तर्कभाषा

सामान्यस्य निषेधाय प्रयोगः पुनरेवं कर्तव्यः - यद्यत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तत्तत्र असद्व्यवहारविषयः,यथा तुरङ्गमोत्तमांगे शृङ्गं, नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्यं परिदृश्यमानासु व्यक्तिष्विति स्वभावानुपलब्धिः / न चासिद्धसम्भावना / वर्णसंस्थानलक्षणं व्यक्तिस्वरूपमपहाय द्वितीयस्यानुयायिनो रूपस्य निपुणमपि निरूप्यमाणस्य सर्वथा दर्शनाभावात्, नापि ज्ञानवद्दर्शनाभावे ऽपि प्रत्यक्षसिद्धत्वमस्याभिधातुमुचितम् / ज्ञानं हि स्वसंवेदनप्रमाणसिद्धम्, न तु चक्षुर्विज्ञानग्राह्यम् / इदं [तु सामान्यं] चक्षुर्विज्ञानग्राह्यमर्थधर्मत्वात् / प्रत्यक्षं च परैरिष्टमिति / तदेवं परपरिकल्पितसामान्यस्य विचारासहत्वात्, अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रमेव सामान्यमुक्तम् / तस्मात् सर्वं संस्कृतं वस्तु परपरिकल्पितसामान्येन शून्यमिति स्थितम् //

ईश्वरसाधननिरसनम्

नापि केनचिद्बुद्धिमतोपरचित्तमित्यपि विज्ञेयम् / तथा हि - अस्य जगतः कर्त्ता भवन् नित्यो वा भवेदनित्यो वा / तत्र न तावन्नित्यो युक्तः, नित्ये कर्त्तरि समर्थे सति सर्गस्थितिप्रलयानां नियमेन यौगपद्यप्रसङ्गात् / येन हि स्वरूपेण स्थितिप्रलययोः स कर्त्ता तदस्य स्वरूपं सर्गकाले ऽपि सन्निहितमिति तदैव स्थितिप्रलयौ कुर्यात् / सहकारिविरहान्न करोतीति चेत्, तदसत् / न हि नित्येन सहकारिणा कदाचिदप्ययं विरहितः सदा सन्निहितत्वात् / नाप्यनित्येन सहकारिणा विरहितः, अनित्यसहकारिणो ऽपि तदायत्तजन्मत्वात् / तत एकदा सर्वकरणादिप्रसङ्गः //

ननु बुद्धिमत्त्वादीश्वरस्य नैष दोषः / बुद्धिशून्यो हि स्वसत्तामात्रजन्यं कार्यमक्रमेणैव कुर्यात् / बुद्धिमांस्तु कर्त्तुमीशानो ऽपि अनिच्छन्न करोतीति कस्तस्योपालम्भः? उच्यते - ता अपीच्छाः स्वसत्तामात्रनिबन्धनाः किं न करोतीति स एवास्योपालम्भः / अथ स्वरूपेण सामर्थ्ये सत्यपि एष एव तस्य स्वभावः, यत्सहकारिलक्षणयागन्तुकशक्त्या विना न करोतीति चेत्, तर्हि मातापि सति वन्ध्या सा प्रकृत्यैवैतदपि वक्तव्यं भवेद्भवतामिति यत्किञ्चिदेतत् //

नन्वेष एव कार्यस्वभावः, केवलात् समर्थादपि नोदेति, सहकारिणमपेक्ष्यैव पश्चाद्भवति [नास्योपालम्भ इति] तन्न युक्तम् / समर्थो हि सहकार्यपेक्षामनादृत्य बलादेव कार्यं कुर्यात् / अन्यथा [ह्यस्य] असमर्थत्वप्रसङ्गात् / नित्यस्य क्रमकारित्वनिषेधनम् नापि नित्यः क्रमेण कार्यकारीति युक्तम्, निरपेक्षत्वात् / यदाह दिङ्मण्डलविख्यातकीर्तिर्धर्मकीर्तिः -

नित्यस्य निरपेक्षत्वात् क्रमोत्पत्तिर्न युज्यते / क्रियायामक्रियायां च कालयोः सदृशात्मनः // इति //

