराग उत्पद्यते /

[305|20-305|21] तान्येतानि यथाक्रमं हेतुविषयप्रयोगबलानि /

[305|21] एवमन्यो ऽपि क्लेश उत्पद्यत इति वेदितव्यो यः

[305|22] संपूर्णकारणः // vakk_5.34 //

[306|01] कदाचित्किअल् विषयबलेनैवोत्पद्यन्ते / न हेतुबलेन /

[306|01-306|02] यथा परिहाणधर्मकस्यार्हत इति /

[306|02-306|03] एत एवानुशयाः सूत्रे भगवता त्रय आस्रवा उक्ताः कामस्रवो भवास्रवो ऽविद्यास्रव इति /

[306|03-306|04] चत्वार ओघाः कामौघो भवौघो दृष्ट्योभो ऽविद्यौघश्च /

[306|04] चत्वारो योगा एत एव /

[306|04-306|05] चत्वार्युपादानानि कामोपादानं दृष्ट्युपादानं शीलवृतोपादानमात्मवादोपादानमिति /

[306|05] तत्र तावत्

[306|06] कामे सपर्यवस्थानाः क्लेशाः कामास्रवो विना /

[306|07] मोहेन

[306|08-306|09] अविद्यां वर्जयित्वा ऽन्ये कामावचराः क्लेशाः सह पर्यवस्थानैः कामास्रवो वेदितव्य एकचत्वारिंशद्द्रव्याणि /

[306|09-306|10] एकत्रिंशदनुशयाः पञ्चप्रकारामविद्यां हित्वा दश पर्यवस्थानानि /

[306|11] अनुशया एव रूपारूप्ये भवास्रवः // vakk_5.35 //

[306|12] विना मोहेनेति वर्तते /

[306|12-306|13] रूपारूप्यावचरा अविद्यावर्ज्या अनुशया भवास्रवो द्वापञ्चाशद्द्रव्याणि /

[306|13] रूपावचराः षड्विंशतिरनुशयाः पञ्चप्रकारामविद्यां हित्वा /

[306|14] आरूप्यावचराः षड्विंशतिः / ननु च तत्राप्यस्ति पर्यवस्थानद्वयं स्त्यानमौद्धत्यं च /

[306|15] प्रकरणेषु चोक्तं "भवास्रवः कतमः /

[306|15-306|16] अविद्यां स्थापयित्वा यानि तदन्यानि रूपारूप्यप्रतिसंयुक्तानि /

[306|16] संयोजनबन्धनानुशयोपक्लेशपर्यवस्थानानी"ति /

[306|16-306|17] कस्मा दिह तस्याग्रहणम् /

[306|17] अस्वातन्त्र्यादिति काश्मीराः /

[306|18] किं पुनः कारणं रूपारूप्यावचरा अनुशयाः समस्यैको भवाग्र उक्तः /

[306|19] अव्याकृतान्तर्मुखा हि ते समाहितभूमिकाः /

[306|20] अत एकीकृताः /

[306|21-306|22] ते ह्यूभये ऽप्यव्याकृता अन्तर्मुखप्रवृत्ताः समाहितभूमिकाश्चेति त्रिविधेन साधम्येर्णैकताः /

[306|22-306|23] येनैव च कारणेन भवराग उक्तस्तेनैव भवास्रवः इत्यविद्येदानीं त्रैधातुक्यविद्यास्रव इति सिद्धम् /

[306|23] तानि पञ्चदश द्रव्याणि /

[306|23-306|24] किं कारणमसौ पृथग्व्यवस्थाप्यते /

[306|24] सर्वेषां हि तेषां

[307|01] मूलमविद्येत्यास्रवः पृथक् // vakk_5.36 //

[307|02] यथा चैते आस्रवा उक्ता वेदितव्याः

[307|03] तथौघयोगा दृष्टीनां पृथग्भावस्तु पाटवात् / [307|04] कामास्रव एव कामौघः कामयोगश्च /

[307|04-307|05] एवं भवास्रव एव भवौघो भवयोगश्चान्यत्र दृष्टिभ्यः /

[307|05] ताः किल पटुत्वादोघयोगेषु पृथक् स्थापिताः /

[307|06] नास्रवेष्वसहायानां न किलास्यानुकूलता // vakk_5.37 //

[307|07] आसयन्तीत्यास्रवाणां निर्वचनं पश्चाद्वक्ष्यते /

[307|07-307|08] न च किल केवला दृष्ट्य आस्यानुकूलाः पटुत्वात् /

[307|08] अत आस्रवेषु न पृठक् स्थापिताः /

[307|08-307|09] मिश्रीकृत्य स्थापिता इति तदेवं कामौघ एकान्नत्रिंशद्द्रव्याणि /

[307|09-307|10] रागप्रतिघमानाः पञ्चदश विचिकित्साश्चतस्रो दश पर्यवस्थानानीति /

[307|10] भवौघो ऽष्टाविंसतिद्रव्याणि /

[307|10-307|11] रागमाना विंशतिर्विचिकित्सा ऽष्टौ /

[307|11] दृष्ट्योघः षट्त्रिंशद्द्रव्याणि /

[307|11-307|12] अविद्यौघः पञ्चदश द्रव्याणि /

[307|12] ओघवद् योगा वेदितव्याः /

[307|13] यथोक्ता एव सा ऽविद्या द्विधा दृष्टिविवेचनात् /

[307|14] उपादानानि

[307|15] कामयोग एवसहाविद्यया कामोपादानं चतुस्त्रिंशद्द्रव्याणि /

[307|15-307|16] रागप्रतिघमाना ऽविद्याविंशतिर्विचिकित्साश्चतस्रो दश पर्यवस्थानानि /

[307|16-307|17] भवयोग एव सहाविद्यया आत्मवादोपादानमष्टत्रिंशद्द्रव्याणि /

[307|17] रागमानाविद्यास्त्रिंशद्विचिकित्सा अष्टौ /

[307|18] दृष्टियोगाच्छीलव्रतं निष्कृष्य दृष्ट्यु पादानं त्रिंशद्द्रव्याणि /

[307|18-307|19] शीलव्रतोपादानं षड्द्रव्याणि कर्मदृष्टिभ्यो निष्कृष्टम् /

[307|19] मार्गप्रतिद्वन्द्वित्वा दुभयपक्षविप्रलम्भनाच्च /

[307|20-307|21] गृहिणो ऽप्यनेन विप्रलब्धा अनशनादिभिः स्वर्गमार्गसंज्ञया प्रव्रजिता अपीष्टविषयपरिवर्जनेन शुद्धिप्रत्यागमनादिति /

[307|21-307|22] किं कारणमविद्यां मिश्रयित्वोपादानमुक्तं न पृथक् /

[307|22] भवग्रहणादुपादानानि /

[307|23] अविद्या तु ग्राहिका नेति मिश्रिता // vakk_5.38 //

[308|01] असंप्रख्यानलक्षणतया ऽपटुत्वादविद्या न ग्राहिका भवत्यतः किल मिश्रिता /

[308|01-308|02] सूत्रे तु भगवतोक्तं "कामयोगः कतमः /

[308|02-308|04] विस्तरेण यावद्यो ऽस्य भवति कामेषु कामरागः कामच्छन्दः कामस्नेहः कामप्रेम कामेच्छा काममूर्च्छा कामगृद्धः कामपरिगर्द्धः कामनन्दी कामनियन्तिः कामाध्यवसानं तदन्यचित्तम् पर्यादाय तिष्ठति /

[308|04-308|05] अयमुच्यते कामयोगः /

[308|05] एवं यावद्भवयोगः" /

[308|05-308|06] च्छन्दरागश्चोपादानमुक्तं सुत्रान्तरेष्वतो विज्ञायते काम ह्युपादानमपि कामादिषु च्छन्दराग इति /

[308|07] उक्तमिदमनुशया एवास्रवौघयोगोपादानसंशब्दिताः सूत्रेष्विति /

[308|08] अथ को ऽयमनुशयार्थः कश्च यावदुपादानार्थः /

[308|09-308|10] अणवो ऽनुगताश्चैते द्विधा चाप्यनुशेरते / अनुबध्नन्ति यस्माच्च तस्मादनुशयाः स्मृताः // vakk_5.39 //

[308|11] तत्राणवः सूक्ष्मप्रचारत्वात् दुर्विज्ञानतया / अनुगताः प्राप्त्यनुषङ्गतः /

[308|11-308|12] अनुशेरते द्वाभ्यां प्रकाराभ्यामालम्बनतः संप्रयोगतश्च /

[308|12-308|13] अनुबध्नन्त्यप्रयोगेण प्रतिवारयतो ऽपि पुनः पुनः संमुखीभावात् /

[308|13] एभिः कारणैरनुशया उच्यन्ते /

[308|14-308|15] आसयन्त्यास्रवन्त्येते हरन्ति श्लेषयन्त्यथ / उपगृह्णन्ति चेत्येषामास्रवादिनिरुक्तयः // vakk_5.40 //

[308|16] आसयन्ति संसारे आस्रवन्ति भवाग्राद्यावदवीचिं षङ्भिरायतनव्रणैर् इत्यास्रवाः /

[308|17] हरन्तीत्योघाः / श्लेषयन्तीति योगाः / उपगृह्णन्तीति उपदानानि /

[308|17-308|18] एवं तु साधीयः स्याद् /

[308|18] आस्रवत्येभिः संततिर्विषयेष्वित्यास्रवाः /

[308|18-308|19] "तद्यथा आयुष्मन्तो नौर्महद्भिरभिसंस्कारैः प्रतिस्रोतो नीयते /

[308|19-308|20] सा तेषामेव संस्काराणां ग्रतिप्रस्रव्ध्या ऽल्पकृच्छ्रेणानुस्रोत उह्यतऽऽ; इति सूत्रवादानुसारात् /

[308|21] अधिमात्रवेगत्वादोघाः / तर्हि तद्वानुह्यते तदनुविधानात् /

[308|21-308|22] नातिमात्रसमुदाचारिणो ऽपि योगा विविधदुःखसंयोजनात् /

[308|22-308|23] आभीक्ष्ण्यानुषङ्गतो वा कामाद्युपादानादुपादानानीति /

[308|24] संयोजनादिभेदेन पुनस्ते पञ्चधोदिताः /

[309|01-309|02] त एवानुशयाः पुनः संयोजनबन्धनानुशयोपक्लेशपर्यवस्थानभेदेन पञ्चधा भित्त्वोक्ताः /

[309|02-309|03] तत्र नव संयोजनान्यनुन्वयप्रतिघमानाविद्यादृष्टिपरामर्शविचिकित्सेर्ष्या मात्सर्यसंयोजनानि /

[309|03] तत्रानुनयसंयोजनं त्रैधातुको रागः /

[309|03-309|04] एवमन्यानि यथासंभवम् योज्यानि /

[309|04] दृष्टिसंयोजनं तिस्रो दृष्टयः / परामर्शसंयोजनं द्वे दृष्टी /

[309|05-309|06] अत एवोच्यते स्यात् द्ष्टिसंप्रयुक्तेषु धर्मेष्वनुनयसंयोजनेन संयुक्तो न दृष्टिसंयोजनेन न च तत्र दृष्ट्यनुशयो नानुशयीत /

[309|06-309|07] आह स्यात् समुदयज्ञाने उत्पन्ने निरोधज्ञाने ऽनुत्पन्ने निरोधमार्गदर्शानप्रहातव्येषु दृष्टिशीलव्रतपरामर्शसंप्रयुक्तेषु धर्मेषु /

[309|08] तेष्वनुनयसंयोजनेन संयुक्तस्तदालम्बनेन दृष्टिसंयोजनेनासंयुक्तः /

[309|09-309|10] सर्वत्रगस्य प्रहीणत्वादसर्वत्रगस्य च तदालम्बनसंप्रयोगिणो दृष्टिसंयोजनस्याभावात् /

[309|10] दृष्ट्यनुशयश्च तेष्वनुशेते /

[309|10-309|11] ते एव परामर्शडृष्टी संप्रयोगतः /

[309|12-309|13] किं पुनः कारणं संयोजनेषु तिस्रो दृष्टयो दृष्टिसंप्रयोजनं पृथगुक्तं द्वे पुनर्दृष्टी परामर्शासंयोजनं पृथक् /

[309|14] द्रव्यामर्शन सामान्याद्दृष्टी संयोजनान्तरम् // vakk_5.41 //

[309|15] अष्टादश द्रव्याणि तिस्रो दृष्टयः / अष्टादशैव द्वे परामर्शदृष्टी /

[309|15-309|16] अतः किल द्रव्य सामान्यादेते संयोजनान्तरम् कृते /

[309|16-309|17] एते च द्वे परामर्शस्वभावेन शेषाइति परामर्शनसामान्यादप्येते पृथग्विहिते ग्राह्यग्राहकभेदात् /

[309|18-309|19] अथ कस्मादीष्र्यामात्सर्ये संयोजने पृथक्संयोजनद्वयमुक्तं नान्यत् पर्यवस्थानम् /

[309|20-309|21] एकान्ताकुशलं यस्मात् स्वतन्त्रं चोभयं यतः / ईष्र्यामात्सर्यमेषूक्तं पृथक् संयोजनद्वयम् // vakk_5.42 //

[309|22-309|23] नह्यन्यत्पर्यवस्थानमेवञ्जातीयकमस्ति यत्रैतदुभयं स्यादेकान्ताकुशलत्वं स्वतन्त्रत्वं चेति /

[309|23] यस्याष्टौ पर्यवस्थानानि तस्येवं स्यात् /

[309|23-309|24] यस्य पुनर्दश तस्य क्रोधम्रक्षावप्युभयप्रकारौ /

[309|24] तस्मान्न भवत्ययं परिहार इत्यपरे /

[309|24-309|25] पुनरन्यत्र भगवता संयोजनमुक्तम्

[310|01] पञ्चधा ऽवरभागीयं

[310|02] तद्यथा सत्कायदृष्टिः शीलव्रतपरामर्शो विचिकित्सा कामच्छन्दो व्यापाद इति /

[310|03] कस्मादेतान्ववरभागीयान्युच्यन्ते / अवरभागहितत्वात् /

[310|03-310|04] अवरो हि भागः कामधातुरेतानि च तस्यानुगुणानि /

[310|04] यस्मात् /

[310|05] द्वाभ्यां कामानतिक्रमः /

[310|06] त्रिभिस्तु पुनरावृत्तिः

[310|07] कामच्छन्दव्यापादाभ्यां कामधातुं नातिक्रामति /

[310|07-310|08] सत्कायदृष्ट्यादिभिरतिक्रान्तो ऽपि पुनरावर्त्यते दौवारिकानुचरसाधर्म्यात् /

[310|08-310|09] त्रिभिः सत्त्वावरतां नातिक्रामति पृथग्जनत्वं द्वाभ्यां धात्ववरतां कामधातुम् /

