अभिधर्मकोशभाष्य

[384|07-384|08] तेषां द्रव्यतस्त्रयोदश बोधिपक्ष्याः प्राप्नुवन्ति /

[384|08] च्छन्दचित्तयोइराधिक्यात्सूत्रं च विरुध्यते /

[384|08-384|09] "ऋद्धिम् च वो भिक्षवो दर्शयिष्यामि ऋद्धिपादांशच यावदृद्धिः कतमा /

[384|09-384|10] इह भिक्षुरनेकविधमृद्धिविषयं प्रत्यनुभवति /

[384|10] एको भूत्वा बहुधा भवती"ति विस्तरः /

[384|11] कस्मादिन्द्रियाण्येव वलान्युक्तानि / मृद्वधिमात्रभेदादवमर्दनीयानवमर्दनीयत्वात् /

[384|12] इन्द्रियाणां किङ्कृतो ऽनुक्रमः / श्रद्दधानो हि फलार्थं वीर्यमारभते /

[384|12-384|13] आरब्धवीर्यस्य स्मृतिरूपतिष्ठते /

[384|13] उपस्थितस्मृतेरविक्षेपाच्चित्तं समाधीयते /

[384|13-384|14] समाहितचित्तो यथाभूतं प्रजानातीति /

[384|15] कस्यामवस्थायां कतमे ते बोधिपक्ष्याः प्रभाव्यन्ते /

[384|16-384|17] आदिकर्मिकनिर्वेधभागीयेषु प्रभाविताः / भावने दर्शने चैव सप्त वर्गा यथाक्रमम् // vakk_6.70 //

[384|18] आदिकर्मिकावस्थायां कायाद्युपलक्षणार्थं स्मृत्युपस्थानानि /

[384|18-384|19] विशेषाधिगमेन वीर्यसंबधंनादूष्मगतेषु सम्यक्प्रधानानि /

[384|19-384|20] अपरिहाणीयकुशलमूलप्रवेशत्वात् मूर्धष्वृद्धिपादाः /

[384|20] अपुनःपरिहाणित आधिपत्यप्राप्तत्वात् क्षान्तिष्विन्द्रियाणि /

[384|21] क्लेशानवमर्दनीयत्वाद्ग्रधर्मेषु बलानि लौकिकान्यधर्मानवमर्दनीयत्वाद्वा /

[384|21-384|22] बोध्यासन्नत्वात् भावनामार्गे बोध्यङ्गानि /

[384|22] गमनप्रभावित्वाद्दर्शनमार्गे मार्गाङ्गानी /

[384|23] तस्याशुगामित्वात् / संख्यानुपूर्वीविधानार्थं तु पूर्व सप्तोक्तानि पश्चादष्टौ /

[384|23-384|25] तत्र धर्मप्रविचयसंबोध्यङ्गं बोधिर्वोध्यङ्गं च सम्यग्दृष्टिर्मार्गो मार्गाङ्गं चेति वैभाषिकाः /

[384|25-384|26] अपरे पुनरभित्त्वैव क्रमं बोधिपक्ष्याणामानुपूर्वी वर्णयन्ति /

[384|26-385|02] "आदित एव तावद्वहुविधविषपव्यासेकविसारिणीनां बुद्धीनां निग्रहार्य स्मृत्युपस्थानानि चेतस उपनिबद्धानि भवन्ति यावदेव गर्धाश्रितानां स्मरसंकल्पानां प्रतिविनोदनाये"ति सूत्रे वचनात् /

[385|02-385|03] तद्वलेन वीर्यसंवर्धनाच्चतुर्विधकार्यसंपादनाय सम्यक्चित्तं प्रदधातीति सम्यक्प्रधानानि /

[385|03-385|04] ततः समाधिविशोधनादृद्धिपादाः /

[385|04] समाधिसंनिश्रयेण लोकोत्तरधर्माधिपतिभूतानि श्रद्धादीनीन्द्रियाणि /

[385|05] तान्येव च निर्जितविपक्षसमुदाचाराणि बलानि / दर्शनमार्गे बोध्यङ्गानि /

[385|06] प्रहमतो धर्मतत्त्वावलोकात् उभयोर्मार्गाङ्गानि /

[385|06-385|07] तथा ह्युक्तम् "आर्याष्टाङ्गे खलु मार्गे भावनापरिपूरि गच्छति /

[385|07-385|08] चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि भावनापरिपूरिं गच्छन्ति यावत् सप्त बोध्यङ्गानी"ति /

[385|08-385|10] पुनश्चोक्तं "यथाभूतवचनारोचनमिति भिक्षवश्चतुर्णामार्यसत्यानामेतदधिवचनं यथागतेन मार्गेण प्रक्रमणमिति भिक्षो आर्याष्टाङ्गस्य मार्गस्यैतदधिवचनमि"ति /

[385|10-385|11] तस्मादुभयोरार्याष्टाङ्गो मार्ग एष्टव्यः /

[385|11] सिद्धो ऽनुक्रमः /

[385|12] इदं तु वक्तव्यम् /

[385|12-385|13] कति बोधिपक्षा धर्माः सास्रवा इति कत्यनास्रवा इति /

[385|14] अनास्रवाणि बोध्यङ्गमार्गाङ्गानि

[385|15] भावनादर्शनमार्ग योस्तद्वच्यवस्थापनात् /

[385|15-385|16] लौकिका अपि हि सम्यग्दृष्टच्यादयः सन्ति /

[385|16] ते तु नार्यमार्गशब्दं लभन्ते /

[385|17] द्विधेतरे /

[385|18] अन्ये बोधिपक्षाः सास्रवाः / कस्यां भूमौ कति बोधिपक्षाः /

[385|19] सकलाः प्रथमे ध्याने

[385|20] सर्वे सप्तत्रिंशत्प्रथमे ध्याने /

[385|21] अनागम्ये प्रीतिवर्जिताः // vakk_6.71 //

[385|22] कस्मादनागम्ये प्रीत्यभावः /

[385|22-385|23] सामन्तकानां बलवाहनीयत्वादधरभूमिसाशङ्कत्वाच्च /

[386|01] द्वितीये ऽन्यत्र संकल्पात्

[386|02] द्वितीये ध्याने सम्यक्संकल्पवर्ज्याः षट्त्रिंशदेव / तत्र वितर्काभावात् /

[386|03] द्वयोस्तद्द्वयवर्जिताः /

[386|04] तृतीयचतुर्थयोर्ध्यानयोः प्रीतिसंकल्पाभ्यां वर्जिताः पञ्चत्रिंशत् /

[386|05] ध्यानान्तरे च

[386|06] ताभ्यामेव द्वाभ्यां वर्जिताः पञ्चत्रिंशदेव /

[386|07] शीलाङ्गैस्ताभ्यां च त्रिष्वरुपिषु // vakk_6.72 //

[386|08] वर्जिता इति वर्तते /

[386|08-386|09] आरुप्येसु सम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवैः प्रीतिसंकल्पाभ्यां च वर्जिता द्वात्रिंशत् /

[386|10] कामधातौ भवाग्रे च बोधिमार्गाङ्गवर्जिताः /

[386|11] द्वार्विशतिर्बोधिपक्ष्यास्तयोरनास्रवमार्गाभावात् /

[386|12] बोधिपक्षेषु वर्तमानस्य कस्यामवस्थायामवेत्यप्रसादलाभो वेदितव्यः /

[386|13] त्रिसत्यदर्शने शीलधर्मावेत्यप्रसादयोः // vakk_6.73 //

[386|14] लाभो मार्गाभिसमये बुद्धतत्संघयिओरपि /

[386|15-386|16] दुःखसमुदयनिरोधसत्यान्यभिसमयन् धर्मे चावेत्यप्रसादमार्यकान्तानि च शीलानि प्रतिलभते /

[386|16-386|17] मार्गसत्यमभिसमयन् बुद्धे तस्य च श्रावकसंघे ऽवेत्यप्रसादं प्रतिलभेते /

[386|17-386|18] यो हि तयोः प्रसादः सो ऽशैक्ष्येषु बुद्धकरकेषु धर्मेषु शैक्षायाशैक्षेषु च संघकरकेषु प्रसादः /

[386|18] अपि शब्दाच्छीलधर्मावेत्यप्रसादौ च प्रतिलभते /

[386|19] को ऽयमिह धर्मो ऽभिप्रेतः /

[387|01] धर्मः सत्यत्रयं बोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धयोः // vakk_6.74 //

[387|02] मार्गश्च

[387|03] अतश्चत्वर्यपि सत्यान्यभिसमयतो धर्मावेत्यप्रसादलाभः /

[387|03-387|04] त एते श्रद्धाधिष्ठानभेदान्नामतश्चत्वारो ऽवेत्यप्रसादा उच्यन्ते /

[387|05] द्रव्यतस्तु द्वे श्रद्धा शीलं च

[387|06-387|07] बुद्धधर्मसंघावेत्यप्रसादाः श्रद्धास्वभावाः आर्यकान्तानि च शीलानि शीलमिति द्वे द्रव्ये भवतः /

[387|07] किं पुनरेते सास्रवानास्रवा एकान्तेनावेत्यप्रसादाः /

[387|08] निर्मला /

[387|09] अवेत्यप्रसादा इति को ऽर्थः / यथाभूतसत्यान्यवबुध्य संप्रत्ययो ऽवेत्यप्रसादः /

[387|10] यथा च व्युत्थितः संमुखीकरोति तथैषामानुपूर्वीम् /

[387|10-387|11] कथं व्युत्थितः संमुखी करोति /

[387|11-387|12] सम्यक्संबुद्धो वत भगवान् स्वाख्यातो ऽस्य धर्मविनयः सुप्रतिपन्नो ऽस्य श्रावकसंघ इति वैद्यभैषज्योपस्थापकभूतत्वात् /

[387|12-387|13] चित्तप्रसादकृतश्च शीलप्रसाद इत्युच्यते चतुर्थ उक्तः /

[387|13] एवं प्रसन्नस्यैषा प्रतिपत्तिरिति /

[387|14] आरोग्यभूतत्वाद्वा देशिक मार्ग सार्थिकयानवद्वा /

[387|14-387|15] सूत्र उक्त"मष्टाभिरङ्गै समन्वागतः शैक्षो दर्शभिरङ्गैः समन्वागतो ऽशैक्ष" इति /

[387|15-387|16] कस्माच्छैक्षस्य सम्यक् विमुक्तिः सम्यग्ज्ञानं च नोक्तम् /

[387|17] नोक्ता विमुक्तिः शैक्षाङ्ग बद्धत्वात् /

[387|18] बद्धो हि शैक्षः क्लेशबन्धनैरद्यापीति /

[387|18-387|19] कथं बद्धस्यैव सतो विमुक्तिर्व्यवस्थाप्येत /

[387|19] न हि बन्धनैकदेशान्मुक्तो मुक्त इत्युच्यते /

[387|19-387|20] बिना च विमुक्तच्या कथं विमुक्तिज्ञानम् व्यवस्थाप्यते /

[387|20-387|21] अशैक्षस्तु सर्वक्लेशबन्धनात्यन्तनिर्मोक्षाद्विमुक्तितत्प्रत्यात्मज्ञानाभ्यां प्रभावित इति तस्यैव तद्वचनं न्याय्यम् /

[388|01] केयं विमुक्तिर्नाम /

[388|02] सा पुनर्द्विधा // vakk_6.75 //

[388|03] संस्कृता चासंस्कृता च / तत्र /

[388|04] असंस्कृता क्लेशहानमधिमुक्तस्तु संस्कृता /

[388|05] क्लेशप्रहाणमसंस्कृता विमुक्तिः / अशैक्षाधिमोक्षः संस्कृता विमुक्तिः /

[388|06] साङ्गः

[388|07] सैवासंस्कृता विमुक्तिरशैक्षाङ्गयुक्ता / अङ्गानां संस्कृतत्वात् /

[388|08] सैव विमुक्ती द्वे

[388|09] सैव संस्कृता विमुक्तिर्द्वे विमुक्ती सूत्र उक्ते /

[388|09-388|10] चेतो विमुक्तिः प्रज्ञाविमुक्तिश्च /

[388|10] विमुक्तिस्क्न्धो ऽपि स एव द्रष्ट्टव्यः /

[388|10-388|11] यत्तर्हि सूत्र उक्तं "कतमच्च व्याग्राबोध्यायना विमुक्तिपरिशुद्धिप्रधानम् /

[388|11-388|13] इह भिक्षवो रागाच्चित्तं विरक्तं भवति विमुक्तं द्वेषान्मोहाच्चित्तं विरक्तं भवति विमुक्तमित्यपरिपूर्णस्य वा विमुक्तिस्कन्धस्य परिपूरये परिपूर्णस्य चानुग्रहाय च्छन्दोवीर्यमि"ति विस्तरः /

[388|14] तस्मानाधिमोक्ष एव विमुक्तिः / किं तर्हि /

[388|14-388|15] तत्त्वज्ञानापनीतेषु रागादिषु चेतसो वैमल्यं विमुक्तिरित्यपरे /

[388|15] उक्ता विमुक्तिः /

[388|16] सम्यग्ज्ञानं तु सम्यग्दृष्टिः / व्यतिरिक्तं कतमत् /

[388|17] ज्ञानं बोधिर्यथोदिता // vakk_6.76 //

[388|18] यैव हि पूर्वं बोधिरुक्ता सैवेह सम्यग्ज्ञानं वेदितव्यम् /

[388|18-388|19] यदुत क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं च /

[388|20] कतमत् पुनश्चित्तं विमुच्यते किमतीतमनागतं प्रत्युत्पन्नम् /

[388|21-438|821] विमुच्यते जायमानसशैक्षं चित्तमावृतेः /

[389|01] "अनागतं चित्तमुत्पद्यमानं विसुच्यते अशैक्षमावरणेभ्य" इति शास्त्रपाठः /

[389|02] किं पुनस्तस्यावरणम् / क्लेशप्राप्तिस्तदुत्पत्तिविवन्धत्वात् /

[389|02-389|03] वज्रोपमे हि समाधो स च प्रहीयते /

[389|03] तच्चोत्पद्यमानमशैक्षं चित्तं विमुच्यते / सा च प्रहीणा भवति /

[389|04] तचाशैक्षं चित्तमुत्पन्नं विमुक्तं च / यत्तर्हि नोत्पद्यमानं लौकिकं च /

[389|04-389|05] तदपि विमुच्यते /

[389|05] यत्तु नियतमुत्पत्तौ तदेवोक्तम् /

[389|05-389|06] लौकिकं कुतो विमुच्यते /

[389|06] तत एवोत्पत्त्यावरणात् /

[389|06-389|07] ननु चामुक्तस्यापि शैक्षस्य लौकिकमुत्पद्यते न तत्तादृशम् /

[389|07] कीदृशं तत् / क्लेशप्राप्तिसहितम् /

[389|07-389|08] किमवस्थो मार्गस्तदुत्पत्त्यावरणं प्रजहाति /

[389|09] निरुध्यमानो मार्गस्तु प्रजहाति तदावृतिम् // vakk_6.77 //

[389|10] वर्तमान इत्यर्थः /

[389|11-389|12] या चासंस्कृता विमुक्तिरुक्ता ये च त्रयोधातव उच्यन्ते प्रहाणधातुर्विंरागधातुनिरोधधातुरिति /

