अभिधर्मकोशभाष्य

[428|19-428|20] किमेषैव द्विविधर्द्धिभावनामयी चोपपत्तिलाभिका च /

[428|20] एषा च द्विविधा

[429|01] ऋद्धिर्मन्त्रौषधाभ्यां च कर्मजा चेति पञ्चधा // vakk_7.53 //

[429|02] समास्तः पञ्चविधामृद्ध्हिं वर्णयन्ति /

[429|02-429|03] भावनाफलमुपपत्तिलाभिकं मन्त्रजामौषधजां कर्मजां च /

[429|03] यथा मान्धातुरन्तराभविकानां च /

[429|04] यदिदं दिव्यश्रोत्रमुक्तं चक्षुश्च /

[429|04-429|05] किमेते दिव्ये एव आहोस्वित् दिव्ये एव दिव्ये /

[429|05] यथा बोधिसत्त्वचक्रवर्तिगृहपतिरत्नानाम् /

[429|06] दिव्यश्रोत्राक्षिणी

[429|07] यस्मात्ते

[429|08] रूपप्रसादौ ध्यानभूमिकौ /

[429|09-429|11] ध्यानसमापन्नस्य शब्दालोकाभोगप्रयोगेण ध्यानभूमिकानि भूतान्युपादाय रूपप्रसादौ निर्वर्तेते चक्षुःश्रोत्रसामन्तके रूपशब्द्योर्दर्शनश्रवणहेतू इति ध्यानभूमिकत्वात् दिव्ये एव ते चक्षुःश्रोत्रे /

[429|11] ते च पुनः

[429|12] सभागाविकले नित्यं दूरसूक्ष्मादिगोचरे // vakk_7.54 //

[429|13-429|14] नास्ति दिव्यं चक्षुः श्रोत्रं च तत्सभागं नित्यं विज्ञानसहितत्वात् नापि विकलं काणविब्रान्ताभावात् /

[429|14] रूपावचरसत्त्ववत् /

[429|14-429|15] दूरसूक्ष्मवतान्यपि रूपाणि शब्धाश्च तयिओर्विष्यः /

[429|15] आह चात्र

[429|16-429|17] दूरस्थमावृतं सूक्ष्मं सर्वतश्च न पश्यति / मांसचक्षुर्यतो रूपमतो दिव्यं दृगिष्यते //

[429|18] कियद्दूरं पुनर्दिव्येन चक्षुषा पश्यति / यस्य यादृशं चक्षुर्भवति /

[429|18-429|20] श्रावकप्रत्येकबुद्धबुद्धास्त्वनभ्हिसंस्कारेण साहस्रद्विसाहस्रत्रिसाहस्रकान् लोकधातून् यथासंख्यं पश्यन्ति /

[429|20] अभिसंस्कारेण तु

[430|01] द्वित्रिसाहस्रकासंख्यदृशो ऽर्हत्खङ्गवैशिकाः /

[430|02] सर्वाभ्हिसंस्कारेण सह श्रावको ऽपि द्विसाहस्र लोकधातुं दिव्येन चक्षुषा पश्यति /

[430|03] त्रिसाहस्रं खङ्गविषाणकल्पः /

[430|03-430|04] बुद्धस्तु भगवानसंख्येयान् लोकहातून् पश्यति यावदेवेच्छति /

[430|05] किमृद्धिरेवोपपत्तिलाभिका भवत्यर्हान्यदपि /

[430|06] अन्यदप्युपपत्त्याप्तं

[430|07] दिव्यश्रोत्रादिकमपि चतुष्टयमुपपत्तिप्रतिलभ्यमस्ति /

[430|07-430|08] न तूपपत्त्याप्तं किञ्चिदभिज्ञाख्यां लभते /

[430|08] यत्तूपपत्तिप्रतिलम्भिकं दिव्यं चक्षुः

[430|09] तद्दृश्यो नान्तरीभवः // vakk_7.55 //

[430|10] अभिज्ञाचक्षुषैव ह्यन्तराभवो दृश्यते / नोपपत्तिप्रतिलब्धेन /

[430|11] चेतोज्ञानं तु तत्त्रेधा

[430|12] उपपत्त्याप्तमिति वर्तते /

[430|12-430|13] परचित्तज्ञानं तूपपत्तिप्रतिलब्धं त्रिविधं वेदितव्यं कुशलाकुशलाव्याकृतम् /

[430|14] तर्कविद्याकृतं च यत् /

[430|15-430|16] यच्चापि तार्किकं परचित्तज्ञानं नैमित्तिकानां यच्च विद्याकृतं तदपि त्रिविधं वेदितव्यम् /

[430|16] न यथा भावनाफलं कुशलमेव /

[430|16-430|17] उपपत्तिप्रतिलम्भिकाभ्यां तु परचित्तज्ञानपूर्वनिवासानुस्मृतिभ्यां

[430|18] जानते नारका आदौ

[430|19] यावन्न दुःखवेदनाभ्याहता भवन्ति / अन्यगतिस्था नित्यं जानते /

[430|20] नृणां नोत्पत्तिलाभिकम् // vakk_7.56 //

[431|01] मानुष्याणामेतद्यथोक्तमृद्धच्यादिकं नास्त्युपपत्तिप्रातिलम्भिकम् /

[431|01-431|02] यत्तर्हि प्रकृतिजातिस्मरा भवन्ति /

[431|02] कर्मविशेषजा ऽसौ तेषाम् /

[431|02-431|03] त्रिविधा हि पूर्वनिवासानुस्मृतिर्भावनाफलमुपपत्तिलब्धा कर्मजा चेति //

=====================================================================

[431|04] * //// अभिधर्मकोशभाष्ये ज्ञाननिर्देशो नाम सप्तमं कोशस्थानम्* ////

[431|05] स्थविरश्रीलामावाकस्य यदत्र पुण्यम् /

अष्टमं कोशस्थानम्

=====================================================================

ओं नमो बुद्धाय

=====================================================================

[432|02-432|03] ज्ञानाधिकारेण ज्ञानमयानां गुणानां कृतो निर्देशः /

[432|03-432|04] अस्य स्वभावानां तु कर्तव्य इत्यादित एव ध्यानान्यारभ्यन्ते सर्वगुणाश्रयत्वात् /

[432|05] द्विधा ध्यानानि

[432|06] समासतो द्विविधानि ध्यानान्युपपत्तिसमापत्तिध्यानभेदात् / तानि पुनः

[432|07] चत्वारि

[432|08] प्रथमं ध्यानं यावच्चतुर्थम् / तत्र ध्यानोपपत्तयः पुनर्न वक्तव्याः /

[432|08-432|09] लोकनिर्देशकोशस्थाने हि

[432|10] प्रोक्तास्तदुपपत्तयः /

[432|11] कथं प्रोक्ताः /

[432|12] "पृथक् पृथक् /

[432|13] ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र चतुर्थ त्वष्टभूमिकमि"ति /

[432|14] समापत्तिध्यानं तु वक्तव्यम् / अत उच्यते

[432|15] समापत्तिः शुभैकाग्य्रं

[432|16] अभेदेन कुशलचित्तैकाग्रता ध्यानम् / समाधिस्वभावत्वात् /

[432|17] पञ्चस्कन्धास्तु सानुगम् // vakk_8.1 //

[432|18] सपरिवारं तु पञ्चस्कन्धस्वभावं वेदितव्यम् / केयमेकाग्रता नाम / एकालम्बनता /

[432|19] एवं तर्हि चित्तान्येवैकालम्बनानि समाधिर्न चैतसिकं धर्मान्तरमिति प्राप्नोति /

[433|01] न चित्तान्येव समाधिः / येन तु तान्येकाग्राणि वर्तन्ते स धर्मः समाधिः /

[433|01-433|02] सैव चित्तैकाग्रता /

[433|02-433|03] ननु च क्षणिकत्वात्सर्वं चित्तमेकाग्रं द्वितीयस्य तस्मादविक्षेप इति चेत् /

[433|03] संप्रयुक्ते समाधिवैयर्थ्यम् /

[433|03-433|04] यत एव च स्माधिस्तत एव चित्तानामेकालम्बनत्वं किं नेष्यते /

[433|04-433|05] महाभूमिकत्वाच्च समाधेः सर्वचित्तानामेकाग्रताप्रसङ्गः /

[433|05] न दुर्बलत्वात्समाधेः / चित्तान्येवैकाग्राणि समाधिः /

[433|06-433|07] तथा ह्यधिचित्तं शिक्षा चित्तपरिशुद्धिप्रधानं च सूत्रे चत्वारि ध्यानान्युक्तानीत्यपरे /

[433|08] ध्यानमिति कोऽर्थः / ध्यायन्त्यनेनेति / प्रजानन्तीत्यर्थः /

[433|08-433|09] समाहितचित्तस्य यथाभूतप्रज्ञानात् /

[433|09] चिन्तनार्थो ह्येष धातुः / चिन्तनं च प्रज्ञेति सिद्धान्तः /

[433|09-433|10] एवं तर्हि सर्वसमाधिध्यानप्रसङ्गः /

[433|10] न / प्रकर्षयुक्ते तन्नामविधानाद्भास्करवत् /

[433|10-433|11] कश्च प्रकर्षयुक्तः /

[433|11] यो ऽङ्गसमायुक्तः समाधिः /

[433|11-433|12] स हि शमथविपश्यनाभ्यां युगन्द्धवाहित्वाद्दृष्टधर्मसुखविहार उक्तः सुखा च प्रतिपदिति /

[433|12] सुतरां तेन ध्यायन्ति /

[433|13] क्लिष्टस्य कथं ध्यानत्वम् / मिथ्योपनिध्यानात् / अतिप्रसङ्गः /

[433|13-433|14] न / तत्प्रतिरूप एव तत्संज्ञाविनेवेशात् पूतिबीजवत् /

[433|14] उक्तानि चाकुशलानि ध्यानान्यपि भगवता /

[433|15] कीदृशं पुनः कुशलमैकाग्य्रं प्रथमं ध्यानं कीदृशं यावच्चतुर्थम् /

[433|15-433|16] प्रथमं तावत्

[433|17] विचारप्रीतिसुखवत्

[433|18] विचारप्रीतिसुखसंयुक्तं कुशलमैकाग्य्रं तत् प्रथमं ध्यानम् /

[433|18-433|19] विचारवचनाद्वितर्को ऽप्युक्तो भवति /

[433|19] साहचर्याद्धूमाग्निवत् /

[433|19-433|20] न हि प्रीतिसुखवान्विचारो विना वितर्केणास्ति /

[433|20] शेषं पुन्र्ध्यानत्रयं

[433|21] पूर्वपूर्वाङ्गवर्जितम् /

[433|22] शुभैकाग्र्यम् इति वर्तते /

[433|22-433|23] विचारविवर्जितं प्रीतिसुखवत् द्वितीयं विचारप्रीतिवर्जितं तृतीयं विचारप्रीतिसुखवर्जितं चतुर्थमिति /

[433|23-433|24] यथा ध्यानानि

[433|25] तथारूप्याः

[434|01] केन प्रकारेण / एते ऽपि हि द्विधा उपपत्तिसमापत्तितः /

[434|01-434|02] चत्वारश्च एषामपि चोपपत्तय उक्ताः /

[434|02-434|03] समापत्त्यारुप्यास्वभेदेन कुशलैकाग्रतास्वभावा इत्यनेन प्रकारेण सपरिवाराः

[434|04] चतुस्कन्धाः

[434|05] अनुपरिवर्तिरूपाभावात्

[434|06] अधोभूमिविवेकजाः // vakk_8.2 //

[434|07] चतुर्थध्यानविवेकजं ह्याकाशानन्त्यायतनम् /

[434|07-434|08] तद्विवेकजं विज्ञानानन्त्यायतनम् /

[434|08] तद्विवेकजमाकिञ्चन्यायतनम् /

[434|08-434|09] तद्विवेकजं नैवसंज्ञानासम्ज्ञायतनमित्येवं चत्वार आरुप्याः /

[434|09] को ऽयं विवेको नाम / येन मार्गेणाधस्ताद्विमुच्यते /

[434|09-434|10] वैराग्यगमनात् /

[434|10] त एव चारुप्याः

[434|11] विभूतरूपसंज्ञाख्याः सह सामन्तकैस्त्रिभिः /

[434|12] आकाशानन्त्यायतनसामन्तकं चतुर्थध्यानालम्बनत्वाद्विभूतरूपसंज्ञाख्यां न लभते /

[434|13] न हि तत्र रूपसंज्ञा विभूता न विगतेत्यर्थः /

[434|13-434|14] यदुक्तं "चतुस्कन्धा" इति साध्यं तावदेतदारुप्येषु रूपं नास्तीति /

[434|14] यदि हि स्यात्कथमारुप्या उच्येरन् /

[434|14-434|15] ईषद्रूपत्वा दापिङ्गलवत् /

[434|15] कीदृशं तावदीषद्रूपं तत्रेष्यते /

[434|15-434|16] यदि कायवाक् संवरमात्रं कथं तदभावे तत्संवरौ भविष्यतः /

[434|16] न चासति भूते भौतिकं युज्यते /

[434|17] अनास्रवसंवरवच्चेत् / सास्रवभूतसद्भावात् / स्मापत्तावपि तत्प्रतिषेध उक्तः /

[434|18] अथ कायो ऽप्यस्तीन्द्रियाण्यपि रूपीणि / कथं तदीषद्रूपा इष्यन्ते /

[434|18-434|19] परिमाणाल्पत्वाच्चेत् /

[434|19] उदकजन्तुकेष्वप्यदृश्यरुपेषु प्रसङ्गः / अच्छत्वाच्चेत् /

[434|19-434|20] अन्तराभवरूपावचरेष्वपि प्रसङ्गः /

[434|20] यतो नाच्छतरं चेत् / भवाग्रमेवारुप्यं स्यात् /

[434|20-434|21] समापत्तिवत्तदुपपत्तिविशेषात् /

[434|21-434|22] ध्यानोपपत्तिरूपस्यापि चाधरभूमिकेन्द्रियाग्रहणात् कस्तत्र विशेषः /

[434|22] द्वयोरन्वर्था संज्ञा नारुप्यधातोरिति चेत् / का ऽत्र युक्तिः /

[434|22-434|25] आयुरुष्मणोः संसृष्टवचनान्नडकलापीद्वयवन्नामरूपयोरन्योन्यनिश्रितवचना "द्विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमि"ति वचनात् अन्यत्ररूपाद्यावत्संस्कारेभ्यो विज्ञानस्यागतिगतिप्रतिषेधाच्चारूप्येषु रूपास्तित्वसिद्धिरिति चेत् /

[434|25] न /

[434|25-434|26] संप्रधार्यं तावदेतद्यदिदमायुरुष्मणोः संसृष्टत्वमुक्तम् /

[434|26] किमिदं कामावचरमायुः संधायोक्तमाहोस्वित्सर्वमिति /

[434|26-435|01] यच्च नामरूपयोरन्योन्याश्रितत्वमुक्तं किमिदं कामरूपावचरं नाम संधायोक्तमाहोस्वित्सर्वमिति /

[435|01-435|02] यच्च विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमुक्तं किमत्र सर्व विज्ञानं नामरूपस्य प्रत्ययमुक्तमाहोस्वित्सर्वे नामरूपं विज्ञानप्रत्ययमिति /