[310|09-310|10] अत एव तान्यवरभागीयानीत्यपरे /

[310|10-310|12] यदा स्रोत आपन्नस्य पर्यादाय त्रिसंयोजनप्रहाणात् षट्क्लेशाः प्रहीणाः किमर्थं तिस्रो दृष्टीरपहाय त्रयमेवाह सत्कायदृष्टिं शीलव्रतपरामर्शं विचिकित्सां च /

[310|12] सर्वमेतद्वक्तव्यं स्यात् / किं तूक्तं

[310|13] मुखमूलग्रहात्त्रयम् // vakk_5.43 //

[310|14] त्रिप्रकाराः किल क्लेशा एकप्रकारा द्विप्रकाराक्श्चतुप्रकाराक्श्च /

[310|14-310|15] तेषामेभिस्त्रिभिर्मुखं गृहीतमिति /

[310|15] अपिचान्तग्राहदृष्टिः सत्कायदृष्टिप्रवर्तिता /

[310|15-310|16] दृष्टिपरामर्शः शीलव्रतपरामर्शप्रवर्तितः मिथ्यादृष्टिर्विचिकित्साप्रवतिता /

[310|16] मूलं गृहीतमिति /

[310|17] अपरे पुनराहुः /

[310|18-310|19] अगन्तुकामतामार्गविभ्रमो मार्गसंशयः / इत्यन्तराया मोक्षस्य गमने ऽतस्त्रिदेशना // vakk_5.44 //

[311|01] त्रयो ऽन्तराया देशान्तरगमने भवन्ति /

[311|01-311|02] अगन्तुकामता मार्गविभ्रमो ऽन्यमार्गसंश्रयणात् मार्गसंशयश्च /

[311|02] एवं मोक्षगमने ऽप्येत एव त्रयोन्तरायाः /

[311|02-311|03] तत्र सत्कायदृष्ट्या मोक्षादुत्रासमापन्नस्यागन्तुकामता भवति /

[311|03-311|04] शीलव्रतपरामर्शेनान्यमार्गसंश्रयणान्मोक्षविभ्रमः /

[311|04] विचिकित्सया मार्गसंशयः /

[311|04-311|06] एषां मोक्षगमनान्तरायाणां प्रहाणं द्योतयन् भगवान् क्लेशत्रयस्यैव प्रहाणं देशितवान् /

[311|06] यथा भगवता पञ्चविधमवरभागीयं संयोजनमुक्तम् / एवं पुनः

[311|07] पञ्चधैवोर्ध्वभागीयं

[311|08] कथमित्याह

[311|09] द्वौ रागौ रूप्यरूपिजौ

[311|10] तौ

[311|11] औद्धत्यमानमोहाश्च

[311|12] इत्येतानि पञ्चोर्ध्वभागीयानि संयोजनानि /

[311|12-311|13] तद्यथा रूपराग आरूप्यराग औद्धत्यं मानो ऽविद्या च /

[311|13] एषामप्रहाणेनोर्ध्वधात्वनतिक्रमात् / समाप्तः संयोजनप्रसङ्गः /

[311|14] बन्धनानि कतमानि / त्रीणि बन्धनानि /

[311|14-311|15] रागो बन्धनं सर्वः द्वेषो बन्धनं सर्वः मोहो बन्धनं सर्वः /

[311|15] कस्मादेतदेव त्रयं बन्धनमुक्तं भगवता /

[311|16] विद्वशाद् बन्धनत्रयम् // vakk_5.45 //

[312|01] त्रिवेदनावशार्त्तीणि बन्धनानि /

[312|01-312|02] सुखायां हि वेदनायां रागो ऽनुशेते आलम्बनसंप्रयोगाभ्याम् /

[312|02] दुःखायां द्वेषः / अदुःखासुखायां मोहो न तथा रागद्वेषौ /

[312|02-312|03] स्वासांतनिकालम्बनतो वा नियमः /

[312|03] अनुशयाः पूर्वमेवोक्ताः /

[312|04] उपक्लेशाः वक्तव्याः / तत्र ये यावत् क्लेशा उपक्लेशा अपि ते /

[312|04-312|05] चित्तोपक्लेशनात् /

[312|06-312|07] ये ऽप्यन्ये चैतसाः क्लिष्टाः संस्कारस्कन्धसंज्ञिताः / क्लेशेभ्यस्ते ऽप्युपक्लेशास्ते तु न क्लेशसंज्ञिताः // vakk_5.46 //

[312|08-312|09] ये ऽप्यन्ये क्लेशेभ्यः क्लिष्टा धर्माः संस्कारस्कन्धसंगृहीताश्चैतसिकास्त उपक्लेशास्ते पुनर्ये क्षुद्रवस्तुके पठिताः /

[312|09-312|10] इह तु पर्यस्थानक्लेशमलसंगृहीतानेव निर्देक्ष्यामः /

[312|10] कानि पुनः पर्यवस्थानानीत्याह /

[312|10-312|11] क्लेशा अपीहिपर्यवस्थानं कामरागपर्यवस्थानप्रत्ययदुःखमिति सूत्रे वचनात् /

[312|11] प्रकरणशास्त्रे तु

[312|12-312|13] आह्लीक्यमनपत्राप्यमीर्ष्यामात्सर्यमुद्धवः / कौकृत्यं स्त्यानमिद्धं च पर्यवस्थानमष्टधा // vakk_5.47 //

[312|14] वैभाषिकन्यायेन पुनर्दश पर्यवस्थानान्येतानि चाष्टौ

[312|15] क्रोधभ्रक्षौ च

[312|16] तत्राह्लीक्यानपत्राप्ये व्याख्याते / परसंपत्तौ चेतसो व्यारोष ईर्ष्या /

[312|16-312|17] धर्मामिषकौशलप्रदानविरोधी चित्ताग्रहो मात्सर्यम् /

[312|17] औद्धत्यं चेतसो ऽव्युपशमः /

[312|17-312|18] कौकृत्यं स्त्यानं च व्याख्याते /

[312|18] कायसंधारणासमर्थश्चित्ताभिसंक्षेपो मिद्धम् /

[312|18-312|19] तत्तु क्लिष्टमेव पर्यवस्थानम् /

[312|19] कौकृत्यं च व्यापाद विहिंसावर्जितः सत्त्वासत्त्वयोराघातः क्रोधः /

[312|20] अवद्यप्रच्छादनं भ्रक्षः / एषां च दशानां पर्यवस्थानानां

[312|21] रागोत्था आह्लीक्यौद्धत्यमत्सराः /

[312|22] एते त्रय उपक्लेशा रागनिःष्यन्दाः /

[313|01] भ्रक्षे विवादः

[313|02] तृष्णानिःष्यनद इत्येके / अविद्यानिःष्यन्द इत्यपरे / उभयोरित्यन्ये /

[313|02-313|03] यथा क्रमं ज्ञाताज्ञातानामिति /

[313|04] अविद्यातः स्त्यानमिद्धानपत्रपाः // vakk_5.48 //

[313|05] एते त्रयो ऽविद्यानिःष्यन्दाः /

[313|06-313|07] कौकृत्यं विचिकित्सातः कोधेर्ष्ये प्रतिघान्वये /

[313|08] प्रतिघसमुत्थे इत्येते च दश क्लेशनिःष्यन्दा उपक्लेशाः /

[313|09] अन्ये च षट्क्लेशमलाः

[313|10] तद्यथा

[313|11] माया शाठ्यं मदस्तथा // vakk_5.49 //

[313|12] प्रदाश उपनाहश्च विहिंसा चेति

[313|13] तत्र परवञ्चना माया /

[313|13-313|14] चित्तकौटिल्यं शाठ्यं येन यथाभूतं नाविष्करोति विक्षिपत्य परिस्फुटं वा प्रतिपद्यते /

[313|14] मदः पूर्वोक्तः /

[313|14-313|15] सावद्यवस्तुदृढग्राहिता प्रदाशो येन न्यायसंज्ञप्तिं न गृह्णाति /

[313|15] आघातवस्तुवहुलीकार उपनाहः /

[313|16] विहेठ्नं विहिंसा येन प्रहारपारुष्यादिभिः परान् विहेठ्यते /

[313|16-313|17] एषां पुनः षण्णां क्लेशमलानां

[313|18] रागजौ

[313|19] मायामदौ प्रतिघजे उपनाहविहिंसने // vakk_5.50 //

[314|01] दृष्ट्यामर्शात् प्रदाशस्तु शाठ्यं दृष्टिसमुत्थितम् /

[314|02] "किं कुटिलं पापिका दृष्टिरिति" गाथावचनाद् युज्यते /

[314|02-314|03] शाठ्यं दृष्टिनिःष्यन्दः /

[314|04] क एषां किंप्रहातव्यः / यानि तावत् दश पर्यवस्थानान्युक्तानि

[314|05] तत्राह्लीक्यानपत्राप्यस्त्यानमिद्धोद्धवा द्विधा // vakk_5.51 //

[314|06] एते पञ्च धर्मा द्विविधा दर्शनभावनाप्रहातव्या उभयप्रकारक्लेशसंप्रयोगात् /

[314|06-314|07] यश्च यद्दर्शनहेयसंप्रयुक्तः स तद्दर्शनप्रहातव्यः /

[314|08] तदन्ये भावनाहेयाः

[314|09] तेभ्यो ऽन्ये पर्यवस्थानसंगृहीता उपक्लेशा भावनाहेया एव /

[314|09-314|10] इर्ष्यामात्सर्यकौकृत्यक्रोधभ्रक्षाः स्वतन्त्राश्च /

[314|10-314|11] स्वतन्त्राश्चैते पञ्चोपक्लेशा अधिमात्रसंप्रयोगित्वात् /

[314|11] यथैते ईर्ष्यादयः पञ्चोपक्लेशा भावनाहेयाः

[314|12] स्वतन्त्राश्च तथा मलाः /

[314|13] षट्क्लेशमलास्तथैव / एते पुनर्यथोक्ता उपक्लेशाः

[314|14] कामे ऽशुभाः

[314|15] कामधातावकुशलाः / तत्रापि

[314|16] त्रयो द्विधा

[314|17] स्त्यानौद्धत्यमिद्धान्यकुशलाव्याकृतानि /

[314|18] परेणाव्याकृतास्ततः // vakk_5.52 //

[314|19] कामधातोरुर्ध्वमव्याकृताः उपक्लेशा यथासंभवम् /

[315|01] कति पुनरेषां कुतस्त्या वेदितव्याः /

[315|02] माया शाठ्यं च कामाद्यध्यानयोः

[315|03] एतौ द्वौ कामधातौ प्रथमे च ध्याने / कथं ब्रह्मलोके मायाः /

[315|04] ब्रह्मवञ्चनात् /

[315|05-315|06] स हि तत्र महाब्रह्मा वितथात्मसंदर्शनतया आयुष्मन्तमश्वजितं वञ्चयितुं प्रवृत्तः /

[315|06] उक्तमपि शाठ्यं प्रसङ्गागतं पुनरेवोक्तम् /

[315|07] स्त्यानौद्धत्यमदा धातुत्रये

[315|08] एते त्रयस्त्रैधातुकाः /

[315|09] अन्ये कामधातुजाः // vakk_5.53 //

[315|10] षोडशभ्यः पञ्चापनीयान्य एकादशोपक्लेशाः कामावचरा एव /

[315|10-315|11] उक्ता क्लेशाः उपक्लेशाश्च /

[315|12] अथैषामनुशयानां कति मनोभूमिकाः कति षड्विज्ञानकायिकाः / संक्षेपतः

[315|13] समानसिद्धा दृग्घेया मनोविज्ञानभूमिकाः /

[315|14-315|15] दर्शनप्रहातव्याः सर्वे मनोभूमिकाः सह मानसिद्धाभ्यां भावनाहेयाभ्यामपि /

[315|15] ते हि सकले मनोभूमिके /

[315|16] उपक्लेशाः स्वतन्त्राश्च

[315|17-315|18] ये च केचिदुपक्लेशाः स्वतन्त्रास्ते भावनाहेया अपि सन्तो मनोभूमिका एव द्रष्टव्याः /

[315|19] षड्विज्ञानाश्रयाः परे // vakk_5.54 //

[315|20] अन्ये क्लेशोपक्लेशाः षड्विज्ञानभूमिकाः वेदितव्याः / के पुनरन्ये /

[316|01] भावनाप्रहातव्या रागप्रतिघाविद्या उपक्लेशाश्च तत्संप्रयुक्ताः /

[316|01-316|02] आह्लीक्यानपत्राप्यस्त्यानौद्धत्यानि /

[316|02] ये च क्लेशमहाभूमिकेषूक्ताः /

[316|03-316|04] यानीमानि सुखादीनि पञ्चेन्द्रियाणि एषां कतमेनेन्द्रियेण कतमः क्लेश उपक्लेशो वा संप्रयुक्तः /

[316|05] सुखभ्यां संप्रयुक्तो हि रागः

[316|06] सुखसौमनस्याभ्यां रागः संप्रयुक्तः /

[316|07] द्वेषो विपर्ययात् /

[316|08] दुःखाभ्यामित्यर्थः / दुःखेन दौर्मनस्येन च /

[316|08-316|09] हर्षदैन्याकारवर्तित्वात् षङ्विज्ञानभूमिकत्वाच्च रागद्वेषयोः /

[316|10] मोहः सर्वैः

[316|11] अविद्यायाः सर्वक्लेशसंप्रयोगित्वात् पञ्चभिरपीन्द्रियैः संप्रयोगः /

[316|12] असद्दृष्टिर्मनोदुःखसुखेन तु // vakk_5.55 //

[316|13] मनोदुःखं दौर्मनस्यं मनःसुखं सौमनस्यं च /

[316|13-316|14] ताभ्यं मिथ्यादृष्टिः संप्रयुक्ता पुण्यकर्मणां पापकर्मणां च यथाक्रमम् /

[316|15] दौर्मनस्येन काङ्क्षा

[316|16] संशयितो हि निश्चयेनार्थी दुर्मनायते /

[316|17] अन्ये सौमनस्येन

[316|18] अन्ये ऽनुशयाः सौमनस्येनैव संप्रयुक्ताः / के पुनरन्ये / चतस्रो दृष्टनो मानश्च /

[316|19] हर्षाकारवर्तित्वात् / किंप्रतिसंयुक्ता इमे ऽनुशया निर्दिष्टाः / आह /

[316|20] कामजाः /

[317|01] एवं प्रतिनियतं संप्रयोगमुक्त्वा सामान्येनाह

[317|02] सर्वे ऽप्युपेक्षया

[317|03] सर्वे ऽप्येते ऽनुशया उपेक्षेन्द्रियेण संप्रयुक्ताः /

[317|03-317|04] प्रवाहच्छेदकाले किल क्लेशानामवश्यमुपेक्षा संतिष्ठते /

[317|04] अधोभूमिकाः कथमित्याह

[317|05] स्वैः स्वैर्यथाभुम्यूर्ध्वभूमिकाः // vakk_5.56 //

[317|06] स्वैः स्वैरिन्द्रियैरुर्ध्वभूमिका अनुशयाः संप्रयुज्यन्ते / यस्यां भूमौ यावन्तीन्द्रियाणि /