[389|12] क एषां विशेषः /

[389|13] असंस्कृतैव धात्वाख्या

[389|14] सैवासंस्कृता विमुक्तिस्त्रयो धातवः / तत्र पुनः

[389|15] विरागो रागसंक्षयः /

[389|16] रागस्य प्रहाणं विरागधातुः /

[389|17] प्रहाणधातुरन्येषां /

[389|18] संक्षय इति वर्तते / रागादन्येषां क्लेशानां प्रहाणं प्रहाणधातुः /

[389|19] निरोधाख्यस्तु वस्तुनः // vakk_6.78 //

[389|20] संक्षय इत्येवानुवर्तते / क्लेशनिर्मुक्तस्य वस्तुनः प्रहाणं निरोधधातुः /

[389|21] येन वस्तु निर्विद्यते विरज्यते ऽपि तेन वस्तुना / चतुष्कोटिकम् / कथं कृत्वा /

[390|01] निर्विद्यते दुःखहेतुक्षान्तिज्ञानैः

[390|02] दुःखे समुदयक्षान्तिज्ञानैरेव निर्विद्यते नान्यैः /

[390|03] विरज्यते /

[390|04] सर्वैर्जहाति यैः

[390|05] सर्वैरपि दुःखसमुदयनिरोधमार्ग क्षान्तिज्ञानैर्विरज्यते /

[390|05-390|06] यैः क्लेशान् प्रजहाति /

[390|07] एवं चतुष्कोटिकसंभवः // vakk_6.79 //

[390|08] एवं चतुष्कोतिकं सिध्यति / निर्विद्यत एव दुःखसमुदयक्षान्तिज्ञानैः /

[390|09] क्लेशान् प्रजहत् निर्वेदवस्त्वालम्बनत्वात् /

[390|09-390|10] विरज्यत एव निरोधमार्गक्षान्तिज्ञानैः क्लेशान् प्रजहत् /

[390|10] प्रामोद्यवस्त्वालम्बनत्वात् /

[390|10-390|11] उभयं पूर्वैः क्लेशान् प्रजहत् /

[390|11] नोभयमुत्तरैः क्लेशानप्रजहदिति /

[390|11-390|12] तत्र वीतरागः सत्यानि पश्यन्धर्मज्ञानक्षान्तिभिः क्लेशान्न प्रजहाति /

[390|12-390|13] ज्ञानैस्तु प्रयोगविमुक्तिविशेषमार्गसंगृहीतैर्न प्रजहातीति /

=====================================================================

[390|14-390|15] अभिधर्मकोशभाष्ये मार्गपुद्गलनिर्देशो नाम षष्ठं कोशस्थानं समाप्तमिति

[390|16] //श्री लामावाकस्य यदत्र पुण्यम् //

सप्तमं कोशस्थानम्

=====================================================================

नमो बुद्धाय

===================================================================== [391|02] क्षान्तयश्चोच्यन्ते ज्ञानानि च सम्यग्दृष्टिः सम्यग्ज्ञानं च /

[391|03] किं पुनः क्षान्तयो न ज्ञानं सम्यग्ज्ञानं च न दृष्टिः /

[391|04] नामला क्षान्तयो ज्ञानं

[391|05] तत्प्रहेयस्य विचिकित्सा ऽनुशयस्याग्रहीणत्वात् /

[391|05-391|06] दृष्टयस्तु ता सन्तिरणात्मकत्त्वात् यथा च क्षान्तयो दृष्टिर्न ज्ञानमेवं पुनः

[391|07] क्षयानुत्पादधीर्न दक् /

[391|08] क्षयानमनुत्पादज्ञानं च न दृष्टिरसन्तीरणापरिमार्गणाशयत्वात् /

[391|09] तद्न्योभयथार्या धीः

[391|10] क्षान्तिक्षयानुत्पादज्ञानेभ्यो ऽन्या ऽनास्रवा प्रज्ञा दृष्टिः ज्ञानं च /

[391|11] अन्या ज्ञानं

[391|12] लौकिकी प्रज्ञा सर्वैव ज्ञानम् /

[391|13] दृशश्च षट् // vakk_7.1 //

[391|14] पञ्च दृष्टयो लौकिकी च सम्यग्दृष्टिः /

[391|14-391|15] एषा षड्विधा लौकिकी प्रज्ञादृष्टिः अन्या न दृष्टिः /

[391|15] ज्ञानं त्वेषा चान्या च / कियता सर्वज्ञानसंग्रहः / दशभिर्ज्ञानैः /

[591|16]39116] समासेन तु

[391|17] सास्रवानास्रवं ज्ञानं

[391|18] तयोः पुनः

[391|19] आद्यं संवृतिज्ञापकम् /

[392|01] यत्सास्रवं तत्संवृतिज्ञानम् / प्रायेण घटपटस्त्रीपुरुषादिसंवृतिग्रहात् /

[392|01-392|02] अज्ञानसंवृतत्वात् इत्यपरे /

[392|03] अनास्रवं द्विधा धर्मज्ञानमन्वयमेव च // vakk_7.2 //

[392|04] अनास्र्वं ज्ञानं द्विधा भिद्यते / धर्मज्ञानमन्वयज्ञानं च /

[392|04-392|05] एवगेते द्वे ज्ञाने त्रीणि भवन्ति /

[392|05] संवृतिज्ञानं धर्मज्ञानं च / तत्र

[392|06] सांवृतं सर्वविषयं

[392|07] संवृतिज्ञानस्य सर्वधर्माः सष्कृतासंस्कृता आलम्बनं संभवतः /

[392|08] कामदुःखदिगोचरम् /

[392|09] धर्मख्यम्

[392|10] धर्मज्ञानस्य कामावचरं दुखं तत्समुदयनिरोधप्रतिपक्षाश्चालम्बनम् /

[392|11] अन्वयज्ञानं तूर्ध्वदुःखादिगोचरम् // vakk_7.3 //

[392|12] अन्वयज्ञानस्य रूपारुप्यावचरं दुःखं तत्समुदयनिरोधप्रतिपक्षाश्चालम्बनम् /

[392|13] ते एव सत्यभेदेन चत्वारि

[392|14] ते एव धर्मज्ञानान्वयज्ञाने सत्यभेदेन पुनश्चत्वारि ज्ञानानि भवन्ति /

[392|14-392|15] दुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानानि /

[392|15] तदालम्बनत्वात् /

[392|16] एते चतुर्विधे /

[392|17] अनुत्पादक्षयज्ञाने

[392|18-392|19] एते एव धर्मज्ञानान्वयज्ञाने चतुर्विधे अदृष्टिस्वभावे क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं चोच्यते /

[392|20] ते पुनः प्रथमोदिते // vakk_7.4 //

[393|01] दुःखहेत्वन्वयज्ञाने

[393|02-393|03] प्रथमोत्पन्ने तु क्षयज्ञानानुत्पादज्ञाने दुःखसमुदयान्वयज्ञाने दुःखसमुदयाकारैर्भावाग्रिकस्कन्धालम्बनत्वात् /

[393|03] किम् खलु वज्रोपमो ऽपि ताभ्यामेकालम्वनो ऽस्ति / [393|04] यदि दुःखसमुदयालम्वनो भवति / अथ निरोधमार्गालम्बनो नैकालम्बनः /

[393|05] चतुर्भ्यः परचित्तवित् /

[393|06] वेत्तीति वित् ज्ञानम् / परचित्तज्ञानं चतुर्भ्यो ज्ञानेभ्यो द्रष्टव्यम् /

[393|06-393|07] धर्मान्वयज्ञानमार्गः संवृतिज्ञानेभ्यः /

[393|07] तस्य पुनरयं नियमः

[393|08] भूम्यक्षपुद्गलोत्क्रान्तम् नष्टाजातं न वेति तत् // vakk_7.5 //

[393|09] भूम्यतिक्रान्तं न जानातीति /

[393|09-393|10] अधरध्यानभूमिकेनोत्तरध्यानभूमिकमिन्द्रियातिक्रान्तं न जानाति /

[393|10-393|11] श्रद्धाधिमुक्तसमयमुक्तमार्गेण दृष्टिप्राप्तासमयविमुक्तार्ग पुद्गलोत्क्रान्तं न जानाति /

[393|11-393|12] अनागाम्यहञ्च्छावक प्रत्येकबुद्धबुद्धमार्ग्गणामधरेणोत्तरं नष्टाजातं न जानाति /

[393|12-393|13] अतीतानागतं वर्तमानपर चित्तचैत्तविषयत्वात् /

[393|13] किं च भूयः

[393|14] त धर्मान्वयधीपक्ष्यमन्यो ऽन्यं

[393|15] धर्मज्ञानपक्ष्यं परचित्तज्ञानमन्वयज्ञानपक्ष्यं चित्तं न जानाति /

[393|15-393|16] अन्वयज्ञानपक्ष्यं च धर्मज्ञानपक्ष्यं न जानाति /

[393|16] कामधातुर्ध्वधातुप्रतिक्षालम्बनत्वात्तयोः /

[393|16-393|17] दर्शनमार्गे परचित्तज्ञानं नास्ति /

[393|17] तदालम्बनं त्वस्ति /

[393|17-393|18] तत्र परचित्तज्ञानेन दर्ज्ञनमार्ग ज्ञातुकामः प्रयोगं कृत्वा प्रथमौ

[393|19-393|20] दर्शनक्षणौ / श्रावको वेत्ति खङ्गस्त्रीन् सर्वान्बुद्धो ऽप्रयोगतः // vakk_7.6 //

[393|21] श्रावको दर्शनमार्गात् परचित्तज्ञानेन द्वौ क्षणौ जानाति /

[393|21-393|22] दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिं धर्मज्ञानं च /

[393|22] अन्वयज्ञानपक्षालम्बनस्यान्यप्रयोगसाध्यत्वात् /

[393|22-394|01] यावच्च स तत्र प्रयोगमार मते तावदयं षोडशचित्तमनुप्राप्तो भवतीत्यन्तरा न जानाति /

[394|01-394|02] प्रत्येकबुद्धस्त्रीन् क्षणान् /

[394|02] प्रथमौ च द्वावष्टमं च समुदयान्वयज्ञानं मृदुप्रयोगत्वात् /

[394|03] प्रथमद्वितीयपञ्चदशानित्यपरे /

[394|03-394|04] बुद्धस्तु सर्वानेव दर्शनमार्गक्षणानप्रयोगेण जानाति /

[394|05] अथ क्षयज्ञानानुत्पादज्ञानयोः को विशेषः /

[394|06-394|07] क्षयज्ञानं हि सत्येषु परिज्ञातादिनिश्चयः / न परिज्ञेयमित्यादिरनुत्पादमतिर्मता // vakk_7.7 //

[394|08] क्षयज्ञानं कतमत् / दुःखं मे परिज्ञातमिति जानाति /

[394|08-394|09] समुदयः प्रहीणो निरोधः साक्षातकृतो मार्गो भावित इति जानाति /

[394|09-394|10] तदुपादाय यत् ज्ञानं दर्शनं विद्या बुद्धिर्बोधिः प्रज्ञा आलोको ऽभिसमयमिदमुच्यते क्षयज्ञानम् /

[394|10-394|11] अनुत्पादज्ञानं कतमत् /

[394|11-394|12] दुःखं मे परिज्ञातं न पोउनः परिज्ञेयमिति जानाति यावत् मार्गो भावितो न पुनर्भावयितव्य इति /

[394|12] तदुपादाये"ति विस्तरेणोक्तं शास्त्रे /

[394|12-394|13] कथमनास्रवेण ज्ञानेनैवं जानाति /

[394|13] तत्पृष्ठलब्धेन व्युत्थित एवं जानाति /

[394|13-394|14] अतस्तद्विशेषेण तयोर्विशेषः /

[394|14] शास्त्रे ज्ञापिओत इति काश्मीराः /

[394|14-394|15] अनास्रवेणाप्येवं जानातीत्यपरे दर्शनवचनं तु भाष्याक्षेपात् /

[394|15] ज्प्रत्यक्षवृत्तित्वाद्वा /

[394|15-394|16] अत एवोक्तं "यावत् ज्ञानं दर्शनमपि तदि"ति /

[394|16-394|18] इत्येतानि दश ज्ञानानि भवन्ति यदुत धर्मज्ञानमन्वयज्ञानं संवृतिज्ञानं दुःखज्ञानं समुदयञ्ण्यानं निरोधज्ञानं मार्गज्ञानं परचित्तज्ञानं क्षयज्ञानमनुत्पादज्ञानं च /

[394|18-394|19] तत्र संवृतिज्ञानमेकं ज्ञानमेकस्य च भागः /

[394|19] धर्मज्ञानमेकं ज्ञानं सप्तानां च भागः /

[394|19-394|20] दुःखसमुदयनिरोधमार्ग क्षयानुत्पादपरचित्तज्ञानानाम् /

[394|20] एवमन्वयज्ञानम् /

[394|20-394|21] दुःखज्ञानमेकं ज्ञानं चतुर्णा च भागः /

[394|21] धर्मान्वयक्षयानुत्पादज्ञानानाम् / एवं समुदयनिरोधज्ञाने चतुर्णां भागः /

[394|22] मार्गज्ञानमेकं ज्ञानं पञ्चानां च भागः / चतुर्णामनन्तरोक्तानां परचित्तस्य च /

[394|23] परचित्तज्ञनमेकं ज्ञानं चतुर्णां च भागः / धर्मान्वयमार्ग संवृतिज्ञानानाम् /

[394|24] क्षयज्ञानमेकं ज्ञानं षण्णां च भागः / धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानानाम् /

[394|25] एवमनुत्पादज्ञानम् /

[394|16-394|26] कस्मात् पुनरेतानि वीणि सन्ति दश व्यवस्थाप्यन्ते /

[395|01-395|02] स्वभावप्रतिपक्षान्यामाकाराकारगोचरात् / प्रयोगकृतकृत्यत्वहेतूपचयोतो दश // vakk_7.8 //

[395|03] सप्तभिः किल कारणैर्दश ज्ञानानि व्यवस्थाप्यन्ते /

[395|03-395|04] स्वभावतः संवृतिज्ञानमपरमार्थज्ञानत्वात् /

[395|04] प्रतिपक्षतो धर्मान्वयज्ञाने / कामथातुर्ध्वधातुप्रतिपक्षत्वात् /

[395|05] आकारतो दुःखसमुदयज्ञाने / आलम्बनाभेदात् /

[395|05-395|06] आकारालम्बनतो निरोधमार्गज्ञाने /

[395|06] आकारालम्बनभेदात् / प्रयोगतः परचित्तज्ञानम् / न हि तेन चैत्ता न ज्ञायते /

[395|07] चित्तज्ञानार्थे तु प्रयुक्तस्याभिनिष्पत्तेः परचित्तज्ञानमुक्तम् /

[395|07-395|08] कृतकृत्यतः क्षयज्ञानं कृतकृत्यसंतानोत्पत्तेः /

[395|08-395|09] प्रथमतः हेतूपचयतो ऽनुत्पादज्ञानं सर्वानास्रवहेतुकत्वादिति /

[395|10] सकलस्य सकलप्रतिपक्षत्वात् कामधातुप्रतीपक्षो धर्मज्ञानमित्युक्तम् /

[395|11] अपि तु

[395|12] धर्मज्ञाननिरोधे यन्मार्गे वा भावनापथे /

[395|13] त्रिधातुप्रतिपक्षस्तत्

[395|14] निरोधमार्गज्ञाने भावनामार्गसंगृहीते त्रिधातुप्रतिपक्षः /

[395|15] कामधातोस्तु नान्वयम् // vakk_7.9 //

[395|16] अन्वयज्ञानम् तु सर्वथा नास्ति कामधातुपोरतिपक्षः

[395|17] एषां दशानां ज्ञानानां

[395|18] धर्मज्ञानान्वयज्ञानं षोड्डशाकारम्

[395|19] तान् पुरस्तादुपदेक्ष्यामः /

[395|20] अन्यथा /

[395|21] तथा च सांवृतं

[395|22] संवृतिज्ञानं षोडशाकारमन्यथाकारं च सर्वधर्माणां स्वसामान्यलक्षणादिग्रहणात् /