[435|03] यच्चान्यत्र रूपादिभ्यो विज्ञानस्यागतिप्रतिषेधः /

[435|03-435|04] किमत्र सर्वैरेव तैर्विना तत्प्रतिषेध आहोस्वित् एकेनापीति /

[435|04] अविशेषवचनान्न संप्रधार्यमिति चेत् /

[435|04-435|05] अतिप्रसङ्गः /

[435|05] बाह्यस्यापि ह्यष्मण आयुषा बिना भावो न प्राप्नोति /

[435|05-435|06] बाह्यस्यापि च रूपस्य नामाश्रितत्वमविशेषवचनात् /

[435|06-435|07] चतुर्विज्ञानस्थितिवच्चाहारचतुष्कवचनाद्रूपारुप्यधात्वोरपि कवडीकाराहारप्रसङ्गः /

[435|07-435|08] "अतिक्रम्य देवान् कवडीकारा हारभक्षानि"ति वचनात् प्रीत्याहारवचनाच्चाप्रसङ्ग इति चेत् /

[435|08-435|09] आरुप्येष्वपि रूपस्याप्रसङ्गः /

[435|09] "रूपाणां निःसरणमारुप्याः" /

[435|09-435|10] "ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारुप्याः" /

[435|10-435|11] "अरुपिणः सन्ति सत्त्वाः सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमादि"ति वचनात् /

[435|11] सति हि रुपे स्वं रूपमवश्यं संजानीरन्निति /

[435|11-435|12] औदारिकमधोभूमिकं रूपमभिसंधायोक्तमिति चेत् /

[435|12] कवडीकारे ऽपि तुल्यम् /

[435|12-435|13] ध्यानानामपि चाधोभूमिनिःसरणत्वादारुप्य प्रसङ्गः /

[435|13] वेदनादिनिःसरणं च किं नोक्ताः /

[435|14] अधोभूमिकवेदनानिःसरणात् / रूपजातिं तु कुत्स्नामतिक्रान्ता न वेदनादिजातिम् /

[435|15] अतो रूपाणां निःसरणमुक्ताः /

[435|15-435|16] भवेन भवस्यानिःसरणवचनं तु तेनैव तस्यानिःसरणादसर्वानत्यन्त निःसरणाच्च /

[435|16-435|17] ध्यानेसु चोक्तं भगवता "यत्तत्र भवति रूपगतं वा यावद्विज्ञानगतं वेति /

[435|17-435|18] आरुप्येषु तूक्तं "यत्तत्र भवति वेदनागतं वा यावद्विज्ञानगतं वे"ति /

[435|18-435|19] सत्यां तेसु रूपजातौ कस्माद्रूपगतं वेति नावक्ष्यत् /

[435|19] तस्मात्

[435|20] नारुप्ये रूपसद्भावः

[435|21] कथमिदानीमनल्पकल्पोच्छिन्नाद्रूपात् पुनरपि रुपोत्पत्तिस्ततः प्रच्युतानाम् /

[435|22] रुपोत्पत्तिस्तु चित्ततः // vakk_8.3 //

[435|23] रूपस्य चित्तादेवोत्पत्तिस्तद्विपाकहेतुपरिभाविताल्लब्धवृत्तितः /

[435|23-435|24] कथमनाश्रित्य रूपं चित्तं वर्तते /

[435|24] कस्मान्न वर्तितव्यम् / इहैवमदर्शनात् /

[435|24-435|25] कवडीकारान्तरेणा ऽपि विना रूपधातौ न वर्तितव्यम् /

[435|25] किं कारणम् / इहैवमदर्शनात् /

[435|25-435|26] उक्तं च पूर्वं यथा वर्तते /

[435|26] गतमेतदिदं वक्तव्यम् /

[436|01-436|02] किमेपामाकाशानन्त्यायतनादीनामाकाशादय एवालम्बनं यत एवं समाख्यायते /

[436|02] न हि / कथं तर्हि / त्रयस्तावत् /

[436|03] आकाशानन्त्यविज्ञानानन्त्याकिञ्चन्यसंज्ञकाः /

[436|04] तथाप्रयोगात्

[436|05-436|06] अनन्तमाकाशमनन्तं विज्ञानं नास्ति किञ्चिदित्येव मनसिकुर्वाणस्तेषु प्रयुज्यन्ते यथासंख्यम् /

[436|06] अत एषामेताः संज्ञा इति /

[436|07] मान्द्याक्तु नसंज्ञनाप्यसंज्ञकः // vakk_8.4 //

[436|08] मृदुत्वात्तु संज्ञाया नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुक्तम् /

[436|08-436|09] न हि सा पट्वी संज्ञा न च पुनर्नैव संज्ञेति /

[436|09-436|10] "यद्यपि तत्राप्येवं प्रयुज्यन्ते संज्ञारोगः संज्ञागण्दः संज्ञाशल्यः आसंज्ञिकसंमोहः एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदुत नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमिति /

[436|11] कस्मात्तु तैस्तदेवं गृह्यत इत्यवश्यमिदं वक्तव्यं जायते / मृदुत्वात्संज्ञामित्येतदेवोक्तम् /

[436|12] इति मौलं समापत्तिद्रव्यमष्टविधं

[436|13-436|14] इत्येतान्यष्टौ मौलानि समापत्तिद्रव्याणि यदुत चत्वारि ध्यानानि चत्वार आरुप्या इति /

[436|14] तेषां पुनः

[436|15] त्रिधा /

[436|16] सप्त

[436|17] भवाग्रादन्यानि सप्त त्रिविधानि /

[436|18] आस्वादनावच्छूद्धानास्रवाणि

[436|19] आस्वादनासंप्रयुक्तानि शुद्धकान्यनास्रवाणि च /

[437|01] अष्टमं द्विधा // vakk_8.5 //

[437|02] भवाग्रमास्वादनासंप्रयुक्तं शुद्धकं च / अनास्रव नास्ति / तत्र पुनः

[437|03] आस्वादनासंप्रयुक्तं सतृष्णं

[437|04] तृष्णा ह्यास्वादना /

[437|05] लौकिकं शुभम् /

[437|06] शुद्धकं

[437|07-437|08] लौकिकं कुशलं समापत्तिद्रव्यं शुद्धकमुच्चयते ऽलोभादि शुद्धधर्मयोगात् /

[437|08] किं पुनस्तेनास्वादनासंप्रयुक्तेनास्वाद्यते /

[437|09] तत्तदास्वाद्यं

[437|10] तच्छुद्धकं समापत्तिद्रव्यं तेनास्वाद्यते समनन्तरातीतम् /

[437|10-437|11] यदास्वादयति तस्माद्व्युत्थितो येनास्वादयति तत्समापन्नः /

[437|12] लोकत्तरमनास्रवम् // vakk_8.6 //

[437|13] यल्लोकोत्तरं समापत्तिद्रव्यं तदनास्रवम् /

[437|13-437|14] एषां च समापत्तिद्रव्याणां ध्यानान्येव भवन्ति नारुप्याः /

[437|14] तत्र

[437|15] पञ्चाद्ये

[437|16] प्रथमे भागे पञ्चाङ्गानि /

[437|17] तर्कचारौ च प्रीतिसौख्यसमाधयः /

[437|18-437|19] वितर्को विचारः प्रीतिः सुखं चित्तैकाग्रता चेत्येतानि पञ्चाङ्गानि समाधिः किलाङ्गं ध्यानं च /

[437|19] शेषाण्यङ्गानीति /

[437|19-437|20] यथा चतुरङ्गा सेना एवं पञ्चाङ्गं ध्यानम् /

[438|01] प्रीत्यादयः प्रसादश्च द्वितीये ऽङ्गचतुष्टयम् // vakk_8.7 //

[438|02] द्वितीये ध्याने चत्वार्यङ्गानि /

[438|02-438|03] अध्यात्मसंप्रसादः प्रीतिः सुखं चित्तेकाग्रता च /

[438|04] तृतीये पञ्च तूपेक्षा स्मृतिः प्रज्ञा सुखं स्थितिः /

[438|05] तृतीये तु ध्याने पञ्चाङ्गानि / उपेक्षा स्मृतिः संप्रज्ञानं सुखं स्माधिश्च /

[438|06] समाधिपर्यायो हि स्थितिः / "सम्यक्समाधिः कतमः /

[438|06-438|07] या चित्तस्य स्थिति"रिति सूत्रे वचनात् /

[438|08] चत्वार्यन्ते ऽसुखादुःखोपेक्षास्मृतिसमाधयः // vakk_8.8 //

[438|09] चतुर्थं ध्यानमन्त्यम् / तत्र चत्वार्यङ्गानि /

[438|09-438|10] अदुःखासुखा वेदना उपेक्षापरिशुद्धिः स्मृतिपरिशुद्धिः समाधिश्च /

[438|10-438|11] तान्येतान्यष्टादश ध्यानाङ्गानि भवन्ति /

[438|11] प्रथमतृतीययोः पञ्चाङ्गत्वात् / द्वितीयचतुर्थयोश्चतुरङ्गत्वात् /

[438|12] नामत एवम् /

[438|13] द्रव्यतो दश चैकं च

[438|14] द्रव्यत एतान्येकादश भवन्ति / प्राथमध्यानिकानि पञ्च /

[438|14-438|15] द्वितीये ऽध्यात्मसंप्रसादो वर्धते /

[438|15] तृतीये उपेक्षास्मृतिसंप्रज्ञानसुखानि / चतुर्थे ऽदुःखासुखा वेदनेति /

[438|16] अत एवोच्यते यान्यङ्गानि प्रथमे ध्याने द्वितीये ऽपि तानीति चतुष्कोटिकम् /

[438|16-438|917] प्रथमा कोटिर्वितर्कविचारौ /

[438|17] द्वितीया अध्यात्मसंप्रसादः /

[438|17-438|18] तृतीया प्रीतिः सुखं चित्तैकाग्रता च /

[438|18] चतुर्थी कोटिरुक्तनिर्मुक्ता धर्मा इति /

[438|18-438|19] एवं सर्वाणि ध्यानाङ्गानि परस्परं योज्यानि /

[438|19] कस्मात् / तृतीये ध्याने सुखं द्रव्यान्तरमुच्यते /

[438|19-438|20] यस्मात्तद्वेदनासुखं ध्यानयोस्तु

[438|21] प्रस्रब्धिसुखमाद्ययोः /

[438|22] प्रथमद्वितीययोस्तु ध्यानयोः प्रस्रब्धिसुखमित्युक्तम् /

[438|22-438|23] इह प्रस्रब्धिसुखं तत्र वेदनासुखमिति कुत एतत् /

[438|23] द्वयोर्ध्यानसमापत्त्योः सुखेन्द्रियायोगात् /

[438|24] न हि तत्तयोः कायिकं युज्यते / समापन्नस्य विज्ञानकायाभावात् /

[438|24-438|25] नापि चैतसिकं प्रीतिवचनात् /

[438|25] प्रीतिर्हि सौमनस्यम् /

[438|25-438|26] न च सुखसौमनस्ययोर्यौगपद्यमस्ति /

[438|26] न चापि तयोः पर्यायेण ध्याने वृत्तिर्युक्ता पञ्चाङ्गवचनादिति /

[439|01] अपरे पुनराहुः /

[439|01-439|02] नास्त्येव चैतसिकं सुखेन्द्रियं त्रिष्वपि हि ध्यानेषु /

[439|02] कायिकमेव सुखमङ्गं व्यवस्थापितमिति /

[439|02-439|03] यत्तर्हि सुत्र उक्तं "सुखेन्द्रियं कतमत् /

[439|03-439|04] यत्सुखवेदनीयेन स्पर्शेन स्पृष्टस्योत्पद्यते कायिकं चैतसिकं सातं वेदितं वेदनागतमिदमुच्यते सुखेन्द्रियमि"ति /

[439|04] अध्यारोपित एष पाठः /

[439|05] केनापि सर्वनिकायान्तरेषु कायिकमित्येव पाठात् /

[439|05-439|06] "सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयत" इति स्वशब्देन वचनाच्च /

[439|06] मनस्कायेनेतिचेत् / एवमुक्त्वा को गुणः /

[439|06-439|07] चतुर्थे ध्याने प्रस्रब्धिभूयस्त्वे ऽपि सुखावचनाच्च /

[439|07-439|08] सुखवेदनानुकूला प्रस्रब्धिः सुखमिति चेत् /

[439|08] तृतीये प्रस्रब्धिसुखावचनं कस्मात् / उपेक्षोपहतत्वादिति चेत् /

[439|08-439|09] न उपेक्षयैव तद्वृद्धिः /

[439|09] पूर्विकाभ्यस्ताद्विशेषात् /

[439|09-439|11] "यस्मिन्समये आर्यश्रावकः प्रविवेकजां प्रीतिं कायेन साक्षात्कृत्वोपसंपद्य विहरती"त्यत्र सूत्रे प्रस्रब्धिसुखयोः पृथग्वचनान्न प्रस्रब्धिरेव सुखम् /

[439|11] समापन्नस्य कथम् कायविज्ञानमिति चेत् /

[439|12] समाधिविशेषजेन प्रस्रब्धिसंज्ञकेन सुखवेदनीयेन वायुना कायस्फुरणात् /

[439|12-439|13] बहिर्विक्षेपास्समाधिब्रंश इति चेत् /

[439|13] न /

[439|13-439|14] समाधिजस्यान्तःकायसंभूतस्य कायसुखस्य समाध्यनुकूलत्वात् /

[439|14-439|15] कायविज्ञा नकाले व्युत्थितः स्यादिति चेत् /

[439|15] न / अत एव /

[439|15-439|16] कामावचरेण कायेन्द्रियेण रूपावचरस्प्रष्टव्यविज्ञानानुत्पत्तिरिति चेत् /

[439|16] न / प्रस्रब्धिविज्ञानस्योत्पत्तेः /

[439|16-439|17] अनास्रवे अपि स्प्रष्टव्यकायविज्ञाने स्याताम् /

[439|17] मा भूत्किञ्चिदङ्गं सास्रवं किञ्चिदनास्रवमिति चेत् /

[439|18] कायिकप्रस्रब्धिवोध्यङ्ग वचनात् / इष्टे बोध्यङ्गानुकूलत्वादिति चेत् /

[439|19] अनास्रवत्वमप्येवम् / "सास्रवा धर्माः कतमे /

[439|19-439|20] चक्षुर्यावदेव स्प्रष्टव्यमि"त्यस्य सूत्रस्य विरोधादिति चेत् /

[439|20] न / अन्यस्प्रष्टव्य कायविज्ञानाभिसंधिवचनात् /

[439|21] न चानास्रवे किञ्चिदङ्गं सास्रवं किचिदनास्रवं स्यादिति चेत् /

[439|21-439|22] अयौगपद्यात्को दोषः सुखप्रीत्यसमवधानान्न पञ्चाङ्गं स्यादिति चेत् /

[439|22-439|23] न संभवं प्रत्युपदेशान्द्वितर्कविचारवत् /

[439|23] साध्यमिति चेत् /

[439|23-439|24] सिद्धं चित्तस्यौदारिकसूक्ष्मतयोर्विरोधात् दोषावचनाच्च /

[439|24-439|25] तस्माद्यान्येव प्रथमध्याने पञ्चाङ्गानि तेषां द्वित्रिचतुरङ्गापकर्षेण द्वितीयादिध्यानव्यवस्थानम् /