[317|07-317|08] तत्रापि चातुर्विज्ञानकायिकाश्चातुर्विज्ञानकायिकैर्मनोभूमिका मनोभूमिकैरेव यथासंभवम् /

[317|08] उक्तः क्लेशानामिन्द्रियसंप्रयोगः /

[317|09] उपक्लेशानां पुनः

[317|10] दौर्मनस्येन कौकृत्यमीर्ष्या क्रोधो विहिंसनम् /

[317|11] उपनाहं प्रदाशश्च

[317|12] संप्रयुक्तानीति वर्तते / दैन्याकारवर्तित्वादेषां मनोभूमिकत्वाच्च /

[317|13] मात्सर्यं तु विपर्ययात् // vakk_5.57 //

[317|14] सौमनस्येनेत्यर्थः / लोभान्वयत्वेन हर्षाकारवर्तित्वात् /

[317|15] माया शाठ्यमथी भ्रक्षो मिद्धं चोभयथा

[317|16] सौमनस्यदौर्मनस्याभ्यां संप्रयुज्यन्ते / कदाचिद्धि सुमनाः परं वञ्चयते /

[317|16-317|17] कदाचिद्दुर्मनाः /

[317|17] एवं यावत् स्वपिति /

[317|18] मदः /

[317|19] सुखाभ्याम्

[318|01] तृतीये ध्याने सुखेनाधस्तात्सौमनस्येन ऊर्ध्वमुपेक्षया / यस्मात्

[318|02] सर्वगोपेक्षा

[318|03] अतस्तया सर्वे ऽनुशयाः संप्रयुज्यन्ते /

[318|03-318|04] न हि तस्याः क्वचित् प्रतिषेधो यथा ऽविद्यायाः /

[318|05] चात्वार्यन्यानि पञ्चभिः // vakk_5.58 //

[318|06-318|07] आह्लीक्यमनपत्राप्यं स्त्यानमौद्धत्यं चैतानिचत्वारि पर्यवस्थानानि पञ्चभिरपीन्द्रियैः संप्रयुज्यन्ते /

[318|07] अकुशलमहाभूमिकत्वात् क्लेशमहाभूमिकत्वाच्च /

[318|08-318|09] यानि सूत्रे पञ्च निवरणानि उक्तानि कामच्छन्दो व्यापादः स्त्यानमिद्धमौद्धत्यकौकृत्यं विचिकित्सा च /

[318|09-318|10] तत्र किं त्रैधातुक्यः स्त्यानौद्धत्यविचिकित्सा गृह्यन्ते /

[318|10] अथ कामप्रतिसंयुक्ता एव /

[318|10-318|11] "केवलो ऽयं परिपूर्णोऽकुशल राशिर्यदुत पञ्च निवरणानी"त्येकान्ताकुशलत्ववचनात्सूत्रे /

[318|12] कामे निवरणानि

[318|13] नान्यत्र धातौ /

[318|13-318|14] किं पुनः कारणं द्वे स्त्यानमिद्धे एकं निवरणमुक्तं द्वे चौद्धत्यकौकृत्ये एकम् /

[318|15] एकविपक्षाहारकृत्यतः /

[318|16] द्व्येकता

[318|17] द्वयोरेकता द्व्येकता / विपक्षः प्रतिपक्षो ऽनाहार इत्येको ऽर्थः /

[318|17-318|18] स्त्यानमिद्धयोरेक आहारः सूत्रे ऽनाहारश्च /

[318|18] कः स्त्यानमिद्धनिवरणस्याहारः / पञ्च धर्माः /

[318|19] तन्द्रा अरतिर्विजृम्भिका भक्ते ऽसमता चेतसो लीनत्वमिति /

[318|19-318|20] अथ स्त्यानमिद्धनिवरणस्यानाहारः आलोकसंज्ञेति /

[318|20] कृत्यमनयोरप्येकम् /

[318|20-319|01] उभे अपि ह्येते चित्तं लयं चोदयतः /

[319|01] औद्धत्यकौकृत्ययोरप्येक आहार उक्तः एकोनाहारः /

[319|02] कश्चौद्धत्यकौकृत्यनिवरणस्याहारः / चत्वारो धर्माः /

[319|02-319|03] ज्ञातिवितर्को जनपदवितर्को ऽमरवितर्कः पौराणस्य च हसितक्रिडितरमितपरिभावितस्यानुस्मर्ता भवतीति /

[319|04] कश्चौद्धत्यकौकृत्यनिवरणस्यानाहारः / शमथ इति / कृत्यमप्यनयोरेकम् /

[319|04-319|05] उभे अपि ह्येते चित्तमव्युपशान्तं वर्तयतः /

[319|05-319|06] अत एकविपक्षाहारकृत्यत्वात् द्वयोरप्येकत्वमुक्तम् /

[319|06] यदि सर्वक्लेशा निवरणं कस्मात् पञ्चैवोक्तानि /

[319|07] पञ्चता स्कन्धविधातविचिकित्सनात् // vakk_5.59 //

[319|08] कामच्छन्दव्यापादाभ्यां शीलस्कन्धविधातः /

[319|08-319|10] स्त्यानमिद्धेन प्रज्ञास्कन्धस्यौद्धत्यकौकृत्येन समाधिस्कन्धस्य समाधिप्रज्ञयोरभावे सत्येषु विचिकित्सको भवतीत्यतः पञ्चोक्तानि /

[319|10-319|11] एतस्यां तु कल्पनायां समाधिस्कन्धविरोधिन औद्धत्यकौकृत्यनिवरणस्य पूर्व ग्रहणं प्राप्नोति /

[319|11] अतो यथासंख्यमेताभ्यां समाधिप्रज्ञास्कन्धोपघात इत्यपरे /

[319|12] समाधिप्रयुक्तस्य हि स्त्यानमिद्धाद्भयम् / धर्मप्रविचयप्रयुक्तस्यौद्धत्यकौकृत्यादिति /

[319|13] अन्ये त्वन्यथा वर्णयन्ति / कथं वर्णयन्ति /

[319|13-319|15] चारगतस्य प्रियाप्रियरूपेषु विषयेषु निमित्तग्राहाद्विहारगतस्य तत्पूर्वकौ कामच्छन्दव्यापादौ समाधिप्रवेशस्यादितो ऽन्तरायं कुरुतः /

[319|15-319|17] ततः समाधिप्रविष्टस्याप्रयोगेण शमथविपश्यना सेवनात् स्त्यानमिद्धमौद्धत्यकौकृत्यं विचिकित्सा च यथाक्रमं शमथविपश्यनयोरन्तरायं कुरुतः /

[319|17] व्युत्थितस्यापि धर्मनिध्यानकाले विचिकित्सान्तरायं करोति /

[319|18] अतः पञ्च निवरणान्युक्तानि /

[319|19] इदं विचार्यते /

[319|19-319|20] विसभागधातुसर्वत्रगाणां निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यानां च सास्रवालम्बनानां यदालम्बनं परिज्ञायते तदा न प्रहीयन्ते /

[319|20-319|21] यदा प्रहीयन्ते तदालम्बनं न परिज्ञायते इति कथमेषां प्रहाणम् /

[319|21-319|22] नावश्यमालम्बनपरिज्ञानात् क्लेशानां क्षयो भवति /

[319|22] किम् तर्हि / चतुर्भिः प्रकारैः / कतमैश्चतुर्भिः /

[319|22-319|23] दर्शनहेयानां तावत्

[319|24] आलम्बनपरिज्ञानात्तदालम्बनसंक्षयात् /

[319|25] आलम्बनग्रहाणाच्च

[319|26-319|27] तत्रालम्बनपरिज्ञानाद् दुःखसमुदयदर्शनहेयानां स्वभूम्यालम्बनानामनास्रवालम्बनानां च /

[319|27] तदालम्बनसंक्षयाद् विसभागधातुसर्वत्रगाणाम् /

[319|27-320|01] तदालम्बना हि सभागधातुसर्वत्रगाः /

[320|01] तेषु प्रहीणेषु ते ऽपि प्रहीणा भवन्ति /

[320|01-320|02] आलम्बनप्रहाणान्निरोधमार्गहेयानां सास्रवालम्बनानाम् /

[320|02-320|03] ते ह्यनास्रवालम्बनास्तेषामालम्बनम् /

[320|03] अतस्तेषु प्रहीणेषु ते ऽपिप्रहीणा भवन्ति / भावनाहेयानां पुनः

[320|04] प्रतिपक्षोदयात् क्षयः // vakk_5.60 //

[320|05] यस्य हि क्लेशप्रकारस्य प्रतिपक्षो मार्ग उत्पद्यते स प्रहीयते /

[320|05-320|06] कस्य पुनः कः प्रतिपक्षः /

[320|06] अधिमात्राधिमात्रस्य मृदुमृदुरिति विस्तारेण पश्चात् प्रवेदयिष्यामः /

[320|07] कतिविधश्च प्रतिपक्ष इत्याह

[320|08] प्रहाणाधारभूतत्वदूषणारुयश्चतुर्विधः /

[320|09] प्रतिपक्षः

[320|10] प्रहाणप्रतिपक्षः आनन्तर्यमार्गः /

[320|10-320|11] आधारप्रतिपक्षस्तस्मात्परेणार्यो मार्गो येन तत्प्रापितं प्रहाणमाधार्यते /

[320|11-320|12] दूरीभावप्रतिपक्षो विमुक्तिमार्गात्परेण यो मार्गश्छिन्नप्राप्तिदूरीकरणात् /

[320|12] विमुक्तिमार्गो ऽपीत्यपरे / सो ऽपि हि तां प्राप्ति दूरीकरोति /

[320|13] विदूषणाप्रतिपक्षो येन मार्गेण तं धातुम् दोषतो दर्शनाद्विदूषयति /

[320|13-320|14] अपि त्वेषामियमातुपूर्वीं साध्वी भवेत् /

[320|14] विदूषणाप्रतिपक्षो दुःखसमुदयालम्बनः प्रयोगमार्गः /

[320|15] प्रहाणप्रतिपक्षः सर्व आनन्तर्यमार्गः / आधारप्रतिपक्षो विमुक्तिमार्गः /

[320|15-320|16] दूरीभावप्रतिपक्षो विशेषमार्ग इति /

[320|17] प्रहीयमाणः क्लेशः कुतः प्रहातव्यः /

[320|18] प्रहातव्यः क्लेश आलम्बनात् मतः // vakk_5.61 //

[320|19] न हि संप्रयोगात् क्लेशो विवेचयितुं शक्यते आलम्बनाच्च शक्यते /

[320|19-320|20] यस्मान्न पुनस्तदालम्ब्योत्पद्यते /

[320|20-320|21] अनागतस्तावच्छक्येतालम्बनाद्विवेचयितुम् /

[320|21] अतीतस्तु कथम् / अथालम्बन परिज्ञानात्प्रहातव्य इत्ययमस्यार्थः /

[321|01] एषो ऽपि नैकान्तः / तस्माद्वक्तव्यमेतत् / कियता क्लेशः प्रहीणो वक्तव्यः /

[321|01-321|02] स्वासंतानिकः प्राप्तिच्छेदात् /

[321|02-321|03] पारसांतानिकस्तु क्लेशः सर्वं च रूपमक्लिष्टश्च धर्मस्तदालम्बनस्वासांतानिकक्लेशप्रहाणात् /

[321|04] दूरीभाव इत्युच्यते / कतिविध्हो दूरीभावः / चतुर्विधा किल दूरता /

[321|05-321|06] वैलक्षण्याद्विपक्षत्वाद्देशविच्छेदकालतः / भूतशीलप्रदेशाध्वद्वयानामिव दूरता // vakk_5.62 //

[321|07] विलक्षणदूरता यथा महाभूतानाम् / वैलक्षण्यात्सहजानामपि दूरता /

[321|07-321|08] विपक्षदूरता यथा शीलस्य दौःशील्यम् /

[321|08-321|09] देशविच्छेददूरता यथा विप्रकृष्टदेशानां देशविच्छेदात् पूर्वपश्चिमसमुद्रवत् /

[321|09] कालदूरता यथा अतीतानागतदूरमुच्यते / दुतस्तद्दूरम् /

[321|10] वर्तमानात् / यदनन्तरातमुत्पद्यमानं वा तत् कथं दूरम् /

[321|10-321|11] अध्वनानात्वेन तद्दूरं न चिरभूतभावित्वेन /

[321|11] वर्तमानमप्येवं दूरं प्राप्नोति / अकारित्रा त्तर्हि तद्दूरम् /

[321|12] असंस्कृतस्य कथमन्तिकत्वं सिध्यति / सर्वत्र तत्प्राप्तेः /

[321|12-321|13] अतीतानागते ऽपि तत्प्रसङ्गः /

[321|13] आकाशं च कथम् /

[321|13-321|14] एवं तर्ह्यतीतानागतमन्यो ऽन्यं वर्त्तमानव्यवहितत्वाद् दूरम् /

[321|14] वर्त्तमानमुभयो रासन्नत्वादन्तिकम् /

[321|14-321|15] असंस्कृतं चाप्यव्यवहितत्वादिति /

[321|15] एवमप्यतीतानागतं वर्त्तमानस्यान्तिकत्वादुभयं प्राप्नोति /

[321|15-321|16] एवं तु युक्तं स्यात् /

[321|16] धर्मस्वलक्षणादनागतं दूरमसंप्राप्तत्वात् / अतीतं च प्रच्युतत्वादिति /

[321|17] किम् मार्गविशेषगमनात् क्लेशानां पुनः प्रहाणविशेषो भवति / नैतदस्ति /

[321|18] सर्वेषां हि क्लेशानां

[321|19] सकृत् क्षयः

[321|20] यस्य यः प्रहाणमार्गस्तेनैव तस्य क्षयः /

[321|21] विसंयोगलाभस्तेषां पुनः पुनः /

[322|01] कतिषु कालेष्वित्याह षट्सु कालेषु /

[322|02] प्रतिपक्षोदयफलप्राप्तीन्द्रियविवृद्धिषु // vakk_5.63 //

[322|03] प्रतिपक्षो विमुक्तिमार्ग एतस्मिन्नभिप्रेतः / फलानि चत्वारि श्रामण्यफलानि /