[395|23] स्वैः स्वैः सत्याकारैश्चतुष्टयम् // vakk_7.10 //

[396|01-396|02] दुःखसमुदयनिरोधमार्ग ज्ञानानि स्वैः स्वैः सत्याकारैः प्रवर्तन्त इत्येकैकं चतुराकारं भवन्ति /

[396|03] तथा परमतोज्ञानं निर्मलं

[396|04] अनास्रवं परचित्तज्ञानं तथेव / स्वसत्याकारत्वाच्चुतुराकारं मार्गज्ञानत्वात् /

[396|05] समलं पुनः /

[396|06] शेयस्वलक्षणाकारं [396|07] सास्रवं परचित्तज्ञानं ज्ञेयानां चित्तचैत्तानां यत् स्वलक्षणम् तदाकारयति /

[396|08] स्वलक्षणग्राहकत्वात् / लभयमपि तु

[396|09] एकैकद्रव्यगोचरम् // vakk_7.11 //

[396|10-396|11] यदा चित्तं गृह्लाति न तदा चित्तानां यदा वेदनां न तदा संज्ञामित्येवमादि /

[396|11-396|12] यत्तर्हि भगवतीक्तम् "सरागं चित्तं सरागं चित्तमिति यथाभूतं प्रजानाती"त्येवमादि /

[396|12] न तयोर्दुगपद्ग्रहणम् / वस्त्रमलायुगापद्ग्रहणवत् /

[396|12-396|13] सरागं चित्तमिति द्विधा सरागता /

[396|13] संसृष्टसरागता संयोइग सरागता च /

[396|13-396|14] तत्र सरागं संप्रयुक्तं चित्तं द्वाभ्यां सरागं ततो ऽन्यत्सास्रवं संयोगसरागतया सरागम् /

[396|14-396|15] अत्र तु सूत्रे रागसंप्रयुक्तं सरागं रागप्रतिपक्षी विगतरागमित्येके /

[396|15-396|16] यदि हि रागेणासंप्रयुक्तं विगतरागं स्यादन्यक्लेशसम्प्रयुक्तमपि स्यात् /

[396|16-396|17] एवं तर्हि तदप्रतिपक्षः सास्रवं चित्तमक्लिष्टं नैव सरागं न विगतरागं स्यादित्येवमादि /

[396|17-396|18] तस्माद्रागसंप्रयुक्ततया ऽपि सरागं चित्तमत्रेष्टव्यमित्यपरे /

[396|18-396|19] एवं यावत्समोहं विगतमोहं च वेदितव्यम् /

[396|19] संक्षिप्तं कुशलमालम्बनाभिसंक्षेपात् /

[396|19-396|20] विक्षिप्तं क्लिष्टं विक्षेपसंप्रयोगात् /

[396|20] संक्षिप्तं मिद्धसंप्रयुक्तं विक्षिप्तमन्यत क्लिष्टमिति पाश्चात्त्याः /

[396|21] तदेतन्न वर्णयन्ति / तदेव हि चित्तं संक्षिप्तविक्षिप्तं स्यात् क्लिष्टमिद्धसंप्रयीगात् /

[396|22] शास्त्रविरोधश्च स्यात् / "संक्षिप्तं चित्तं यथाभूतं प्रजानाति /

[396|22-396|23] तज्ज्ञानं चत्वारि ज्ञानानि धर्मज्ञानमन्वयज्ञानं संवृतिज्ञानं मार्गज्ञानमि"ति /

[396|24] लीनं चित्तं क्लिष्टं कौशीद्यसंप्रयोगात् / प्रगृहीतं कुशलं वीर्यसंप्रयोगात् /

[396|24-396|25] परीतां क्लिष्टं व्यवदानपरीत्तैर्निषेवितत्वात् /

[396|25] महद्गतं कुशलं तद्विपर्ययात् /

[396|25-397|01] मूलमूल्यपरिवारानुपरिवर्तकवलाल्पवहुत्वाच्च /

[397|01-397|02] क्लिष्टचित्तं द्वाभ्यामकुशलमूलाभ्यां समुलम् /

[397|02] कुशलं त्रिभिः कुशलमूलैः / क्लिष्टमल्पमूल्यमयत्न-साध्यत्वात् /

[397|03] कुशलं भुमूल्यं वहाभिसंस्कारसाध्यत्वात् /

[397|03-397|04] क्लिष्टं तज्जातीयानागतभावना ऽभावान्न महापरिवारं त्रिभिश्च स्कन्धैः सानुपरिवर्तम् /

[397|04-397|05] कुशलं तु महापरिवारं चतुर्भिश्च स्कन्धैः सानुपरिवर्तम् /

[397|05-397|06] अल्पबलं खल्वपि क्लिष्टं बहुबलं कुशलम् /

[397|06] एकया हि दुःखे धर्मज्ञानक्षान्त्या दशानुशयात्यन्तसमुद्घातः क्रियते /

[397|07] तस्मादपि क्लिष्टम् परीत्तं कुशलं महद्गतम् / उद्धतं क्लिष्टमौद्धत्यसंप्रयोगात् /

[397|08] अनुद्धतं कुक्शलं तत्प्रतिपक्षत्वात् / एवमब्युपशान्त्ं व्युपशान्तं च /

[397|08-397|09] असमाहितं क्लिष्टं विक्षेपसंप्रयोगात् /

[397|09] समाहितं कुशलं तत्प्रतिपक्षत्वात् /

[397|09-397|10] अभावितं क्लिष्टं प्रतिलम्भतिषेवणभावनाभ्यामभावितत्वात् /

[397|10-397|11] भावितं कुशलं ताभ्यां भावितत्वात् विमुक्तं क्लिष्टं स्वभावसंतानविमुक्तिभ्यामविमुक्तत्वात् /

[397|12] विमुक्तं कुशलं ताभयं विमुक्तत्वादिति वैभाषिकाः / एवं तु सूत्रं नानुलोमितं भवति /

[397|13] एषां च पदानां नार्थविशेष उक्तो भवति /

[397|13-397|14] सूत्र उक्तं "कथं चित्तमध्यात्मं संक्षिप्तं भवति /

[397|14-397|15] यच्चित्तम् स्त्यानमिद्धसहगतमध्यात्मं संनिरोधसहगतं नो तु विपश्यनया समन्वागतम् /

[397|15-397|16] कथं वहिर्विक्षिप्तं भवति /

[397|16] यच्चित्तं पञ्चसु कामगुणेष्वनुविक्षिप्तं भवत्यनुविसृतमि"ति /

[397|16-397|17] ननु चोक्तं तदेव चित्तं संक्षिप्तं स्याद्विक्षिप्तं चेति /

[397|17-397|18] उक्तमिदमयुक्तं तूक्तं विद्धसहगतस्य क्लिष्टस्य विक्षिप्तत्वाप्रतिज्ञानात् /

[397|18] ननु चोक्तं शास्त्रविरोधः स्यादिति /

[397|18-397|19] वरं शास्त्रविरोधो न सूत्रविरीधः /

[397|19] कथमेषां पदानां नार्थविशेष उक्तो भवति /

[397|20-397|21] विक्षिप्तलिलिनोद्धताव्युपशान्तासमाहिताभाविताविमुक्तानां चित्तानामभिन्नलक्षणवचनात् संक्षिप्तप्रगृहीतादीनां च /

[397|21] न वै नोक्तः पदानामर्थविशेषो भवति /

[397|21-397|22] क्लिष्टसामान्ये ऽपि तद्दोषसंदर्शनात् /

[397|22-397|23] इत्यप्येतत् क्लिष्टं चित्तं विक्षिप्तं लीनमिति विस्तरः /

[397|23-397|24] एवं कुशलस्यापि गुणविशेषसंदर्शनादुक्त एवर्थविशेषो भवति /

[397|24] सूत्रविरोधस्यापरिहारान्नैष एषां पदानामर्थः /

[397|24-397|25] यदि च सूत्रे तदेव लीनं चित्तं तदेवोद्धतमित्यभिप्रेतं स्यात् इदं नोक्तं स्यात् /

[397|25-397|27] "यस्मिन्समये लीनं चित्तं भवति लयाभिर्शङ्क वा अकालस्तस्मिन्समये प्रस्रब्धिसमाध्युपेक्षासंवोध्यङ्गानां भावनायाः /

[397|27-397|28] यस्मिन्सगये उद्धातं चित्तं भवति औद्धत्याभिशङ्कि वा अकालस्तस्मिन्समये धर्मविचयवीर्यप्रीतिसंवोध्यङ्गानां भावनाया" इति /

[397|28-398|01] किं पुनर्वोध्यङ्गानां व्यग्रा भावना /

[398|01] मनसिकरणं तेषां भावनेष्टा न संमुखीभाव इत्यदोष एषः /

[398|01-398|02] कौशीद्याधिकमत्र चित्तं लीनमित्युक्तम् /

[398|02] औद्धत्याधिकं चोद्धतमित्यविरोधः /

[398|02-398|03] तयोस्तु सहभावात्तदेव चित्तं लीनं तदेवोद्धतमिति ब्रूमः /

[398|03] नाभिप्रयिकं वचनं वार्यते /

[398|03-398|04] सूत्रे तु नायमभिप्राय इति ब्रूमः /

[398|04] यत्तूक्तं "सर्वमेव रागसंप्रयुक्तं चित्तं सरागमि"ति /

[398|05] कतमच्चित्तं रागसंप्रयुक्तम् / रागप्राप्तिसहितं चेत् /

[398|05-398|06] असास्रवमिति सरागं प्राप्नोति शैक्षचित्तम् /

[398|06] रागालम्बनं चेत् / अर्हतो ऽपि सास्रवं चित्तं सरागमिति गृह्लीयात् /

[398|07] रागालम्बनत्वात् कथं वा तत्सास्रवम् /

[398|07-398|08] सामान्य क्लेशालम्बनत्वादिति चेत् /

[398|08] एवमपि समोहं गृह्लीयान्मोहालम्बनत्वात् /

[398|08-398|09] न च परचित्तज्ञानं प्राप्त्यालम्बनं नापि तच्चित्तालम्बनं रागालम्बनम् /

[398|09-398|10] तस्मान्न रागसंप्रयोगात्सरागं चित्तमत्रेष्टम् /

[398|10] किं तर्हि /

[398|10-398|11] रागसंप्रयुक्तं चित्तं सरागमसंप्रयुक्तं विगतरागमिति सूत्राभिग्रायो दृश्यते /

[398|11-398|12] यत् तूक्तं "विगतरागमस्य तच्चित्तं भवति विगतद्वेषं विगतमोहमनावर्त्तिकधर्मि कामभवे रूपभवे आरुप्यभवे" इति /

[398|13] तत्र तत्प्रप्तिविगमं संधायोक्तम् /

[398|13-398|14] ननु चोक्तम् अन्यक्लेशसंप्रयुक्तमपि चित्तं रागविप्रयुक्तत्वाद्विगतरागं स्यादि"ति /

[398|14] एतेनाभिसंधिना न दोषः /

[398|14-398|15] न तु तद्विगतरागमिति कृत्वा गृह्यते /

[398|15] किं तर्हि / सद्वेषं समोहमित्येवमादि /

[398|15-398|16] अलं प्रसङ्गेन सिद्धान्तो वर्ण्यताम् /

[398|17] किं परचित्तज्ञानं परचित्तस्याकारमालम्बनं वा गृह्लाति /

[398|17-398|19] न गृह्लाति आकारलम्बननिरपेक्षंं हि तद्रक्तमिदं चित्तमिति जानाति नत्वमुष्मिन् रुपे रक्तमिति जानाति /

[398|19-398|20] अन्यथा हि तद्रूपालम्बनमपि स्यात् तदालम्बनं च परचित्तं गृह्लतः स्वभावग्रहणं प्राप्नुयात् /

[398|20-398|22] सर्वं च परचित्तज्ञानं द्रव्यस्वलक्षणचित्तचैत्तप्रत्युत्पन्नपरसंततिकामरूपप्रतिसंयुक्ताप्रतिसंयुक्तविषयं दर्शनमार्गप्रतिषिद्धं भावनामार्ग उपलभ्यते /

[398|22-398|23] शून्यता ऽनिमित्तसमाधि विप्रयुक्तं क्षयानुत्पादज्ञानासंगृहीतमानन्तर्यमार्ग प्रतिषिद्धं च वेदित्तव्यम् /

[398|23] उक्तं परचित्तज्ञानम् /

[399|01] शेषे चतुर्दशाकारे शून्यानात्मविवर्जिते /

[399|02] क्षयानुत्पादज्ञाने शेषे ते चतुर्दशाकारे शून्यानात्मकारौ वर्जयित्वा /

[399|02-399|04] पारमार्थिकयोरपि संवृतिभजनात् शीणा मे जातिर्नापरमस्माद्भवं प्रजानामीति तद्वलानुव्यवहारतः /

[399|05] किमनास्रवः स्वलक्षणाकारो ऽस्त्यथ न / काश्मीराणां तावत्

[399|06] नामलः षोडशभ्यो ऽन्य आकारः

[399|07] नास्त्यनास्रवाकारः षोडशाकारनिर्मुक्तः /

[399|08] अन्ये ऽस्ति शास्त्रतः // vakk_7.12 //

[399|09] श्रन्ये पुनरस्तीत्याहुर्वहिर्देशकाः / कथं गम्यते / शास्त्रतः इति /

[399|09-399|10] शास्त्रे ह्येवमाह /

[399|10] "स्यादप्रतिसंयुक्तेन चित्तेन कामप्रतिसंयुक्तान्धर्मान्विजानीयात् /

[399|11] अनित्यतो दुःखतः शून्यतो ऽनात्मतः हेतुतः समुदयतः प्रभवतः प्रत्ययतः /

[399|11-399|12] अस्त्येतस्थानमस्त्येतद्वस्त्विति /

[399|12] योगविहितती विजानोयादि"ति /

[399|12-399|14] नास्यायमर्थो यदस्त्येतत्स्थानमस्त्येतद्वस्त्वित्येवं विजानीयादिति अपि त्वस्त्येतत् स्थानमस्त्येतद्वस्तु यदनित्यादितो विजानीयादिति चेत् /

[399|14] न/ अन्यत्रावचनात् /

[399|15] एष चेच्छास्त्रार्थो ऽभविष्यत् /

[399|15-399|16] यदिदं पठच्यते "स्याद्दर्शनप्रहातव्येन चित्तेन कामप्रतिसंयुक्तान्धर्मान्विजानीयादिति /

[399|16] आह / विजानीयात् /

[399|16-399|18] आत्मत आत्मीयत उच्छेदतः शाश्वततः अहेतुतो ऽक्रियातो ऽपवादतो ऽग्रतः श्रेष्ठतो विशिष्टतः परमतः शुद्धितो मुक्तितो नैर्याणिकतः काङ्क्षातो विमतितो विचिकित्सातः /