[439|25-440|01] अत एव च प्रथमे ध्याने पञ्चानामङ्गत्वमुक्तम् /

[440|01] तदपकर्षेणोत्तरध्यानव्यवस्थापनात् / न तु संज्ञादीनामङ्गत्वमुक्तम् /

[440|02] किमर्थ वा पञ्चानामेवाङ्गत्वमुक्तम् / उपकारकत्वादिति चेत् / न /

[440|02-440|03] वितर्कविचाराभ्यां स्मृतिप्रज्ञयोरपकारकतरत्वात् /

[440|03] अस्त्येष एकेषां वादः /

[440|03-440|04] नैव तु पूर्वाचार्या एवं निर्दिशन्ति स्म यावन्तः प्रज्ञान्तम् /

[440|04] तस्माद्विचार्यमेतत् /

[440|04-440|05] अध्यात्मसंप्रसादो नाम क एष धर्मः /

[440|05-440|06] वितर्क-विचार-क्षोभ-विरहात् प्रशान्तवाहिता संततेर् अध्यात्मसंप्रसादः /

[440|06-440|07] सोर्मिकेव हि नदी वितर्कविचारक्षोभिता संततिर् अप्रसन्ना वर्तते इति /

[440|07-440|08] न तर्हि स द्रव्यान्तरम् इति कथं द्रव्यत एकादशाङ्गानि भवन्ति /

[440|08] तस्मात्तर्हि

[440|09] श्रद्धा प्रसादः

[440|10] तस्य हि द्वितीयध्यानलात्समाहिभूमिनिह्सरणे संप्रत्यय उत्पद्यते/

[440|10-440|11] सो ऽत्रध्यात्मसंप्रसाद इति /

[440|11] नैव हि वितर्कविचारसमाधयो नाप्यधात्मसंप्रसादो द्रव्यान्तराणीत्यपरे/

[440|11-440|12] कथमसति द्रव्यान्तरत्वे चैतसिकत्वं सिद्ध्यति /

[440|12] अवस्थाविसेसो हि नाम चेतसश्चेतसिको भवति /

[440|13] नत्वेष शस्त्रसिद्धान्तः / यदुक्तं "प्रीतिर्हि सौमनस्यम्" इति /

[440|13-440|14] कथमिदं गम्यते / किमन्यत् भवतु /

[440|14] यथेच्छन्ति निकायान्तरीयाः धर्मान्तरमेव चैतसिकं प्रीतिः

[440|14-440|15] सौमनस्यं तु त्रिष्वपि ध्यानेषु सुखमिति /

[440|15]

[440|14-440|15] यथेच्छन्ति निकायान्तरीयाः धर्मान्तरमेव चैतसिकं प्रीतिः सौमनस्यं तु त्रिष्वपि ध्यानेसु सुखमिति /

[440|15-440|16] न वै सुखं ध्यानेषु सौमनस्यं युज्यते /

[440|17] प्रीतिस्तु सौमनस्यं द्विधागमात् // vakk_8.9 //

[440|18-440|19] उक्तं हि भगवता अविपरीतकसूत्रे तृतीयं ध्यानमुक्त्वा "अत्रास्योत्पन्नं सौमनस्येन्द्रियमपरिशेषं निरुध्यत इति /

[440|19-440|20] चतुर्थे च ध्याने सुखेन्द्रियं निरुध्यत" इत्युक्तम् /

[440|20-440|21] पुनश्चोक्तं "सुखस्य च प्रहाणात् दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव च सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमादि"त्यतो ऽपि न तृतीये ध्याने सौमनस्येन्द्रियमस्ति /

[440|22] तस्मात् प्रीतिरेव सौमन्स्यं न सुखम् /

[441|01-441|02] किं पुनः क्लिष्टेष्वपि ध्यानेषु यथाविहितान्यङ्गानि भवन्ति /

[441|02] न हि किं तेषु न विद्यते /

[441|03] क्लिष्टेष्वसत्प्रीतिसुखं प्रसादः संप्रधीः स्मृटिः /

[441|04] उपेक्षास्मृतिशुद्धिश्च

[441|05] प्रथमे ध्याने विवेकजं प्रीतिसुखं नास्ति / क्लेशाविविक्तत्वात् /

[441|05-441|06] द्वितीये ध्याने ऽध्यात्मसंप्रसादो नास्ति /

[441|06] क्लेशाविलत्वात् / तृतीये स्मृतिसंप्रजन्यं नास्ति /

[441|07] क्लिष्टसुखसंब्र्हमितत्वात् / च्चतुर्थे उपेक्षास्मृतिपरिशुद्धिर्नास्ति / क्लेशमलिनत्वात् /

[441|08] एवं तावत् केचिदाहुः /

[441|09] केचित् प्रस्रब्ध्युपेक्षणे // vakk_8.10 //

[441|10] केचित्पुनः प्रथमद्वितीययोः क्लिष्टयोः प्रस्रब्धिर्नास्ति /

[441|10-441|11] तृतीयचतुर्थयोरुपेक्षा नास्ति /

[441|11] कुशलल्महाभूमिकत्वादनयोरिति /

[441|11-441|12] त्रीणि च ध्यानानि सेञ्जितानि उक्तानि भगवता /

[441|12] सापक्षालत्वात् /

[441|13] अष्टापक्षालमुक्तत्वादानिञ्जं तु चतुर्थकम् /

[441|14] के पुनस्ते ऽपक्षालाः /

[441|15] वितर्कचारौ श्वासौ च सुखादि च चतुष्टयम् // vakk_8.11 //

[441|16] वितर्कविचारौ सुखदुःखे सौमनस्यदौर्मनस्ये श्वासप्रश्वासाश्च /

[441|16-441|17] एषामष्टानामेकोऽप्यपक्षालश्चतुर्थे नास्त्यतस्तदानेञ्ज्यमुक्तम् /

[441|17-441|18] वितर्कविचारप्रीतिसुखैरकम्पनीयत्वादानेञ्ज्यं चतुर्थं ध्यानं सूत्रे निर्वात प्रदीपनिदर्शनादित्यपरे /

[441|19] द्वयोर्ध्यानयोः सौमनस्यमुक्तं प्रीतिवचनात् / तृतीये सुखं चतुर्थे उपेक्षा /

[441|20] तस्किं या ध्यानसमापत्तिषु वेदनास्ता एव ध्यानोपपत्तिषु /

[441|21] नेत्याह / किं तर्हि /

[442|01-442|02] सौमनस्यसुखोपेक्षा उपेक्षासुमनस्कते / सुख्होपेक्षे उपेक्षा प्रविदो ध्यानोपपत्तिषु // vakk_8.12 //

[442|03] प्रथमध्यानोत्पत्तो तिस्रो वेदनाः /

[442|03-442|04] सुखं त्रिविज्ञानकायिकं सौमनस्यं मनोभूमिकम् /

[442|04] उपेक्षा चतुर्विज्ञानकायिकी /

[442|04-442|05] द्वितीयध्यानोपपत्तौ द्वे वेदने सौमनस्योपेक्षे मनोभूमिके /

[442|05] सुखं नास्त्यस्य विज्ञानकायाभावात् /

[442|05-442|06] तृतीयध्यानोपपत्ती द्वे वेदने /

[442|06] सुखोपेक्षे मनोभूमिके / चतुर्थध्यानोपपत्तावुपेक्षैव /

[442|07-442|08] यदि द्वितीयादिषु ध्यानेषु त्रयो विज्ञानकाया न संविद्यन्ते वितर्कविचारौ च कथम् ते पश्यन्ति यावत्स्पृशन्ति कथम् चाविज्ञप्ति समुत्थापयन्ति /

[442|08-442|09] न वे केषूपपन्नानां चक्षुर्विज्ञानादयोन सन्ति /

[442|09] न तु स्वभूमिकाः / किं तर्हि /

[442|10] कायाक्षिश्रोत्रविज्ञानं विज्ञप्त्युत्थापकं च यत् /

[442|11] द्वितीयादौ तदाद्याप्तं

[442|12-442|13] प्रथमध्यानभूमिकं चक्षुःश्रोत्रकायविज्ञानं विज्ञप्तिसमुत्थापकं च द्वितीयादिषु च ध्यानेषु संमुखीकुर्वन्ति /

[442|13-442|14] निर्माणचित्तवद्येन ते पश्यन्ति यावद्विज्ञप्ति समुत्थापयन्ति /

[442|15] अक्लिष्टाव्याकृतं च तत् // vakk_8.13 //

[442|16-442|17] अनिवृताव्याकृतं च तत् प्रथमध्यानभूमिकं विज्ञानं वेदितव्यं यत्ते संमुखीकुर्वन्ति /

[442|17] न क्लिष्टं वीतरागत्वान्न कुशलं हीनत्वादिति /

[442|18] अवसितं ध्यानकार्यम् /

[442|19] अथ शुद्धकादीनां ध्यानारुप्याणां कथं लाभः /

[442|20] अतद्वान् लभते शुद्धं वैराग्येणोपपत्तितः /

[442|21] असमन्वागतस्तेन शुद्धकं धयनमारुप्यं वा प्रतिलभते / अधोभूमिवैराग्याद्वा /

[442|22] अधोभूम्युपपत्तितो वा / अन्यत्र भवाग्रात् / न हि तस्योपपत्तितो लाभः /

[442|23] अतद्वानिति किमर्थ समन्वागतः /

[442|23-442|24] शुद्धकेन प्रयोगतो ऽपि निर्वेधभागीयं शुद्धकं प्रतिलभते परिहाणितो वा हानभागीयम् /

[442|24-443|01] अत एवोच्यते "स्याच्छुद्धकं ध्यानं वैराग्येण प्रतिलभेत वैराग्येण विजह्यात् /

[443|01] एवं परिहाण्या चोपपत्त्या च /

[443|02] स्याद्धानभागीयं प्रथमं धयानम् / तद्धि कामवैराग्येण लभ्यते /

[443|02-443|03] ब्रह्मलोकवैराग्येण त्यज्यते /

[443|03] ब्रह्मलोकवैराग्यपरिहाण्या लभ्यते / कामवैराग्यप्रहाण्या त्यज्यते /

[443|04] उपरिष्टाद्ब्रह्मलोक उत्पद्यमानो लभते /

[443|04-443|05] तस्मात् पुनः कामधातावुपपपद्यमानो विजहातीति /

[443|06] अनास्रवं तु वैराग्यात्

[443|07] अतद्वान् लभते इति वर्तते /

[443|07-443|08] तद्वांस्तु क्षयज्ञानतो ऽप्यशैक्षं लभते इन्द्रियसंचारतो ऽपि शैक्षशैक्षम् /

[443|08] ननु च नियामा वक्रान्तितो ऽप्यनास्रवं प्रथमतो लभते /

[443|09] नावश्यमानुपूर्विकेणालाभात् / यथा त्ववश्यं लभते तथोक्तम् /

[443|10] क्लिष्टं हान्युपपत्तितः // vakk_8.14 //

[443|11] अतद्वान् लभत इत्येवानुवर्तते /

[443|11-443|12] परिहाणितो यदि तद्वैराग्यात्परिहीयते /

[443|12] उपपत्तितो यद्युपरिभूमेरधरायामुपपद्यते /

[443|13] कतमस्मात्समापत्तिद्रव्यादनन्तरं कत्युपपद्यन्ते /

[443|13-443|14] अनास्रवप्रथमध्यानान्तरं षडुत्पद्यन्ते /

[443|14] स्वभूमिके शुद्धकानास्रवे द्वितीयतृतीयध्यानभूमिके च /

[443|14-443|15] आकिञ्चन्यायतनानन्तरं सप्त /

[443|15-443|16] स्वभूमिके शुद्धकानास्रवे विज्ञानाकाशानन्त्यायतनभूमिके च /

[443|16] भवाग्रं शुद्धकमेवानास्रवाभावात् / द्वितीयध्यानान्तरमष्टौ /

[443|16-443|17] स्वभूमिके शुद्धकानास्रवे तृतीयचतुर्थप्रथमध्यानभूमिके च /

[443|17] विज्ञानानन्त्यायतनानन्तरं नव /

[443|18-443|19] स्वभूमिके द्वे आकाशानन्त्यायतनचतुर्थध्यानभूमिकानि चत्वारि आकिञ्चन्यायतनभवाग्रभूमिकानि त्रीणीति /

[443|19] एवमन्यध्यानारुप्यानन्तरं दश द्रव्याणि योज्यानि /

[443|20] एष तु संक्षेपः /

[443|21] तृतीयाद्यावदूर्ध्वाधो ऽनास्रवानन्तरं शुभम् /

[443|22] उत्पद्यते

[444|01-444|02] शुभग्रहणेन शुद्धमनास्रवं च गृह्यते कुशलत्वात् अनास्रवस्य समापत्ति द्रव्यस्यानन्तरं स्वभूमिके च शुद्धानास्रवे उत्पद्येते /

[444|02] ऊर्ध्वाधोभूमिके च तृतीवाद्यावत् /

[444|03] व्युत्क्रान्तकसमापत्तारो हि तृतीयात् परेण लङ्घयितुं नोत्सहन्ते /

[444|03-444|04] अन्वयज्ञानानन्तरं चारुप्यान् समापद्यन्ते न धर्मज्ञानानन्तरम् /

[444|04-444|05] तस्याधराश्रयालम्बनत्वादिति /

[444|05] यथा चानास्रवादनन्तरमुक्तम् वेदितव्यम् /

[444|06] तथा शुद्धात् क्लिटं चापि स्वभूमिकम् // vakk_8.15 //

[444|07] स्वभूमिकं क्लिष्टमधिकं शुद्धकादनन्तरमुत्पद्यते / शेषं यथैवानास्रवात् /

[444|07-444|08] अनास्रवस्य हि समनन्तरं क्लिष्टोत्पत्तिर्नास्तीति /

[444|09] क्लिष्टात् स्वं शुद्धकं क्लिष्टं

[444|10] क्लिष्टात्समापत्तिद्रव्यादनन्तरं स्वभूमिके शुद्धकक्लिष्टे उत्पद्येते /

[444|11] एवं चाधरशुद्धकम् /

[444|12] क्लेशोत्पीडितो ह्यधरमपि समापत्तिं शुद्धकं बहु मन्यते /

[444|12-444|13] यदि क्लिष्टं परिच्छिद्याधः संचरति /

[444|13] कुशलात्संचरितो भवति न क्लिष्टात् / अथापरिच्छिद्य कथं संचरति /

[444|14-444|15] पूर्वावेधात् पूर्वं हि स एवङ्कामो भवति वरमधस्तात् शुद्धकं नोपरिष्टात् क्लिष्टमिति /

[444|15] पूर्वाभिप्रायं च संततिरनुवर्तते सत्त्वानाम् /

[444|15-444|16] प्रणिधाय सुप्तस्याभिप्रेतकालप्रबोधवत् /

[444|16] अनास्रवं तु क्लिष्टादनन्तरं सर्वथा नोत्पद्यते /

[444|16-444|17] समापत्तिकालं प्रत्येतदुक्तम् /

[444|17-444|18] शुद्धकात् क्लिष्टाच्च समनन्तरं स्वभूमिकमेव क्लिष्टमुत्पद्यते नान्यभूमिकमिति /

[444|19] च्युतौ तु शुद्धकात् क्लिष्टं सर्वं

[444|20] च्युतिकाले तु उपपत्तिलाभिकाच्छुद्धकादनन्तरं सर्वभूमिकं क्लिष्टमुत्पद्यते /

[444|21] क्लिष्टात्तु नोत्तरम् // vakk_8.16 //

[445|01] क्लिष्टात्तु ध्यानारूप्यादनन्तरं च्युतिकाले स्वाधरभूमिकं क्लिष्टमुत्पद्यते /