[322|04] इन्द्रियविवृद्धिरिन्द्रियसंचारः / एतेषु कालेषु क्लेशस्य विसंयोगलाभः /

[322|04-322|05] स पुनरेष यथायोगं द्रष्टव्यः /

[322|05] केषाञ्चित् षट्सु कालेषु केषाञ्चिद् यावद्द्वयोः /

[322|06] स एव विसंयोगस्तासु तास्ववस्थासु परिज्ञासंज्ञां लभते /

[322|06-322|07] द्वे हि परिज्ञे ज्ञानपरिज्ञा प्रहाणपरिज्ञा च /

[322|07] तत्र ज्ञानपरिज्ञा सास्रवं ज्ञानम् /

[322|07-322|08] प्रहाणपरिज्ञा तु प्रहाणमेव /

[322|08] फले हेतूपचारात् / किमेकैव परिज्ञा सर्वप्रहाणम् / नेत्याह / किं तर्हि /

[322|09] परिज्ञा नव

[322|10] तत्र तावत्

[322|11] कामाद्यप्रकारद्वयसंक्षयः /

[322|12] एका

[322|13-322|14] कामधातावाद्यस्य प्रकारद्वयस्य दुःखसमुदयदर्शनहेयस्य प्रहाणमेका परिज्ञा /

[322|15] द्वयोः क्षये द्वे ते

[322|16] कामधातावेव निरोधदर्शनहेयस्य प्रकारस्यप्रहाणमेका परिज्ञा /

[322|16-322|17] मार्गदर्शनहेयस्यैका /

[322|17] यथा कामावचराणां दर्शनप्रहातव्यानां प्रहाणं तिस्रः परिज्ञाः

[322|18] तथोर्ध्वं निस्र एव ताः // vakk_5.64 //

[322|19] रूपारूप्यावचराणां दर्शनप्रहातव्यानां प्रहाणं तथैव तिस्रः परिज्ञा भवन्ति /

[322|19-322|21] दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्यानां प्रहाणमेका निरोधदर्शनहेयानां प्रहाणं द्वितीया मार्गदर्शनहेयानां प्रहाणं तृतीयेति त्रैधातुकानां दर्शनहेयानां प्रहाणं षट् परिज्ञा भवन्ति /

[323|01] अन्या अवरभागीयरूपसर्वास्रवक्षयाः /

[323|02] तिस्रः परिज्ञाः

[323|03] अवरभागीयप्रहाणमेका परिज्ञा / रूपास्रवप्रहाणमेका रूपरागक्षयपरिज्ञा /

[323|04] आरूप्याप्तानां सर्वास्रवप्रहाणमेका सर्वसंयोजनपर्यादान परिज्ञा /

[323|04-323|05] कस्माद्रूपारूप्यावचराणां भावनाहेयानां प्रहाणं पृथक् परिज्ञा न दर्शनहेयानाम् /

[323|05-323|06] भावनाहेयानामतुल्यप्रतिपक्षत्वात् /

[323|06] इत्येता नव परिज्ञाः / आसां पूर्विकाः

[323|07] षट् क्षान्तिफलं

[323|08] या एव दर्शनहेयप्रहाणस्वभावाः /

[323|09] ज्ञानस्य शेषिताः // vakk_5.65 //

[323|10] अवरभागीयप्रहाणादिपरिज्ञा भावनामार्गफलत्वात् /

[323|11] कथं क्षान्तिफलं परिज्ञा भवन्ति / क्षान्तीनां ज्ञानपरिवारत्वात् /

[323|11-323|12] राजपरिवारे राजोपचारवत् /

[323|12] ज्ञानैकफलत्वाच्च /

[323|13] अनागम्यफलं सर्वा ध्यानानां पञ्च वाथवा /

[323|14] अष्टौ

[323|15-323|16] वैभाषिकमतेन मौलध्यानफलं पञ्च परिज्ञा या रूपारूप्यावचरक्लेशप्रहाण स्वभावाः /

[323|16] कामावचरक्लेशप्रहाणस्यानागम्यफलत्वात् भदन्तघोषकस्य मतेनाष्टौ /

[323|17] स हि वीतरागस्यापि कामावचराणां दर्शनहेयानां प्रहाणं दर्शनमार्गफलमिच्छन्ति /

[323|18] अनास्रवविसंयोगप्राप्तिलाभात् / अवरभागीयप्रहाणपरिज्ञा त्वनागम्यफलमेव /

[323|19] ध्यानान्तरं ध्यानवद्द्रष्टव्यम् / आरुप्याणां तु

[323|20] सामन्तकस्यैका

[323|21] आकाशानन्त्यायतनसामन्तकस्यैका रूपरागक्षयपरिज्ञा फलम् /

[324|01] मौलारूप्यत्रयस्य च // vakk_5.66 //

[324|02] मौलानां च त्रयाणामारूप्याणामेकैव सर्वसंयोजनपर्यादानपरिज्ञा फलम् /

[324|03] आर्यमार्गस्य सर्वाः

[324|04] नव परिज्ञाः फलम् /

[324|05] द्वे लौकिकस्य

[324|06] लौकिस्य मार्गस्य द्वे अवरभागीयरूपरागक्षयपरिज्ञे फलम् /

[324|07] अन्वयस्य च /

[324|08] अन्वयज्ञानस्यापि द्वेपरिज्ञे फलं पश्चिमे /

[324|09] धर्मज्ञानस्य तिस्रस्तु

[324|10] पश्चिमा एव त्रिधातुकभावनाहेय प्रतिपक्षत्वात् /

[324|11] षट् तत्पक्षस्य पञ्च च // vakk_5.67 //

[324|12] धर्मज्ञानपक्षस्य षट् परिज्ञाः फलं या एव धर्मज्ञान क्षन्तिज्ञानानाम् /

[324|12-324|13] अन्वयज्ञानपक्षस्य पञ्च या एवान्वयक्षान्तिज्ञानानाम् /

[324|13] पक्षग्रहणेन हि क्षान्तिज्ञानानि गृह्यन्ते /

[324|14] कस्मान्नैकैकं प्रहाणं परिज्ञा व्यवस्थाप्यते /

[324|14-324|15] यस्मात् क्षान्तिफलं तावत् प्रहाणं व्यवस्थाप्यते /

[324|16] अनास्रववियोगाप्तेर्भवाग्रविकलीकृतेः /

[324|17] हेतुद्वयसमुद्घातात् परिज्ञा

[324|18] यत्रैतानि त्रीणि कारणानि भवन्ति तत् प्रहाणं परिज्ञोच्यते /

[324|18-325|01] पृथग्जनस्य तावदनास्रवा विसंयोगप्राप्तिर्नास्ति भवाग्रविकलीकरणं चेति नास्य प्रहाणं परिज्ञाख्यां लभते /

[325|01] आर्यस्यापि यत् क्षान्तिफलं तावत् प्रहाणम् /

[325|01-325|02] तत्र यावत् दुःखे ऽन्वयज्ञानक्षान्तावनास्रवा विसंयोगप्राप्तिरस्ति न तु भवाग्रविकलीकृटम् /

[325|02-325|03] दुःखे ऽन्वयज्ञाने उभयमस्ति न तु हेतुद्वयसमुद्घातः /

[325|03-325|04] समुदयदर्शनप्रहातव्यस्य सर्वत्रगहेतोरप्रहीणत्वात् /

[325|04] अन्येषु धर्मान्वयज्ञानेषु सर्वं त्रयमस्ति /

[325|04-325|05] अतस्तास्ववस्थासु प्रहाणं परिज्ञाख्यां लभते /

[325|05] ज्ञानफलं तु प्रहाणम् / अतश्च कारणत्रयात् परिज्ञाख्यां लभते /

[325|06] चतुर्थाच्च

[325|07] धात्वतिक्रमात् // vakk_5.68 //

[325|08] यदा धातुं समतिक्रामति /

[325|08-325|09] कृत्स्नधातुवेराग्यात् उभयसंयोगवियोगं पञ्चमं कारणमाहुरपरे /

[325|09-325|10] यः प्रकारः प्रहीणो यदि तत्रान्येन तदालम्बनेन क्लेशेन विसंयुक्तो भवतीति /

[325|10-325|11] स तु नास्य उभयहेतुसमुद्घातात् धातुसमतिक्रमाच्चेति न ब्रूमः /

[325|12] कः कतिभिः परिज्ञाभिः समन्वागतः /

[325|13] नैकया पञ्चभिर्यावद्दर्शनस्थः समन्वितः /

[325|14] पृथग्जनस्तावन्नैव समन्वागतः /

[325|14-325|15] आर्यो ऽपि दर्शनमार्गस्थो यावत्समुदयधर्मज्ञानक्षान्तिं नैव समन्वागतः /

[325|15] समुदये धर्मज्ञान एकया समन्वागतः /

[325|15-325|16] समुदये ऽन्वयज्ञाने द्वाभ्याम् /

[325|16-325|17] निरोधे धर्मज्ञाने तिसृभ्हिर्निरोधान्वयज्ञाने चतसृभिर्मार्गधर्मज्ञाने पञ्चभिः /

[325|18] भवनास्थः पुनः षङ्भिरेकया वा द्वयेन वा // vakk_5.69 //

[325|19-325|20] भावनामार्गस्थः पुनरार्यपुद्गलो मार्गान्वयज्ञाने षडिभिः परिज्ञाभिः समन्वागतो यावत् कामवैराग्यं न प्राप्तः /

[325|20-325|21] परिहीणो वा ततः कामवैराग्यं प्राप्तः पूर्वं पश्चाद् वा एकया ऽवरभागीयप्रहाणपरिज्ञया /

[325|21-325|22] अर्हत्त्वं प्राप्त एकयैव सर्वसंयोजनपर्यादानपरिज्ञया /

[325|22-325|23] परिहीणो ऽपि रूपावचरेण पर्यवस्थानेनैकया ऽवरभागीयप्रहाणपरिज्ञया /

[325|23-325|24] रूपवैराग्यं प्राप्तो द्वभ्यामवरभागीयप्रहाणरूपरागक्षयपरिज्ञाभ्याम् /

[325|24] प्रहीणो ऽप्यारूप्यावचरेण पर्यवस्थानेनाभ्यामेव /

[325|24-325|25] किं पुनः कारणमनागाम्यर्हतोरेकैव परिज्ञा व्यवस्थाप्यते न भूयस्यः /

[325|25-325|01] यस्मात्

[326|01] तासां संकलनं धातुवैराग्यफललाभतः /

[326|02-326|03] द्वाभ्यां कारणाभ्यां परिज्ञानां संकलनं भवत्येकत्वेन व्यवस्थापनं धातुवैराग्यात् फलप्राप्तितश्च /

[326|03] तयोश्चावस्थयोरेतदुभयं भवति /

[326|03-326|04] अतः सर्वं प्रहाणं संकलय्यैका परिज्ञोच्यते /

[326|05] अथ कः कति परिज्ञास्त्यजति लभते वा /

[326|06] एकां द्वे पञ्च षट् कश्चिज्जहात्याप्नोति पञ्च न // vakk_5.70 //

[326|07] एकां त्यजति अर्हत्त्वात् कामवैराग्याद् वा परिहीयमाणः /

[326|07-326|08] द्वे परिज्ञे त्यजत्यनागामी रूपवीतरागः कामवैराग्यात् परिहीयमाणः /

[326|08-326|09] पञ्च त्यजति वीतरागपूर्वी मार्गान्वयज्ञाने /

[326|09-326|10] स ह्यवरभागीयप्रहाणपरिज्ञालाभे पूर्विकाः पञ्च परिज्ञास्त्यजति /

[326|10] षट् परिज्ञास्त्यजत्यानुपोऊर्विकः कामवैराग्यात् / लाभे ऽप्येवमेव /

[326|10-326|11] कश्चिदेकां परिज्ञां लभते /

[326|11] यः कश्चिदपूर्वा लभते /

[326|11-326|12] कश्चिद् द्वे यः केवलादारूप्यधातुवैराग्यात् परिहीयते /

[326|12] कश्चित् षट् यो ऽनागामिफलात् परिहीयते /

[326|12-326|13] पञ्च तु नै कश्चिल्लभते /

[326|14] समाप्तः परिज्ञाप्रसङ्गः //

=====================================================================

[326|15-326|16] अभिधर्मकोशभाष्ये ऽनुशयनिर्द्देशो नाम पञ्चमं कोशस्थानं समाप्त्मिति //

[326|17] श्रीलामावाकस्य यदत्र पुण्यम् /

षष्ठं कोशस्थानम्

=====================================================================

नमो बुद्धाय

=====================================================================

[327|03] उक्तं यथा प्रहाणं परिज्ञाख्यां लभते / तदपि च

[327|04] क्लेशप्रहाणमाख्यातं सत्यदर्शनभावनात् /

[327|05] दर्शनहेया भावनाहेयाश्च क्लेशा इति विस्तरेणाख्यातम् /

[327|05-327|06] ताविदानीं दर्शनभावनामार्गौ किमनास्रवौ सास्रवाविति वक्तव्यम् /

[327|06] अत इदमुच्यते

[327|07] द्विविधो भावनामार्गो दर्शनख्यस्त्वनास्रवः // vakk_6.1 //

[327|08] द्विधो भवनामार्गो लौकिकोक् लोकोत्तरश्च /

[327|08-327|09] दर्शनमार्गस्तु लोकोत्तर एव त्रैधातुकप्रतिपक्षत्वात् /

[327|09] नवप्रकाराणां दर्शन हेयानां सकृत्प्रहाणाच्च /

[327|09-327|10] न हि लौकिकस्य एषा शक्तिरस्ति /

[327|11] सत्यदर्शनादित्युक्तम् / कानीमानि सत्यानि कति च /

[327|12] सत्यान्युक्तानि चत्वारि

[327|13] ववोक्तानि / सास्रवानास्रवधर्मनिर्देशे /

[327|13-327|15] "अनास्रवा मार्गसत्यमि"ति स्वशब्देन "प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोग" इति निरोधसत्यं "दुःखं समुदयो लोक" इत्यत्र दुःखसमुदयसत्ये /

[327|15] किमेष एवैषामनुक्रमः / नेत्याह / किं तर्हि /

[327|16] दुःखं समुदयस्तथा /

[327|17] निरोधमार्ग इति

[327|18] एष एषामनुक्रमः / स्वभावस्तु यथा पूर्वमुक्तस्तयैवेतिप्रदर्शनार्थस्तथाशब्दः /