[399|18-399|19] रज्येत द्विष्यान्मन्येत मुह्येदयोगविहिततो विजानीयादि"ति /

[399|19] अत्राप्येवं पाठो ऽभविष्यत् /

[399|19-399|20] अस्त्येतत् स्थानमस्त्येतद्वस्त्विति /

[399|20] न त्वेवं पठच्यते / तस्मान्नास्यायमर्थः /

[399|21] किं पुनरिमे षोडशाकारा नामत आहोस्वित् द्रव्यतः /

[399|21-399|22] सप्त द्रव्यतो नामतः षोडशेत्येके /

[399|22] दुःखकाराश्चत्वारः समुदयनिरोधमार्गाकाराणामेककद्रव्यत्वात् /

[399|23] एवं तु वर्णयन्ति /

[400|01] द्रव्यतः षोडशाकाराः

[400|02] तत्प्रत्ययाधीनत्वात् अनित्यम् / षीडात्मकत्वात् दुःखम् /

[400|02-400|03] आत्मीयदृष्टिविपक्षेण शून्यम् /

[400|03] आत्मदृष्टिविपक्षेणानात्मा / हेतुर्वीजधर्मयोगेन /

[400|03-400|04] समुदयः प्रादुर्भावयोइगेन /

[400|04] प्रभवः प्रबन्धयोगेन /

[400|04-400|05] अभिनिष्पादनार्थेन प्रत्ययः /

[400|05-400|06] तद्यथा मृत्पिण्ददण्दचत्रसूत्रोदकसमवायात् घटाभिनिष्पत्तिर्भवति तद्वदिति /

[400|06] अक्न्धोपरमत्वात् निरोधः / अग्निनिर्वाषणात् शान्तः /

[400|06-400|07] निरूपद्रव्त्वात् प्रणीतः /

[400|07] सर्वापक्षालविमुक्तत्वान्निः सरणमिति / गमनार्थेन मार्गः /

[400|07-400|08] योगयुक्तत्वान्न्यायः /

[400|08] सम्यक्प्रतिपादनार्थेन प्रतिपत् / अत्यन्तसमतिक्रमणान्नैर्याणिक इति /

[400|09] अथवा अनात्यन्तिकत्वादनित्यम् / अभिन्यासभूतत्वात् दुःखम् /

[400|09-400|010] अन्तर्व्यापारपुरुषपरहितत्त्वाच्छून्यम् /

[400|10] अकामकारित्वादनात्मा /

[400|10-400|010] हेतुरागमनयोगेन /

[400|10-400|11] समुदय उन्मज्जनयोगेन /

[400|11] प्रभवः प्रसरणयोगेन / प्रतिसरणार्घेन प्रत्यय इति /

[400|11-400|12] असंबन्धः संबन्धोपरमत्वान्निरोधः /

[400|12] त्रिसंस्कृतलक्षणविमुक्तत्वाच्छान्तः /

[400|12-400|13] कुशलत्वात् प्रणीतः /

[400|13] परमाश्वासत्वान्निः सरणमिति / कुमार्गविपक्षेण मार्गः /

[400|13-400|14] अन्यायविपक्षेण न्यायः /

[400|14] निर्वाणपुराविरोधनार्थेन प्रतिपत् / सर्वभवप्रतिपक्षत्वान्नैर्याणिकः /

[400|15] इत्येषां व्याख्यानमनेकपर्यायः / यथाभिप्रेतं प्रवक्ष्यामः / उदयव्ययत्वादनित्यम् /

[400|16] प्रतिकूलभावात् / दुःखम् / आत्मरहितत्वाच्छून्यम् / स्वयमनात्मत्वादनात्म /

[400|17] हेतुसमुदयप्रभवप्रत्ययत्वं तु यदेव सूत्र उक्तम् /

[400|17-400|18] "इमे पञ्चोपादानस्कन्धाश्छन्दमूलकाश्छन्दसमुदयाश्छन्दजातीयाश्छन्दप्रभवा" इति /

[400|18-400|19] प्रभवशब्दः केवलं पश्चात् पठितव्यः शास्त्रे /

[400|19] कः पुनरेषां विशेषः / चतुर्विधो हि च्छन्दः /

[400|20] अस्मीत्यभेदेनात्मभाव्च्छन्दः / स्यामित्यभेदेन पुनर्भवच्छन्दः /

[400|20-400|21] इत्यं स्यामिति भेदेन पुनर्भवच्छन्दः /

[400|21] प्रतिसंधिवन्धच्छन्दश्चतुर्थः / कर्माभिसंस्कारच्छन्दो वा /

[400|22] तत्र प्रथोमो दुःखस्यादिकारणत्वान्मूलहेतुः / फलस्येव वीजम् /

[400|22-400|23] द्वितीयः समुदयस्तेन तत्समुदागमात्फलस्येवाङ्कुरादिप्रसवः /

[400|23-400|24] तृतीयस्तज्जातीयदुःखप्रत्ययः /

[400|24] फलस्येव क्षोत्रोदकपाश्यादिकम् /

[400|24-400|26] क्षेत्रादिवशेन हि फलस्य गन्धरसवीर्यविपाकप्रभावभेदा भवन्ति चतुर्थः प्रभवस्ततः एव तत्संभवात् फलस्येव पुष्पावसानमिति /

[400|26] अथवा /

[400|26-401|01] तृष्णाविचरितानां द्वौ पञ्चकौ द्वौ चतुष्कौ चत्वारश्छन्दाः /

[401|01-401|02] "अस्मीति भिक्षवः साति इत्थमस्मीति भवति एवमस्मीति भवति अन्यथा ऽस्मीति सदस्मीति असदस्मीति /

[401|02-401|03] भविष्यामीत्यस्य भवति न भविष्यामि इत्थं भविष्यामि एवं भविष्यामि एवं भविष्यामि श्रन्यथा भविष्यामि /

[401|04-401|05] स्यामित्यस्य भवति इत्थं स्याम् एवं स्याम् अन्यथा स्याम् अपितु स्याम् अपीत्थं स्याम् अप्येवं स्याम् अप्यन्यथा स्यामित्यस्य भवति /

[401|06] प्रवृत्त्युपर्मत्वान्निरोधः / निर्दुःखत्वाच्छन्तः /

[401|06-401|07] "इति हि भिक्षवो दुःखाः संस्काराः शान्तं निर्वाणमि"ति वचनात /

[401|07] निरुत्तरत्वात् प्रणीतः /

[401|07-401|08] अपुनरावृत्तित्वान्निःसरणम् /

[401|08] पथिभूतत्वान्मार्गः / यथाभूतप्रवृत्तत्वान्न्यायः /

[401|08-401|09] प्रतिनियतत्वात् प्रतिपत् /

[401|09] यथोक्तम्

[401|10] "एष मार्गो हि नास्त्यन्यो दर्शनस्य विशुद्धय" इति

[401|11] अत्यन्तनिर्याणान्नैर्याणिकः /

[401|11-401|12] अथवा नित्यसुखात्मीयात्मदृष्टिचरितानां प्रतिपक्षेणानित्यदुःखशुन्यानात्माकाराः /

[401|12-401|13] अहेत्वेकहेतुपरिणामबुद्धिपूर्वक दृष्टिचरितानां प्रतिपक्षेण हेतुसमुदयप्रभवप्रत्ययाकाराः /

[401|13-401|14] नास्ति मोक्ष इति दृष्टिचरितानां निरोधाकारः /

[401|14] दुःखो मोक्ष इति दृष्टिचरितानां शान्ताकारः /

[401|14-401|15] ध्यानसुखप्रणीतदृष्टिचरितानां प्रणीताकारः /

[401|15-401|16] पुनः पुनः परिहाणितो नात्यन्तिको मोक्ष इति दृष्टिचरितानां निःसरणाकारः /

[401|16-401|17] नास्ति मार्गः कुमार्गो ऽयमन्यो मार्गः पुनरावर्ती मार्ग इति दृष्टिचरितानां मार्गन्यायप्रतिपन्नैर्याणिकाकारा इति /

[401|18] आकारो नाम क एष धर्मः /

[401|19] प्रज्ञाकारः

[401|20] एवं तर्हि प्रज्ञा साकारा न भविष्यति / प्रज्ञान्तरासंयोगात् / एवं तु युक्तं स्यात् /

[401|21] सर्वेषां चित्तचैत्तानामालम्बनग्रहणप्रकार आकार इति /

[401|22] अथ किं प्रज्ञैवाकारयति नेत्याह / किं तर्हि /

[401|23] तया सह /

[401|24] आकारय्न्ति सालम्बाः

[402|01] प्रज्ञा चान्ये च सर्वे सालम्बना धर्मा आकारयन्ति /

[402|02] सर्वमाकार्यते तु सत् // vakk_7.13 //

[402|03] यत्किञ्चिदस्ति सर्वमाकार्यते /

[402|03-402|04] तदेवं कृत्वा सिद्धं भवति प्रज्ञा आकारश्चाकारयति चाकार्यन्ते च /

[402|04-402|05] आलम्बना आकार्यन्त एवेति /

[402|06] अतः परमेषां ज्ञानानां कुशलादिभेदं निर्वेक्ष्यामः /

[402|07] त्रिधाद्यं कुशलान्यन्यानि

[402|08] संवृतिज्ञानं श्लोकादौ भवत्वादाद्यम् / तत्त्रिविधम् /

[402|08-402|09] कुशलाकुशलाव्याकृतम् /

[402|09] अन्यानि नव ज्ञानानि कुशलान्येव /

[402|10] आद्यं सर्वासु भूमिषु /

[402|11] कामधाती यावद्भवाग्रे /

[402|12] धर्माख्यं षट्सु

[402|13] धर्मज्ञानं चतुर्षु ध्यानेष्वनागम्ये ध्यानान्तरे च /

[402|14] नवसु त्वन्वयाख्यं

[402|15] अन्वयज्ञानं तास्वेव च षट्सु भूमिष्वारुप्यत्रये च /

[402|16] तथैव षट् // vakk_7.14 //

[402|17] दुःखसमुदयनिरोधमार्गक्षयानुत्पादज्ञानान्यप्येतास्वेव नवसु भूमिष्वभेदेन /

[402|18] भेदेन पुन्र्धर्मज्ञानसंगृहीतानि षट्सु अन्वयज्ञान संगृहीतानि नवसु /

[402|19] ध्यानेष्वन्यमनोज्ञानं

[403|01] परचित्तज्ञानं चतुर्ष्वेव ध्यानेषु नान्यत्र /

[403|02] कामरूपाश्रयं च तत् /

[403|03] कामरूपधात्वोश्च तत् परचित्तज्ञानं संमुखीक्रियते /

[403|04] कामाश्रयं तु धर्मारुयम्

[403|05] धर्मज्ञानं तु कामधात्वाश्रयमेव / न रूपारुप्यधात्वोः संमुखीक्रियते /

[403|06] अन्यत्त्रैधातुकाश्रयम् // vakk_7.15 //

[403|07] किं पुनरन्यत् / परचित्तज्ञानं धर्मज्ञाननिर्मुक्तम् / कृतो भूम्यश्रयनिर्देशः /

[403|08] स्मृत्युपस्थानसंग्रहो वक्तव्यः / सो ऽयमुच्यते /

[403|09] स्मृत्युपस्थानमेकं धीर्निरोधे

[403|10] धीः प्रज्ञा ज्ञानमिति पर्यायाः / निरोधज्ञानमेकं धर्मस्मृत्युपस्थानम् /

[403|11] परचित्तधीः /

[403|12] त्रीणि

[403|13] परचित्तज्ञानं त्रीणि वेदनाचित्तधर्मस्मृत्युपस्थानानि /

[403|14] चत्वारि शेषाणि

[403|15] निरोधपरचित्तज्ञानाभ्यामन्यानि ज्ञानानि चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि

[403|16] कतमस्य ज्ञानस्य कति ज्ञानान्यालम्बनम् /

[403|17] धर्मधीगोचरो नव // vakk_7.16 //

[403|18] धर्मज्ञानस्य नव ज्ञानान्यालम्बनमन्यत्रान्वयज्ञानात् /

[404|01] नव मार्गान्वयदियोः

[404|02] अन्वयज्ञानस्यापि नव ज्ञानान्यालम्बनमन्यत्र धर्मज्ञानात् /

[404|02-404|03] मार्गज्ञानस्यापि नव ज्ञानान्यालम्बनमन्यत्र संवृतिज्ञानात् /

[404|04] दुःखहेतुधियोर्द्वयम् /

[404|05] दुःखसमुदयज्ञानयोर्द्वे संवृतिपरचितज्ञाने आलम्बनम् /

[404|06] चतुर्णां दश

[404|07] संवृतिपरचित्तक्षयानुत्पादज्ञानानां दश ज्ञानान्यालम्बनम् /

[404|08] नैकस्य

[404|09] एकस्य निरोधज्ञानस्य नैव ज्ञानमालम्बनम् /

[404|10] योज्या धर्माः पुनर्दश // vakk_7.17 //

[404|11] कतमे दश /

[404|12] त्रैधातु कामला धर्मा अकृताश्च द्विधा द्विधा /

[404|13] संकृता धर्मा अष्टधा क्रियन्ते /

[404|13-404|14] कामरूपारुप्यावचरानास्रवाणां संप्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात् /

[404|14] असंस्कृता द्विधा क्रियन्ते / कुशलाव्याकृतभेदात् /

[404|14-404|15] इमे दश धर्माः कथं योज्याः कस्य ज्ञानस्य कत्यालम्बनमिति /

[404|15-404|16] तत्र संवृतिज्ञानस्य सर्वे दश धर्मा आलम्बनम् /

[404|16] धर्मज्ञानस्य पञ्च / कामावचरानास्रवा श्चत्वारः कुशलं चासंस्कृतम् /

[404|17] अन्वयज्ञानस्य सप्त / रूपारुप्यावचरानास्रवाः षट् कुशलं चासंस्कृतम् /

[404|17-404|18] दुःखसमुदयज्ञानयोः कामरूपारुप्यावचराः षट् /

[404|18] निरोधज्ञानस्यैकः /

[404|18-404|19] कुशलमेवासंस्कृतम् /

[404|19] मार्गज्ञानस्य द्वावनास्रवौ / परचित्तज्ञानस्य त्रयः /

[404|19-404|20] कामरूपावचरानास्रवाः संप्रयुक्ताः /

[404|20-404|21] क्षयानुत्पादज्ञानयोः नव धर्मा आलम्बनमव्याकृतमसंस्कृतं मुक्त्वा /

[404|22] स्यादेकेन ज्ञानेन सर्वधर्मान् जानीयात् / न स्यात् / अपि तु

[405|01] सांवृतं स्वकलापान्यदेकं विद्यादनात्मतः // vakk_7.18 //

[405|02-405|03] संवृतिज्ञानं स्वस्मात्कलापादन्यान् सर्वधर्माननात्वतो जानीयात् सर्वधर्मा अनात्मान इति /