[445|01-445|02] नोर्ध्वभूमिकम् /

[445|02-445|03] न च सर्वस्माच्छुद्धकादनाश्रवं समापत्तिद्रव्यमुत्पद्यते /

[445|03] किं तर्हि /

[445|04] चतुर्धा शुद्धकं हानभागीयादि

[445|05] हानभागीयं विशेषभागीयं स्थितिभागीयं निर्वेधभागीयमिति चतुर्विधं शुद्धकम् /

[445|06] भवाग्रं तु त्रिविधमन्यत्र विशेषभागीयात् / किमस्य लक्षणम् /

[445|07-445|08] यथाक्रमम् / क्लेशोत्पत्तिस्वभूम्यूर्ध्वानास्रवानुगुणं हि तत् // vakk_8.17 //

[445|09-445|10] क्लेशोत्पत्त्यनुगुणं हानभागीयं स्वभूम्यनुगुणं स्थितिभागीयमूर्ध्वभूम्यनुगुणं विशेषभागीयमनास्रवानुगुणं निर्वेधभागीयम् /

[445|10] तस्मादनास्रवमुत्पद्यते /

[445|11] अथैषां चतुर्णा कति कस्मादनन्तरमुत्पद्यन्ते /

[445|12] द्वे त्रीणि त्रीणि चैकं च हान भागाद्यनन्तरम् /

[445|13] हानभागीयं हानभाक् / तस्मादनन्तरं द्वे उत्पद्येते / हानिस्थितिभागीये /

[445|13-445|14] स्थितिभागीयानन्तरं त्रीण्यन्यत्र निर्वेधभागीयात् /

[445|14-445|15] विशेषभागीयादनन्तरं त्रीण्यन्यत्र हानभागीयात् निर्वेधभागीयादनन्तरं तदेवैकमिति /

[445|16] कथं व्युत्क्रान्तकसमापत्तिरुत्पद्यते /

[445|17] गत्वागम्य द्विधा भूमीरष्टौ श्लिष्टैकलङ्घिताः // vakk_8.18 //

[445|18] व्युत्क्रान्तकसमापत्तिर्विसभागतृतीयगा /

[445|19] गत्वेत्यनुलोमं समापद्य / आगम्येति प्रतिलोमं समापद्य /

[445|19-446|01] द्विधेति सास्रवानास्रवा भूमीः /

[446|01] अष्टाविति ध्यानारुप्यसमापत्तीः / श्लिष्टा इत्यनुक्रमेण /

[446|01-446|02] एकलङ्घिता इत्येकामेकामुत्क्रम्य /

[446|02-446|03] सास्रवा अष्टौ भूमिरनुलोमप्रतिलोमसमापत्तितो निर्जित्य अनास्रवाश्च सप्त /

[446|03-446|04] पश्चात्सास्रवात् प्रथमाद्ध्यानात् सास्रवं तृतीयं समापद्यते /

[446|04] तस्मादाकाशानन्त्यायतनं तस्मादाक्ंइचन्यावतनम् /

[446|04-446|05] एवं पुनः प्रतिलोमं निर्जित्य अनास्रवा अप्येकलङ्घिता अनुलोमप्रतिलोमं च समापद्यते /

[446|06] अयं प्रयोगो व्युत्क्रान्तकसमापत्तेः /

[446|06-446|07] यदा तु प्रथमात्सास्रवात् तृतीयमनास्रवं ध्यानं समापद्यते तस्मात्सास्रवमाकाशानन्त्यायतनं तस्मादनास्रवमाकिञ्चन्यायतनम् /

[446|08] एवं पुनः प्रतिलोमम् / तदा विसभागतृतीयद्रव्यगमनादभिनिष्पन्ना भवति /

[446|08-446|09] अतिविप्रकृष्टत्वान्न चतुर्थी समापद्यते /

[446|09-446|10] तां च त्रिषु द्वीपेषु असमयविमुक्त एवार्हन्नुत्पादयति /

[446|10] निःक्लेशत्वात्समाधिवशित्वाच्च /

[446|10-446|11] दृष्टिप्राप्तस्य यद्यपि तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् समाधौ वशित्वं न तु निष्क्लेशः /

[446|11-446|12] समयविमुक्तो यद्यपि निःक्लेशो नत्वस्य समाधौ वशित्वमिति /

[446|13] केनाश्रयेण कति ध्यानारुप्याः संमुखीक्रियन्ते /

[446|14] स्वाधोभूम्याश्रया एव

[446|15] ध्यानाश्रया एव

[446|16] ध्यानारूप्याः

[446|17] भवाग्रं भवाग्रे च संमुखीक्रियते अधश्च यावत्कामधातौ /

[446|17-446|18] शेषाणि स्वस्यां भूमावधश्चेति /

[446|18-446|19] किं कारणमूर्ध्वोपपन्नो नाधरां समापत्ति संमुखीकरोति /

[446|19] तस्मात्तस्य

[446|20] वृथाऽधरम् // vakk_8.19 //

[446|21] नहि तस्याधरेण समापत्तिद्रव्येण किञ्चित् प्रयोजनं विधीयते / [445|21-446|21] निहीनत्वात् /

[446|22] उत्सर्ग कृत्वा ऽपवादं करोति

[446|23] आर्याकिञ्चन्यसांमुख्यात् भवाग्रे त्वास्रवक्षयः /

[446|24] भवाग्रे तूपपन्नस्यानास्रवाकिञ्चन्यायतनसंमुखीभावादास्रवक्षयो भवति /

[446|24-446|25] कथं तत्रोपपन्नस्य तत्संमुखीभावः /

[446|25] स्वस्याभावात्तस्य चाभ्यासात् /

[447|01] अथैषां ध्यानारूप्याणां किमालम्बनम् /

[447|02] सतृष्णाः स्वभवालम्बाः

[447|03] आस्वादनासंप्रयुक्ताः स्वभूमिकं भवमालम्बन्ते / भवग्रहणेन सास्रवं वस्तु गृह्यते /

[447|04] नाधरमालम्बन्ते वीतरागत्वान्नोत्तरं तृष्णापरिछिन्नत्वात् भूमीनाम् /

[447|04-447|05] नानास्रवं कुशलत्वप्रसङ्गादिति /

[447|06] ध्यानं सद्विषयं शुभम् // vakk_8.20 //

[447|07] कुशलं ध्यानं शुभकमनास्रवं च / तत् सर्वालम्बनं यत्किञ्चिदस्ति संस्कृतमसंस्कृतं वा /

[447|08] न मौलाः कुशलारूप्याः सास्रवाधरगोचराः /

[447|09-447|10] मौलानां कुशलारूप्याणामधोभूमिकं सास्रवं वस्तु नालम्बनं स्वोर्ध्वभूम्यालम्बनत्वात् /

[447|10] अनास्रवं त्वालम्बनम् /

[447|10-447|11] सर्वान्वयज्ञानपक्ष्यो न धर्मज्ञानपक्षो नाधोभूमिनिरोधः /

[447|11] सामन्तकानन्तर्यमार्गाणां त्वधरा भूमिरालम्बनम् /

[447|11-447|12] एषां च पुनस्त्रिविधानां ध्यानानां रूप्यारूप्याणाम्

[447|13] अनास्रवेण हीयन्ते क्लेशाः

[447|14] न शुद्धकेन / कुत एव क्लिष्टेन / वीतरागत्वान्नाधः /

[447|14-447|15] तस्यैव तदप्रतिपक्षत्वान्न स्वभूमौ /

[447|15] विशिष्टतरत्वान्नोर्ध्वमिति /

[447|16] समन्तकेन च // vakk_8.21 //

[447|17] ध्यानारूप्यसामन्तकेन च क्लेशाः प्रहीयन्ते शुद्धकेनापि / अधोभूमिप्रतिपक्षत्वात् /

[447|18] कति पुनः सामन्तकानि /

[447|19] अष्टौ सामन्तकान्येषां

[447|20] एकैकस्यैकैकं येन तत्प्रवेशः / किं तान्यपि त्रिविधानि तथैव च तेषु वेदना /

[447|21] नेत्युच्यते /

[447|22] शुद्धादुःखासुखानि हि /

[448|01-448|02] शुद्धकानि च तान्युपेक्षेन्द्रियसंप्रयुक्तानि च यन्तबाह्यत्वादधोभूम्युद्वेगानपगमात् वैराग्यपथत्वाच्च नास्वादनासंप्रयुक्तानि /

[448|03] आर्यं चाद्यं

[448|04-448|05] आद्यं सामन्तकमनागम्यं तच्छुद्धकं चानास्रवं च यद्यपि सामन्तकचित्तेन प्रतिसंधिबन्धः क्लिष्टो भवति /

[448|05] समाहितस्य तु क्लिष्टत्वं प्रतिषिध्यते /

[448|06] त्रिधा केचित्

[448|07] केचित्पुनरिच्छन्ति /

[448|07-448|08] आस्वादनासंप्रयुक्तमप्यनागम्यं सामन्तकं चोच्यते ध्यानान्तरं च /

[448|08] किमिदमेकार्थमाहोस्विन्नानार्थम् / सामन्तकं हि वैराग्यमार्गः /

[448|09] अतर्क ध्यानमन्तरम् // vakk_8.22 //

[448|10] ध्यानमेव हि वितर्कासंप्रयुक्तं ध्यानान्तरं ध्यानविशेषत्वात् /

[448|10-448|11] अत एव द्वितीयादिषु ध्यानेषु न व्ययस्थाप्यते विशेषाभावादिति /

[448|11] तत्पुनर्ध्यानान्तरं

[448|12] त्रिधा

[448|13] आस्वादनासंप्रयुक्तम् शुद्धकमनास्रवं च /

[448|14] अदुःखासुखं तच्च

[448|15] नात्र सुखं दुःखमित्यदुःखासुखमुपेक्षेन्द्रियसंप्रयुक्तमित्यर्थः /

[448|15-448|16] न प्रीतिसंप्रयुक्तं साभिसंस्कारवाहित्वात् /

[448|16] अत एव दुःखा प्रतिपत् /

[448|16-448|17] तस्य तर्हि ध्यानान्तरस्य कः फलविशेषः /

[448|17] तद्धि

[448|18] महाब्रह्मफलं च तत् /

[448|19] तां हि ध्यानान्तरिकां भावयित्वा महाब्रह्मा भवति /

[448|19-448|20] पुनः सर्वसमाधीन् संकलय्य त्रयः समाधयः उक्ताः सूत्रे /

[448|20] सवितर्कः सविचारः समाधिः / अवितर्को विचारमात्रः /

[449|01] अवितर्को ऽविचार इति /

[449|01-449|02] तत्र ध्यानान्तरं तावदवितर्को विचारमात्रः समाध्हिरिति ज्ञापितम् /

[449|02] वितर्कमात्रप्रतिषेधात् / ततः

[449|03] सवितर्कविचारोऽधःसमाधिः

[449|04] तस्माद्ध्यानान्तरादधःसमाधिः सवितर्कः सविचारः / प्रथमं ध्यानमनागम्यं च /

[449|05] परतो ऽद्वयः // vakk_8.23 //

[449|06] नात्र द्वयमस्तीत्यद्वयः / परेण तु ध्यानान्तरात्समाधिरवितर्को ऽविचारः /

[449|06-449|07] द्वितीयध्यानसामन्तकाद्यावत् भवाग्रम् /

[449|07] पुनस्त्रयः उक्ताः /

[449|07-449|08] शून्यतासमाधिरप्रणिहित आनिमित्तश्च /

[449|08] तत्र

[449|09] आनिमित्तः समाकारैः

[449|10] निरोधसत्याकारैः संप्रयुक्तः समाधिरानिमित्तश्चतुराकारः /

[449|10-449|11] निर्वाणं हि दशनिमित्तापगतत्वादनिमित्तम् /

[449|11] तदालम्बनः समाधिरानिमित्तः /

[449|11-449|12] पञ्चविषयस्त्रीपुरुषत्रिसंस्कृतलक्षणनिमित्तानि दश /

[449|13] शून्यतानात्मशुन्यतः /

[449|14] प्रवर्तते

[449|15] अनात्मशून्यताकाराभ्यां संप्रयुक्तः शून्यतासमाधिद्वर्च्याकारः /

[449|16] अप्रणिहितः सत्याकारैरतः परैः // vakk_8.24 //

[449|17] परैः शेषैः सत्याकारैः संप्रयुक्तः समाधिप्रणिहितो दशाकारः /

[449|17-449|18] अनित्यदुःखतद्धेतुभ्य उद्वेगात् मार्गस्य च कोलोपमतया ऽवश्यत्याज्यत्वात्तदाकारः समाधिरप्रणिहितः /

[450|01] तदतिक्रमाभिमुखत्वात् शून्यतानात्मताभ्यां तु नोद्वेगो निर्वाणसामान्यात् /

[450|01-450|02] त एते त्रयः समाधयो द्विविधाः /

[450|03] शुद्धामलाः

[450|04] शुद्धकाश्चानास्रवाश्च / लौकिकलोकोत्तरत्वात् / लौकिका एकादशसु भूमिषु /

[450|05] लोकोत्तरा यत्र मार्गः /

[450|06] निर्मलास्तु ते विमोक्षमुखत्रयम् /

[450|07] अनास्रवास्त्वेते त्रयः समाधयस्त्रीणि विमोक्षमुखान्युच्यन्ते /

[450|07-450|08] शून्यता विमोक्षमुखमप्रणिहितमानिमित्तं विमोक्षमुखमिति /

[450|08] मोक्षद्वारत्वात् / पुनश्चोच्यन्ते /

[450|09] शून्यताशून्यताद्याख्यास्त्रयो ऽपरसमाधयः // vakk_8.25 //

[450|10] शून्यताशून्यता अप्रणिहिताप्रणिहितः आनिमित्तानिमित्तश्च /

[450|10-450|11] शून्यताद्यालम्बनत्वात्तन्नाम /

[450|11] तेषां पुनः

[450|12] आलम्बेते अक्षैक्षं द्वौ शून्यतश्चाप्यनित्यतः /

[450|13] अशैक्षं समाधिं द्वावपरसमाधी आलम्बेते /

[450|13-450|14] शून्यताशून्यता अशैक्षं शून्यतासमाधिमालम्बते शून्यताकारेण /

[450|14-450|15] अप्रणिहिताप्रणिहितो ऽप्यशैक्षमप्रणिहितमनित्याकारेण /

[450|15-450|16] न दुःखतो न हेत्वादितो ऽनास्रवस्यातल्लक्षणत्वान्न मार्गाकारैः दूषणीयत्वात् /

[450|17] आनिमित्तानिमित्तस्तु शान्ततोऽसंख्यया क्षयम् // vakk_8.26 //

[450|18-450|19] आनिमित्तानिमित्तस्तु समाधिरशैक्षस्यानिमित्तस्याप्रतिसंख्यानिरोधमालम्बते /

[450|19] शान्ताकारेण / अनास्रवस्य प्रतिसंखयानिरोधाभावात् /

[450|19-450|20] न निरोधप्रणीतनिःसरणाकारैरनित्यतानिरोधसाधारणत्वादव्याकृतत्वा दविसंयोगाच्च /