एतेन आत्मादीनामक्षणिकानां घटादीनां क्षणिकानां च क्रमेण कार्यकरणं प्रत्युक्तम् / न चात्र प्रत्यक्षविरोधः, प्रत्यक्षेणाक्षणिकस्य ग्रहणायोगात् / न हि क्षणिकं प्रत्यक्षमक्षणिकमीक्षितुं क्षमते / अनिकक्षणव्यापारो ह्यक्षणिकः / स कथमेकक्षणभाविनाध्यक्षेण ग्रहीतुं शक्यः / न हि प्रागूर्ध्वं चावस्थानमधुना प्रकाशते / तस्याप्यधुनातनताप्रसङ्गात् / जन्मविनाशावधिप्रतिभासप्रसङ्गादिति नेदं प्रत्यक्षं पूर्वापरकालव्याप्तमर्थं कञ्चिदपि ग्रहीतुमलम् /

प्रत्यभिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वं निरसनम्

एतेन प्रत्यभिज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वमाख्यातम् / साक्षात्कारि हि ज्ञानं प्रत्यक्षम् / न च प्रागवस्थमधुना साक्षात्कर्तव्यम्, अपि तु स्मर्तव्यम् / न च स्मरणस्वरूपम् प्रत्यक्षम् / अथ मतं भवेदिदं स्मरणं यदिदानीन्तनमवस्थानं न साक्षात्कुर्यात्, तत्साक्षात्करणप्रवणं कथमिदं स्मरणं नाम? यदाह भट्टः -

`पूर्वप्रमितमात्रे हि जायते स इति स्मृतिः / स एवायमितीयं तु प्रत्यभिज्ञातिरेकिणिऽ // इति //

स्मरणग्रहणस्वरूपं तर्हि प्रत्यभिज्ञानं स्यात्, न तु ग्रहणस्वरूपमेव / स्मर्यमाणे ग्रहणायोगात्, गृह्यमाणे च स्मरणायोगात् / न चैकस्य स्मरणग्रहणे सम्भवतः, परस्परविरोधात् / येन हि स्वरूपेण स्मरणं न तेन स्वरूपेण ग्रहणमित्यनुन्मत्तेन शक्यते वक्तुम् / रूपान्तरेण चैकस्य स्मरणग्रहणे न स्याताम् / भावे ऽपि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षे स्याताम् / न तु स्मर्यमाणे प्रत्यक्षमेव, प्रत्यक्षायोगात् / तस्मात् प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो भ्रान्त एव, निर्विषयत्वात् / प्रयोगश्चैवम् - यः प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययः स तत्त्वतो नैकालम्बनः, यथा लूनपुनर्जाततृणादिषु / प्रत्यभिज्ञा प्रत्ययश्चायं तदेवेदं नीलादीति प्रत्यय इति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः / एकत्वानेकत्वयोः परस्परविरोधात् तद्विषयकसंवेदनयोरपि विरोधः तेनैकालम्बनत्वेन अनेकालम्बनत्वविरुद्धेन अनेकालम्बनत्वेन पूर्वोक्त्या नीत्या प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो व्याप्त इति न प्रत्यभिज्ञानं क्षणिकानुमानबाधकम् / न च केशादिष्वपि सामान्यालम्बनतया एकालम्बनत्वम् केशादिव्यक्तेरेव प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् / सामान्ये प्रत्यभिज्ञायमाने तदेवेदं केशादीति स्यात्, न तदेवेदं केशादीति / अत एवैकालम्बनत्वे प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययस्य क्रमेतराभ्यामुत्पत्तिविरोधात्, विरुद्धानैकान्तिकत्वे नाशङ्कनीये / न च प्रत्यभिज्ञानमेव तदवस्थापकम्, यस्यैव विचार्यमाणत्वात् / तस्मात् स्थितमेतत् नित्यः कर्ता नास्तीति / यदि नित्यः कर्ता जगतो न कारणं, किमस्य तर्हि कारणम्?