[405|03] ज्स्वभावस्तत्सहभुवश्च धर्मास्तस्य स्वकलापः /

[405|03-405|04] तेषामग्रहणं विषयविषयिभेदादेकालम्बनत्वादिति /

[405|04] संनिकृष्टत्वाच्च /

[405|04-405|05] तच्च कामावचरं श्रुतचिन्तामयं रूपावचरं श्रुतमयम् भावनामयम् /

[405|05-405|06] तस्य व्यवच्छिन्नभूम्यालम्बनत्वात् /

[405|06] अन्यथा हि युगपत्सर्वतो वैराग्यं स्यात् / गतमेतत् /

[405|07] इदं तु वक्तव्यम् / कः कतिभिर्ज्ञानैः समन्वागत इति /

[405|07-405|08] पृथग्जनस्तावदेकेन समन्वागतः /

[405|08] संवृतिज्ञानेन / वीतरागस्तु परचित्तज्ञानेनापि / आर्यः पुनः /

[405|09] एकज्ञानान्वितो रागीप्रथमे ऽनास्रवक्षणे /

[405|10] कामावीतरागो दुःखधर्मज्ञानक्षान्तवेकेनैव संवृतिज्ञानेन समन्वागतो भवति /

[405|11] द्वितीये त्रिभिः

[405|12] दुःखधर्मज्ञाने त्रिभिः संवृतिज्ञानधर्मज्ञानदुःखज्ञानैः /

[405|13] ऊर्ध्वस्तु चतुष्र्वेकैकवृद्धिमान् // vakk_7.19 //

[405|14] अतः परं चतुर्षु क्षणेषु एकैकज्ञानवृद्धिरस्य ज्ञातव्या /

[405|14-405|15] दुःखे ऽन्वयज्ञाने ऽन्वयज्ञानं वर्धते /

[405|15-405|16] समुदयनिरोधमार्गधर्मज्ञानेषु समुदयनिरोधमार्गज्ञानानि वर्धन्त इति मार्गधर्मज्ञाने सप्तभिर्ज्ञानैः समन्वागतो भवति /

[405|16-405|17] वीतरागस्तु सर्वत्राधिकेन परचित्तज्ञानेन समन्वागतो वेदितव्यः /

[405|18] अथ कस्यामवस्थायां कति ज्ञानानि भव्यन्ते /

[405|19] यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते क्षान्तिज्ञानानि दर्शने /

[405|20] अनागतानि

[406|01-406|02] दर्शनमार्गे यद्यदेवोत्पद्यते क्षान्तिर्ज्ञानं वा तज्जातीयमनागतं भावनां गच्छति तदाकारा एव चत्वारः /

[406|02-406|03] कस्माद्दर्शनमार्गे सभागज्ञानाकारभावनैव गोत्राणामपोरतिलब्धत्वात् /

[406|04] तत्रैव सांवृतं चान्वयत्रये // vakk_7.20 //

[406|05-406|06] तत्रैव दर्शनमार्गे संवृतिज्ञानं चापि भाव्यते त्रिषु दुःखसमुदयनिरोधान्वयज्ञानेषु /

[406|06] न धर्मज्ञानेष्वकृत्स्नसत्याभिसमयात् /

[406|07] अतो ऽभिसमयान्त्याख्यं

[406|08] अत एव तदाभिसमयान्तिकं संवृतिज्ञानमाख्यावते /

[406|08-406|09] एकैकसत्याभिसमयान्ते भावनात् /

[406|09] कस्मान्न मार्गान्वयज्ञाने भावनां गच्छति /

[406|09-406|10] मार्गसत्यस्य पूर्व लौकिकेन मार्गेणानभिसमितत्वात् अकृत्स्नाभिसमयाच्च /

[406|10-406|12] कृत्स्नं हि दुःखं शक्यते परिज्ञातुं समुदयः प्रहातुं निरोधः साक्षात्कर्तु न तु मार्गः शक्यते कृत्स्नो भावयितुम् इत्यभिसमयान्ताभावान्न तस्मिन्नाभिसमयान्तिकं भाव्यते /

[406|12-406|13] समुदयो ऽपि न तदा सर्वः प्रहीणो भवतीति न स्यादाभिसमयान्तिकम् /

[406|13] न /

[406|13-406|14] तत्सत्यदर्शनहेयः सर्वः प्रहीण्नो भवति /

[406|14-406|15] मार्गस्तद्दर्शनहेयप्रतिपक्षो न सर्वः शक्यते भावयितुं वहुगोत्रत्वात् इत्यस्ति महान्विशेषः /

[406|15] दर्शनमार्गपरिवारत्वादित्यपरे /

[406|15-406|16] तदिदं साध्यत्वादज्ञापकम् /

[406|16] किं पुनस्तदाभिसमयान्तिकं सम्वृतिज्ञानं कदाचित्संमुखीक्रियते /

[406|16-406|17] न कदाचित् एकान्तेन हि

[406|18] तदानुत्पत्तिधर्मकम् /

[406|19] कथं पुनस्तद्भावितं भवति /

[406|19-406|20] अलब्धलाभात् कथमिदानीं तत्प्रतिलब्धं यदि नैव संमुखीकर्तु शक्यते /

[406|20] प्राप्तितः /

[406|20-406|21] यस्माल्लब्धं तस्माल्लब्धमित्यपूर्वैषा निर्देशजातिः /

[406|21] तस्मान्नैवं भावना सिध्यति /

[406|21-406|22] एवं तु सिध्यति यद् आहुः पूर्वाचार्याः /

[406|22] कथं च पूर्वाचार्या आहुः /

[406|22-406|24] लोकोत्तरमार्ग-सामर्थ्यात् संवृतिज्ञानं भाव्यते यद् व्युत्थितः सत्यालम्बनम् विशिष्टतरं लौकिकं ज्ञानं संमुखीकरोति /

[406|24-407|01] एष एव च तस्य लाभो यत्-तत्-संमुखीभाव-समर्थाश्रयलाभः /

[407|01] गोत्रे हि लब्धे लब्धं गौत्रिकं भवति / एव तु नेच्छन्ति वैभाषिकाः /

[407|02] कतिभूमिकं पुनस्तत्संवृतिज्ञानं भाव्यते / दर्शनमार्गस्य

[407|03] स्वधोभूमि

[407|04] यद्भूमिको दर्शनमार्गो भवति तद्भूमिकम् चावरभूमिकं च संवृतिज्ञानं भाव्यते /

[407|05] आनागम्यभूमिकश्चेद्भवति द्विभूमिकं बाव्यते / अनागम्यभूमिकं कामावचरं च /

[407|06] एवं यावच्चतुर्थध्यानभूमिके दर्शनमार्गे सप्तभूमिकं संवृतिज्ञानं भाष्यते /

[407|07] तत्र पुनः कति स्मृत्युपस्थानानि /

[407|08] निरोधे ऽन्त्यं

[407|09] निरोधे ऽभिसमिते यत् संवृतिज्ञानं तदन्त्यं स्मृत्युपस्थानं धर्मस्मृत्युपस्थानम् /

[407|09-407|10] एकस्य परिसंख्यानात्सिद्धं भवति शेषं चत्वारि स्मृत्युपस्थानानीति /

[407|10-407|11] तच्चैतदाभिसमयान्तिकं संवृतिज्ञानं

[407|12] स्वसत्याकारं

[407|13] यत्सत्याभिसमयाल्लभ्यते तत्सत्याकारमेव /

[407|13-407|14] तदाकारवचनादालम्बनस्य तदेव सत्यमित्युक्तं भवति /

[407|14] दर्शनमार्गलभ्यत्वाच्च तत् /

[407|15] यत्निकम् // vakk_7.21 //

[407|16] प्रायोगिकमित्यर्थः /

[407|16-407|17] सपरिवारग्रहणात्कामरूपावचाराणि चतुष्पञ्चस्कन्धस्वभावानि /

[407|18] षोडशे षट् सरागस्य

[407|19] भाव्यन्त इति वर्तते /

[407|19-407|20] अवीतरागस्य षोडशे मार्गान्वयज्ञानक्षणे द्वे ज्ञाने प्रत्युत्पन्ने /

[407|20] मार्गज्ञानमार्गान्वयज्ञाने / पुरागतानि षट् भाव्यन्ते /

[407|20-407|21] धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानानि /

[408|01] वीतरागस्य सप्त तु /

[408|02] वीतरागस्य परचित्तज्ञानं सप्तमं भाव्यते /

[408|03] सरागभावना मार्गे तदूर्ध्वं सप्तभावना // vakk_7.22 //

[408|04-408|05] षोडशात् क्षणादुर्ध्वं भावनामार्गे यावन्न वीतरागो भवति तावत् सर्वेषु प्रयोगान्तर्यविमुक्तिविशेषमार्गेषु सप्त ज्ञानानि भाव्यन्ते /

[408|05-408|06] धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्गसंवृतिज्ञानानि /

[408|06] लौकिकश्चेत् भावनामार्गः संवृतिज्ञानं प्रत्युत्पन्नम् /

[408|07] लोकोत्तरश्चेत् चतुर्णां धर्मज्ञानानामन्यतमत् /

[408|08-408|09] सप्तभूमिजया ऽभिज्ञाकोप्याप्त्याकीर्णभाविते आननतर्यपथेषूर्ध्वं मुक्तिमार्गाष्टके ऽपि च // vakk_7.23 //

[408|10] सप्तज्ञानानि भाव्यन्ते इति वर्तते /

[408|10-408|11] सप्त भूमयः चत्वारि ध्यानानि त्रयश्चारुप्याः /

[408|11-408|13] तासां जयः वैराग्यं तस्मिन् सप्तभूमिके वैराग्ये पञ्चसु चाभिज्ञासु अकोप्यप्रतिवेधे च व्यवकीर्णभाविते च ध्याने शैक्षस्य यावन्तः आनन्तर्यमार्गास्तेष्वपि सर्वेषु सप्त ज्ञानानि भाव्यन्ते तान्येव /

[408|13-408|14] लौकिकेश्चेत् भाव्नामार्गः संवृतिज्ञानं प्रत्युत्पन्नम् /

[408|14-408|15] लोकोत्तरश्चेच्चतुर्णामन्वज्ञानानां द्वयोश्च धर्मज्ञानयोरन्यतमत् / [408|15] अकोप्यप्रतिवेधे तु संवृतिज्ञानं न भाव्यते /

[408|15-408|16] भवाग्राप्रति पक्षत्वात् /

[408|16] तत्र जयज्ञानं सप्तमं वेदितव्यम् /

[408|16-408|17] सप्तभूमिवैराग्यादपि चोर्ध्वंभवाग्रवैराग्ये विमुक्तिमार्गेष्वष्टासु सप्तैव ज्ञानानि भाव्यन्ते /

[408|17-408|18] धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्गपरचित्तज्ञानानि /

[408|18] संवृतिज्ञानं न भाव्यते / भवाग्राप्रतिपक्षत्वात् /

[408|18-408|19] प्रत्युत्पन्नं तु चतुर्णामन्वयज्ञानानां द्वयोश्च धर्मज्ञानयोरन्यतमत् /

[408|20] शैक्षोत्तापनमुक्तौ वा षट्सप्तज्ञानभावना /

[408|21-408|23] शैक्षस्येन्द्रियोत्तापनायां विमुक्तिमार्गे सरागस्य षण्णां भावना धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानानां वितरागस्य सप्तानां परचित्तज्ञानं प्रक्षिप्य /

[408|23] संवृतिज्ञानस्याप्युभयोरिति केचित् / तत्र मतविकल्पज्ञापनार्थो वाशब्धः /

[408|24] प्रयोगमार्गे तु तयोः संवृतिज्ञानस्यापि भावना /

[409|01] आनन्तर्यपथ षण्णां

[409|02-409|03] वीतरागस्यावीतरागस्य वा शैक्षस्येन्द्रियोत्तापनायामानन्तर्यमार्गे षण्णां भावना पूर्ववत् /

[409|03] न संवृतिज्ञानस्य / दर्शनमार्ग सादृश्यात् /

[409|04] न परचित्तज्ञानस्य / सर्वानन्तर्यमार्ग प्रतिपिद्धत्वात् / किमर्थ प्रतिपिध्यते /

[409|04-409|05] अप्रतिपक्षत्वात् /

[409|06] भवाग्रविजये तथा // vakk_7.24 //

[409|07] भवाग्रवैराग्ये ऽप्यानन्तर्यमार्गेषु षण्णां भावना तथैव /

[409|08] नवानां तु क्षयज्ञाने

[409|09] भवाग्रवैराग्ये नवमो विमुक्तिमार्गः क्षयज्ञानम् /

[409|09-409|10] तत्र नवानां ज्ञानानां भावना अन्यत्रानुत्पादज्ञानात् /

[409|11] अकोप्यस्य दश भावना /

[409|12] यस्त्वकोप्यधर्मा भवति तस्य दशानां ज्ञानानां भावना /

[409|12-409|13] अनुत्पादज्ञानलाभात् /

[409|14] तत्संचरे ऽन्त्यमुक्तौ च

[409|15] यो ऽप्यकोप्यतां संचरति तस्याप्यन्त्ये विमुक्तिमार्गे दशानां भावना /

[409|16] प्रोक्तशेषे ऽष्टभावना // vakk_7.25 //

[409|17] किं पुनः शेषम् /

[409|17-409|19] कामवैराग्ये नवमो विमुक्तिमार्गः सप्तभूमिवैराग्याभिज्ञाव्यवकीर्णभावितेषु विमुक्तिमार्गः अकोप्यप्रतिवेधो ऽष्टौ विमुक्तिमार्गाः सर्वे च वीतरागस्य प्रयोगविशेषमार्गाः /

[409|19] तेषु सर्वेष्वष्टौ ज्ञानानि भाव्यन्ते /

[409|20] अनागतभावनया क्षयानुत्पादज्ञाने हित्वा / शैक्षस्यैवम् /

[409|20-409|21] अशैक्षस्य पुनरभिज्ञादिप्रयोगविमुक्तविशेषमार्गेषु नव ज्ञानानि दश वा /

[409|21-409|23] अभिज्ञाव्यवकीर्णभावितानन्तर्यविमुक्तिमार्गेषु त्वष्टौ नव वा द्वयोस्त्वभ्हिज्ञाविमुक्तिमार्गयोरव्याकृतत्वान्न किचिदनागते भाव्यते /

[409|23-410|01] पृथग्जनस्य तु कामत्रिध्यानवैराग्यान्त्यविमुक्तिमार्गेषु ध्यानभूमिकेषु च प्रयोगाभिज्ञात्रयविमुक्तिमार्गाप्रमाणादिगुणाभिनिर्हारेषु संवृतिज्ञानमनागतं भाव्यते परचित्तज्ञानं चान्यत्र निर्वेधभागीयेभ्यः /

[410|01] तेषु हि परचित्तज्ञानं न भाव्यते / दर्शनमार्गपरिवारत्वात् /

[410|02] अन्यत्रापूर्वमार्गलाभे संवाऋतिज्ञानमेवानागतं भाव्यते /

[410|03] अथ कस्मिन्मार्गे कतिभूमिकं ज्ञानं भाव्यते /

[410|03-410|04] संवृतिज्ञानं तावद्यद्भूमिको मार्गो यां च प्रथमतो भूमि लभते तद्भूमिकमनागतं भाव्यते /

[410|04-410|05] अनास्रवं तु न केवलं यद्भूमिको मार्गः /

[410|05] किं तर्हि /

[410|06] यर्द्वराग्याय यल्लाभस्तत्र चाधश्च भाव्यते /

[410|07-410|09] यद्भूमिवैराग्यायापि हि द्विविधो ऽपि मार्गो भवति प्रयोगमार्गादिः यां च भूमि लभते वैराग्यतस्त्द्भूमिकान्यधोभूमिकानि चानास्रवाणि ज्ञानानि भावनां गच्छन्ति /

[410|10] सास्रवाश्च क्षयज्ञाने

[410|11-410|13] क्षयज्ञाने तु सर्वभूमिकाः सास्रवा अपि गुणाः क्षयज्ञानलाभिका भावनां गच्छन्ति अ4उभानापानस्मृतिस्मृत्युपस्थानाप्रमाणविमोक्षादयः रज्जुच्छेदादुच्छ्वसन्तीव पेडासाधर्म्येण /