[450|20-450|21] एकान्तेन चैते परसमाधयः

[450|22] सास्रवाः

[451|01] आर्यमार्गद्वेषित्वात् नह्येवमनास्रवा इति / कुत्रोत्पद्यन्ते /

[451|02] नृषु

[451|03] मनुष्येष्वेव न देवेषु / कस्योत्पद्यन्ते /

[451|04] अकोप्यस्य

[451|05] नान्यस्यार्हतः / कतिभूमिकाः /

[451|06] सप्तसामन्तवर्जिताः /

[451|07] सप्त सामन्तकानि हित्वान्यास्वेकादशसु भूमिषु /

[451|07-451|08] कामधात्वनागम्यध्यानान्तरध्यानारुप्येषु /

[451|08] पुनश्चतस्रः समाधिभावना उच्यन्ते /

[451|08-451|09] अस्ति समाधिभावना आसेविता भाविता वहुलीकृता दृष्टधर्मसुखविहाराय संवर्तते" इति विस्तरः /

[451|09] तत्र

[451|10] समाधिभावना ध्यानं शुभमाद्यं सुखाय हि // vakk_8.27 //

[451|11] कुशलं प्रथमं शुद्धकमनास्रवं वा दृष्टधर्मसुखविहाराय समाधिभावना /

[451|11-451|12] तदादिकत्वादन्यान्यपि ज्ञेयानि /

[451|12-451|13] नावश्यं संपरायसुखविहारायापरिहिणोर्ध्वोपपन्नपरिनिर्वृतानां तदभावात् /

[451|14] दर्शनायाक्ष्यभिज्ञेष्टा

[451|15] दिव्यचक्षुरभिज्ञा ज्ञानदर्शनाय समाधिभावना /

[451|16] धीभेदाय प्रयोगजाः /

[451|17] प्रयोगजाः सर्वे गुणास्त्रैधातुका अनास्रवाः प्रज्ञाप्रभेदाय समाधिभावना /

[451|18] वज्रोपमोऽन्त्ये यो ध्याने सास्रवक्षयभावना // vakk_8.28 //

[452|01] यश्चतुर्थध्याने वज्रोपमः समाधिः स आस्रवक्षयाय समाधिभावना /

[452|01-452|02] आत्मोपनायिकी किलैषा भगवतो धर्मदेशना /

[452|02] अतश्चतुर्भ्य एवाह /

[452|02-452|03] कृतः समाधीनां कालगतो निर्देशः /

[452|04] इदानीं समाधिसंनिश्रितानां गुणानां निर्देशकाल इति व्याख्यायन्ते

[452|05] अप्रमाणानि चत्वारि

[452|06] मैत्री करुणा मुदितोपेक्षा च / अप्रमाणसत्त्वालम्बनत्वात् / किमर्थं चत्वार्येव /

[452|07] व्यापादादिविपक्षतः /

[452|08] व्यापादविंहिसा ऽरतिकामरागव्यापादबहुलानां तत्प्रहाणाय चत्वारि यथासंख्यम् /

[452|09] अशुभोपेक्षयोः कामरागप्रतिपक्षत्वे को विशेषः /

[452|09-452|10] वर्णरागस्याशुभा मैथुनरागस्योपेक्षेति वैभाषिकाः /

[452|10] एवं तु युज्यते /

[452|10-452|11] मैथूनरागस्याशुभा मातापितृपुत्रज्ञातिरागस्योपेक्षेति /

[452|11] तत्र

[452|12] मैत्र्यद्वेषः

[452|13] अद्वेषस्वभावा मैत्री

[452|14] अपि करुणा

[452|15] करुणाप्येवम् /

[452|16] मुदिता सुमनस्कता // vakk_8.29 //

[452|17] सौमनस्यस्वभावा मुदिता /

[452|18] उपेक्षा ऽलोभः

[452|19] अलोभात्मिकोपेक्षा / कथं व्यापादप्रतिपक्षः / तस्य लोभाकृष्टत्वात् /

[452|19-452|20] उभयस्वभावा त्वसौ युज्यते /

[452|20] एषां तु मैत्र्यादीनां

[453|01] आकारः सुखिता दुःखिता वत /

[453|02] मोदन्तामिति सत्त्वाश्च

[453|03] सुखिता वत सत्त्वा इति मनसिकुर्वन् मैत्रीं समापद्यते /

[453|03-453|05] दुःखिता वत सत्त्वा इति करुणां मोदन्तां वत सत्त्वा इति मुदितां सत्त्वा इत्येव मनसि कुर्वन्नुपेक्षां समापद्यते /

[453|05] माध्यस्थ्यात् / अतद्वतां सुखाधिमोक्षत्वात् कथं न विपरीतत्वं भवति /

[453|06] सन्त्वित्यभिप्रायात् / आशयस्याविपरीतत्वाद्वा ऽधिमुक्तिसंज्ञानात् /

[453|06-453|07] अथवा क एवं विपरीतत्वे दोषः /

[453|07] अकुशलत्वमिति चेत् /

[453|07-453|08] न कुशलमूलत्वाद्व्यापादादिप्रतिपक्षत्वाच्च /

[453|08] उक्त एषामाकारः /

[453|09] कामसत्त्वास्तु गोचरः // vakk_8.30 //

[453|10] कामावचराः सत्त्वा एषामालम्बनम् / तदालम्बनानां व्यापादादीनां प्रतिपक्षत्वात् /

[453|11] यत्तूक्तमेकां दिशमधिमुच्येतेति तद्भाजनेन भाजनगतं दर्शितम् /

[453|11-453|12] कतिभूमिकान्येतानि /

[453|13] ध्यानयोर्मुदिता

[453|14] प्रथमद्वितीयध्यानयोर्मुदिता / सौमनस्यत्वात् /

[453|15] अन्यानि षट्सु

[453|16] अन्यानि त्रीणि अप्रमाणानि षट्सु भूमिषु /

[453|16-453|17] अनागम्ये ध्यानान्तरेध्यानेषु च /

[453|17] सप्रयोगमौलग्रहणात् /

[453|18] केचित्तु पञ्चसु /

[453|19] केचित् पुनः अनागम्यं हित्वा पञ्चस्वेतानीच्छन्ति / दशस्वित्यपरे /

[453|19-453|20] कामधातुं सामन्तकानि च प्रक्षिप्य समाहितासमाहितमौलल्प्रयोगग्रहणात् /

[453|20-453|21] यदुक्तं "व्यापादादिविपक्षत" इति किमप्रमाणैरपि क्लेशग्रहणं भवति /

[453|22] न तैः प्रहाणं

[454|01] मौलध्यानभूमिकत्वादधिमुक्तिमनस्कारत्वात्सत्त्वालम्बनत्वाच्च /

[454|01-454|02] तत्प्रयोगेण तु व्यापादादिविष्कम्भणात्तत्प्रतिपक्षत्वमुक्तम् /

[454|02] प्रहाण दूरीकरणाच्च /

[454|02-454|03] कामधात्वनागम्यभूमिकानि हि मैत्र्यादीनि मौलाप्रमाणसदृशानि संविद्यन्ते /

[454|03-454|04] तैस्तान्विष्कम्भ्य प्रहाणमार्गैः प्रजहाति /

[454|04] ततो वीतरागावस्थायां मौलाप्रमाणलाभात् /

[454|04-454|05] बलवत्प्रत्ययलाभे ऽपि तैरनाधृष्यो भवति /

[454|05] कथं पुनरादिकर्मिको मैत्र्यां प्रयुज्यते /

[454|05-454|07] यथा सुखितमात्मानं मन्यते परान्वा शृणोति बुद्धबोधिसत्त्वार्यश्रावकांस्तथा सत्त्वानां तत्सुखमधिमुच्यते एवं सुखिता वत सन्तु सत्त्वा इति /

[454|07-454|08] न चेच्छक्नोति क्लेशस्योद्भतवृत्तित्वात् स मित्रपक्षं त्रिधा भित्त्वा ऽधिमात्रे तत्सुखमधिमुच्यते /

[454|08-454|09] ततो मध्ये मृदौ च /

[454|09] तेषु चेत्समां मैत्रीं लभते तत उदासीनपक्षे /

[454|09-454|10] ततः शत्रूपक्षं त्रिधा भित्त्वा मृदौ तत् सुखमधिमुच्यते /

[454|10] ततो मध्ये ऽधिमात्रे च /

[454|10-454|11] ततश्चेदधिमात्र इव मित्रपक्षे सुखाधिमोक्षो न व्यावर्तते /

[454|11-454|12] ततः क्रमेण ग्रामराष्ट्रसुखाधिमोक्षो यावदेकां दिशं यावत्सर्व लोकं मैत्र्या स्फुरति /

[454|12-454|13] यस्तु सर्वगुणग्राही समैत्रीं क्षिप्रमुत्पादयति /

[454|13-454|14] शक्यं हि समुच्छिन्न कुशलमूले ऽपि गुणग्राहिणा भवितुं प्रत्येकबुद्धे च दोष ग्राहिणा पूर्वं पुण्यापुण्यफलसंदर्शनात् /

[454|14-454|16] एवं करुणायां मुदितायां च प्रयुज्यते अमी सत्त्वा बहुविधव्यसनीधनिमग्ना अप्येवं दुःखाद्विमुच्येरन् अप्येवातिप्रमोदेरन्नित्यधिमुच्यमान उपेक्षां तूदासीनपक्षादारभते /

[454|16-454|17] एतानि चाप्रमाणानि

[454|18] नृष्वेव जन्यन्ते

[454|19] मनुष्येषूत्पाद्यन्ते / नान्यत्र /

[454|20] किं पुनर्य एकेनाप्रमाणेन समन्वागतः सो ऽवश्यं सर्वैः / किन्तु

[454|21] त्र्यन्वितो ध्रुवम् // vakk_8.31 //

[454|22] तृतीयचतुर्थध्यानोपपन्नो मुदितया न समन्वागतो भवति /

[454|22-454|23] त्रिभिस्त्वप्रमाणलाभी नित्यं समन्वागतो भवति /

[454|24] अष्टौ विमोक्षाः

[455|01] रूपी रूपाणि पश्यतीति प्रथमो विमोक्षः /

[455|01-455|02] अध्यात्मरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यतीति द्वितीयः /

[455|02-455|03] शुभं विमोक्षं कायेन साक्षात्कृत्वोपसंपद्य विहरतीति तृतीयः /

[455|03] चत्वार आरुप्याः / संज्ञावेदितनिरोधश्चाष्टमः / तेषां

[455|04] प्रथमावशुभा

[455|05] प्रथमौ द्वौ विमोक्षावशुभास्वभावौ /

[455|05-455|06] विनीलकाद्याकारत्वात् /

[455|06] अत एतयोरशुभावन्नयो वेदितव्यः / एतौ च

[455|07] ध्यानयोर्द्वयोः /

[455|08] प्रथमद्वितीययोर्ध्यानयोर्नान्यस्यां भूमौ /

[455|08-455|09] कामावचरप्रथमध्यानभूमिकयोर्वर्णरागयोः प्रतिपक्षेण यथासंख्यम् /

[455|10] तृतीयो ऽन्त्ये

[455|11] शुभो विमोक्षश्चतुर्थध्याने /

[455|12] स चालोभः

[455|13] सो ऽप्यलोभस्वभावो नत्वशूभास्वभावः / शुभाकारत्वात् /

[455|13-455|14] सपरिवारास्त्वेते पञ्चस्कन्धस्वभावाः /

[455|14] आरुप्यविमोक्षास्तु

[455|15] शुभारुप्याः समाहिताः // vakk_8.32 //

[455|16-455|17] कुशलाः समाहिता एव चारूप्यविमोक्षाख्यां लभन्ते न क्लिष्टा नाप्यसमाहितास्तद्यथामरणभवे /

[455|17] अन्यदाप्यसमाहिताः सन्तीत्यपरे /

[455|17-455|18] सामन्तकविमुक्ति मार्गा अपि विमोक्षाख्यां लभन्ते /

[455|18] नानन्तर्यमार्गा अधरालम्बनत्वात् /

[455|18-455|19] वैमुख्यार्थो हि विमोक्षार्थ इति /

[455|20] निरोधस्तु समापत्तिः

[456|01] संज्ञावेदितनिरोधस्तु अष्टमो विमोक्षो निरोधसमापत्तिः / सा च पूर्व निर्दिष्टा /

[456|02] संज्ञावेदितवैमुख्यात्सर्वसंस्कृताद्वा / समापत्त्यावरणविमोक्षणाद्विमोक्ष इत्यपरे /

[456|03] तां तु समापद्यन्ते /

[456|04] सूक्ष्मसूक्ष्मादनन्तरम् /

[456|05] भवाग्रं हि संज्ञा सूक्ष्मं तत् पुनः सूक्ष्मतरं कृत्वा निरोधं समापद्यन्ते / समापन्नानां तु

[456|06] स्वशुद्धकाधरार्येण व्युत्थानं चेतसा ततः // vakk_8.33 //

[456|07-456|08] भावाग्रिकेण वा शुद्धकेन चेतसा ततो व्युत्थानं भवत्याकिञ्चन्यायतन भूमिकेन वा सास्रवेण /

[456|08-456|09] तदेवं तस्याः सास्रवं समापत्तिचित्तं भवति सास्रवानान्तर्य तु व्युत्थानचित्तमिति /

[456|09] एषां च विमोक्षाणां

[456|10] कामाप्तदृश्यविषयाः प्रथमाः

[456|11] कामावचरमेषां रूपायतनमालम्बनममनोज्ञं मनोज्ञं च यथायोगम् /

[456|12-456|13] ये त्वरूपिणः / ते ऽन्वयज्ञानपक्षोर्ध्वस्वभूदुःखादिगोचराः // vakk_8.34 //

[456|14-456|15] आरूप्यविमोक्षाणां स्वभूमिकोर्ध्वभूमिकं दुःखं तद्धेतुनिरोधौ चालम्बनं सर्वश्चान्वयज्ञानपक्षो मार्गः /

[456|15] अप्रतिसंख्यानिरोधश्चेति वक्तव्यमाकाशं चैकस्येति /

[456|16] कस्मान्न तृतीये ध्याने विमोक्षः /

[456|16-456|17] द्वितीयध्यानभूमिकवर्णरागाभावात् सुखमण्डेञ्जितत्वाच्च /

[456|17] तस्माच्छुभं विमोक्षमुत्पादयति /

[456|17-456|18] अशुभया लीनं संततिं प्रमोदयितुं जिज्ञासनार्थं वा /

[456|18] कच्चिदशुभाविमोक्षौ निष्पन्नाविति /

[456|18-456|19] एवं च पुनस्तौ निष्पन्नौ भवतो यदि शुभतो ऽपि मनसि कुर्वतः क्लेशो नोत्पद्यत इति /

[456|20] द्वाभ्यां हि कारणाभ्यां योगिनो विमोक्षादीनुत्पादयन्ति /

[456|20-456|21] क्लेशदूरीकरणार्थं समापत्तिवशित्वार्थं च /

[456|21] अरणादिगुणाभिनिर्हाराय आर्यायाश्चर्द्धेः /

[456|21-456|22] सा पुनर्यया वस्तुपरिणामाधिष्ठानायुरुत्सर्गादीनि क्रियन्ते /

[456|22-456|23] कस्मात्तृतीयाष्टमयोरेव साक्षात्करणमुक्तं नान्येषाम् /

[456|23-456|24] प्रधानत्वाद्धातुभूमिपर्यन्तावस्थितत्वाच्च /

[457|01] अभिभ्वायतनान्यष्टौ

[457|02-457|03] अध्यात्मं रूपसंज्ञी वहिर्धा रूपाणि पश्यति परीत्तानि सुवर्णानि दुर्वर्णानि तानि खलु रूपाण्यभिभूयजानात्यभिभूय पश्यतीत्येवंसंज्ञी भवतीदं प्रथममभिभ्वायतनम् /