[327|18-327|19] स पुनरयम्

[327|20] एषां यथा ऽभिसमयं क्रमः // vakk_6.2 //

[328|01] यस्य हि सत्यस्याभिसमयः पूर्वस्य पूर्वनिर्देशः /

[328|01-328|02] इतरथा हि पूर्वं हेतुनिर्देशो ऽभविष्यत् पश्चात् फलनिर्देशः /

[328|02] केषाञ्चिदुत्पत्त्यनुकूला देशनाः /

[328|03] यथा स्मृत्युपस्थानध्यानादीनाम् /

[328|03-328|04] देषाञ्चित्प्ररूपणानुकूला देशना यथा सम्यक् प्रहाणानाम् /

[328|04] न ह्येष नियमो यत् पूर्वमुत्पन्नानां प्रहाणाय च्छन्दं जनयति /

[328|04-328|05] पश्चादनुत्पन्नानामनुत्पादायेति /

[328|05] सत्यानां त्वभिसमयानुकूला देशना /

[328|05-328|06] किं पुनः कारणमेवमेषां सत्यानामभिसमयः /

[328|06-328|07] यत्र हि सत्तो येन च वाध्यते यतश्च मोक्षं प्रर्थयते तदेवादौ व्यवचारणावस्थायां दुःखसत्यं परीक्ष्यते /

[328|07-328|08] पश्चात्को ऽस्य हेतुरिति समुदयसत्यं को ऽस्य निरोध इति निरोधसत्यं को ऽस्य मार्ग इति मार्गसत्यम् /

[328|08-328|09] व्याधिं दृष्ट्वा तन्निदानक्षयमेषजान्वेषाणवत् /

[328|09] सूत्रे ऽप्येष एव सत्यानां दृष्टान्तो दर्शितः /

[328|10] कतमस्मिन् सूत्रे / "चतुर्भिरङ्गैः समन्वागतो भिषक्तल्पसर्त्ते"त्यत्र /

[328|10-328|11] यथा च व्यवचारणावस्थायां सत्यपरीक्षा तथाभिसमयावस्थायां सत्याभिसमयः /

[328|11-328|12] पूर्ववेधात् /

[328|12] दृष्टभूमिनिःसंगाश्वधावनवत् / अभिसमय इति को ऽर्थः /

[328|12-328|13] अभिसंबोध इणो बोधनार्थत्वात् /

[328|13] करमादनास्रव एव न सास्रवः / स हि निर्वाणाभिमुखः सम्यक्बोधः /

[328|14] सम्यगिति तत्त्वेन / तत्र फलभूता उपादानस्कन्धा दुःखसत्यम् /

[328|15] हेतुभूताः समुदयसत्यम् / समुदेत्यस्मादिति कृत्वा /

[328|15-328|16] अत एव तयोः फलहेतुभावान्नामतो भेदो न द्रव्यतः /

[328|16] निरोधमार्गयोस्तु द्रव्यतो ऽपि /

[328|16-328|17] आर्यसत्यानीति सूत्र उच्यन्ते /

[328|17] को ऽस्यार्थः /

[328|17-328|18] आर्याणामेतानिसत्यानि तस्मादार्यसत्यानीति सूत्र एवोक्तम् /

[328|18] किमन्येषामेतानि मृषा / सर्वेषामेतानि सत्यान्यविपरीतत्वात् /

[328|18-328|19] आर्यैस्तु यथैतानि तथा दृष्टानि नान्यैः /

[328|19-328|20] अत आर्याणामेतानि सत्यान्युच्यन्ते न त्वनार्याणां वीपरीतदर्शनात् /

[328|21-328|22] "यदार्याः सुखतः प्राहुस्तत् परे दुःखतो बिदुः / यत्परे सुखत्ः प्राहुस्तदार्या दुःखतो बिदुः //"

[328|23] इति गाथा / द्वे आर्याणां सत्ये द्वे आर्ये चार्याणां च सत्ये इत्यपरे /

[328|23-328|24] यथा वेदनैकदेशो दुःखस्वभावः /

[328|24] कथं सर्वे सास्रवाः संस्कारा दुःखमित्युच्यन्ते /

[328|25-328|26] दुःखास्त्रिदुःखतायोगाद्यथायोगमशेषतः / मनाषा अमनापाश्च तदन्ये चैव सास्रवाः // vakk_6.3 //

[329|01] तिस्रो हि दुःखता दुःखदुःखता संस्कारदुःखता विपरिणामदुःखता च /

[329|01-329|02] ताभिर्यथायोगमशेषतः सर्व सास्रवाः संस्कारा दुःखाः /

[329|02] तत्र मनाषा विपरिणामदुःखतया /

[329|03] अमनाषा दुःखदुःखतया / तेभ्यो ऽन्ये संस्कारदुःखतया /

[329|03-329|04] के पुनर्मनापाः के ऽमनाषाः के क्नोभयथा /

[329|04-329|05] तिस्रो वेदना यथाक्रमं तद्वशेन सुखवेदनीयादयो ऽपि संस्कारा मनापादिसंज्ञां लभन्ते /

[329|05-329|06] सुखाया हि वेदनाया विपरिणामेन दुःखता /

[329|06-329|07] सूत्र उक्तं "सुखा वेदना उत्पादमुखा स्थितिसुखा विपरिणामदुःख्"ति /

[329|07] दुःखायाः दुःखस्वभावेनैव दुःखता /

[329|07-329|08] "दुःखा वेदना उत्पाददुःखा स्थितिदुःखा" इति सूत्रे /

[329|08] अदुःखासुखावेदनायाः संस्कारेणैव दुःखता /

[329|09] "प्रत्ययाभिसंस्करणाद्यदनित्यं तद्दुःखमि"ति /

[329|09-329|10] वेदनावत्तद्वेदनीया अपि संस्कारा उच्यन्ते /

[329|10] दुःखमेव दुःखता दुःखदुःखता / एवं यावत् संस्कारा एव दुःखतेत्यपरे /

[329|11] असाधारणत्वात् मनाषा ऽमनापानां विपरिणामदुःखदुःखते उक्ते /

[329|11-329|12] सर्वे तुसंस्काराः संस्कारदुःखतया दुःखाः /

[329|12] तांस्त्वार्या एव पश्यन्ति //

आह चात्र /

[329|13-329|16] "ऊर्णापक्ष्म यथैव हि करतलसंस्थं न वेद्यते पुम्भिः अक्षिगतं तु तथैव हि जनयत्यरतिं च पीडं च / करतलसदृशो बालो न वेत्ति संस्कारदुःखतापक्ष्म अक्षिसदृशस्तु विद्वांस्तेनैवोद्विज्यते गाढमि"ति //

[329|17-329|18] न हि बालानामावीचिकेष्वपि स्कन्धेषु तथा दुःखबुद्धिः प्रवर्तते यथार्याणां भावाग्रिकेष्वपीति /

[329|18] एवं तर्हि मार्गस्यापि संस्कारदुःखताप्रसङ्गः /

[329|19] संस्कृतत्वात् / प्रतिकूलं हि दुःखमिति लक्षणान्न मार्गो दुःखम् /

[329|19-329|20] न हि तस्योत्पाद आर्याणां प्रतिकूलः सर्वदुःखक्षयावाहनात् /

[329|20-329|21] यदापि ते निर्वाणं शान्ततः पश्यन्ति तदापि यदेव दुःखतो दृष्टं तस्यैव निरोधं शान्ततः पश्यन्तिन मार्गस्य /

[329|21-329|22] यदापि दुःखमप्यत्रास्ति तस्मात् दुःखमेवार्यसत्यमुच्यते /

[329|22-329|23] सुखस्याल्पत्वात् मूद्गादिभावे ऽपि माषराश्यपदेशवदित्येके /

[329|23-329|24] को हि विद्वान् परिषेकसुखाणुकेन गण्डसुखमिति व्यवस्येत् /

[329|24] आह खल्वपि

[329|25-329|26] "दुःखस्य च हेतुत्वात् दुःखैश्चानल्पकैः समुदितत्वात् / दुःखे च सति तदिष्टेर्दुःखं सुखमिति व्यवस्यन्ति" इति //

[330|01] सहैव तु सुखेन सर्वं भवमार्या दुःखतः पश्यन्ति / संस्कारदुःखतैकरसत्वात् /

[330|01-330|02] अतो दुःखमेवार्यासत्यं व्यवस्थाप्यते न सुखम् /

[330|02-330|03] कथमिदानीं सुखस्वभावां वेदनां दुःखतः पश्यन्ति /

[330|03] अनित्यतया प्रतिकूलत्वात् / यथा रूपसंज्ञादीन्यपि दुःखतः पश्यन्ति /

[330|04] न चतान्येवं दुःखानि यथा दुःखवेदनेति / यस्तु मन्यते दुःखहेतुत्वादिति /

[330|05] तस्यासौ समुदयाकारः स्यान्न दुःखकारः /

[330|05-330|06] आर्याणां चरूपारुप्योपपत्तौ कथं दुःखसंज्ञा प्रवर्तेत /

[330|06-330|07] न हि पुनस्तेषां दुःखवेदनाहेतुः स्कन्धा भवन्ति /

[330|07] संस्कारदुःखता च सूत्रे किमर्थं पृथगुक्ता भवेत् /

[330|07-330|08] यदि तर्ह्यनित्यत्वात् दुःखतःपश्यन्ति /

[330|08] अनित्यदुःखाकारयोः कः प्रतिविशेषः /

[330|08-330|09] उदयव्ययधर्मित्वादनित्यं पश्यन्ति /

[330|09] प्रतिकूलत्वात् दुःखम् /

[330|09-330|10] अनित्यं तु दृश्यमानं प्रतिकूलं भवतीत्यनित्याकारो दुःखाकारमाकर्षति /

[330|10-330|11] नास्त्येव सुख वेदनेत्येकीया दुःखैव तु सर्वा /

[330|11] कथमिदं गम्यते / सूत्राद्युक्तितश्च / कथं तावत्सूत्रात् /

[330|11-330|12] उक्तं हि भगवता "यत्किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्ये"ति /

[330|12-330|13] "दुःखा वेदना दुःखतो द्रष्टव्ये"ति /

[330|13] "दुःखे सुखमिति संज्ञाविपर्यास" इति / एवं तावत्सूत्रात् / कथं युक्तितः /

[330|14] सुखहेत्वव्यवस्थानात् /

[330|14-330|15] य एव हि केचित्पानभोजनशीतोष्णादय इष्यन्ते सुखहेतवस्त एवात्युपयुक्ता अकालोपयुक्ताश्च पुनर्दुःखहेतवः संपद्यन्ते /

[330|15-330|17] न च युक्ता सुखहेतुबृद्धच्या समेन वा ऽन्यस्मिन्काले दुःखोत्पत्तिरित्यादित एव ते दुःखहेतवो न सुखस्य /

[330|17] अन्ते तु तद्दुःखं वृद्धिमापन्नं व्यक्तिमापद्यत इति /

[330|17-330|18] एवमीर्यापथविकल्पे ऽपि वक्तव्यम् /

[330|18] दुःखप्रतिकारे च सुखबुद्धेर्दुःखविकल्पे च /

[330|18-330|20] न हि तावत् सुखमिति वेद्यते किञ्चिद्यावन्न दुःखान्तरेणोपद्रुतो भवति क्षुत्पिपासाशीतोष्णश्रमकामरागप्रभवेण /

[330|20-330|21] तस्मात् प्रतीकार एवाविदुषां सुखबुद्धिर्नसुखे दुःखविकल्पे च वालः सुखबुद्धिमुत्पादय्न्ति यथांशादंशं भारं संचारयन्तः /

[330|22] तस्मान्नास्त्येव सुखमिति / अस्त्येवेत्याभिवार्मिकाः / एष एव चन्यायः /

[330|22-330|23] कथं कृत्वा /

[330|23] इदं हि तावदयं प्रष्टव्यः सुखापवादी / किमिदं दुःखं नाम /

[330|23-330|24] यद्वाधनात्मकं चेत् /

[330|24] कथमिति वक्तव्यम् / उपघातकं चेत् / अनुग्राहकं सुखमिति सिद्धम् /

[330|24-330|25] अनभिप्रेतं चेत् /

[330|25] अभिप्रेतं सुखमिति सिद्धम् /

[330|25-330|26] तदेव ह्यभिप्रेतं पुनरनभिप्रेतं भवत्यार्याणां नैवाल्पकाले /

[330|26] तस्मादनिष्पनमभिप्रेतत्वं चेत् / न / अन्यथा ऽनभिप्रेतत्वात् /

[330|27] या हि वेदना स्वेन लक्षणेनाभिप्रेता नासौ पोउओनस्तेनैव जात्वनभिप्रेता भवति /

[330|27-331|02] तथा ह्येनामाकारान्तरेण विदूषयन्त्यार्याः प्रमादपदं चैनां पश्यन्ति महाभिसंस्कारसाध्यां च विपरिणामिनीं चानित्यां चयेनानभिप्रेता भवति /

[331|02] न तु खलु स्वलक्षणाकारेण /

[331|03-331|04] यदि चासौ स्वेनात्मनानभिप्रेता भवेन्नैव तस्यां कस्यचिद्रागो भवेद्यतो वैराग्यार्थं प्रकारान्तरेणापि दोषवतीं पश्येयुः /

[331|04] तस्मादस्त्येव स्वलक्षणतः सुख वेदना //

[331|05-331|07] यत्तु भगवतोक्तं "यत्किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्ये"ति तद्भगवतैव नीतार्थं "संस्कारानित्यतामानन्द मया संघाय भाषितं संस्कारविओपरिणामतां च यत्किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्ये"ति /

[331|07-331|08] अतो न दुःख-दुखतां संधायैतदुक्तमिति सिद्धं भवति /

[331|08-331|09] यदिच स्वभावत एव सर्वं वेदितव्यं दुःखमभविष्यत्किमर्थमार्यानन्द एवं भगवन्तमप्रक्ष्यत् /

[331|09] तिस्र इमे वेदना उक्ता भगवता सुखा दुःखा ऽदुःखासुखा च /

[331|10] उक्तं चेदं भगवता "यत्किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्ये"ति /

[331|10-331|11] किं नु संधाय भगवता भाषितम् यत्किञ्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्येति /

[331|11-331|12] एवं हि सो ऽप्रक्ष्यत् किं नु संधाय भाषितं तिस्रो वेदना इति /

[331|12] भगवानष्येव व्याकरिष्यत् /

[331|12-331|13] इदं मया संधाय भाषितं तिस्रो वेदना इति /

[331|13] न त्वेवमाह / तस्मात्सन्त्येव स्वभावतस्तिस्रो वेदनाः /

[331|14-331|15] इदं तु संधाय मया भाषितं यत्किम्चिद्वेदितमिदमत्र दुःखस्येत्याभीप्रायिकमेतद्वाक्यं दर्शयति /

[331|15] यदष्युक्तं "सुखा वेदना दुःखेति द्रष्टव्ये"ति / उभयं तस्यामस्ति /

[331|15-331|16] सुखत्वं च स्वभावतोमनापत्वाद् दुःखत्वं च पर्यायतो विपरिणामानित्यधर्मत्वात् /

[331|16-331|17] सा तु सुखतो दृश्यमाना बन्धाय कल्पते तदास्वादनात् /

[331|17-331|18] दुःखतो दृश्यमाना मोक्षाय कल्पते /

[331|18] तद्वैराग्यादिति /

[331|18-331|19] यथा दृश्यमाना मोक्षाय कल्पते तथैनां द्रष्टुमाज्ञापयन्ति बुद्धाः /