[410|13-410|14] स्वचित्ताधिराज्यप्राप्तस्य प्राप्तिभिः सर्वकुशलधर्मप्रत्युद्गमनादाधिराज्यपोरप्तौ प्राभृतेन विषयप्रत्युद्गमनवत् /

[410|15] यत् किचिल्लभ्यते तत्सर्व भाव्यते / यदपूर्व लभ्यते तत् भाव्यते /

[410|16] लब्धपूर्व न भाव्यते // vakk_7.26 //

[410|17] यद्विहीनं पुनर्लभ्यते न त्त् भाव्यते / भावितोत्सृष्टत्वात् /

[410|18] किं खलु प्रतिलम्भ एव भावना नेत्युच्यते / चतुर्विधा हि भावना /

[410|19] प्रतिलम्भभावना निषेवणभावना प्रतिपक्षभावना विनिर्धावनभावना च / तत्र

[410|20-410|21] प्रतिलम्भनिषेवाख्ये शुभसंस्कृतभावने / प्रतिपक्षविनिर्धवभावने सास्रवस्य तु // vakk_7.27 //

[411|01] प्रतिलम्भनिषेवणभावने कुज्ञलसंस्कृतानां धर्माणामनागतानामेका प्रत्युत्पन्नानामुभे /

[411|02] प्रतिपक्षविनिर्धावनभावने सास्रवाणां धर्माणाम् /

[411|02-411|03] तदेवं कुशलसास्रवाणां चतस्रो भावना भवन्ति /

[411|03] अनास्रवाणां द्वे क्लिष्टाव्याकृतानां च /

[411|03-411|04] बाह्याभिधर्मिकाणां षट् भाव्नाः /

[411|04] एताश्चतस्रः संवरभावना विभावन च /

[411|04-411|05] इन्द्रियाणां पूर्वी कायस्योत्तरा /

[411|05-411|06] "षडिगानीन्द्रियाणि सुदान्तानि यावत्सुभावितानि तथा सन्त्यस्मिन्काये क्लेशा" इति विस्तरः /

[411|06-411|07] ते तु प्रतिपक्षनिर्धावभावनान्तर्भूते इति काश्मीराः /

[411|07-411|08] सामान्येन सर्वेषां पुद्गलानां क्षयज्ञाने गुणभावनोक्ता /

[411|09] अष्टादशावेणिकास्तु बुद्धधर्मा बलादयः /

[411|10] ये बुद्धस्यैव भगवतः क्षयज्ञाने भावनां गच्छन्ति नान्यस्य / कतमे ऽष्टादश /

[411|11] दश बलानि चत्वारि वैशारद्यानि त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि महाकरुणा च /

[411|11-411|12] असाधारणं ह्यावेणिकमित्युच्यते /

[411|12] तत्र

[411|13] स्थानास्थाने दश ज्ञानानि

[411|14] स्थानास्थानज्ञानबलं दश ज्ञानानि /

[411|15] अष्टौ कर्मफले

[411|16] कमविपाकज्ञानबलमष्टी ज्ञानानि / निरोधमार्गज्ञाने हित्वा /

[411|17] नव // vakk_7.28 //

[411|18] ध्यानाद्यक्षाध्हिमोक्षेषु धातौ च

[411|19] ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलं नव ज्ञानानि / निरोध ज्ञानं हित्वा /

[411|19-411|20] एवमिन्द्रियपरापरज्ञान बलं नानाधिमुक्तिज्ञानबलं नानाधातुज्ञानबलं वेदितव्यम् /

[411|21] प्रतिपत्सु तु /

[412|01] दश वा

[412|02] नव वेति मतविकल्पा ऽर्थो वाशब्दः / यदि सफला प्रतिपत् गृह्यते /

[412|02-412|03] सर्वत्रगामिनी प्रतिपज्ज्ञानबलं दश ज्ञानानि /

[412|03] न चेन्नव / अन्यत्र निरोधज्ञानात् /

[412|04] संवृतिज्ञानं द्वयोः

[412|05] पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानबलं च संवृतिज्ञानम् /

[412|06] षट् दश वा क्षये // vakk_7.29 //

[412|07] आस्रवक्षयज्ञानबलं सड् ज्ञानानि धर्मान्वयनिरोधक्षयानुत्पादसंवृतिज्ञानानिं /

[412|08] यदि निरोधज्ञानमेवास्रवक्षयज्ञानम् /

[412|08-412|09] अथ क्षीणस्रवसंताने ज्ञानमास्रवक्षयज्ञानं ततो दश ज्ञानानि /

[412|10] उक्तः स्वभावो भूमिरिदानीमुच्यते /

[412|11] प्राङिनविसच्युतोत्पादबलध्यानेषु

[412|12] च्युतिरेव च्युतम् / पूर्वनिवासच्युत्युपपतीज्ञानं बलं चतुर्ध्यानभूमिकम् /

[412|13] शेषितम् /

[412|14] सर्वभूमिषु

[412|15] शेषं बलं सर्वभूमिसंगृहीतम् / ताः पुनरेकादश /

[412|15-412|16] कामधातुरनागम्य ध्यानान्तरं ध्यानारुप्याश्च /

[412|16] सर्वाणि / जम्बूद्वीपपुरुषाश्रयाणि / अन्यत्र दुद्धानुत्पादात् /

[412|16-412|17] तदेतद्दशविधं ज्ञानमन्यस्य बलं नोच्यते /

[412|17] बुद्धस्यैव बलमिति /

[412|18] केनास्य बलमव्याहतम् यतः // vakk_7.30 //

[412|19] यस्मादस्य सर्वत्र ज्ञेये ज्ञानभव्याहतं वर्तते तस्माद्वलम् /

[412|19-412|20] अनेषां तु व्याहन्यते /

[412|20-413|01] ज्ञानं ववचिदिच्छतामप्यप्रवृत्तेरिति नार्हति तद्बलाध्यां लब्धुम् /

[413|01-413|02] स्थविरशारिपुत्रेण प्रव्रज्यापेक्षपुरुषप्रत्याख्यानं श्येनोपद्रुतस्य पक्षिण उपपत्त्यादीपर्यन्ताज्ञानं चात्रोदाहरणम् /

[413|02-413|03] एवं तावदव्याहतज्ञानत्वाद्बुद्धानां ज्ञेयवदनन्तं मानसं बलम् /

[413|04] नारायणबलं काये

[413|05] काये पुनर्बुद्धस्य नारायणं बलं वर्णयति

[413|06] संधिष्वन्ये

[413|07] सन्धौ सन्धौ नारायणबलमित्यपरे /

[413|07-413|08] मानसवत् कायिकमप्यस्यान तं बलमिति भदन्तः /

[413|08] अन्यथा ह्यननतज्ञानबलसहिष्णु नं स्यादिति /

[413|08-413|09] नागग्रन्धिशङ्कलाशङ्कुसंधयश्च बुधप्रत्येकबुद्धचक्रवर्तिनः /

[413|10] किं पुनर्नारायणस्य बलस्य प्रमाणम् /

[413|11] दशाधिकम् /

[413|12] हस्त्यादिसप्तकबलम्

[413|13] यद्दशानां प्राकृतहस्तिनां बलं तदेकस्य गन्धहस्तिनः /

[413|13-413|14] एवं महानग्नप्रस्कन्दिवराङ्गचानूरनारायणानां दशोत्तरवृद्धिर्वत्तव्या /

[413|14-413|15] प्राकृतगन्धहस्तिमहानग्नप्रस्कन्दिनां दशात्तरवृद्धच्यार्धनारायणं बलं तत् द्विगुणं नारायण मित्यपरे /

[413|15-413|16] यथा तु वहुतर तथा युज्यते /

[413|17] स्प्रष्टव्यायतनं च तत् // vakk_7.31 //

[413|18] तच्चतत्कायिकं बलं सर्वस्यैव स्प्रष्टव्यायतनस्वभावं महाभूतविशेष एव /

[413|19] उपादायरूपं सप्तभ्यो ऽर्थान्तरमित्यपरे / उक्तानि वलानि /

[413|20] वैशारध्यं चतुर्धा तु

[413|21] यथासूत्रम् / एतानि पुनश्चत्वारि वैशारद्यानि

[414|01] यथाद्यदशमे बले /

[414|02] द्वितीयसप्तमे चैव /

[414|03-414|04] यथा स्थानास्थानज्ञानबलमेवं सम्यक्संबुद्धस्य वत मे सते इत्येतद्वैशारद्यं वेदितव्यम् /

[414|04] यथास्रवक्षयज्ञानबलमेवं क्षीणास्रवस्य वत मे सत इत्येतद्वैशारद्यम् /

[414|05-414|06] यथा कर्मस्वकज्ञानवलमेवं ये वा पुनर्मया श्रावकाणामन्तरायिका धर्मा आध्याता इत्येतद्वैशारद्यम् /

[414|06-414|07] यथा सर्वत्रगामिनी प्रतिपज्ज्ञानं वलमेवं यो व पुनर्मया श्रावकाणां निर्याणाय मार्ग आध्यात इत्येतद्वैशारद्यं वेदितव्यम् /

[414|07-414|08] कथं न ज्ञानमेव वैशार्द्यम् /

[414|08] निर्भयता हि वैशारद्यम् /

[414|08-414|09] एभिश्च निर्भयो भवति /

[414|09] ज्ञानकृतं वैशारद्यं युज्यते / न ज्ञानमेव /

[414|10] त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि पर्षद्भेदात् भवन्ति यथासूत्रम् / तत्त्वेतत्

[414|11] स्मृतिप्रज्ञात्मकं त्रयम् // vakk_7.32 //

[414|12] स्मृतिसंप्रज्ञानस्वभावान्येतानि त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि /

[414|12-414|13] यदा श्रावकस्यापि शुश्रूषमाणाशुश्रूपमाणोभयेष्वानन्दी न भवत्याघातो वा /

[414|14] कस्मादेते आवेणिका बुद्धधर्मा उच्यन्ते / सवासनप्रहाणात् /

[414|14-414|16] अथवा यस्य श्रावकास्तस्य चच्छूश्रूषमाणाशुश्रूषमाणोभयेषु सौमनस्याद्यवकाशः सुतरां न तथा ऽन्यस्येति तस्यैव तानुत्पादादाश्चर्य व्यवस्थाप्यते नान्यस्येति /

[414|17] महाकरुणेदानी वक्तव्या / सेयमुच्यते /

[414|18] महाकृपा संवृतिधीः

[414|19] संवृतिज्ञानात्मिका महाकरुणा /

[414|19-414|20] अन्यथा हि न सर्वसत्त्वालम्बना सिध्येत् न च त्रिदुःखताकारा /

[414|20] करुणावत् / कस्मादियं महाकरुणेत्युच्यते /

[414|21] संभाराकारगोचरैः /

[415|01] समत्वादाधिमाव्याच्च

[415|02] सभारेण महापुण्यज्ञानसंभारसमुदागमात् / आकारेण त्रिदुःखताकरणात् /

[415|03] आलम्बनेन त्रिधातुकालम्बनात् / समत्येन सर्वसत्त्वेषु समवृत्तित्वात् /

[415|03-415|04] अभिमात्रत्वेन सर्वस्त्त्वेषु समवृत्तित्वात् /

[415|04] अधिमात्रत्वेन ततो ऽधिमात्रतराभावात् /

[415|05] करुणामहाकरुणयोः किं नानाकरणम् /

[415|06] नानाकरणमष्ट्धा // vakk_7.33 //

[415|07] स्वभावतो ऽद्वेषामोहस्वभावत्वात् /

[415|07-415|08] आकारत एकत्रिदुःखताकारत्वात् /

[415|08] आलम्बनत एकत्रिधात्वालम्बनत्वात् /

[415|08-415|09] भूमितश्चतुर्ध्यानचतुर्थध्यानभूमिकत्वात् /

[415|09] संतानतः श्रावकादिबुद्धसंतानजत्वात् /

[415|09-415|10] लाभतः कामधातुभवाग्रवैराग्यलभ्यत्वात् /

[415|10] अपरित्राणपरित्राणतः अतुल्यकरुणायनाच्च /

[415|11] किं पुनः सर्वे बुद्धाः सर्वप्रकारसामान्या भवन्ति / नेत्याह /

[415|12-415|13] संभारधर्मकायाभ्यां जगतश्चार्थचर्यया / समता सर्वबुद्धानां नायुर्जातिप्रमाणतः // vakk_7.34 //

[415|14] त्रिभिः कारणैः साम्यं सर्वबुद्धानाम् /

[415|14-415|15] सर्वपुण्यज्ञानसंभारसमुदागमतः धर्मकायपरिनिष्पत्तितः अर्थचर्यया च लोकस्य /

[415|15] आयुर्जातिगोत्रप्रमाणकृतस्तु भेदो भवति /

[415|16-415|17] चिराल्पतरजीवनात् क्षत्रियव्राह्मणजातिभेदात् काश्यपगौतमादिगोत्रभेदात् अल्पानल्पप्रमाणभेदाच्च यथकालमिति /

[415|17-415|19] एतामेव च त्रिविधां संपदं मनसिकुर्वाणेन विदुषा शक्यं बुद्धानां भगवतामन्तिके तीव्रप्रेम गौरवं चोत्पादयितुं यदुत हेतुसंपदं फलसंपदमुपकारसंपदं च /

[415|19] तत्र चतुर्धा हेतुसंपत् /

[415|19-415|20] सर्वपुण्यज्ञानसंभाराभ्यासो दीर्घकालाभ्यासो निरन्तराभ्यासः सत्कृत्याभ्यासश्च /

[415|20] चतुर्विधा फलसंपत् /

[415|21] ज्ञानसंपत् प्रहाणसंपत् प्रभावसंपद्रूपकयसंपच्व / चतुर्विधोपकारसंपत् /

[415|21-415|23] अपायत्रयसंसारदुःखात्यन्तनिर्मोक्षसंपत् यानत्रयसुगति प्रतिष्ठापनसंपद्वा /

[415|23] ज्ञानसंपत् पुनश्चतुर्विधा /

[415|23-416|01] अनुपदिष्टज्ञानं सर्वत्रज्ञान सर्वथाज्ञानमयत्नज्ञानं च /

[416|01] चतुर्विधा प्रहाणसंपत् /

[416|01-416|02] सर्वक्लेशप्रहाणम् अत्यन्तप्रहाणं सवासनप्रहाणं सर्वसमाधिसमापत्त्यावरणप्रहाणं च चतुर्विधा प्रभावसंपत् /

[416|02-416|04] बाह्यविषयनिर्माणपरिणामना धिष्ठानवशित्यसंपत् आयुरुत्प्तर्गाधिष्ठानवशित्वसंपत् आवृताकाशदूरक्षीप्रगमनाल्पवहुत्वप्रवेशन वशित्वसंपत् विविधनिजाश्चर्यधर्मसंपच्च /

[416|04-416|05] चतुर्विधा रूपकायसंपत् /

[416|05] लक्षणसंपत् अनुव्यञ्जनसंपत् बलसंपत् वज्रसारास्थिसंपत् /

[416|06] इत्येतत्सामासिकं बुद्धानां माहात्म्यम् / अनन्तप्रभेदं तु तद्भिद्यमानं जायते /

[416|07-416|08] तच्च पुनर्बुद्धा एव सकलं ज्ञातुं बक्तुं च समर्थाः यद्यनेकासंख्येयं कल्पं जीवितमधितिष्ठेयुः /