[457|04] एवमधिमात्राणि / अध्यात्ममरूपसंज्ञ्येवमेव / इत्येतानि चत्वारि /

[457|04-457|05] अध्यात्ममरूपसंज्ञ्येव पुनर्नीलपीतलोहितावदातानि पश्यतीत्यष्टौ भवन्ति /

[457|05] तेषां

[457|06] द्वयमाद्यविमोक्षवत् /

[457|07] यथा प्रथमो विमोक्ष एवं द्वे अभिभ्वायतने प्रथमद्वितीये /

[457|08] द्वे द्वितीयवत्

[457|09] यथा द्वितीयो विमोक्ष एवं द्वे अभिभ्वायतने तृतीयचतुर्थे /

[457|10] अन्यानि पुनः शुभविमोक्षवत् // vakk_8.35 //

[457|11] यथा शुभो विमोक्ष एवमन्यानि चत्वारि / अयं तु विशेषः तैर्वैमुख्यमात्रम् /

[457|12] एभिस्त्वालम्बनाभिभवनं यथेच्छमधिमोक्षात् क्लेशानुत्पादाच्च /

[457|13] दश कृत्स्नानि

[457|14] दश कृत्स्नायतनानि निरन्तरकृत्स्नस्फरणात् /

[457|14-457|15] पृथिव्यप्तेजोवायुनीलपीतलोहितावदातकृत्स्नानि /

[457|15] आकाशविज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्ने च / तेषाम्

[457|16] अलोभाष्टौ

[457|17] प्रथमान्यष्टावलोभस्वभावानि

[457|18] ध्याने ऽन्त्ये

[457|19] चतुर्थ एव ध्याने /

[458|01] गोचरः पुनः /

[458|02] कामाः

[458|03] कामावचररूपायतनमेषा मालम्बनम् / वायोः स्प्रष्टव्यायतन मित्येके /

[458|04] द्वे शुद्धकारुप्ये

[458|05] द्वे पश्चिमे कृत्स्ने शुद्धकारूप्यस्वभावे /

[458|06] स्वचतुःस्कन्धगोचरे // vakk_8.36 //

[458|07] स्वभूमिकाश्चत्वारः स्कन्धा अन्योरालम्बनम् /

[458|07-458|08] विमोक्षप्रावेशिकान्यभिभ्वायतनानि /

[458|08] अभिभ्वायतनप्रावेशिकानि कृत्स्नायतनानि / उत्तरोत्तरविशिष्टत्वात् /

[458|09-458|10] सर्वाणि चैतानि विमोक्षादीनि पृथग्जनार्यसांतानिकानि स्थापयित्वा निरोधविमोक्षम् /

[458|11] निरोध उक्तः

[458|12] निरोधविमोक्षः पूर्वमेवोक्तः सर्वैः प्रकारैः /

[458|13] वैराग्यप्रयोगाप्तं तु शेषितम् /

[458|14] निरोधादन्यानि विमोक्षादीनि वैराग्यलाभिकानि प्रायोगिकाणि च /

[458|14-458|15] उचितानुचितत्वात् /

[458|16] त्रिधात्वाश्रयमारूप्यसंज्ञं शेषं मनुष्यजम् // vakk_8.37 //

[458|17] आरुप्यविमोक्षा आरुप्यकृत्स्ने च त्रैधातुकाश्रयाणि शेषं मनुष्याश्रयमेव /

[458|18] उपदेशसामर्थ्येनोत्पादनात् / कथं रूपारुप्यधात्वोरारूप्यध्यानविशेषोत्पादनम् /

[458|19] त्रिभिः कारणैर्ध्यानारूप्यसमापत्तीनामुपपत्तिर्हेतुकर्मधर्मताबलैः / तत्र

[458|20] हेतुकर्मबलाद्धात्वोरारूप्योत्पादनं द्वयोः /

[459|01] द्वयो रूपारूप्यधात्वोरारूप्यसमापत्त्युत्पादनम् /

[459|01-459|03] हेतुबलादासन्नाभीक्ष्णाभ्यासात् कर्मबलाच्चोर्ध्वभूमिकस्यापरपर्यायवेदनीयस्य कर्मणः प्रत्युपस्थितविपाकत्वात् /

[459|03] नह्यधस्तादवीत रागेणोर्ध्व शक्यमुत्पत्तुमिति /

[459|04] ध्यानानां रूपधातौ तु ताभ्यां धर्मतयापि च // vakk_8.38 //

[459|05-459|06] रूपधातौ ध्यानोत्पादनमेताभ्यां हेतुकर्मबलाभ्यां धर्मतया च संवर्तनीकाले /

[459|06] तदानीं हि सर्वस्त्त्वा एवाधरभूमिकास्तद्ध्यानमुत्पादयन्ति /

[459|06-459|07] कृत्स्नानां धर्माणामुद्भूतवृत्तित्वात् /

[459|07] कियच्चिरं पुनरयं सद्धर्मः स्थास्यति /

[459|07-459|08] यत्रेमे ईदृशानाम् धर्माणां प्रकाराः प्रज्ञायन्ते /

[459|09] सद्धर्मो द्विविधः शास्तुरागमाधिगमात्मकः /

[459|10] तत्रागमः सूत्रविनयाभिधर्मा अधिगमो बोधिपक्ष्या इत्येष द्विविधः सद्धर्मः /

[459|11] धातारस्तस्य वक्तारः प्रतिपत्तार एव च // vakk_8.39 //

[459|12] आगमस्य हि धारयितारो वक्तारः / अधिगमस्य प्रतिपत्तारः /

[459|12-459|13] अतो यावदेते स्थास्यन्ति तावत्सद्धर्म इति वेदितव्यम् /

[459|13] तेषां तु वर्षसहस्र मवस्थानमाहुः /

[459|14] अधिगमस्यैवम् / आगमस्य तु भूयांसं कालमित्यपरे /

[459|15] यो ऽयमिह शास्त्रे ऽभिधर्म उक्तः किमेष एव शास्त्राभिधर्मो देशितः /

[459|16-459|19] काश्मीरवैभाषिकनीतिसिद्धः प्रायो मया ऽयं कथितो ऽभिधर्मः / यद्दुर्गृहीतं तदिहास्मदागः सद्धर्मनीतौ मनयः प्रमाणम् // vakk_8.40 //

[460|01-460|02] प्रायेण हि काश्मीरवैभाषिकाणां नीत्यादिसिद्ध एषो ऽस्माभिरबिधर्म आख्यातः /

[460|02] यदत्रास्माभिर्दुर्गृहीतं सो ऽस्माकमपराधः /

[460|02-460|03] सद्धर्मनीतौ तु पुनर्बुद्धा एव प्रमाणं बुद्धपुत्राश्च /

[460|04-460|07] निमीलिते शास्तरि लोकचक्षुषि क्षयं गते साक्षिजने च भूयसा / अदृष्टतत्त्वैर्निरवग्रहैः कृतं कुतार्किकैः शासनमेतदाकुलम् // vakk_8.41 //

[460|07-460|11] गते ऽथ शान्तिं परमां स्वयंभुवि स्वयंभुवः शासनधुर्धरेषु च / जगत्यनाथे गुनघातिभिर्मतैः निरङ्कुशैः स्वैरमिहाद्य चर्यते // vakk_8.42 //

[460|12-460|13] इति कण्ठगतप्राणं विदित्वा शासनं मुनेः / बलकालं मलानां च न प्रमाद्यं मुमुक्षुभिः // vakk_8.43 //

=====================================================================

[460|14] // अभिधर्मकोशभाष्ये समापत्तीनिर्देशो नामाष्टमकोशस्थानमिति //

नवमं कोशस्थानम्

=====================================================================

नमो बुद्धाय

=====================================================================

[461|02] किं खल्वतो ऽन्यत्र मोक्षो नास्ति / नास्ति /

[461|02-461|03] किं कारणम् /

[461|03] वितथात्मदृष्टिनिविष्टत्वात् /

[461|03-461|04] नहि ते स्कन्धसंतान एवात्मप्रज्ञप्तिं व्यवस्यन्ति /

[461|04] किं तर्हि /

[461|04-461|05] द्रव्यान्तरमेवात्मानं परिकल्पयन्ति आत्मग्राहप्रभवाश्च सर्वक्लेशा इति /

[461|05-461|06] कथं पुनरिदं गम्यते स्कन्धसंतान एवेदमात्माभिधानं वर्तते नान्यस्मिन्नभिधेय इति /

[461|06] प्रत्यक्षानुमानाभावात् /

[461|06-461|07] ये हि धर्माः सन्ति तेषां प्रत्यक्षमुपलब्धिर्भवत्यसत्यन्तराये /

[461|07] तद्यथा षण्णां विषयाणां मनसश्च / अनुमानं च /

[461|08] तद्यथा पञ्चानामिन्द्रियाणाम् / तत्रेदमनुमानम् /

[461|08-461|09] सति कारणे कारणान्तरस्याभावे कार्यस्याभावो दृष्टो भावे च पुनर्भाविस्तद्यथाङ्कुरस्य /

[461|09-461|11] सत्येव चाभासप्राप्ते विषये मनस्कारे च कारणे विषयग्रहणस्याभावो दृष्टः पुनश्च भावो ऽन्धवधिरादीनामनन्धावधिरादीनां च /

[461|11-461|12] अतस्तत्रापि कारणान्तरस्याभावो भावश्च निश्चीयते /

[461|12] यच्च तत्कारणान्तरं तदिन्द्रियमित्येतदनुमानम् /

[461|12-461|13] न चैवमात्मनो ऽस्तीति नास्त्यात्मा /

[461|14] यत्त्र्हि वात्सीपुत्रियाः पुद्गलं सन्तिमिच्छन्ति / विचार्यं तावदेतत् /

[461|14-461|15] किं ते द्रव्यत इच्छन्त्याहोस्वित् प्रज्ञप्तितः /

[461|15] किं चेदं द्रव्यत इति किं वा प्रज्ञप्तितः /

[461|16] रूपादिवत् भावान्तरं चेत् द्रव्यतः /

[461|16-461|17] क्षीरादिवत् समुदायश्चेत् प्रज्ञप्तितः /

[461|17] किं चातः / यदि तावत् द्रव्यतः /

[461|17-461|18] संभिन्न स्वभावत्वात् स्कन्धेभ्यो ऽन्यो वक्तव्य इतरेतरस्कन्धवत् /

[461|18] कारणं चास्य वक्तव्यम् / असंस्कृतो वा /

[461|19] अतस्तीर्थिकदृष्टिप्रसङ्गो निष्प्रयोजनत्वं च / अथ प्रज्ञप्तितः / वयमप्येवं त्रूमः /

[461|20] नैव हि द्रव्यतो ऽस्ति नापि प्रज्ञप्तितः / किं तर्हि /

[461|20-461|21] आध्यात्मिकानुपात्तान्वर्त्तमानान् स्कन्धानुपादाय पुद्गलः प्रज्ञप्यते /

[461|21-461|22] तदिदमन्धवचनमनुन्मीलितार्थं न बुध्यामहे /

[461|22] किमिदमुपादायेति /

[461|22-461|23] यद्ययमर्ह्तः स्कन्धानां लक्ष्यते तेष्वेव पुद्गलप्रज्ञप्तिः प्राप्नोति /

[461|23] यथा रूपादीनालम्व्य तेष्वेव क्षीरप्रज्ञप्तिः /

[461|23-461|24] अथायमर्थः स्कन्धान् प्रतीयेति /

[461|24] स्कन्धानां पुद्गलप्रज्ञप्तिकारणत्वात् / स एव दोषः /

[प्46।124-46125] न स एवं प्रज्ञप्यते /

[461|25] कथं तर्हि यथेन्धनमुपादायाग्निः /

[461|25-462|01] कथं चेन्धनमुपादायाग्निः प्रज्ञप्यते /

[462|01-462|02] न हि विनेन्धनेनाग्निः प्रज्ञप्यते न चान्य इन्धनादग्निः शक्यते प्रज्ञपयितुं नाप्यनन्यः /

[462|02] यदि हान्यः स्यादनुष्णमिन्धनं स्यात् /

[462|02-462|03] अथानन्यः स्याद्दाह्यमेव दाहकं स्यात् /

[462|03] एवं न च विना स्कन्वैः पुद्गलः प्रज्ञप्यते /

[462|03-462|04] न चान्यः स्कन्धेभ्यः शक्यते प्रतिज्ञातुं शाश्वतप्रसङ्गात् /

[462|04] नाप्यनन्य उच्छेदप्रसङ्गदिति /

[462|05] अङ्ग तावद्ब्रूहि किगिन्धनं को ऽन्निरिति /

[462|05-462|06] ततो ज्ञास्यामः कथमिन्धनमुपादायाग्निः प्रज्ञप्यत इति /

[462|06-462|07] किमत्र वक्तव्यं दाह्यमिन्धनं दाहको ऽग्निः /

[462|07] एतदेवात्र वक्तव्यं किं दाह्यं कोक् दाहक इति /

[462|07-462|08] लोके हि तावदप्रदीप्तं काष्ट्ःआदिकमिन्धनमुच्यते दाह्यं च /

[462|08] प्रदीप्तमग्निर्दाहकश्च /

[462|08-462|09] यच्च भस्वरं चोष्णं च भृशं च तेन हि तदिध्यते ध्यते च /

[462|09] संततिविकारापादानात् /

[462|09-462|10] तच्चोभयमष्टद्रव्यकं तच्चेग्धनं प्रतीत्याग्निरुत्पद्यते /

[462|10-462|11] यथा क्षीरं प्रतीत्य दधि मधु प्रतीत्यशुक्तम् /

[462|11] तस्माधिग्धनमुपादायेत्युच्यते / अन्यश्च स तस्माद्भिन्नकालत्वात् /

[462|11-462|12] यदि चैयं पुद्गलः स्कन्धान् प्रतीत्योत्पद्यते स तेभ्यो ऽन्यश्चानित्यश्च प्राप्नोति /

[462|12-462|14] अथ पुनस्तत्रैव काष्ठादौ प्रदीप्ते यदीष्ण्यं तदग्निस्तत्सहजातानि त्रीणि भूतानीन्धनमिष्यन्ते /

[462|14] तयोरपि सिद्धमन्यत्वं लक्षणभेदात् /

[462|15] उपादायार्थस्तु वक्तव्यः / कथं तदिन्धनमुपादाय सो ऽग्निः प्रज्ञप्यत इति /

[462|16] न हि तत्तस्य कारणं नापि तत् प्रज्ञप्तेः / अग्निरेव हि तत्प्रज्ञप्तेः कारणम् /

[462|17] यद्याश्रयार्थ उपादायार्थः सहभावार्थो वा /

[462|17-462|18] स्कन्धा अप्येवं पुद्गलस्याश्रयसहभूताः प्राप्नुवन्तीति विस्पष्टमन्यत्वं प्रतिज्ञायते /