सत्त्वानां शुभकर्मणः जगतः कारणत्वसमर्थनम्

सत्त्वानां शुभाशुभाख्यं कर्म / यथोक्तम् -

सत्त्वलोकमथ भाजनलोकं चित्तमेव रचयत्यतिचित्रम् / कर्मजं हि जगदुक्तमशेषं कर्म चित्तमवधूय न चास्ति // इति //

वैभाषिकमाश्रित्य पुनर्भगवता सर्वज्ञेन चोक्तम् -

`आकाशं द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतम् / संस्कृतं क्षणिकं सर्वमात्मशून्यमकर्तृकम्ऽ // इति //

सर्वज्ञसमर्थनम् भवपरम्परासमर्थनं च

ननु सर्वज्ञसिद्धौ हि तद्वचनं निदर्शनीकर्तुमुचितम् / सर्वज्ञसिद्धये किं प्रमाणमिति चेत्? उच्यते / यो यः सादरनिरन्तरदीर्घकालाभ्यासकलितचेतोगुणः स सर्वः स्फुटीभावयोग्यः, यथा युवत्याकारः कामिनः पुरुषस्य / यथोक्ताभ्यासकलितचेतोगुणाश्चामी चतुरार्यसत्यविषयाकारा इति स्वभावहेतुः /

न तावदाश्रयद्वारेण हेतुद्वारेण वासिद्धसम्भावना / सङ्कल्परुढानां चतुरार्यसत्यविषयाकाराणां धर्मिणां चेतोगुणमात्रस्य च हेतोः प्रत्यात्मवेद्यत्वात् / न चैष विरुद्धः, सपक्षे कामिन्याकारे सम्भवात् / न चानैकान्तिकः, अभ्यासेन सहितचेतोगुणस्फुटप्रतिभासयोः कारणकार्ययोः कुम्भकारघटयोरिव सर्वोपसंहारेण प्रत्यक्षानुपलम्भतः कार्यकारणभावसिद्धौ अभ्याससहितचेतोगुणत्वस्य साधनस्य स्फुटप्रतिभासकारणयोग्यतया व्याप्तिसिद्धेः / तथा हि - व्याप्त्यधिकरणे कामातुरवर्तिनि युवत्याकारे सादरनिरन्तरदीर्घकालाभ्याससहितचेतोगुणात् पूर्वमनुपलब्धिः स्फुटाभत्वस्य पश्चादभ्याससंवेदनं,स्फुटाभसंवेदनमिति त्रिविधप्रत्यक्षानुपलम्भसाध्यः कार्यकारणभावः स्फुटप्रतिभासाभ्यास सहितचित्ताकारयोरित्युपपन्ना सर्वोपसंहारवती व्याप्तिः / अतो ऽनैकान्तिकत्वाभावात् अनवद्यो हेतुः //

नन्वनेन साधनेन चतुरार्यसत्याकाराणां साक्षात्करणात् चतुरार्यसत्याकारसाक्षत्कारी विवक्षितस्सर्वज्ञः सिध्यति, न त्वविशेषेण सर्वधर्मसाक्षत्कारी, ततस्तत्सिद्धये साधनान्तरमभिधेयम् / उच्यते - यत्प्रमाणसंवादि निश्चितार्थं वचनं, तत् साक्षात् पारम्पर्येण वा तदर्थसाक्षत्कारिज्ञानपूर्वकं, यथा दहनो दाहक इति वचनम्, प्रमाणसंवादि निश्चितार्थ चेदं वचनं, क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इति अर्थतः कार्यहेतुः / नास्यासिद्धिः, सर्वधर्मक्षणभङ्गप्रसाधनादस्य वचनस्य सत्यार्थत्वात् / नापि विरुद्धः, सपेक्षे भावात् / न चानैकान्तिकता, वचनमात्रस्य संशयविपर्यासपूर्वकत्वे ऽपि प्रमाण संवादि] निश्चितार्थस्य [वचनस्य] साक्षात् पारम्पर्येण वा तदर्थसाक्षात्कारिज्ञानपूर्वकत्वेन प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामुपलम्भात् / अन्यथा धूमादावपि हेतुत्यागप्रसङ्गादशेषकार्यहेतूच्छेदप्रसङ्गः //