[416|08] एवं च तावदनन्ताद्भूतगुणज्ञानप्रभावोपकारमाहरत्नाकरास्तथागताः /

[416|09-416|10] अथ चपुनर्बालाः स्वगुणदारिद्रच्यहताधिमोक्षाः श्रुण्वन्तो ऽपि तां तादृशीं गुणसमृद्धिं बुद्धं च नाद्रियन्ते तस्य च धर्मम् /

[416|10-416|11] पण्डितास्तु पुनर्मज्जाभिरपि तं भगवन्तमभिप्रपद्यन्ते तस्य च धर्मम् /

[416|11-416|13] ते हे श्रद्धामात्रकेणाप्येकान्तिकेनाभिप्रसन्ना अनियतविपाकानां पापानां राशीनभिभूय दैवीं मानुषीं च श्रियमभिभूय निर्वाणपरायणाः संवर्तन्ते /

[416|13] अत एव तथागता अनुत्तरं पुण्यक्षेत्रमुच्यन्ते /

[416|14] अवन्ध्येष्ठपोरकृष्टाशुस्वन्तफलत्वात् / उक्तं हि भगवता

[416|15-416|16] "ये ऽन्यानपि जिने कारान्करिष्यन्ति विनायके / विचित्रं स्वर्गमागम्य ते लप्स्यन्ते ऽमृतं पदमि"ति /

[416|17] इमे तावदष्टादश बुद्धानामावेणिका धर्मा उच्यन्ते //

[416|18] शिष्यसाधारणा अन्ये धर्माः

[416|19] श्रावकसाधारणास्त्वन्ये गुणा बुद्धानाम् /

[416|20] केचित् पृथग्जनैः /

[416|21] के पुनस्त इति यथायोगम्

[416|22] अरणाप्रणिधिज्ञानप्रतिसंविद्गुणादयः // vakk_7.35 //

[417|01-417|02] अरणप्रणिधिज्ञानप्रतिसंविदभिज्ञाध्यानारुप्यांप्रमाणविमोक्षाभिभ्वायतनकृत्स्नायतनादयः /

[417|02-417|04] तत्रारणा नाम कश्चिदेवार्हन् क्लेशप्रभवं सत्त्वानां दुःखं विदित्वात्मानं च दक्षिणीयविशेषं परेषां तदालम्बनं क्लेशोत्पादं परिहर्तुकामस्तादृशं ज्ञानमुत्पादयति भेन परेषां सर्वथा ऽपि रणं नोत्पादयति /

[417|04-417|05] न कस्यचित्तदालम्बनो राग उत्पद्यते द्वेषो मानो वा /

[417|05] नैषा प्रतिपत् कञ्चिदेव रणयतीत्यरणा / सा पुनरेषा

[417|06] संवृतिज्ञानमरणा

[417|07] अयमस्या स्वभावः /

[417|08] ध्याने ऽन्त्ये

[417|09] चतुर्थध्यान भूमिका सुखप्रतिपदामग्रत्वात् /

[417|10] अकोप्यधर्मणः /

[341|711-41711] नान्यस्यार्हतः /

[417|11-417|12] अन्यो हि स्वसंतानादपि कदाचित् क्लेशरणं परिहर्तु न शक्नोति /

[417|13] नृजा

[417|14] मनुष्येष्वेवोत्पद्यते त्रिषु द्वीपेषु /

[417|15] अनुत्पन्नकामाप्तसवस्तुक्लेशगोचराः // vakk_7.36 //

[417|16-417|17] अनागताः कामावचराः सवस्तुकाः क्लेशाः अस्या आलम्बनं नापरेषां क्लेश उदपादीत्येवं प्रवृत्तत्वात् /

[417|17-417|18] अवस्तुकास्तु क्लेशा न शक्याः परिहर्तुं सर्वत्रगाणां सकलस्वभूम्यालम्बनत्वात् /

[417|18] यथा चारणोक्ता

[417|19] तथैव प्रणिधिज्ञानं

[418|01] तदपि हि संवृतिज्ञानं ध्याने ऽन्त्ये ऽकोप्यधर्मणः मनुष्याश्रयं च

[418|02] सर्वालम्बं तु तत्

[418|03] सर्वधर्मालम्बनं तु प्रणिधिज्ञानमित्येव विशेषः /

[418|03-418|04] आरुप्यास्तु न साक्षात् प्राणिधिज्ञानेन ज्ञायन्ते /

[418|03] किं तर्हि / निष्पन्नचरितविशेषात् /

[418|04-418|05] कर्षकनिदर्शनं चात्रेति वैभाषिकाः /

[418|05-418|06] प्रणिधिपूर्वकं ज्ञानं प्रणिधिज्ञानं यद्धि प्रणिधाय प्रान्तकोटिकं चतुर्थ ध्यानं समापद्यते /

[418|06] इदं जानीयामिति तद्यथाभूतं जानाति / सर्वस्तत्समाधिविषयः

[418|07-418|08] तथा / धर्मार्थयोर्निरुक्तौ च प्रतिभाने च संविदः // vakk_7.37 //

[418|09] चतस्रो हि प्रतिसंविदः /

[418|09-418|10] धर्मप्रतिसंविदर्थप्रतिसंविन्निरुक्तिप्रतिसंवित्प्रतिभानप्रतिसंविच्च /

[418|10-418|11] ता अपि धर्मार्थनिरुक्तिप्रतिभानप्रतिसंविदस्तथैव यथा ऽरणा /

[418|11] किमासां तथैव अकोप्यधर्ममनुष्याश्रयत्वम् /

[441|811-41812] आलम्बनभूमिस्वभावविशेषस्त्वासां पृथगुच्यते /

[418|13] तिस्रो नामथवाग्ज्ञानमविवर्त्य यथाक्रमम् /

[418|14-418|15] नामपदव्यञ्जनकायेष्वर्थवाचिता अविवर्त्यज्ञानं धर्माथंनिरुक्तिप्रतिसंविदो यथाक्रमम् /

[418|16] चतुर्थीयुक्तोमुक्ताभिलापमार्गवशित्वयोः // vakk_7.38 //

[418|17] अविवर्त्यं ज्ञानमिति वर्तते /

[418|17-418|18] युक्तमुताभिलापितायां समाधिवशिसंप्रक्याने चाविवर्त्यं ज्ञानं प्रतिभानसंवित् /

[418|19] वाङ्मार्गालम्बना चासौ

[418|20] वाक्च मार्गश्च तस्याः आल्म्वनम् /

[418|21] नव ज्ञानानि

[419|01] नवज्ञानस्वभावा प्रतिभानप्रतिसंविदन्यत्र निरोधज्ञानात् /

[419|02] सर्वभूः /

[419|03] सर्वभूमिका चासौ कामधातौ यावत् भवाग्रे वाङ्मार्गयोरन्यतरालम्बनात् /

[419|04] दश षड्वा ऽर्थसंवित्

[419|05] अर्थप्रतिभानसंवित् सर्वधर्माश्च्चेदर्था दश ज्ञानानि /

[419|05-419|06] निर्वाणं चेदर्थः षट् ज्ञानानि /

[419|06] धर्मान्वयनिरोधक्षयानुत्पादसंवृतिज्ञानानि /

[419|07] सा सर्वत्र

[419|08] सा पुनरेषा ऽर्थप्रतिसंवित् सर्वभूमिका /

[419|09] अन्ये तु सांवृतम् // vakk_7.39 //

[419|10-419|11] अन्ये तु द्वे धर्मनिरुक्तिप्रतिसविदौ संवृतिज्ञानस्वभावे नामकायादिवागालम्बनस्वभावत्वात् /

[419|12] कामध्यानेषु धर्मे वित्

[419|13-419|14] धर्मप्रतिसंवित् पञ्चभूमिका कामधातुचतुर्थध्यानसंगृहीता ऊर्ध्वं नामकायाभावात् /

[419|15] वाचि प्रथमकामयोः /

[419|16] वाङ्निरुक्तिर् इत्य् एको ऽर्थः /

[419|16-419|17] निरुक्तिप्रतिसंवित्कामधातुप्रथमध्यानभूमिका ऊर्ध्वं वितर्काभावात् /

[419|17] प्रज्ञप्तौ तु प्रतिसंविदामेव निर्देशः /

[419|17-419|19] "पदव्यञ्जने तस्यैवर्थे तस्यैकद्विवहुस्त्रीपुरुषाद्यधिवचने तस्यासक्ततायामविवर्त्यज्ञानं धर्माविप्रतिसंविद" इत्यत एवासां क्रमसिद्धिः /

[419|19] निर्वचनं निरुक्तिः /

[419|19-419|20] यथा रुप्यते तस्माद्रूपमित्येवमादि /

[419|20] उत्तरोत्तरप्रतिभा प्रतिभानमित्यपरे /

[419|20-419|21] आसां च किल प्रतिसंविदां गणितं बुद्धवचनं शब्दवैद्या हेतुविद्या च पूर्वप्रयोगो यथाक्रमम् /

[419|21-420|01] नाप्येतेष्वकृतकौशलस्ता उत्पादयितुं शक्नोतीति / [420|01] बुद्धवचनमेव तु सर्वासां प्रयोगं वर्णयन्ति /

[420|02] यस्य चैका तस्यावश्यं चतस्रः प्रतिसंविदी भवन्ति /

[420|03] विकलाभिर्न तल्लाभी

[420|04] नहि विकलाभिस्ताभिः प्रतिसंविल्लाभी भवति /

[420|05] ये चैत उपदिष्टा अरणादयो गुणाः /

[420|06] षडेते प्राण्तकोटिकाः // vakk_7.40 //

[420|07] प्रान्तकोटिकध्यानवलेनैषां लाभः /

[420|08] तत्षडिवधं

[420|09] तदपि प्रान्तकोटिकं चतुर्थ ध्यानं षडात्मकम् /

[420|09-420|10] अरणाप्रणिधिज्ञानं तिस्रः प्रतिसंविदः /

[420|10] तदेव प्रन्तकोटिकम् /

[420|10-420|11] निरुक्तिप्रतिसंविदस्तद्वलेन लाभो न तु सा चतुर्थध्यानभूमिका /

[420|12] किं पुनरिदं प्रान्तकोटिकं नाम /

[420|12-420|13] ध्यानमन्त्यं चतुर्थं ध्यानम् /

[420|14] सर्वभूम्यनुलोमितम् /

[420|15] वृद्धिकाष्टागतं तच्च

[420|16] कथं सर्वभूम्यनुलोमितम् / कामावचराच्चित्तात्प्रथमं ध्यानं समापद्यते /

[420|17] ततो द्वितीयमेवं क्रमेण यावन्नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम् /

[420|17-420|18] प्रतिलोमं पुनर्यावत्कामावचरं चित्तं ततः पुनरनुलोमं यावच्चतुर्थध्यानमेवं सर्वभूम्यनुलोमितम् /

[420|18-420|19] कथम् वृद्धिकाष्टागतम् /

[420|19] तथाभावितान्मृदुनो मध्यं मध्यादधिमात्रं समापद्यते /

[420|19-420|20] वृद्धिप्रकर्षो हि वृद्धिकाष्टा /

[420|20] इदमीदृशं प्रान्तकोटिकं प्रगता ऽन्त कोटिरस्येति कृत्वा /

[420|20-420|21] कोटिः पुनरत्र वृद्धिः प्रकारो वा /

[420|21] चतुष्कोटिकवत् /

[420|22] एते पुनः बुद्धतुणाः

[421|01] बुद्धान्यस्य प्रयोगजाः // vakk_7.41 //

[421|02] बुद्धादन्यस्य प्रायोगिका न वैराग्यलाभिकाः / बुद्धस्य नास्ति किञ्चित् प्रायोगिकम् /

[421|03] तस्य सर्वधर्मेश्वरत्वादिच्छामात्र प्रतिबधः सर्वगुणसंपत्संमुखीभावः /

[421|03-421|04] इमे तावच्छ्रादकसाधारणगुणा अभिज्ञादयः पृथग्जनैरपि /

[421|05] केयमभिज्ञा नाम /

[421|06] ऋद्ध्हिश्रोत्रमनःपूर्वजन्मच्युत्युदयक्षये /

[421|07] ज्ञातसाक्षीक्रिया ऽभिज्ञा षड्विधा

[421|08] ऋद्धिविषये ज्ञानसाक्षात्क्रिया अभिज्ञा /

[421|08-421|09] दिव्यश्रोत्रचेतःपर्यायपूर्वनिवासानुस्मृतिच्युत्युत्पपादास्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रिया अभिज्ञाः /

[421|09] एताः षडभिज्ञा /

[421|09-421|10] आसां पञ्च पृथग्जनैः साधारणाः /

[421|10] सर्वास्त्वेताः

[421|11] मुक्तिमार्गधीः // vakk_7.42 //

[421|12] विमुक्तिमार्गप्रज्ञास्वभावाः / श्रामण्यफलवत् /

[421|13] चतस्रः संवृतिज्ञानं

[421|14] चेतःपर्यायास्रवक्षयज्ञानाभिज्ञे हित्वा /

[421|15] चेतसि ज्ञानपञ्चकम् /

[421|16] चेतःपर्यायाभिज्ञा पञ्च धर्मान्वयमार्गसंवृतिपरचित्तज्ञानानि /

[421|17] क्षयाभिज्ञा बलं यद्वत्

[421|18] यथास्रवक्षयज्ञानवलमुक्तं तथा वेदितव्या / षड् दश ज्ञानानीति /

[421|18-421|19] सर्वभूमिका ऽप्येषा तथैव ज्ञात्व्या /

[421|19] शेषास्तु

[422|01] पञ्च ध्यानचतुष्टये // vakk_7.43 //

[422|02] पञ्चाभिज्ञाः चतुर्थध्यानभूमिकाः / कस्मादारुप्यभूमिका न सन्ति /

[422|02-422|03] तिस्रस्तावन्न सन्ति /

[422|03] रूपालम्बनत्वात् /

[422|03-422|04] चेतःपर्यायाभ्हिज्ञापि नास्ति रूपतीर्थाभिनिष्पाद्यत्वात् /

[422|04] पूर्वनिवासस्मृतिरप्यनुपूर्वावस्थान्तरमरणाभिनिष्पत्तेः /

[422|04-422|05] स्थानगोत्राद्यालम्बनत्वाच्च /

[422|05-422|06] परचित्तं हि ज्ञातुकाम आत्मनः कायचित्तयोर्निमित्तमुद्गृह्लाति /

[422|06-422|07] कीदृशे ऽपि मे काये कीदृशं चित्तम् भवत्य् एवं परेषामप्याभुजतश्चित्तज्ञानादभिनिष्पन्ना भवति /

[422|07] अभिनिष्पन्नायामभिज्ञायां रूपनिरपेक्षो जानाति /

[422|07-422|09] पूर्वनिवासं समनुस्मर्तुकामः समनन्तरनिरुद्धमनोविज्ञानो निमित्तमुद्गृह्य तत्समनन्तरप्रातिलोम्येनावस्थान्तराणि मनसिकरोति /