[462|18-462|19] तदभावे च पुद्गलाभावः प्राप्नोति /

[462|19] इन्धनभाव इवाग्न्यभावः /

[462|20] यत्तु तदुक्तं यदीन्धनादन्यो ऽग्निः स्यादनुष्णमिन्धनं स्यादिति /

[462|20-462|21] किमिदमुष्णं नाम /

[462|21-462|22] यदि तावादीष्ण्यम् अनुष्णमेवेन्धनमन्यभूतस्वभावत्वात् /

[462|22] अथ यदौष्ण्यवत् /

[462|22-462|23] अन्यदपि तदुष्णस्वभावादग्नेरुष्णं सिध्यत्यीष्ण्ययोगादिति /

[462|23] नास्त्यन्यत्वे दोषः /

[462|23-462|24] अथ पुनः सर्वमेव तत् प्रदीप्तं काष्ठादिकमिन्धनं चाग्निश्चेष्यते /

[462|25] तदुपादायार्थश्च वक्तव्यः / स्कन्धा एव च पुद्गला इत्यनन्यत्वमनिवार्यं प्राप्नोति /

[462|26] तस्मान्न सिध्यत्येतत् /

[462|26-463|01] यथेन्धनमुपादायाग्निः प्रज्ञप्यते एवं स्कधानुपादाय पुद्गलः इति /

[463|01-463|02] यदि चायमन्यः स्कन्धेभ्यो न वक्तव्यः "पञ्चविधं ज्ञेयमतीतानागतं प्रत्युपन्नमसंस्कृतमवक्तव्यमि"ति न वक्तव्यं प्राप्नोति /

[463|02-463|03] नैव हि तदतीतादिभ्यः पञ्चमं नापञ्चमं वक्तव्यम् /

[463|03-463|04] यदा च पुद्गलः प्रज्ञप्यते कि तावत्स्कन्धानुपलभ्य प्रज्ञप्यते आहोस्वित् पुद्गलम् /

[463|04-463|05] यदि तावत् स्कन्धांस्तेष्वेव पुद्गलप्रज्ञप्तिः प्राप्नोति /

[463|05] पुद्गलस्यानुपलम्भात् /

[463|05-463|06] अथ पुद्गलं कथमस्य स्कन्धानुपादाय प्रज्ञप्तिर्भवति /

[463|06] पुद्गल एव हि तस्या उपादानं प्राप्नोति /

[463|06-463|07] अथ मतं सत्सु स्कन्धेषु पुद्गल उपलभ्यते ततः स्कन्धानुपादायास्य प्रज्ञप्तिरुच्यत इति /

[463|07-463|08] तदेवं रूपस्यापि चक्षुर्मनस्कारालोकेषु सत्सूपलम्भात् तानुपादाय प्रज्ञप्तिर्बक्तव्या /

[463|08-463|09] रूपवच्च पुद्गलस्यान्यत्वं स्पष्टम् /

[463|10] इदं तावद्वक्तव्यम् /

[463|10-463|11] षण्णां विज्ञानानां कतमेन पुद्गलो विज्ञेयः /

[463|11] षड्भिरपीत्युच्यते / कथं कृत्वा /

[463|11-463|13] चक्षुर्विज्ञेयानि चेद्रूपाणि प्रतीत्यपुद्गलं प्रतिभावयति चक्षुर्विज्ञेयः पुद्गलो वक्तव्यः नो तु वक्तव्यो रूपाणि वानो वा /

[463|13-463|14] एवं यावत् मनोविज्ञेयान् चेद्धर्मान् प्रतीत्य पुद्गलं प्रतिविभावयति मनोविज्ञेयः पुद्गलो वक्तव्यो नो तु वक्तव्यो धर्मा वा नो वा /

[463|14-463|15] एवं तर्हि क्षीरादिभिः समानः प्राप्नोति /

[463|15-463|17] चक्षुर्विज्ञेयानि चेद्रूपाणि प्रतीत्य क्षीरं विभावयत्युदकं वा चक्षुर्विज्ञेयं क्षीरमुदकं चेति वक्तव्यं नो तु वक्तव्यं रूपाणि वा नो वा /

[463|17] एवं घ्राणजिह्वाकायविज्ञेयं वक्तव्यं नो तु वक्तव्यं स्प्रष्टव्यानि वा नो वा /

[463|18] माभूत् क्षीरोदकयोश्चतुष्ट्वप्रसङ्ग इति /

[463|18-463|19] अतो यथा रूपादीन्येव क्षीरमुदकं वा प्रज्ञप्यते समस्तान्येवं स्कन्धाः पुद्गल इति सिद्धम् /

[463|20] यच्चोच्यते चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि प्रतीत्य पुद्गलं प्रतिविभावयतीति /

[463|21] को ऽस्य वाक्यस्यार्थः /

[463|21-463|22] किं तावद्रूपाणि पुद्गलोपलब्धेः कारणं भवतिति आहोस्विद्रूपाण्युपलभमानः पुद्गलमुपलभत इति /

[463|22-463|23] यदि रूपाणि पुद्गलोपलब्धेः कारणं भवन्ति स च तेभ्यो ऽन्यो न वक्तव्यः /

[463|23-463|24] एवं तर्हि रूपमप्यालोकचक्षुर्मनस्कारेभ्यो ऽन्यन्न वक्तव्यम् /

[463|24-463|25] तेषां तदुपलब्धिकारणत्वात् /

[463|25] अथ रूपाण्युपलभमानः पुद्गलमुपलभते /

[463|25-463|26] किं तयैवोपलब्ध्योपलभते आहोस्विदन्यया /

[463|26] यदि तयैव /

[463|26-463|27] रूपादभिन्नस्वभावः पुद्गलः प्राप्नोति रूप एव वा तत्प्रज्ञाप्तिः /

[463|27] इदं च रूपमयं पुद्गलः कथमिदं गम्यते / अथैवं न परिच्छिद्यते /

[464|01] कथमिदं प्रतिज्ञायते रूपमप्यस्ति पुद्गलो ऽप्यस्तीति /

[464|01-464|02] उपलब्धिवशेन हि तस्यास्तित्वं प्रतिज्ञायते /

[464|02] एवं यावद्धर्मेभ्यो वक्तव्यम् /

[464|02-464|03] अथान्यया भिन्नकालो पलम्भादन्यो रूपात्प्राप्नोति /

[464|03] नीलादिय पीतं क्षणादिव च क्षणान्तरम् /

[464|03-464|04] एवं यावद्धर्मेभ्यो वक्तव्यम् /

[464|04] अथ रूपपुद्गलवक्तदुपलब्ध्योरप्यन्यानन्यत्वमवक्तव्यम् /

[464|05] तेन तर्हि संस्कृते ऽप्यवक्तव्यं भवतीति सिद्धान्तभेदः /

[464|05-464|06] यदि चायमस्ति नो तु वक्तव्यो रूपाणि वा तो वा /

[464|06-464|07] किं तर्हि भगवतोक्तं "रूपमनात्मा यावद्विज्ञानमनात्मे"ति /

[464|08] येन चायं चक्षुर्विज्ञानेन पुद्गल उपलभ्यते /

[464|08-464|09] किं तद्रूपाणि प्रतीत्योत्पद्यते आहोस्वित् पुद्गलमुभयं वा /

[464|09] यदि रूपाणि प्रतीत्योत्पद्यते /

[464|09-464|10] नोत्सहिष्यते पुद्गलं विज्ञातुं शब्दादिवत् /

[464|10-464|11] यमेव हि विषयं चक्षुर्विज्ञानेषु प्रतीत्योत्पद्यते विज्ञानं स एव तस्यालम्बनप्रत्ययः /

[464|11-464|12] अथ पुद्गलं प्रतीत्योत्पद्यते उभयं वा /

[464|12] इदमुत्सूत्रम् /

[464|12-464|13] सूत्रे हि निर्धारितं द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पादो भवतीति /

[464|13] "तथा चक्षुर्भिक्षो हेतू रूपाणि प्रत्ययश्चक्षुर्विज्ञानस्योत्पादाय /

[464|13-464|14] तत्कस्य हेतोः /

[464|14] यत्किञ्चित् भिक्षो चक्षुर्विज्ञानं सर्वं तच्चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चेति /

[464|15] अनित्यश्च पुद्गल एवं प्राप्नोति /

[464|15-464|16] "ये हि हेतयो ये प्रत्यया विज्ञानस्योत्पादाय ते ऽप्यनित्या" इति सूत्रे वचनात् /

[464|16-464|17] अथ पुद्गलो न तस्यालम्बनं न तर्हि तेन विज्ञेयः /

[464|18] यदि च पुद्गलः षड्विज्ञानविज्ञेयः प्रतिज्ञायते /

[464|18-464|19] स श्रोत्रविज्ञानविज्ञेयत्वाद्रूपादन्यः प्राप्नोति शब्धवत् /

[464|19-464|20] चतुर्विज्ञानविज्ञेयत्वाच्छब्दादन्यः प्राप्नोति रूपवत् /

[464|20] एवमन्येभ्यो ऽपि योज्यम् / इदं च सूत्रपदं वाधितं भवति /

[464|20-464|22] "यानीमानि ब्राह्मण पञ्चेन्द्रियाणि नानागोचराणि नानाविषयाणि स्वं स्वं गोचरविष्यं प्रत्यनुभवन्ति /

[464|22] नान्यदन्यस्य गोचरविष्यं प्रत्यनुभवति /

[464|22-464|23] तद्यथा चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियं घ्राणेन्द्रियं जिह्वेन्द्रियं कायेन्द्रियम् /

[464|23-464|24] मन एषं पञ्चानामिन्द्रियाणां गोचरविषयं प्रत्यनुभवति मनश्चैषां प्रतिसरणमि"ति /

[464|24] न वा पुद्गलो विषयः /

[464|24-464|25] न चेद्विषयो न तर्हि विज्ञेयः /

[464|25-464|26] यद्येवं मनैन्द्रियस्याप्यव्यभिचारः प्राप्नोति /

[464|26-464|27] षडिमानीन्द्रियाणि नानागोचराणि नानाविषयाणि स्वं स्वं गोचरविषयमाकाङ्क्षन्ती त्युक्तं षट्प्राणकोपमे /

[464|27] न त्त्रेन्द्रियमेम्वेन्द्रियं कृत्वोक्तम् /

[464|27-465|01] पञ्चानां दर्शनाद्या काङ्क्षणासंभवात् तद्विज्ञानानां च /

[465|01-465|02] अतस्तदाधिपत्याध्याकृतमत्र मनोविज्ञानेन्द्रियं कृत्वोक्तम् /

[465|02-465|03] यच्च तत्केवलं मन आधिपत्याध्याकृतं मनोविज्ञानं नैवं तदन्येषां विषयमाकाङ्क्षत्यतो नास्त्येष दोषः /

[465|03-465|06] उक्तं च भगवता "सर्वाभिज्ञेयं वो भिक्षवो धर्मपर्यायं देशयिष्यामी"त्युक्त्वा चक्षुरभिज्ञेयं रूपाणि चक्षुर्विज्ञानं चक्षुःसंस्पर्शो यदपि तच्चक्षुःसंस्पर्शप्रत्ययमध्यात्ममुत्पद्यते वेदितं सुःखं वा अदुःखासुखं वा यावत् मनःसंस्पर्शप्रत्ययम् /

[465|06-465|07] अयमुच्यते सर्वाभिज्ञेयपरिज्ञेयो धर्मपर्यायः इति /

[465|07] अत एतावदेवाभिज्ञेयं प्रतिज्ञेयं चेत्यवर्धार्यते न पुद्गलः /

[465|07-465|08] तस्माद्विज्ञेयो ऽप्यसौ न भवति /

[465|08] प्रज्ञाविज्ञानयोः समानविषयत्वात् /

[465|08-465|09] चक्षुष च पुद्गलं पश्याम् इति पश्यन्त पौद्गलिका अनात्मना आत्मानं पश्याम इति दृष्टिस्थानमापन्ना भवन्ति /

[465|10] सूत्रे च भगवता नीतमेतत् / "स्कन्धेष्वेव पुद्गलाध्ये"ति मानुष्यकसूत्रम् /

[465|11-465|13] "चक्षुःप्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानं त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः स्पर्शसहजाता वेदना संज्ञा चेतना इतीमे चत्वारो रुपिणः स्कन्धाश्वक्षुरिन्द्रियं च रूपमेतावन्मनुष्यत्वमुच्यते /

[465|13-465|14] अत्रेयं संज्ञा सत्त्वो नरो मनुष्यो मानवश्च पोषः पुरुषः पुद्गलो जीवो जन्तुरिति /

[465|14-465|15] अत्रेयं प्रतिज्ञा अहं चक्षुषा रूपाणि पश्यामीति /

[465|15-465|16] अत्रायं व्यवहार इत्यपि स आयुष्मानेवंनामा एवञ्जात्य एवङ्गोत्र एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेदी एवन्दीर्घायुरेवञ्चिरस्थितिक एवमायुःपर्यन्त इति /

[465|16-465|17] इति हि भिक्षवः संज्ञामात्रकमेवैत द्व्यवहारमात्रकमेवैतत् /

[465|17-465|18] सर्व इमे धर्माः अनित्याः संस्कृताश्चेति ताः प्रतीत्यसमुत्पन्ना इति /

[465|18] नीतार्थं च सूत्रं प्रतिसरणमुक्तं भगवता /

[465|19] तस्मान्न पुनः परीक्ष्यते /

[465|19-465|20] तथा चोक्तं "सर्वमस्तीति ब्राह्मण यावदेव द्वादशायनानी"ति /

[465|20] यदि चायं पुद्गलो नायतनं न सोस्तीति सिद्धम् /

[465|20-465|21] अथायतनं न तर्ह्यवक्तव्यः /

[465|21-465|22] तेषामपि चैवं पश्यतो "यावता भिक्षो चक्षुर्यावता रूपाणि विस्तरेण एतावता भिक्षो तथागतः सर्वं च प्रज्ञापयति सर्वप्रज्ञप्तिं चे"ति /

[465|22-465|25] बिम्बिसारसूत्रे चोक्तम् "आत्मा आत्मेति भिक्षवो बालो ऽश्रुतवान् पृथग्जनः प्रज्ञप्तिमनुपतितो न त्वात्रा त्मा वा आत्मीयं वा दुःखमिदमुत्पद्य मानमुत्पद्यते" इति विस्तरः /

[465|25] शैलयाप्यर्हन्त्या मारमारभ्योक्तं /

[466|01-466|04] "मन्यसे कि नु सत्त्वेति मारदृष्टिगतं हि ते / शून्यः संस्कारपुञ्जो ऽयं नहि सत्त्व्जोत्र विद्यते //

यथैव ह्यङ्गसंभारात्संज्ञा रथ इति स्मृता / एवं स्कन्धानुपादाय संवृत्या सत्त्व उच्यते" // इति /

[466|05] क्षद्रके ऽपि चागमे दारिद्रब्राह्मणमथिकृत्योक्तं

[466|06-466|07] शृणु त्वं स्वादरे धर्मः सर्वग्रन्थिप्रमोचनम् / यथा संक्लिश्यते चित्तं यथा चित्तं विशुध्यति //

[466|08-466|09] आत्मैव ह्यात्मनो नास्ति विपरीतेन कल्प्यते / नास्तीह सत्त्व आत्मा वा धर्मास्त्वेते सहेतुकाः //

[466|10-466|11] द्वादशैव भवाङ्गानि स्कन्धायतनधातवः / विचिन्त्य सर्वाण्येतानि पुद्गलो नोपलभ्यते //

[466|12-466|13] शून्यमध्यात्मकं पश्य शून्यं पश्य बहिर्गतम् / न लभ्यते सो ऽपि कश्चिद्यो भावयति शून्यतामि"ति /