भवपरम्परानिरूपणम्

स्यादेतत् / अनेकभवपरम्परालक्षणेन दीर्घकालेन भाव्यस्य सङ्कल्पारुढस्य स्फुटाभत्वं सम्भाव्यते / भवपरम्परासिद्धये तु किं प्रमाणम्? उच्यते / यच्चित्तं तत् चित्तान्तरं प्रतिसन्धत्ते, यथेदानीन्तनं चित्तम् / चित्तं च मरणकालभावीति स्वभावहेतुः / न चार्हच्चरमचित्तेन व्यभिचारः / तस्यागममात्रप्रतीतत्वात् निः क्लेशचित्तान्तरजननाद्वा / हेतोः क्लेशे सति / विशेषापेक्षणादि त्यनागतभवसिद्धिः / इह पूर्वजन्माभ्यासात् तपोदानाध्ययनादौ सर्वसत्त्वानामभ्यासे प्रवृत्तिरिति प्रवादः / ततस्तत्सिद्धये प्रमाणमुच्यते - यच्चित्तं तत् चित्तान्तरपूर्वकं यथेदानीन्तनं चित्तम् / चित्तं च जन्मसमयभावीत्यर्थतः कार्यहेतुः //वैभाषिकमतनिरूपणम्

ननु तत्त्वसाक्षात्कारणान्मुक्तिः / तत्त्वं चैकमेव, यथोक्तम् -

`मुक्तिस्तु शून्यतादृष्टिस्तदर्थाशेषभावनाऽ इति /

तत्कथं सर्वज्ञद्वैतं, बौद्धप्रभेदश्चेति? नैष दोषः / यस्मात्सर्वमेतद् भूतार्थे सत्त्वानवतारयितुं भगवता प्रतिपादितम् / तथा हि वैभाषिकाणां मतम् -

`आकाशं द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतम् / संस्कृतं क्षणिकं सर्वमात्मशून्यमकर्तृकम् // ऽइति //

सौत्रान्तिकानां मतम्

ज्ञानमेवेदं सर्वं नीलाद्याकारेण प्रतिभासते, न बाह्यो ऽर्थः, जडस्य प्रकाशायोगात् / यथोक्तम् -

`स्वकारज्ञानजनका दृश्या नेन्द्रियगोचाराःऽ // इति //

अलङ्कारेणाप्युक्तम् -

यदि संवेद्यते नीलं कथं बाह्यं तदुच्यते / न चेत्संवेद्यते नीलं कथं बाह्यं तदुच्यते //

ननु यदि प्रकाशमानं ज्ञानमेवदं, तदास्ति बाह्यो ऽर्थ इति कुतः? बाह्यार्थसिद्धिस्तु स्याद्वयतिरेकतः / न हि सर्वत्र सर्वदा नीलादय आकाराः प्रकाशन्ते /

न चैतत् स्वोपादानमात्रबलभावित्वे सति युज्यते / नियतविषये प्रवृत्त्ययोगात् / तस्मादस्ति किञ्चिदेषां समनन्तरप्रत्ययव्यतिरिक्तं यद्बलेन क्वचित् कदाचित् भवन्तीति शक्यमवसातुम् / स एव बाह्यो ऽर्थ इति, न पुनरसौ बाह्यो ऽर्थः अवयवी, गुणादयो धर्माः द्रव्याश्रयिणः पराभिमताः, नवविधं द्रव्यं परमाणावो वेति / तत्र न तावत् गुणादयः, द्रव्यनिषेधेनैव तेषां निषेधात् / न चासति समवायिनि द्रव्ये समवाय इति तद्दुषणमत्र नाद्रियते / द्रव्यं च पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति नवविधम् /

आत्माकाशकालदिङ्मनसां निरसनम्

तत्रात्मनिषेधायेदमपि साधनम् - यत्कादाचित्कं ज्ञानं तत्कादाचित्ककारणपूर्वकम्, यथा सौदामिनीज्ञानम् / कादाचित्कं चेदमहंकारज्ञानमित्यर्थतः कार्यहेतुः / नायमसिद्धः अहंकारे धर्मिणि ज्ञानत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् / नापि कादाचित्कविशेषणमसिद्धम्, सर्वदाहमिति ज्ञानाभावात् / नापि विरुद्धः, सपक्षे दर्शनात् / न चानैकान्तिकः, धूमपावकयोरिव कादाचित्कज्ञानकादाचित्ककारणयोः प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां व्याप्तिसिद्धेः / कादाचित्कज्ञानस्य चाकादाचित्ककारणादुत्पत्तौ कादाचित्ककारणादनुत्पत्तिप्रसङ्गः / अनियतहेतुकतायां चाहेतुकताप्रसङ्गः, तथाप्यनैकान्तिकत्वे प्रसिद्धधूमादिहेतुरप्यनैकान्तिकः स्यात्, विशेषाभावात् / अपि चाहंकारस्य अकादाचित्ककारणपूर्वकत्वे सदैवोदयप्रसङ्गः / कारणस्य कुर्वद्रूपत्वात्, अकुर्वतश्चोपचारतः कारणत्वात्, कुर्वदकुर्वतोरैक्याभावात् / भावे वा कुर्वतो ऽप्यकुर्वद्रूपतापत्तिः, तत्स्वभावत्वात् / किञ्चाहंकारस्य अकादाचित्क कारणादुत्पादे युगपदेवोत्पादप्रसङ्गः, अव्यग्रसामग्रीकत्वात् / नन्वहंकारस्यालम्बनमात्मा न कारणमिति चेन्न / अकारणस्यालम्बनत्वायोगादतिप्रसङ्गादिति //