[422|09-422|10] यावत्संधिचित्तम् /

[422|10] ततो ऽन्तराभवस्यैकक्षणं मरणे ऽपि निष्पन्नो भवति /

[422|10-422|11] एवं परस्यापि स्मरति /

[422|11-422|211] अभिनिष्पन्नायां विलङ्घ्यापि स्मरणम् /

[422|11] अनुभूतपूर्वस्यैव स्मरणम् /

[422|12] शुद्धावासानां कथम् स्मरणम् / श्रवणेनानुभूतत्वात् /

[422|12-422|13] आरुप्यच्युतस्येहोपपन्नस्य परसंतत्यधिष्ठानेनोत्पादनम् /

[422|13] अन्येषां स्वसंतत्यधिष्ठानेन /

[422|13-422|14] ऋद्ध्यादीनां तु लघत्वशब्दालोकमनसिकरणं प्रयोगः /

[422|14] ताः पुनरेताः पञ्चाभिज्ञाः

[422|15] स्वाधोभूविषयाः

[422|16] यद्भूमिका ऋद्धच्यभ्हिज्ञा भवति तां भूमि तया गच्छति /

[422|16-422|17] निर्मिणोति वा अधरां नोक्तराम् /

[422|17-422|18] एवं दिव्यश्रोत्राभिज्ञया स्वभूमिकमेव शब्दं शृणोत्यधरभूमिकं वा नोर्ध्वभूमिकम् /

[422|18] चेतः पर्यायाभिज्ञया नोर्ध्वभूमिकं चित्तं जानाति /

[422|18-422|19] पूर्वनिवासानुस्मृत्या न स्मरति /

[422|19] च्युतोपपादाभिज्ञया न पश्यति /

[422|19-422|20] अत एवारुप्यभुमिकं चित्तं चेतःपर्यायपूर्वनिवासभिज्ञाभ्यां न गृह्लात्युर्ध्वभूमिकत्वात् /

[422|21] कथमेता लभ्यन्ते / अतुचित्ताः प्रयोगतः

[422|22] लभ्या उचितास्तु विरागतः /

[422|23] जन्मान्तराभ्यस्ता अभिज्ञा वैराग्यतो लभ्यन्ते वैशेषिक्यः प्रयोगतः /

[422|23-422|24] सर्वासां तु प्रयोगेणोत्पादनम् /

[422|25] तृतीया त्रीप्युपस्थानानि

[423|01] चेतःपर्यायाभिज्ञा त्रीणि वेदनाचित्तधर्मस्मृत्युपस्थानानि /

[423|01-423|02] चित्तचैत्तालम्ल्बनत्वात् /

[423|03] आद्यं श्रोत्रर्द्विवक्षुषि // vakk_7.44 //

[423|04] अभिज्ञेति वर्तते /

[423|04-423|05] ऋद्धिदिव्यश्रोत्रदिव्यचक्षुरभिज्ञा आद्यं स्मृत्युपस्थानमित्यर्थः /

[423|05] रूपालम्बनत्वात् / ऋद्धिश्चतुर्बाह्यायतनालम्बना ऽन्यत्र शब्दात् /

[423|06] दिव्यश्रोत्रचक्षुरभिज्ञे शब्दरूपायतनालम्बने /

[423|06-423|07] कथं तर्हि "च्युतोपपादज्ञानेनैव जानाति अमी भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागताः" इत्येवमादि /

[423|07-423|08] न तत्तेन जानाति /

[423|08] अभिज्ञापरिवारज्ञानं तु तदन्यदार्याणामुत्पद्यते येनैवं जानन्ति /

[423|09] अनिर्धारणाच्छेषे चतुःस्मृत्युपस्थानस्वभावे इति सिद्धम् /

[423|10] अव्याकृते श्रोत्रचक्षुरभिज्ञे इतराः शुभाः /

[423|11] दिव्यचक्षुःश्रोत्राभिज्ञे अव्याकृते / ते पुनश्चक्षुःश्रोत्रविज्ञानसंप्रयुक्तप्रज्ञे /

[423|12] कथं तर्हि ते चतुर्ध्यानभूमिके सिध्यतः / आश्रयवशेन तद्भूमिनिर्देशात् /

[423|12-423|13] तदाश्रये हि चक्षुःश्रोत्रे चतुर्ध्यानभूमिके /

[423|13] आनन्तर्यमार्गवशेन वा /

[423|13-423|14] अन्याश्चतस्रः कुशलाः /

[423|14] यत्तर्हि प्रकरणेषूक्तम् "अभिज्ञा कतमा / कुशला प्रज्ञे"ति /

[423|14-423|15] प्रधानिक एष निर्देशो वाहुलिको वा /

[423|15] आसां चाभिज्ञानां

[423|16] तिस्रो विद्याः

[423|17] पूर्वनिवासच्युत्युपपादास्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रियास्तिस्रः अशैक्ष्यो विद्या उच्यन्ते /

[423|18] कस्मादेता एव नान्याः /

[423|19] अविद्यायाः पूर्वान्तादौ निवर्त्तनात् // vakk_7.45 //

[423|20] एता हि पूर्वापरान्तमध्यसंमोहं व्यावर्तयन्ति यथाक्रमम् / आसां परमार्थेन

[424|01] अशैक्ष्यन्त्या

[424|02] आस्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रियैवाशैक्षी विद्या /

[424|03] तदास्ये द्वे तत्संतानसुद्भवात् /

[424|04] अन्ये द्वे अशैक्ष्यसंतानसंभूतत्वादशैक्ष्यावुच्येते / नैव तु ते शैक्ष्यो नाशैक्ष्यौ /

[424|04-424|05] किं पुनरेते अभिज्ञे शैक्ष्यस्य नोच्येते /

[424|05] यतः शैक्ष्यौ विद्ये नोच्येते /

[424|06] इष्टे शैक्ष्स्य नोक्ते तु विद्ये साविद्यसंततेः // vakk_7.46 //

[424|07] न हि साविद्यसंताने विद्याव्यवस्थानं युज्यते / पुनरप्यविद्याभिभवात् /

[424|08] आसां चाभिज्ञानाम्

[424|09] आद्या तृतीया षष्ठी च प्रातिहार्याणि

[424|10-424|11] ऋद्धिचेतःपर्यायास्रवक्षयाभिज्ञास्त्रीणि प्रातिहार्याणि यथाक्रमम् ऋद्धच्यादेशनानुशासनप्रातिहार्याणि /

[424|11-424|12] विनेयमनसामादितो ऽत्यर्थ हरणात् प्रातिहार्याणि प्रातिशब्दयोरादिकर्मबृशार्थत्वात् /

[424|12-424|13] प्रतिहतमध्यस्थानां मनांस्येभिः प्रतिहरन्तीति प्रातिहार्याणि वा /

[424|13] एषां पुनः

[424|14] शासनम् /

[424|15] अग्च्र्यम्

[424|16] अनुशासनं प्रतिहार्यमग्च्य म् /

[424|17] अव्यभिचारित्वाद्धितेष्टफलयोजनात् // vakk_7.47 //

[424|18] ऋद्धच्यादेशने हि विद्यया विकेइयेते /

[424|18-424|19] अस्ति हि च गान्धारी नाम विद्या ययाफाशेन गच्छति ईक्षणिका च नाम विद्या यया परचित्तं जानाति /

[424|19-425|01] न तु यथाभूतानुशासनम् अन्यथा शक्यं कर्तुमव्य्भिचारित्वात् /

[425|01-425|03] प्रधानमावर्जनमात्रं च ताभ्यामनुशासनप्रातिहार्येण तु हितेन इष्टेनफलेन योगो भवत्युपायोपदेशादित्येवावश्यम् ऋद्धिरित्युच्यते /

[425|04] केयमृद्धिः / वैभाषिकन्यायेन

[425|05] ऋद्धिः समाधिः

[425|06] ऋध्यत्यनेनेति कृत्वा योजयितव्यम् / किं तेन समृध्यति /

[425|07] गमनं निर्माणं च

[425|08] ततस्तत्र

[425|09] गतिस्त्रिधा /

[425|10] शरीरवाहिनी आधिमोक्षिकी मनोजवा च तत्र गतिः /

[425|11] शास्तुर्मनोजवा

[425|12] मनस इवास्या रव इति मनोजवा गतिर्बुद्धस्यैव नान्यस्य /

[425|12-425|13] सुदूरमपि देशं चित्तोत्पादकालेल्न गमनात् /

[425|13] अत ए"वाचिन्त्यो बुद्धानां बुद्धविषय" इत्युक्तं भगवता /

[425|14] इतरे तु गती बुद्धस्यानुक्तसिद्धे /

[425|15] अन्येषां वाहिन्यप्याधिमोक्षिकी // vakk_7.48 //

[425|16] श्रावकप्रत्येकबुद्धानां शरीरवाहिनी च गतिः / पक्षिवत्क्रमेण शरीरवाहनात् /

[425|17] आधिमोक्षिकी च दूरस्यासन्नाधिमोक्षेणाशुगमनात् / निर्माणं पुनर्द्विविधम् /

[425|18] कामावचरं रूपावचरं च / तत्र तावत्

[425|19] कामाप्तं निर्मितं बाह्यं चतुरायतनं

[425|20] कामावचरं निर्माणं रूपरसगन्धस्प्रष्टव्यायतनस्वभावम् / तत् पुनर्

[426|01] द्विधा /

[426|02] स्वपरशरीरसंबद्धम् /

[426|03] रूपाप्तं द्वे तु

[426|04] रूपावचरनिर्माणं द्वे रूपस्प्रष्टव्यायतने / तत्र गन्धरसाभावात् /

[426|04-426|05] तदपि द्विविधं तथैव /

[426|05-426|06] कामधाताविदं चतुर्विधं निर्माणमेवं रूपधातौ-इत्यष्टविधं समासतो निर्माणम् /

[426|06-426|07] कथं रूपधातूपपन्नस्य कामावचरनिर्माणे गन्धरसाभ्यां न समन्वागमो भवति /

[426|07] वस्त्राभरणवन्न समन्वागमः /

[426|07-426|08] द्वच्यायातनं निर्मिणोतीत्यपरे /

[426|08] किं खल्वभिज्ञयैव निर्माणं निर्मीयते / नेत्युच्यते / किं तर्हि /

[426|09] अभिज्ञाफलैः /

[426|10] निर्माणचित्तैस्तानि चतुर्दश // vakk_7.49 //

[426|11] तानि पुनश्चतुर्दश निर्माणचित्तानि

[426|12] यथाक्रमं ध्यानफलं द्वे यावत् पञ्च /

[426|13] प्रथमध्यानफलं द्वे कामधातुप्रथमध्यानभूमिके निर्माणचित्ते /

[426|13-426|14] द्वितीयध्यानफलं त्रीणि कामधातुप्रथमद्वितीयध्यानभूमिकानि /

[426|14-426|15] एवं तृतीयचतुर्थध्यानभूमिकानि चत्वारि पञ्च च योज्यानि /

[426|15] स्वभूमिकाधरभूमिकं निर्माणचित्तं ध्यानफलं वेदितव्यम् /

[426|16] नोर्ध्वजम् /

[426|17] नोर्ध्वभूमिकं निर्माणचित्तमधरध्यानफलमस्ति /

[426|17-426|18] द्वितीयादिध्यानफलं कामावचरं निर्माणं प्रथमध्यानभूमिकाद्गतितो विशिष्यते /

[426|19] तल्लभो ध्यानवत्

[426|20] तेषां च निर्माणचित्तानां ध्यानवल्लाभः / [426|20-426|21] कि खलु निर्माणचित्तादेव स्यात् व्युत्थानम् /

[426|21] नास्त्येतत् / यस्मादुत्पद्यते /

[427|01] शुद्धात्तत्स्वतश्च

[427|02] शुद्धकाद्धच्यानादन्तरं निर्माणचित्तमुत्पद्यते निर्माणचित्तद्वा नान्यतः /

[427|03] ततो ऽपि ते // vakk_7.50 //

[427|04] निर्माणचित्तादपि शुद्धकं ध्यानं निर्माणचित्तं चोत्पद्यते नान्यत् /

[427|04-427|05] न हि समाधिफलस्थितस्वाप्रविश्य पुनः समाधिं तस्मात् व्युत्थानमस्ति /

[427|05-427|06] सर्वस्य च निर्मितस्य

[427|07] स्वभूमिकेन निर्माणं

[427|08] नान्यभूमिकेन निर्माणचित्तेनान्यभूमिकं निर्माणं निर्मीयते /

[427|09] भाषणं त्वधरेण च /

[427|10] स्वभूमिकेन चेति च-शब्दः /

[427|10-427|11] कामधातुप्रथमध्यानभूमिको हि निर्मितः स्वभूमिकेनैव चित्तेन भाष्यते /

[427|11] ऊर्ध्वभूमिकस्तु प्रथमध्यानभूमिकेन /

[427|11-427|12] ऊर्ध्वं विज्ञप्तिसमुत्थापकाभावात् /

[427|12] वहूनां निर्मितानां भाषणं

[427|13] निर्मात्रैव सहाशास्तुः

[427|14] बुद्धादन्यस्य निर्माणं निर्मात्रा सह भाषते /

[427|14-427|15] यदा च वहवो निर्मिता भवन्ति तदा युगपत् भाषन्ते /

[427|16] एकस्य भाषमाणस्य भाषन्ते सह निर्मिताः /

[427|17] एकस्य तूष्णींभूतस्य सर्वेतूष्णीं भवन्ति त" इति गाथा /

[427|18] बुद्धस्य पूर्व पश्चाद्वा यथेच्छं निर्मिता भाषन्ते /

[427|18-427|19] यदा भाषणचित्तं तदा निर्माणचित्ताभावो निर्माणचित्ताभावान्निर्मिताभाव इति कथमेनं भाषयन्ति /

[427|20] अधिष्ठायान्यवर्त्तनात् // vakk_7.51 //

[428|01] निर्माणमधिष्ठायावस्थानकामतया ऽन्येन मनसा वाचं प्रवर्तयन्ति /

[428|01-428|02] किं जीवित एवाधिष्ठानमनुवर्तते अथ मृतश्चापि /

[428|03] मृतस्याप्यस्त्यधिष्ठानं

[428|04] आर्यमहाकश्यपाधिष्ठानेन तदस्थिसंकलावस्थानात् / तत्तु

[428|05] नास्थिरस्य

[428|06] अस्थिरस्य तु भावस्य नास्त्यधिष्ठानम् / आर्यकाश्यपेन मांसादीनामध्हिष्ठानात् /

[428|07] अपरे तु न /

[428|08] अपरे पुनराहुर्नास्ति मृतस्याधिष्ठानम् /

[428|08-428|09] अस्थिशङ्कलावस्थानं तु देवतानुभावादिति /

[428|09] किमेकेन चित्तेनैकमेव निर्मित निर्मिणोति /

[428|10] आदावेकमनेकेन जितायां तु विपर्ययात् // vakk_7.52 //

[428|11] आदित एकं निर्मितमनेकेन निर्माणचित्तेन निर्मिणोति /

[428|11-428|12] जितायां त्वभिज्ञायामेकेन चित्तेनानेकं निर्मिणोति यावन्निर्मातुमिष्टं भवति /

[428|12-428|13] अथ किं सर्वनिर्माणचित्तमव्याकृतं भवति /

[428|14] अव्याकृतं भावनाजं

[428|15] यद्भावनाफलं तदवश्यमव्याकृतं भवति /

[428|16] त्रिविधं तूपपतीजम् /

[428|17-428|18] उपपत्तिप्रतिलम्भिकं तु निर्माणचित्तं कुशलाकुशलमव्याकृतं भवति देवनागपिशाचादीनाम् /

[428|18-428|19] तत्कृतं च स्वपरशरीरनिर्माणं नवायतनिकं भवत्यशब्दरुप्यायतनत्वादिन्द्रियाविनिर्भूतत्वात् /

[428|19] न त्विन्द्रियं निर्मीयते /