[466|14] तथोक्तं "पञ्चादीनवा आत्मोपलम्भे / आत्मदृष्टिर्भवति सत्त्वदृष्टिः /

[466|15] निर्विशेषो भवति तीर्थिकैः सार्धम् / उन्मार्गप्रतिपन्नो भवति /

[466|15-466|16] शून्यतायामस्य चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न संतिष्ठते न विमुच्यते /

[466|16-466|17] आर्यधर्मा अस्य न व्यवदायन्त" इति /

[466|17] न वैत एवं ग्रन्धं प्रमाणं कुर्वन्ति / किं कारणम् /

[466|17-466|18] नास्माकमयं निकाये पठच्यत इति /

[466|18-466|19] किं पुनस्तेषां निकाय एव प्रमाणमाहोस्विद्बुद्धवचनम् /

[466|19] यदि निकाय एव प्रमाणं न तर्हि तेषां बुधः शास्ता /

[466|19-466|20] न च ते शाक्यपुत्रीया भवन्ति /

[466|20] अथ बुद्धवचनं प्रमाणम् / अयं ग्रन्थः कस्मान्न प्रमाणम् /

[466|21] नहि किलैतत् बुद्धवचनमिति / किं कारणम् / नास्माकं निकाये पठच्यत इति /

[466|22] अयमन्यायो वर्तते / को ऽत्रान्यायः /

[466|22-466|24] यो हि ग्रन्थः सर्वेषु निकायान्तरेष्वाम्नायते न च सूत्रं धर्मतां वा बाधते सो ऽस्माभिरपाठान्न बुद्धवचनमिति वचनं केवलं साहसमात्रम् /

[466|24] किं चेदमपि तेषां सूत्रं नास्ति "सर्वधर्मा अनातान" इति /

[467|01] स्यात् मतम् / नैव हि पुद्गलो धर्म उच्यते नाप्यन्यो धर्मादिति /

[467|01-467|02] एवं तर्हि न मनोविज्ञेयः सिध्यति /

[467|02] द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पादः इत्यवधारणात् /

[467|02-467|03] इह चैवं विकल्प्यते "अनात्मन्यातेति संज्ञाविपर्यास श्चित्तविपर्यासो दृष्टिविपर्यास" इति /

[467|04] अनात्मन्यात्मेति विपर्यासो न त्वात्मनि किं च पुनः /

[467|04-467|05] "नात्मा स्कन्धायतनधातवः" यत्तावदुक्तं प्राक् "नो तु वक्तव्यं रूपाणि वा नो वे"ति तत्तावदशोचम् /

[467|05-467|07] उक्तं च सूत्रान्तरे "ये केचित् भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वा आत्मेति समनुपश्यन्तः समनुपश्यन्ति सर्वे त इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धानि"ति /

[467|08] तस्मात्सर्व एवानात्मन्यात्मग्राहः /

[467|08-467|10] तथोक्तं "ये केचिदनेकविधं पूर्वनिवासं समनुस्मरन्तः समनुस्मार्षुः समनुस्मरन्ति समनुस्मरिष्यन्ति वा पुनः सर्वे त इमानेव ओपञ्चोपादनस्कन्धानि"ति /

[467|10-467|11] यद्येवमिदं कस्मादाह "रूपवानहमभूवमतीते अध्वनी"ति /

[467|11] एवमनेकविधं ये समनुस्मरन्तीति प्रदर्शयति /

[467|11-467|12] यदि तु रूपवन्तं पुद्गलं पश्येत्सत्कायदृष्टिप्रसङ्गः स्यात् /

[467|12] अपाठ एव त्वन्न शरणं स्यात् /

[467|12-467|13] तस्मात् प्रज्ञाप्तिसत्पुद्गलो राशिधारावत् /

[467|14] यद्येवं तर्हि न बुद्धः सर्वज्ञः प्रप्नोति /

[467|14-467|15] न हि किञ्चिच्त्रित्तमस्ति चैत्ता वा यत्सर्वं जानीयात् /

[467|15] क्षणिकत्वात् / पुद्गलस्तु जानीयात् /

[467|15-467|16] एवं तर्हि चित्तविनाशे पुद्गलस्याविनाशाभ्युपगमात् नित्यत्वमस्याभ्युपेतं भवति /

[467|16-467|17] नैव च वयं सर्वत्र ज्ञानसंमुखीभावाद् बुद्धं सर्वज्ञमाचक्ष्महे /

[467|17] किं तर्हि / सामर्थ्यात्

[467|17-467|19] या ह्यसौ बुद्धाख्या संततिस्तस्या इदमस्ति सामर्थ्यं यदाभोगमात्रेणाविपरीतं ज्ञानमुत्पद्यते यत्रेष्टम् /

[467|19] आह चात्र /

[467|20-467|21] संतानेन समर्थत्वाद्यथाग्निः सर्वभुङ्मतः तथा सर्वविदेष्टव्यो ऽसकृत्सर्वस्य वेदनात् /

[467|22] कथमिदं गम्यते / अतीतादिवचनात् /

[467|23-467|24] "ये चाभ्यतीताः संबुद्धा ये च बुद्धा अनागताः / यश्च एतर्ह्हि संबुद्धो बहूनां शोकनाशन" इति /

[468|01] स्कन्धा एव च त्रैयध्विका इष्यन्ते न पुद्गला युष्माभिः /

[468|01-468|02] यदि स्कन्धा एव पुद्गलाः कस्मादिदमाह /

[468|02-468|03] "भारं च वो भिक्षवो देशयिष्यामि भारादानं च भारनिक्षेपणं च भारहारं चे"ति /

[468|03] कस्मादिदं न वक्तव्यं स्यात् /

[468|03-468|04] न हि भार एव भारहारो युक्तः /

[468|04] किं कारणम् / नह्येवं दृश्यत इति / अवक्तव्यो ऽपि न युक्तः /

[468|05] किं कारणम् / न ह्येवं दृश्यते / भारादानस्यापि स्कन्धासंग्रहप्रसङ्गाच्च /

[468|06] इत्यर्थमेव भारहारं निर्दिदेश भगवान् /

[468|06-468|07] "यो ऽसावायुप्मानेवंनामा यावदेवञ्चिरस्थितिक एवमायुःपर्यन्तः" स एष यथा विज्ञायेत /

[468|07-468|08] मान्यथा विज्ञायि नित्यो वा अवक्तव्यं वेति /

[468|08-468|09] स्कन्धा एव च स्कन्धानामुपधाताय संवर्तन्ते पूर्वका उत्तरेषामिति भारं च भारहारं च कृत्वोक्ताः /

[468|09] उपघातार्थो हि भार इति /

[468|10] अस्त्य् एव पुद्गलो यस्माद् उक्तं "नास्ति सत्त्व उपपादुक इति मिथ्यादृष्टिः" /

[468|11] कश्चैवम् आह नास्ति सत्त्व उपपादुक इति /

[468|11-468|12] सत्त्वस्तु यथा ऽस्ति तथा विभक्तो भगवतेति ब्रूमो मानुष्यकसूत्रे /

[468|12-468|13] तस्माद् यः परत्रोपपादुकसत्त्वाख्यस्कन्धसंतानापवादं करोति तस्यैषा मिथ्यादृष्टिर् नास्ति सत्त्व उपपादुक इति /

[468|14] स्कन्धानाम् उपपादुकत्वात् /

[468|14-468|15] अथैषा मिथ्यादृष्टिः पुद्गलापवादिका सती किंप्रहातव्या भवेत् /

[468|15] नह्येषा दर्शनभावनाप्रहातव्या युज्यते / पुद्गलस्य सत्त्वेष्वन्तर्भावात् /

[468|16] "एकः पुद्गलो लोक उत्पद्यमान उत्पद्यते" इति वचनात् न स्कन्धा इति चेत् /

[468|17] न / समुदाये ऽप्येकोपचारादेकतिलैकतण्डुलवत् एकराश्येकवचनवच्च /

[468|18] संस्कृत इति वा पुद्गलो वक्तव्य उत्पतीमत्त्वाभ्युपगमात् /

[468|18-468|19] न स एवमुत्पद्यते यथा स्कन्धा अपूर्वप्रादुर्भावात् /

[468|19] किं तर्हि / स्कन्धान्तरोपादानात् /

[468|19-468|20] यथा याज्ञिको जातो वैयाकरणो जात इत्युच्यते विद्योपादानात् /

[468|20-468|21] भिक्षुर्जातः परिव्राजको जात इति लिङ्गोपादानात् /

[468|21] बुद्धोजातो व्याधितो जात इत्यवस्थान्तरोपादानादिति /

[468|22] न प्रतिक्षेपात् सूत्र एव हि प्रतिक्षिप्तं भगवता परमार्थशून्यतायाम् /

[468|22-468|23] "इति हिभिक्षवो ऽस्ति कर्मास्ति विपाकः कारकस्तु नोपलभ्यते /

[468|23-468|24] य इमांश्च स्कन्धान्निक्षिपति अन्यांश्च स्कन्धान् प्रतिसंदधात्यन्यत्र धर्मसंकेतादिति /

[468|24-468|25] फल्गुसूत्रे चोक्तम् "उपादत्त इति फल्गु न वदामीति /

[468|25-468|26] तस्मान्नास्ति स्कन्धानां कश्चिदुपादाता नापि निक्षिप्ता /

[468|26-469|01] कं च तावद्भवान्याज्ञिकं यावद्वच्या धित मधिमुच्यते /

[469|01] दृष्टातं करोति पुद्गलं यदि / सो ऽसिद्धः / अथ चित्तचैत्ताः / न /

[469|02] तेषां प्रतिक्षणमपूर्वोत्पत्तिरेव / अथ शरीरम् / तस्यापि तथा /

[469|02-469|03] शरीरविद्यालिङ्गवच्च स्कन्धपुद्गलयोरन्यत्वमापद्यते /

[469|03] जीर्ण शरीरान्तरमेव ज्याधितं च /

[469|03-469|04] प्रतिषिद्धो हि सांख्यीयः परिणामवादः /

[469|04] तस्माददृष्टान्ता एते /

[469|05-469|06] यदि च स्कन्धानामपूर्वोत्पादो न पुद्गलस्येष्यते सो ऽन्यश्च तेभ्यो नित्यश्च स्फुटं दीपितो भवति /

[469|06] पञ्च स्कन्धा एकः पुद्गल इति ब्रूवता कथमन्यत्वं नोच्यते /

[469|07] कथं तावत् भूतानि चत्वारि रूपं त्वेकं न च भूतेभ्य्यो ऽन्यद्रूपम् / पाक्षिक एष दोषः /

[469|08] कतमस्मिन्पक्ष / भूतमात्रिकपक्षे /

[469|08-469|09] तथापि तु यथा भूतमात्रं रूपमेवं स्कन्धमात्रं पुद्गल इत्यभ्युपेतं भवति /

[469|09-469|10] यदि स्कन्धमात्रं पुद्गलः कस्मात् भगवता स जीवस्तच्छरीरकन्यो वेति नव्याकृतम् /

[469|10] प्रष्टुराशयापेक्षया /

[469|10-469|11] स हि जीवद्रव्यमेकमन्तर्व्यापार पुरुषमधिकृत्य पृष्टवान् /

[469|11-469|12] स च कस्मिश्चिन्नास्तीति कथमस्यान्यत्वमनन्यत्वं वा व्याक्रियताम् /

[469|12] कौर्मस्येव रोम्णो ऽन्तःखरता मृदुता वा /

[469|13] एष च ग्रन्थः पूर्वकैरेव निर्मोचितः /

[469|13-469|14] स्थाविरो हि नागसेनःकलिङ्गेन राज्ञोपसंक्रम्योक्तः /

[469|14-469|15] "पृच्छेयमहं भदन्तम् बहुवोल्लकाश्च श्रवणा भवन्ति /

[469|15] यदि यदेव पृच्छेयं तदेव व्याकुर्या इति / पृच्छेत्युक्तः पृष्टवान् /

[469|15-469|16] किं नु स जीवस्तच्छरीरमन्यिओ जीवो ऽन्यच्छरीरमिति /

[469|16] अव्याकृतमेतदित्यवोचत् स्थविरः /

[469|17] स आह / ननु भदन्तः पूर्वमेव प्रतिज्ञां कारितो ना ऽन्यद्वच्याकर्तव्यमिति /

[469|17-469|18] किमिदमन्यदेवोक्तमव्याकृतमेतदिति /

[469|18] स्थविर आह /

[469|18-469|19] अहमपि महाराजं पृच्छेयं बहुवोल्लकाश्च राजानो भवन्ति /

[469|19] यदि यदेव पृच्छेयं तदेव व्याकुर्या इति /

[469|19-469|20] पृच्छेत्युक्तः पृष्टवान् /

[469|20-469|21] यस्ते ऽन्तःपुरे आभ्रवृक्षस्तस्य किमम्लानि फलानि आहोस्वित् मधुराणीति /

[469|21] नैव ममान्तःपुरे कश्चिदाभ्रवृक्षो ऽस्तीत्याह /

[469|21-469|22] ननु मया पूर्वमेव महाराजः प्रतिज्ञां कारितो नान्यद्वच्याकर्तव्यमिति /

[469|22] किमिदमन्यदेवोक्तमाभ्र एव नास्तीति /

[469|23] स आह कथमसतो वृक्षस्य फलानामम्लतां मधुरतां वा व्याकरोमीति /

[469|23-469|24] एवमेव महाराज स एव जीवो नास्ति कुतो ऽस्य शरीरादन्यतामनन्यतां वा व्याकरोमीति /

[469|25] कस्मात् भगवता ऽपि नोक्तं नास्त्येवेति / प्रष्टुराशयापेक्षया /

[469|25-469|27] स हि यस्यापि स्कन्धसंतानस्य जीव इत्याख्या तस्याप्यभावं प्रतीयादिति मिथ्यादृष्टिं पातितः स्यात् /

[469|27] प्रतोत्य समुत्पादस्याज्ञानात् /

[469|27-470|01] स चतद्देशनाया अक्षमः /

[470|01] इतश्चैतदेवं निश्चीयते /

[470|01-470|03] यत् भगवतोक्तम् "अस्त्यात्मेत्यानन्द वत्ससगोत्राय परिव्राजकाय प्रश्नं पृष्टो व्याकुर्यां नन्वकल्पं स्याद्वचनाय सर्वधर्मा अनात्मान इति /

[470|03-470|05] नास्त्यात्मेत्यानन्द वत्ससगोत्राय परिव्राजकाय प्रश्नं पृष्टो व्याकुर्यां ननु वत्ससगोत्रः परिव्राजकः पूर्वमेव संमूढो भूयस्या मात्रया संमोहमापद्येत अभूत् मे आत्मास मे एतर्हि नास्तीति /

[470|05-470|06] अस्त्यात्मेत्यानन्द शाश्वताय परेति /

[470|06] नास्त्यात्मेत्यानन्दोच्छेदाय परेतीति विस्तरः / आह चान्न

[470|07-470|08] दृष्टिदंष्ट्रावभदं च ब्रंशं चापेक्ष्य कर्मणाम् / देशयन्ति जिना धर्म व्याग्रीपीतापहारवत् //

[470|09-470|10] आत्मास्तित्वं ह्युपगतो भिन्नः स्याद्दृष्टिदंष्ट्रया भ्रंशं कुक्शलपोतस्य कुर्यादप्राप्य संवृतिमि"ति /

[470|11-470|12] पुनराह असत्त्वाद्भगवान् जीवं तत्त्वान्यत्वेन नावदत् / नास्तीत्यपि च नावोचन्माभूत् प्राज्ञप्तिकोप्यसन् //