[331|19] कथमिदं गम्यते स्वभावतः सा सुखेति / य दाह

[331|20-331|21] "संस्कारानित्यतां ज्ञात्वा अथो विपरिणामताम् / वेदना दुःखतः प्रोक्ता संबुद्धेन प्रजाननेति" //

[331|22] यदपि चोक्तं "दुःखे सुखमिति संज्ञाविपर्यास" इति / आभिप्रायिक एष निर्देशः /

[331|23] लोकस्य हि सुखसंज्ञा वेदनायां कामगुणेषूपपत्तौ च /

[331|23-331|24] तत्र सूखं वेदनां पर्यायेण दुःखं सतीमेकान्तसुखां पश्यतो विपर्यासः /

[331|24] एवमुपपत्तिम् /

[331|25] तस्मान्नातः सुखवेदना ऽभावसिद्धिः /

[331|25-331|26] यदि तु स्वभावत एव सर्वं वेदितं दुःखमभविष्यत् तिस्रो वेदना इति वचने कोगुणो ऽभविष्यत् /

[331|26-332|01] लोकानुवृत्त्येति चेत् न /

[332|01-332|02] सर्ववेदितदुःखत्वस्य संस्कारविपरिणामानित्यतां संधाय भाषितवचनात् यथाभूतवचनाच्च /

[332|02-332|04] "यच्च सुखेन्द्रियं यच्च सौमनस्येन्द्रियं सुखैषा वेदना द्रष्टव्ये" ति विस्तरेणोक्त्वा "येनेमानि पञ्चेन्द्रियाण्येवं यथाभूतं सम्यक् प्रज्ञया दृष्टानि त्रीणि चास्य संयोजनानि प्रहीणानि भवन्ती" त्येवमादि /

[332|04-332|05] लोको ऽपि च कथं दुःखां वेदनां त्रिविधां व्यवस्येत् /

[332|05] मृद्वधिमात्रमध्यासु यथाक्रमं सुखादिबुद्धिरिति चेत् / न /

[332|06] सुखस्यापि त्रिविधत्वात् मृद्वादिषु दुःखेष्वधिमात्रा दिसुखबुद्धिः स्यात् /

[332|06-332|08] यदा च गन्धरसस्प्रष्टव्यविशेषजं सुखं वेदयते तदा कतमत् दुःखं मृदुभूतं यत्रास्य सुखबुद्धिर्भवति /

[332|08-332|09] अनुत्पन्नविनष्टे चतस्मिन्मृदुनि दुःखे सुतरां सुकबुद्धिः स्यात् /

[332|09] अशेषदुःखापगमात् / एवं कामसुखसंमुखीभावे ऽपि वक्तव्यम् /

[332|10-332|11] कथं च नामेदं योज्यते यन्मृदुनिवेदिते सुव्यक्तस्तीव्रो ऽनुभवो गृह्यते मध्ये पुनरव्यक्त इति /

[332|11] त्रिषु च ध्यानेषु सुखवचनात् मृदु दुःखं स्यात् /

[332|11-332|12] ऊर्ध्वमदुःखसुखवचनान्मध्यं दुःखमिति न युज्यते मृद्वादिषु दुःखेषु दुःखेषु सुखादिवेदनाव्यवस्थानम् /

[332|12-332|14] उक्तं च भगवता "रूपं चेन्महानामन्नेकान्तदुःखमभविष्यन्न सुखं न सुखानुगतमि"त्येवमादि /

[332|14] तस्मादप्यस्ति किञ्चित्सुखम् /

[332|14-332|15] एवं तावन्न सूत्रात्सुखवेदना ऽभावः सिध्यति /

[332|15] यत्पुनः सुखहेत्वव्यवस्थानादित्युक्तम् / हेत्वपरिज्ञानादिदमुच्यते /

[332|16] आश्रयविशेषापेक्षो हि विषयः सुखहेतुर्वा भवति दुःखहेतुर्वा / न केवलो विषयः /

[332|17-332|18] स यां कामवस्थां प्राप्य सुखहेतुर्भवति न तां पुनः प्राप्य कदाचिन्न भवतीति व्यवस्थित एव सुखहेतुः /

[332|18-332|20] तद्यथा स एवाग्निः पाक्यभूतविशेषापेक्षः स्वादुपाकहेतुर्भवति स एवास्वादपाकहेतुः न तु यां पाक्यभूतावस्थां प्राप्य स्वदुपाकहेतुस्तां पुनः प्राप्य न हेतुरित्येष दृष्टान्तः /

[332|20-332|21] ध्यानेषु च कथं न व्यवस्थितः सुखहेतुः /

[332|21-332|22] यत्तु पुनः दुःखप्रतिकारे सुखबुद्धिरित्युक्तं तत्र विहितः प्रतीकारः /

[332|22-332|23] यदा गन्धादिविशेषजं सुखं वेदयते तदा कस्य प्रतीकारेषु सुखबुद्धिर्भवत्यनुत्पन्नविनष्टे च तस्मिन् दुःखे सुतरां सुखबुद्धिः स्यात् /

[332|23-332|24] ध्यानजे सुखे कः कस्य प्रतीकार इत्येवमादि /

[332|24-332|25] भावसंचारे ऽपि चावस्थान्तरजं सुखमेवोत्पद्यते /

[332|25] यावदसौ तादृशी कायावस्था ऽन्तर्घीयते /

[332|25-332|26] अन्यथा हि पश्चाद्भूयसी सुखबुद्धिः स्यात् /

[332|26] एवं श्रान्तस्येर्यापथविकल्पेषु वेदितव्यम् /

[332|27] "अन्ते कुतो दुःखबुद्धिरारम्भो यदि नादित" इति

[333|01] चेत् / कायपरिणामविशेषान्मद्यादीनामन्ते माधुर्यशुक्ततावत् /

[333|01-333|02] तस्मादस्त्येव सुखा वेदनेति सिद्धम् /

[333|02] त्रिदुःखतायोगाद्वा सर्वं सास्रवं दुःखमिति /

[333|02-333|03] यत्तु समुदयसत्यं तदेवोच्यते /

[333|03] इदमुत्सूत्रम् सूत्रे हि तृष्णैवोक्ता / प्रधान्यादसौ सूत्र उक्ता /

[333|03-333|04] अन्ये ऽपि तु समुदयः /

[333|04] कथमिदं प्रत्येतव्यम् / अन्यत्रान्यस्यापि वचनात् / उक्तं हि भगवता /

[333|05] "कर्म च तृष्णा च अथो अविद्या संस्काराणां हेतुरभिसंपराय" इति /

[333|06] पुनश्चोक्तं "पञ्च बीजजातानीति सोपादानस्य विज्ञानस्यैतदधिवचनम् /

[333|07] पृथिवीधातुरिति चतसृणां विज्ञानस्थितीनामेतदधिवचनमि"ति /

[333|07-333|08] तस्मादाभिप्रायिकः सूत्रेषु निर्देशो लाक्षणिकस्त्वभिधर्मे /

[333|08-333|09] अपि त्वभिनिर्वृत्तिहेतुं ब्रूवता समुदयसत्यं तृष्णैवोक्ता /

[333|09-333|10] उपपत्त्यभिनिर्वृत्तिहेतुं सहेतुकं ब्रूवता गाथायां कर्म च तृष्णा चाविद्योक्ता /

[333|10-333|11] "कर्महेतुरूपपत्तये तृष्णाहेतुरभिनिर्वृत्तय" इति सूत्रे वचनात् /

[333|11-333|12] सहेतुसप्रत्ययसनिदानसूत्रक्रमेण वा बीजक्षेत्रभावं प्रतिपादयता विज्ञानादयो ऽष्युक्ताः /

[333|12] का पुनरुषपत्तिः का चाभिनिर्वृत्तिः /

[333|12-333|13] धातुगतियोन्यादिप्रकारभेदेनात्मभावस्योषपदनमुपपत्तिः /

[333|13] अभेदेन पुनर्भवप्रतिसंधानमभिनिर्वृत्तिः /

[333|14] तयोर्यथाक्रमं कर्म च भवतृष्णा च हेतुः /

[333|14-333|15] तद्यथा बीजं शालिवादिजातिप्रकारभेदेनाङ्कुरोओपपदनस्य हेतुः /

[333|15] आपः पुनरभेदेन सर्वङ्कुरप्ररोहमात्रस्येत्येव दृष्टान्तः /

[333|16] तृष्णा ऽभिनिर्वृत्तिहेतुरिति का ऽत्र युक्तिः / वीततृष्णस्य जन्माभावात् /

[333|16-333|17] उभये ऽपि ब्रियन्ते /

[333|17] सतृष्णा वीततृष्णाश्च / सतृष्णा एव जाता दृश्यन्ते न वीततृष्णा इति /

[333|18] विना तृष्णया जन्माभावात् / भवस्याभिनिर्वृत्तौ तृष्णाहेतुं प्रतीमः /

[333|18-333|19] संततिनमनाच्च /

[333|19] यत्र च सतृष्णा तत्राभीक्ष्णं चित्तसंततिं नमन्तीं पश्यामः /

[333|19-333|20] तस्मात् पुनर्भवे ऽष्येवमिति व्यवस्यामः / [333|20-333|21] न चात्मभाव एवं केनचिदागृहीतो यथा तृष्णया /

[333|21] शुष्कमसूरोपस्नानलेपाङ्गवत् /

[333|21-333|22] न चान्यो हेतुरेवमनुषत्तो यथात्मस्नेह इत्येषा युक्तिः /

[333|23] चत्वार्यपि सत्यान्युक्तानि भगवता /

[333|23-333|24] द्वे अपि सत्ये संवृतिसत्यं परमार्थसत्यं च /

[333|24] तयोः किं लक्षणम् /

[334|01-334|02] यत्र भिन्नेन तद्बुद्धिरन्यापोहे धिया च तत् / घटार्थवत्संवृतिसत् परमार्थसदन्यथा // vakk_6.4 //

[334|03] यस्मिन्नवयवशो भिन्ने न तद्बुद्धिर्भवति तत् संवृतिसत् / तद्यथा घटः /

[334|04] तत्र हि कपालशो भिन्ने घटबुद्धिर्न भवति /

[334|04-334|05] तत्र चान्यानपोह्य धर्मान् बुद्धच्या तद्बुद्धिर्न भवति तच्चापि संवृतिसद्वेदितव्यम् /

[334|05] तद्यथाम्बु /

[334|05-334|06] तत्र हि बुद्धच्या रूपादीन्धर्मानषोह्याम्बुबुद्धिर्न भवति /

[334|06-334|07] तेष्वेव तु संवृतिसंज्ञा कृतेति संवृतिवशात् घटश्चाम्बु चास्तीति ब्रूबन्तः सत्यमेवाहुर्न मृषेत्येतत्संवृतिसत्यम् /

[334|07-334|08] अतोन्यथा परमार्थ सत्यम् /

[334|08] तत्र भिन्ने ऽपोइ तद्बुधिर्भवत्येव /

[334|08-334|09] अन्यधर्मापोहे ऽपि बुद्धच्या तत् परमार्थसत् /

[334|09] तद्यथा रूपम् /

[334|09-334|10] तत्र हि परमाणुशो भिन्ने वस्तुनि रसार्हानपि च धर्मानपोह्य बुद्धच्या रूपस्य स्वभावबुद्धिर्भवत्येव /

[334|10] एवं वेदनादयो ऽपि द्रष्टव्याः /

[334|10-334|11] एतत् परमार्थेन भावात् परमार्थसत्यमिति /

[334|11-334|12] यथा लोकोत्तरेन ज्ञानेन गृह्यते तत् पृष्ठलब्धेन वा लौकिकेन तथा परमार्थसत्यम् /

[334|12-334|13] यथान्येन तथा संवृतिसत्यम् इति पूर्वाचार्याः /

[334|13] उक्तानि सत्यानि /

[334|14] कथं पुनस्तेषां दर्शनं भवति / वक्तव्यम् / अत आदिप्राथानमारभ्योच्यते /

[334|15] वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान्भावनायां प्रयुज्यते /

[334|16] सत्यानि ह द्रष्टुकाम आदित एव शीलं पालयति /

[334|16-334|17] ततः सत्यदर्शनस्यानुलोमं श्रुतमुद्गृह्लात्यर्थं वा श्रुणेनि /

[334|17-334|18] श्रुत्वा चिन्तयति अविपरीतं चिन्तयित्वा भावनायां प्रयुज्यते /

[334|18] समाधौ तस्य श्रुतमयीं प्रज्ञां निश्रित्य चिन्तामयी जायते /

[334|18-334|19] चिन्तामयीं निश्रित्य भावनामयी जायते /

[334|20] किं पुनरासां प्रज्ञानां लक्षणम् /

[334|21] नामोभयार्थविषया श्रुतमय्यादिका धियः // vakk_6.5 //

[334|22] नामालम्बना किल श्रुतमयी प्रज्ञा / नामार्थालम्बना चिन्तामयी /

[334|22-334|23] कदाचिद्वच्यञ्जनेनार्थमाकर्षति कदाचिदर्थेन व्यञ्जनम् /

[334|23] अर्थलम्वनैव भावनामयी /

[334|24] सा हि व्यञ्जननिरपेक्षा अर्थे प्रवर्तते /

[334|24-335|01] तद्यथा ऽम्भसि प्लोतुमशिक्षितः प्लवन्नेव मुञ्चति /

[335|01] कियच्छिक्षितः कदाचित् मुञ्चेत् कदाचिदालम्वते /

[335|01-335|02] सुशिक्षिता प्लवन् निरपेक्षस्तरतीत्येष दृष्टान्तः इति वैभाषिकाः /

[335|02-335|03] अस्यां तु कल्पनायां चिन्तामयी प्रज्ञा न सिद्धच्यतीत्यपरे /

[335|03-335|04] याहि नामालम्बना श्रुतमयी प्राप्नोति या ऽर्थालम्बना भावनामयीति /

[335|04-335|05] इदं तु लक्षणं नानिरवद्यं विद्यते /

[335|05] आप्तवचनप्रामाण्यजातनिश्चयः श्रुतमयी / युक्तिनिध्यानजश्चिन्तामयी /

[335|06] समाधिज्जो भावनामयीति / हेतौ मयट्विधानात् /

[335|06-335|07] यद्यथा ऽन्नमयाः प्राणाः तृणमय्यो गायः इति /

[335|08] तस्य पुनरेवं भावनायां प्रयुक्तस्य कथं भावना संपद्यत इत्याह /

[335|09] व्यपकर्षद्वयवतः

[335|10] यदि हि कायचित्ताभ्यां व्यपकृष्टो भवति / संसर्गाकुशलवितर्कदूरीकरणात् /

[335|11] तत्तर्हि व्यपकर्षद्वयं कस्य सुकरं भवति / यो ऽल्पेच्छः संतुष्टश्च /

[335|12] नासंतुष्टमहेच्छयोः /

[335|13] का पुनरियमसंतुष्टिः / का च महेच्छता /

[335|14] लब्धे भूयःस्पृहा ऽतुष्टिरलब्धेच्छा महेच्छाता // vakk_6.6 //

[335|15] लब्धेषु किल प्रणीतेषु चीवरादिषु भूयस्कामत ऽसंतुष्टिः /

[335|15-335|16] अलब्धेषु तत्कामता महेच्छतेत्याभिधार्मिकाः /

[335|16-335|17] ननु च सा ऽतिभूयस्कामता ऽलब्ध एव न लब्धे भवतीति को ऽनयोर्विशेष इति वक्तव्यमेतद् /