अथ किमाकाशं नाम किञ्चिद्वस्तुभूतमस्ति? उत नास्ति वा? नास्त्येवैतत् / यत्र हि सप्रतिघं द्रव्यमस्ति न तत्राकाशमवकाशं वा ददाति / यत्र नास्ति तत्र तदभावादेवावकाशः सिद्ध इति क्व वाकाशमवकाशं दद्यात्? [यस्मादवकाशप्रदमाकाशं भण्यते] तस्मात् सत्यस्मिन् सर्वदा सर्वथा सर्वत्रावकाशः स्यात् / न चैतदस्ति / तस्मान्नास्त्येवाकाशमिति प्रतीमः / एतच्च वैभाषीकमतपेक्ष्य दूषणमुक्तम् / परैस्त्वाकाशं शब्दगुणकमिष्यते / तच्चैकमिति चेत् समानदेशत्वात् सर्वशब्दानां विभागेन श्रवणं न स्यात् / ततस्सन्निहितदेश इव दूरदेशाभिमतो ऽपि शब्दः श्रूयेत / न वान्यो ऽपीत्येकान्तः / दिक्कालयोश्चैकत्वात् पूर्वापरादिप्रत्ययानुपपत्तिः / एतेन नित्यस्यापि मनसो ऽसम्भव एव / तथा हि - युगपज्ज्ञानानुत्पत्त्या मनो ऽनुमीयते तद्वादिभिः / अनुभूयन्त एव युगपद्बहूनि ज्ञानानि नर्त्तकीदर्शनादौ / यदि पुनर्मनो [नित्यं] स्यात्तदानीमेतानि ज्ञानानि न युज्यन्ते / तस्मान्नास्त्येव मनो ऽपि //

अवयविनिरसनपूर्वकं परमाणुमात्रसमर्थनम्

पृथिव्यादयो ऽवशिष्यन्ते / ते चावयविपरमाणुभेदेन द्विधा इष्यन्ते / तत्र यो ऽवयवी घटादिः परमाणुभिद्वर्यणुकादि क्रमेणारब्धः प्रसिद्धः, तस्य उपलब्धि लक्षणप्राप्तस्यानुपलम्भो बाधक इत्युक्तम् / यद्यवयवी नास्ति कथं तर्ह्ययमेकत्वेन प्रतिभासत इति चेत् -

भागा एव भासन्ते सन्निविष्टास्तथा तथा / तद्वान्नैव पुनः कश्चिन्निर्भागः सम्प्रतीयते //

इत्युक्तम् / ननु को ऽयं भागप्रतिभासो नाम? नानादिग्देशावष्ष्टम्भेन सञ्चितः परमाणुप्रतिभास एव / यद्येवं कथं ऽप्रतिभासधर्मः स्थौल्यम्ऽ इत्युक्तं धर्मोत्तरेण,तत्राप्ययमेवार्थः अर्थस्य स्वरूपेण नास्ति वेदनम्, ऽभाक्तं स्यादर्थवेदनम्ऽ इति वचनात् / तस्माद्यो ऽयं नीलादिप्रभासो नानादेशव्यापित्वेनानुभूयते स एव स्थूलप्रतिभास इत्यदोषः ये ऽपि तदारम्भकाः परमाणवो वैशेषिकाणां, साक्षादध्यक्ष्यगोचरा वैभाषिकाणां दर्शने, स्वस्वाकारसमर्पणप्रवणाः सौत्रान्तिकानां मते, ते ऽपि योगाचाराणां दर्शने न सम्भवन्ति / न खल्वेकः परमाणुः प्रसिद्धिमध्यास्ते / तस्याधरोत्तरचतुर्दिक्षु परमाणुमध्यासीनस्य नियमेन षडंशतापत्तेः / यो ह्यस्य स्वभावः पूर्वपरमाणुप्रत्यासन्नः न स एवापरपरमाणुप्रत्यासन्नो घटते / तयोरेकदेशताप्राप्तेः / एवं च स पूर्वपरमाणुसन्निहितस्वभावो ऽपरपरमाणुं प्रत्यासीदेद्यदि सो ऽपि तत्र स्यात् / असत्यामपि प्रत्यासत्तावाभिमुख्यमात्रे ऽप्ययमेव वृत्तान्तः / ततश्च परमाणुमात्रं पिण्डः प्रसक्तः //