[335|17] एवं तु युज्यते /

[335|17-335|18] लब्धेनाप्रणीतेनाप्रभूतेन परितापो ऽसंतुष्टिः /

[335|18] अलब्धप्रणीतप्रभूतेच्छा महेच्छता /

[335|19] विपर्यासात्तद्विपक्षौ

[335|20] असंतुष्टिमहेच्छताविपर्ययेण तत्प्रतिपक्षौ वेदितव्यौ /

[335|20-335|21] संतुष्टिश्चाल्पेच्छता चेति /

[336|01] त्रिधात्वाप्तामलौ च तौ /

[336|02] तद्विपक्षाविति वर्तते / त्रिधातुकौ च पोरतिसंयुक्तौ च / सास्रवानास्रवत्वात् /

[336|03] असंतुष्टिमहेच्छते च कामावचर्यावेव /

[336|04] कः पुनरनयोरल्पेच्छतासंतुष्टच्योः स्वभाव इत्याह /

[336|05] अलोभः

[336|06] अलोभस्वभावे ह्येते /

[336|07] आर्यवंशाश्च

[336|08] अलोभ इति वर्तते / आर्याणामेभ्यः प्रसवादार्यवंशाश्चत्वारः /

[336|08-336|09] ते ऽप्यलोभस्वभावाः /

[336|10] तेषां तुष्टच्यात्मकास्त्रयः // vakk_6.7 //

[336|11] ज्संतुष्टिस्वभावाः / चीवरपिण्डपातशयनासनसंतुष्टयः /

[336|11-336|12] प्रहाणभावनारामता चतुर्थ आर्यवंशः कथमलोभस्वभावः /

[336|12] भवकामरागवैमुख्यात् /

[336|13] अथ चतुर्भिरार्यवंशैः किं दर्शितं भगवता /

[336|14] कर्मान्तेन त्रिभिर्वृत्तिः

[336|15-336|16] धर्मस्वामिना हि भगवता परित्यक्तस्ववृत्तिकर्मान्तेभ्यः शिष्येभ्यो मोक्षार्थमभ्युपगतेभ्यो द्वयं प्रज्ञप्तं वृत्तिश्च कर्म च /

[336|16] त्रिभिरार्यवंशैर्वृत्तिश्चतुर्येन कर्म /

[336|17] अनया वृत्त्येदं कर्म कुर्वाणा भवन्ती न चिरान्मोक्षं प्राप्स्यन्तीति /

[336|17-336|18] कस्मात्पुनरियमीदृशी वृत्तिरिदं च कर्म प्रज्ञप्तम् /

[336|19] तृष्णोत्पादविपक्षतः /

[336|20] चत्वारस्तृष्णोत्पादाः सूत्र उक्ताः /

[336|20-336|21] "चीवरहेतोर्भिक्षोस्तृष्णोत्पद्यमाना उत्पद्यते प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति अभिनिविशमाना ऽभिनिविशते /

[336|21-336|22] पिण्डपातहेतोः शय्यासनहेतोरिति /

[336|22] भवविभवहेतोर्भिक्षोस्तृष्णोत्पद्यमाना उत्पद्यत" इति विस्तरः /

[337|01] एषां प्रतिपक्षेण चत्वार आर्यवंशा देशिताः /

[337|02] ममाह कारवस्त्विच्छातत्कालात्यन्तशान्तये // vakk_6.8 //

[337|03] स एवार्थः पुनः परिशेषेणोच्यते /

[337|03-337|04] ममकारवस्तु चीवरादयो ऽहं कारवस्त्वात्मभावः /

[337|04] तत्रेच्छा तृष्णा /

[337|04-337|05] तत्र ममकारवस्त्विच्छायास्तत्कालशान्तये त्रय आर्यवंशा भवन्ति /

[337|05] उभयेच्छात्यन्तशान्तये चतुर्थ इति /

[337|05-337|06] उक्तामिदं यथा भूतस्य भावना संपद्यते /

[337|07] तस्य त्वेवं पात्रोभूतस्य कथम् तस्यां भावनायामवतारो भवति /

[337|08] तत्रावतारो ऽशुभया चानापानस्मृतेन च /

[337|09] स्मृतिरेव स्मृतम् / केषां पुनरशुभया केषामानापानस्मृत्या / यथाक्रमम्

[337|10] अधिरागवितर्काणाम्

[337|11] अधिको रागो वितर्कश्चैषां त इमे अधिरागवितर्काः /

[337|11-337|12] यो हि प्रत्यासन्नमत्यर्थं रागचरितस्तस्याशुभया /

[337|12] यो हि वितर्कचरितस्तस्यानापानस्मृत्येति /

[337|12-337|13] अविचित्रालम्बनत्वादेषां वितर्कोपच्छेदाय संवर्तत इत्येके /

[337|13-337|14] अशुभा तु यत्र संस्थानविशेषालम्बनत्वाद्वितर्कमावहतीति /

[337|14] अवहिमुखत्वादित्यपरे /

[337|14-337|15] अशुभा हि चक्षुर्विज्ञानवद्बहिर्मुखी /

[337|15] तद्विषयोपनिध्यानात् /

[337|15-337|16] तत्र पुनश्चतुर्विधो रागः वर्णरागः संस्थानरागः स्पर्शराग उपचाररागश्च /

[337|16-337|17] प्रथमस्य प्रतिपक्षेण विनोलकाद्यालम्बनामशुभां वर्जयन्ति /

[337|17-337|19] द्वितियस्य विखादितकविक्षिप्तालम्बनां तृतीयस्य विपटुम्ना पूयनिबद्धास्थ्यालम्बनां चतुर्थस्य निश्चेष्टमृत्कायालम्बनाम् /

[337|19] अभदेन तु शस्यते

[337|20] शङ्कला सर्वरागिणाम् // vakk_6.9 //

[338|01-338|02] अस्थिसंकक्लायां हि सर्वमेतच्चतुर्विधं रागस्तु नास्तीति अधिमुक्तिप्रादेशिकमनस्कारत्वादशुभया न क्लेशप्रहाणम् विष्कम्भणं तु /

[338|02-338|03] स पुनर् अयम् अशुभां भावयन् योगाचारस् त्रिविध उच्यते /

[338|03] आदिकार्मिकः कृतपरिजयो ऽतिक्रान्तमनस्कारश् च / तत्र

[338|04] आसमुद्रास्थिविस्तारसंक्षेपाद् आदिकर्मिकः /(6-10अब्)

[338|05] अशुभां भावयितुकाम आदितो योगाचारः /

[338|05-338|06] स्वाङ्गावयवे चित्तं निबध्नाति पादाङ्गुष्ठे ललाटे यत्र चास्याभिरतिः /

[338|06-338|07] स तत्र मांसक्लेदपीता धिमोक्षक्रमेणास्थिविशोधयन् सकलामस्थिसंकलां पश्यति /

[338|07-338|09] तथैव च पुनर्द्वितीयामधिमुच्यते यावद्विहारारामक्षेत्रक्रमेण समुद्रपर्यन्ताम् पृथिवीमस्थिसंकलां पूर्णामधिमुच्यते ऽधिमोक्षाभिवर्धनार्थम् /

[338|09-338|10] पुनश्च संक्षिपन्यावदेकामेव स्वमस्थिसंकलामधिमुच्यते चित्तसंक्षेपार्थम् /

[338|10] इयता किल कालेनाशुभा ओपरिनिष्पन्ना भवति /

[338|10-338|11] अयम् आदिकर्मिको योगाचारः /

[338|12] पादास्थ्न आकपालार्थत्यागात् कृतजयः स्मृतः // vakk_6.10 //

[338|13-338|14] स पुनः चित्तसंक्षेपविशेषार्थ तस्यामस्थिशङ्कलायां पादास्थीनि हित्वा शेषं मनसि करोति /

[338|14-338|15] एवं क्रमेण यावत् कपालस्यार्धं हित्वा ऽर्धं मनसि करोति क्षयकृतपरिजयः /

[338|16] अतिक्रान्तमनस्कारो ब्रूमध्ये चित्तधारणात् /(6-11अब्)

[338|17] सो ऽर्धमपि कपालस्य मुक्त्वा ब्रूवोर्मध्ये चित्तं धारयति /

[338|17-338|18] अयं किलाशुभायामतिक्रान्तमनस्कारो योगाचारः /

[338|18-338|19] अस्त्यशुभा आलल्म्बनपरीत्ततया परीत्ता न वशितापरीत्ततया परीत्तेति चतुष्कोटिकम् /

[338|19-338|20] जिताजितमनस्कारयोरजितजितमनस्कारयोश्च स्वकायसमुद्रपर्यन्तालम्बनात् /

[338|21] अथ किंस्वभावेयमशुभा कतिभूमिका किमालम्बना क्व चोत्पद्यते /

[338|22] यथाक्रमम् /

[338|23] अलोभो दशभूः कामदृश्यालम्बा नृजा ऽशुभा // vakk_6.11 //

[338|24-338|26] अलोभस्वभावा दशभूमिका ससामन्तकध्यानान्तरेषु चतुर्षु ध्यानेषुइ कामधातौ च कामावचर दृष्यालम्बना किं पोओउन्र्दृश्यवस्तुसंस्थाने /

[338|25-338|26] अथ एवार्थालम्वनेति सिद्धम् /

[338|26] मनुष्येष्वेवोत्पद्यते / नान्यस्यां गतौ / कुत एव धातौ /

[339|01] तत्रापि नोत्तरकुरौ / नाम्नैव सिद्धमशुभाकारेति / यदध्विका तदध्वालम्बना /

[339|02] अनुत्पत्तिधर्मिणी तु व्यध्वालम्बना / अधिमुक्तिमनस्कारत्वात्सास्रवा /

[339|02-339|03] वैराग्यलाभिकी च प्रायोगिकी च /

[339|03] उचितानुचितत्वात् /

[339|03-339|04] उक्तमशुभायाः सप्रभेदं लक्षणम् /

[339|05] आनापानस्मृतिः प्रज्ञा पञ्चभूर्वायुर्गीचरा /

[339|06] कामाश्रया

[339|07] आननमान आश्वासो यो वायुः प्रविशति /

[339|07-339|08] अपाननमपानः प्रश्वासो यो वायुः निष्क्रामति /

[339|08] तयोः स्मृतिरानापानस्मृतिः / सैव प्रज्ञास्वभावा /

[339|08-339|09] स्मृतिवचनं तु स्मृत्युपस्थानवत्तद्वलाधानवृत्तित्वात् /

[339|09-339|10] पञ्चसु भूमिसु त्रिषु सामन्तकेषु ध्यानान्तरे कामधातौ चोपेक्षासंप्रयोगित्वात् /

[339|10-339|11] वितर्कानुगुणत्वात् किल ल्सुखदुःखयोस्तत्प्रतिपक्षस्य ताभ्यामसंप्रयोगः /

[339|11-339|12] सुखसौमनस्ययोश्चावधानपरिपन्थित्वात् तस्याश्चावधाने साध्यत्वादिति /

[339|12-339|13] ये तु मौलेष्वपि ध्यानेषु समापन्नस्योपेक्षामिच्छन्ति नेषामष्टभूमिका /

[339|13] परेणाश्वासप्रश्वासानमभूमित्वात् /

[339|13-339|14] वाय्वालम्बना चैषा कामधात्वाश्रया /

[339|14] देवमनुष्येषु प्रायोगिकी वैराग्यलाभिको च /

[339|14-339|15] तत्वमनस्कारश्चैषा /

[339|15] इदं धर्माणामेव /

[339|16] न बाह्यानाम्

[339|17] उपदेशाभावात् / स्वयं च सूक्ष्मधर्मानभिसंबोधात् / सा चेयं

[339|18] षड्विधा गणनादिभिः // vakk_6.12 //

[339|19] षट्कारणयुक्ता चैषा परिपूर्णा भवति /

[339|19-339|20] गणनया ऽनुगमेन स्थापनया उपलक्षणया विवर्त्तेन परिशूद्धच्या च /

[339|20-339|22] तत्र च गणना नाम आश्वासप्रश्वासेषु चित्तं दत्त्वा ऽनभिसम्स्कारेण कायं चित्तं चाध्युपेक्ष्य स्मृतिमात्रेण गणयत्येकं द्वौ यावद्दश /

[339|22] चित्ताभिसंक्षेप विक्षेपभयान्नाल्पवहुतरा /

[339|22-339|23] तस्यां तु त्रयो दोषाः /

[339|23] ऊनगणना यदि द्वावेकं गृह्लाति /

[339|23-339|24] अधिकगणना यद्येकं द्वाविति /

[339|24] संकरो यद्याश्वासं प्रश्वासतो गृह्लाति विपर्ययाद्वा /

[339|24-340|01] अतो ऽन्यथा सम्यग्गणना /

[340|01] अन्तरविक्षेपे पुनरादितो गणयितव्यं तावद्यावत्समाधि लभते /

[340|02] अनुगमो नाम अनभिसंस्कारेणाश्वासप्रश्वासानां गतिमनुगच्छति /

[340|02-340|03] कियद्दूरमेते प्रविशन्ति वा निष्क्रामन्ति वा किमेते सर्वशरीरव्याओपिन एकदेशचारिण इति /

[340|04] तान् प्रविशतः कण्ठहृदयनाभिकट्युरुजङ्घाप्रवेशक्रम्4ण यावत् पादावनुगच्छति /

[340|05] निष्क्रामतो वितस्तिव्यामान्तरं यावद्वायुमण्डलं वैरम्भाश्च वायव इत्यपरे /

[340|06] तदेतत्तत्वमनसिकारत्वान्न युक्तम् /

[340|06-340|07] स्थापना नाम नासिकाग्रे यावत् पादन्ङ्गुष्ठे स्थितां पश्यति /

[340|07] मणिसूत्रवत् /

[340|07-340|08] किमनुग्राहका एते उपधातकाः शीता उष्णा इति /

[340|08] उपलक्षणा नाम नैते केवला वायव एव /

[340|08-340|10] चत्वार्येतानि महाभूतानि महाभूताभिनिर्वृत्तमुपादायरूपं तदाश्रिताश्चित्तचैत्ता इति पञ्चस्कन्धानुपलक्षयति /

[340|10-340|11] विवर्तो नाम वाय्वालम्बनां वृद्धिं विवर्त्त्योत्तरेषु कुशलमूलेषु संनियोजनं यावदग्रधर्मेषु /

[340|11] परिशुद्धिर्दर्शनमार्गादिष्ववतारः /

[340|12] स्मृत्युपस्थानादिवज्रोपमसमाध्यन्ता विवर्त इत्यपरे / क्षयज्ञानादिशुद्धिरिति /

[340|13-340|14] "गणनानुगमः स्थानं लक्षणार्थविवर्त्त्ना परिशुद्धिश्च षोढेयमानापानस्मृतिर्मता" इति संग्रहश्लोकाः /

[340|15] तत्र पुनर्वेदितव्यौ

[340|16] आनापातौ यतः कायः /

[340|17] यद्भूमिको हि कायः तद्भूमिकावेतै / कायैकदेशत्वात् /

[340|17-340|18] कायचित्तविशेषसंनिश्रिता आश्वासप्रश्वासा वर्तन्ते /

[340|18-340|19] आरुप्यकललादिगतानामभावात् अचित्तचतुर्थध्यानसमापन्नानां च /

[340|19-340|20] यदि हि कायः शुषिरो भवति आश्वासप्रश्वासभूमिकं च चित्तं संमुखीभूतमेवं ते वर्त्तन्ते /

[340|20-340|21] जायमानस्य चतुर्थध्यानाद्व्युत्तिष्ठमानस्य च प्रविशन्ति भियमाणस्य चतुर्थं च ध्यानं समापद्यमानस्य निष्क्रामन्ति /

[340|21-340|22] एतौ चानापानौ /

[340|23] सत्त्वाख्यौ

[340|24] नासत्त्वसंख्यातौ /

[340|25] अनुपात्तकौ /

[341|01] इन्द्रियविनिर्भागित्वात् /

[341|02] नैःष्यन्दिकौ

[341|03] नौपचयिकविपाकजौ / कायोपचयनानुपचयात् छ्हिन्नानां पुनः प्रतिसंधानाच्च /

[341|04]

नह्येतद्विपाकरूपस्यास्ति /

[341|05] नाधरेण लक्षयेते मनसा च तौ // vakk_6.13 //

[341|06] स्वभूम्युपरिभूमिकेन च तयोश्चित्तेनोपलक्षणम् / नावरेणेर्यापथिक नैर्माणिकेन /

[341|07] उक्ते द्वे अवतारमुखे / ताभ्यां तु समाधिलब्धा

[341|08] निष्पन्नशमथः कुर्यात् स्मृत्युपस्थानभावनाम् /

[341|09] विपश्यनायाः संपादनार्थम् / कथं च पुनः कुर्यात् /

[341|10] कायविच्चित्तधर्माणां द्विलक्षणपरीक्षणात् // vakk_6.14 //

[341|11] कायं स्वसामान्यलक्षणाभ्यां परीक्षते / वेदनां चित्तं धर्माश्च /

[341|11-341|12] स्वभाव एवैषां स्वलक्षणम् /

[341|12-341|13] सामान्यलक्षणं तु अनित्यता संस्कृतानां दुःखता सास्रवाणां शुन्यता ऽनात्मते सर्वधर्माणाम् /

[341|13] कायस्य पुनः कः स्वभावः / भूतभौतिकत्वम् /

[341|14] धर्मास्त्रिभ्यो ऽन्ये /

[341|14-341|15] सामाहितस्य किल कायं परमाणुशः क्षणिकतश्च पश्यतः कायस्मृत्युपस्थाणं निष्पन्नं भवति /

[341|16] अथ स्मृत्युपस्थानानां कः स्वभावः /

[341|16-341|17] विविधस्मृत्युपस्थानं स्वभावसंस्र्गालम्बनस्मृत्युपस्थानम् /

[341|17] तत्र स्वभावस्मृत्युपस्थानम् /

[341|18] प्रज्ञा

[341|19] कीदृशी प्रज्ञा /

[341|20] श्रुतादिमयी

[342|01] श्रुतमयी चिन्तामयी भावनामयी च /

[342|01-342|02] त्रिविधानि स्मृत्युपस्थानानि श्रुतचिन्ताभावनामयानि /

[342|03] अन्ये संसर्गालम्बनाः

[342|04] अन्ये तत्सहभुवो धर्माः संसर्गस्मृत्युपस्थानम् /

[342|04-342|05] तदालम्बना आलम्बनस्मृत्युपस्थानम् /

[342|05] स्वभावस्मृत्युपस्थानं प्रज्ञेति / कुत एव तत् /

[342|05-342|06] "कामे कायानुपश्यना स्मृत्युपस्थान"मिति वचनात् /

[342|06] का पुनरनुपश्यना / प्रज्ञा /

[342|06-342|07] तया हि तद्वाननुपश्यः क्रियते /

[342|07-342|08] यतश्चोक्त "मध्यात्मं काये कायानुपश्यी विहरती"ति /

[342|08] अनुपश्यमस्यास्ति दर्शनमित्यनुपश्यी / काये ऽनुपश्यी कायानुपश्यी /

[342|09] कस्मात् प्रज्ञा स्मृत्युपस्थानमित्युक्ता भगवता / स्मृत्युद्रेकत्वादिति वैभाषिकाः /

[342|10] स्मृतिवलाधानवृत्तित्वादिति यो ऽर्थः / दारूपाटन कीलसंधारणवत् /

[342|10-342|11] एवं तु युज्यते /

[342|11] स्मृतिरनयोपतिष्ठत इति स्मृत्युपस्थानं प्रज्ञा यथादृष्टस्याभिलपनात् /

[342|12-342|13] तद्यथा ह्युक्तमायुष्मता अनिरुद्धेन "तस्य काये कायानुपशियनो विहरतः कायालल्म्बनानुस्मृतिस्तिष्ठति संतिष्ठत" इति विस्तरः /

[342|13-342|14] भगावता ऽपि चोक्तं "तस्य काये कायानुपशियनो विहरत उपस्थिता स्मृतिर्भवत्यसंमूढे"ति /

[342|14-342|15] यत्र तूक्तं "कथं भिक्षवश्चतुर्णां स्मृत्युपस्थानानां समुदयश्च भवत्यस्तङ्गमश्च /

[342|15-342|17] आहरसमुदयात्कायस्य समुदयो भवत्याहारनिरोधात्कायस्यास्तङ्गम"इत्यत्रालम्बनमेव स्मृत्युपस्थानमुक्तम् /

[342|17] स्मृतिरत्रोपतिष्ठत इति कृत्वा /

[342|17-342|18] यथालम्बनं चैषां नाम स्वपरोभयसंतत्यालम्बनत्वात् प्रत्येकमेषां त्रैविध्यम् /

[342|19] क्रमः /

[342|20] यथोत्पत्ति

[342|21] कस्मात्पुनरेवमुत्पत्तिः / औदारिकस्य पूर्वं दर्शनात् /

[342|22-342|23] यतो वा कामरागस्य कायो ऽधष्ठानं स च वेदना ऽभिलाषात्स च चित्तस्यादान्तत्वात् तत्क्लेशाप्रहाणादिति वैभाषिकाः /

[342|24] चतुष्कं तु विपर्यासविपक्षतः // vakk_6.15 //

[343|01-343|03] शुचिसुखनित्यात्मविपर्यासनां चतुर्णां प्रतिपक्षेण चत्वारि स्मृत्युपस्था नान्युक्तानि यथाक्रमं नाधिकन्यूनानि एवं च त्रीण्यसंभिन्नालम्बनानि चतुर्थमुभयथा /

[343|03] यदिधर्मानेव पश्यत्यसंभिन्नालम्बनम् /

[343|03-343|04] अथ कायादीनां द्वे त्रीणि चत्वारि वा समस्तानि पश्यति संभिन्नालम्बनम् /

[343|04-343|05] एवं कायाद्यालम्बनानि स्मृत्युपस्थानान्यभ्यस्य

[343|06-343|07] स धर्मस्मृत्युपस्थाने समस्तालम्बने स्थितः / आनत्यदुःखतः शून्यानात्मतस्तान्विपश्यति // vakk_6.16 //

[343|08-343|09] संभिन्नलम्बने धर्मस्मृत्युपस्थाने स्थितस्तान् कायादीन् सर्वानभिसमस्य चतुर्भिराकारैः पश्यति /

[343|09] अनित्यतो दुःखतः शून्यतो ऽनात्मतश्च /

[343|10] तत् ऊष्मगतोत्पत्तिः

[343|11-343|12] तस्माद्धर्मस्मृत्युपस्थानादेवमभ्यस्तात् क्रमेणेष्मगतं नाम कुशामूलमुत्पद्यते /

[343|12] ऊष्मगतमिवोष्मगतम् / क्लेशेन्धनदहनस्यार्यमार्गाग्नेः पूर्वरूपत्वात् /

[343|13] तच्चतुःसत्यगोचरम् /

[343|14] तदूष्मगतं प्राकर्षिकत्वाच्चतुःसत्यालम्बनम् /

[343|15] षोडशाकारम्

[343|16-343|17] दुःखं चतुर्भिराकारैः पश्यत्यनित्यतो दुःखत्ः शून्यतो ऽनात्मतश्च /

[343|17] समुदयं चतुर्भिर्हेतुतः समुदयतः प्रभवतः प्रत्ययतश्च /

[343|17-343|18] निरोधं चतुर्भिः निरोधतः शान्ततः प्रणीततो निःसरणतश्च /

[343|18-343|19] मार्गं चतुर्भिर्मार्गतो न्यायतः प्रतिपत्तितो नैर्याणिकतश्च /

[343|19] एषां तु विशेषणम् पश्चाद्वक्षयामः /

[343|20] ऊष्मभ्यो मूर्धानः

[343|21] ते ऽपि तादृशाः // vakk_6.17 //

[344|01] यादृशा ऊष्माणश्चतुःसत्यालम्बनाः षोडशाकाराश्च /

[344|01-344|02] उत्कृष्टतरत्वात्तु नामान्तरं चल कुशलमूलमूर्धत्वात् मूर्धानः /

[344|02] एभ्यो हि पातो ऽतिक्रमो वा /

[344|03] उभयाकरणं धर्मेण

[344|04] एषां पुनरुभयेषमूष्मगतमूर्ध्नां धर्मस्मृत्युपस्थानेनाकरणम् /

[344|04-344|05] किमिदमाकरणम् /

[344|05] सत्येष्वकाराणां प्रथमतोविन्यसनम् /

[344|06] अन्यैरपि तु वर्धनम् /

[344|07] चतुर्भिरपि स्मृत्युपस्थानैरेषां वर्धनम् /

[344|07-344|08] विवर्धयतः पूर्वप्रतिलब्धानामंसंमुखीभाबो ऽवहुमानत्वात् /

[344|08] मृदुमध्याधिमात्रक्रमाभिवृद्धेभ्यः पुनरुत्पद्यते

[344|09] तेभ्यः क्षान्तिः

[344|10] अधिमात्रस्य क्षमणादपरिहाणितः / सा ऽपि त्रिप्रकारा मृद्वी मध्या ऽधिमात्रा च /

[344|11] द्विधा तद्वत्

[344|12] यथा मूर्धान उक्ताः एवं मृदुमध्ये क्षान्ती तथैवाकरणात् /

[344|12-344|13] विवर्धने त्वयं विशेषः /

[344|13] सर्वस्याः

[344|14] क्षान्त्या धर्मेण वर्धनम् // vakk_6.18 //

[344|15] स्मृत्युपस्थानेनैव नान्येन /

[344|16] कामाप्तदुःखविषया त्वधिमात्रा

[344|17] क्षान्तिरिति वर्त्तते / अप्रधर्मसंश्लेषादसौ कामावचरदुःखालम्बनैव /

[344|18] अत एवोष्मगतादीनां त्रैधातुकदुःखद्यालम्बनत्वसिद्धिर्नियमावचनात् /

[344|18-344|20] यदा किल रूपारुप्यप्रतिपक्षाद्येकैकसत्यालम्बनापह्लासेन यावत् कावावचरमेव दुखं द्वाभ्यां क्षणाभ्यां मनसि करोत्येषा सर्वैव मध्या क्षान्तिर्यदैकमेव क्षणं तदधिमात्रेति /

[345|01] क्षणं च सा /

[345|02] क्षणिका चासौ न प्राकर्षिकी /

[345|03] तथाग्रधर्माः

[345|04] यथैवाधिमात्रा क्षान्तिः /

[345|04-345|05] ते ऽपि हि कामावचरदुःखालम्बनाः क्षणिकाश्च लौकिकाश्चैते ऽग्राश्च धर्माः /

[345|05] सर्वलौकिकश्रेष्ठत्वादिति लौकिकाग्रधर्माः /

[345|05-345|06] विना सभागहेतुना मार्गस्य तत्पुरुषकारेणाकर्षणात् /

[345|06-345|07] त एत ऊष्मगतादयः स्मृत्युपस्थानस्वभावत्वात् प्रज्ञात्मका उच्यन्ते /

[345|08] सर्वे तु पञ्चस्कन्धाः

[345|09] सपरिवारग्रहणात् /

[345|10] विनाप्तिभिः // vakk_6.19 //

[345|11] प्राप्तयो नोष्मगतादिभिः संगृह्यन्ते /

[345|11-345|12] मा भूदार्यस्य तत्संमुखीभावादूष्मगतादीनां संमुखीभाव इति /

[345|12-345|13] तत्र त्रिसत्यालम्बनोष्मगताकरणे धर्मस्मृत्युपस्थानं प्रत्युत्पन्नमनागतानि चत्वारि भाव्यन्ते /

[345|14] निरोधसत्यालम्बने तदेवोभयथा / सर्वत्राकाराः सभागाः /

[345|14-345|15] विवर्धने चतुर्णामन्यतमदनागतानि चत्वारि /

[345|15-345|16] तत्रैव निरोधालम्बने ऽन्त्यमनागतानिचत्वारि आकाराः सर्वे /

[345|16] लब्धत्वाद्गोत्राणाम् /

[345|16-345|17] मूर्धाकरणे चतुःसत्यालम्बने ऽपि निरोधालम्बनवर्धने चान्त्यमनागतानि चत्वारि आकाराः सर्वे /

[345|17-345|18] त्रिसत्यालम्बनवर्धने चतुर्णामन्यतमदनागतानिचत्वारि आकाराः सर्वे /

[345|18] क्षान्तीनां सर्वत्र चान्त्यम् /

[345|19] अनागतानि चत्वारि आकाराः सर्वे /