योगाचारस्य मतम्

अथवायं विचारः, यदेतत्प्रतिभासमानं तदेकं तावन्न युक्तम्, अनन्तरोक्तविचारात् / नाप्यनेकं, परमाणुशः परमाणोरयोगात् / तथा हि - यद्यसौ सांशः कथं परमाणुः? अथ निरंशः तदा संयुक्ताः परमाणावः सर्वात्मना संयोगात् परस्परमभिन्नदेशाः स्युरिति सर्वः पिण्डः परमाणुमात्रं स्यात्, पर्वतो ऽपि क्षितिरपीति / तस्मादवश्यं तयोः स्वभावयोर्भेदो ऽभ्युपेतव्यः / यथा चानयोस्तथा

`धरोत्तरदक्षिणोत्तरपरमाणुप्रत्यासन्नानां स्वभाबानां च भेद इति षडंशतैव परमाणोर्न्यायबलादापतति / यदाह -

षट्केन युगपद्योगात् परमाणोः षडांशता / षण्णां समानदेशत्वात् पिण्डः स्यादणुमात्रकः //

इति /

न चैकासिद्धौ अनेकस्यापि सिद्धिरिति न सन्ति परमाणवः / यदि बाह्यो ऽर्थो नास्ति किं विषयस्तर्ह्ययं प्रतिभासः? प्रतिभासः खल्वेषो ऽनादिवितथवासनातः प्रवर्तमानो निरालम्बन एव लक्ष्यते / तथा हि - सति विषये सालम्बनता स्यात् / तेन चावयविना भवितव्यम्, परमाणुप्रचयेन वा / स चायमुभयो ऽप्यनन्तरोक्त बाधकप्रमाण [ग्राह] ग्रस्तविग्रहो न व्योमतामरसमतिशेते यथोक्तम् -

[न सन्नावयवी नाम न सन्ति परमाणवः /] प्रतिभासो निरालम्भः स्वप्नानुभवसन्निभः // इति //

निरालम्बनवादः

स्वप्नज्ञानं निरालम्बनं विदितमेव / न च स्वप्रजाग्रदनुभवयोर्भेदः कश्चिदप्यस्ति / सर्वप्रकारसाधर्म्यदर्शनात् / न चानालम्बनादनवाप्तरूपविशेषं विज्ञानं सालम्बनसम्बन्धमनुभवितुमुत्सहते / यदनालम्बनादविशिष्टं तदनालम्बनम्, यथैकस्मादाकाशकेशदर्शनात् द्वितीयम् [ज्ञानं] अनालम्बनाच्च स्वप्नज्ञानादविशिष्टं विवादास्पदीभूतं जाग्रद्विज्ञानमिति स्वभावहेतुः //

विज्ञानस्यस्य साकारत्वनिराकारत्वपक्षभेदः

यदि बाह्यो ऽर्थो नास्ति किं तर्हि परमार्थसत्? ग्राह्यग्राहकादिकलङ्कानङ्कितं निष्प्रपञ्चविज्ञानमात्रं परमार्थसत् / यथोक्तम् -

`ग्राह्यग्राहकनिर्मुक्तं विज्ञानं परमार्थसत्ऽ इति /

पुनश्चोक्तम् -

`नान्यो ऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवो ऽपरः / ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते //

`उक्तं चैतद्भगवता -

`बाह्यो न विद्यते ह्यर्थो यथा बालैर्विकल्प्यते / वासनालुठितं चित्तमर्थाभासं प्रवर्त्तते // ऽइति //

साकारवादिनां मतम्

तत्र केचिदेवमाहुः - विज्ञानमेवेदं सर्व सर्वशरीरविषयभावेन प्रसिद्धम्, तच्च स्वसंवेदनमिति न कस्यचित् ग्राह्यं ग्राहकं वा / कल्पनया तु ग्राह्यग्राहकभाव इति व्यवस्थाप्यते / ततः परिकल्पितग्राह्यग्राहकभावरहितं विज्ञानं [साकारं] सत्यमिति /

निराकारवादिनां मतम्

अन्ये तु सकलाकारकलङ्कानङ्कितं शुद्धस्फटिकसंकाशं वास्तवं विज्ञानम् / आकारास्त्वमी वितथा एवाविद्यया दर्शिताः प्रकाशन्ते / तस्मात् ग्राह्यं नाम नास्त्येव ग्राह्याभावात् तदपेक्षया यद्ग्राहकत्वं विज्ञानस्य तदपि नास्तीति / माध्यमिकानां तु दर्शने तदपि विज्ञानं न परमार्थसत्, विचारासहत्वात् / स्वभावेन हि युक्तं पारमार्थिक मुच्यते लोके / न चास्य विचारतः कश्चित्स्वभावो घटते, एको वानेको वा, पूर्वविचारासहत्वात् / यथोक्तम् - ऽनेष्टं तदपि धीराणा विज्ञानं पारमार्थिकम् / एकानेकस्वभावेन वियोगाद्गनाब्जवत्ऽ // इति //

कीर्तिपादैरप्युक्तम् -

`भावा येन निरुप्यन्ते तद्रूपं नास्ति तत्त्वतः / यस्मादेकमनेकं वा रूपं तेषु न विद्यतेऽ // इति //

तथालङ्कारकारेणाप्युक्तम् -

`यदा तु न विकल्पस्य न चान्यस्य प्रमाणता / तदा विशीर्यमाणे ऽपि सर्वस्मिन् को ऽपराध्यतु //

`बद्धमुक्तादि भेदो ऽपि नैवास्ति परमार्थतः / भेदो हि नावभात्येव सर्वत्र समदर्शिनाम्ऽ //इति //

प्रयोगः पुनरेवम् - यदेकानेकस्वभावं न भवति न तत्परमार्थसत्, यथा व्योमकमलम्,एकानेकस्वभावं च न भवति विज्ञानमिति व्यापकानुपलब्धिः / न तावदयमसिद्धो हेतुः / साकारे ज्ञाने बहिरर्थ इव एकानेस्वभावायोग्यत्वस्य परिस्फुटत्वात् / यत्र हि लोकस्य बाह्यार्थव्यवहारस्तदेव साकारवादिनो ज्ञानम्, ततो यत्तस्य बहिर्भावे बाधकं तदेवान्तर्भावे ऽपि बाधकम् / न हि स्थूलमेकमनेकं च परमाणुरूपमपीष्यते / विज्ञानात्मकानामयमाकारो यद्येकः स्थूलो यति वानेकः परमाणुशो भिन्नः, उभयथापि बाह्यार्थपक्षभावि दूषणमशक्यमुर्द्धतुम् / न हि तद्विज्ञाने बहिर्भावनिबन्धनं दूषणम्! येन तद्भावेन भवेत् / मूर्तिनिमित्तं बाधकम्,

नामूर्ते विज्ञानात्मनि इत्यपि निस्सारम् / साकारतायां विज्ञानस्यापि मूर्तत्वात् / अयमेव हि देशावितानवा [नाकारो] मूर्तिरिति // श्रीमन्महाजगद्दलविहारीय महापण्डित भिक्षुमोक्षाकरगुप्तविरचितायां तर्कभाषायं परार्थानुमानपरिच्छेदः तृतीयः समाप्तः //

ग्रन्थाग्रं श्लोकमानं 840

तर्कभाषामिमां कृत्वा पुण्यमासादि यन्मया / तेन युण्येन लोको ऽयं बुद्धत्वमधिगच्छतु //

* यादृशं पुस्तके दृष्टं तादृशं लिखितं मया / यदि शुद्धमशुद्धं वा मम दोषो न दीयते //

उदकानलचौरेभ्यः मूर्खकेभ्यस्तथैव च / कष्टेन लिखितं शास्त्रं यत्नेन परिपालयेत्* //

तर्कभाषा समाप्ता