तर्कभाषा

तर्कभाषा

तर्कभाषा

प्रत्यक्षम् मङ्गलाचरणम्

गुरुं प्रणम्य लोकेशं शिशुनामल्पमेधसाम् / धर्मकीर्तिमतं श्रुत्यै तर्कभाषा प्रकाश्यते //

प्रमाणसामान्यलक्षणम्

इह खलु प्रेक्षापूर्वकारिणो ऽर्थिजनाः सर्वपुरुषार्थसिद्धिनिमित्तं प्रमाणमनुसरन्तीति प्रमाणमादौ व्युत्पाद्यते / प्रमाणं सम्यग्ज्ञानमपूर्वगोचरम् / प्रमीयते ऽर्थो ऽनेनेति प्रमाणम् / तदेव सम्यग्ज्ञानम्, सन्देहविपर्यासदोषरहितत्वात् / अविसंवादकं ज्ञानं लोके सम्यग् ज्ञानमभिधीयते / न च संशयविपर्यासज्ञानयोरविसंवादकत्वमस्ति / यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञानस्य, मरीचिकासु वा जलज्ञानस्य / अपूर्वो गोचरो अस्येत्यपूर्वगोचरम् / गोचरो विषयो घटादिः / तस्मादुत्पन्नं तदर्थप्रापणयोग्यं ज्ञानं प्रमाणम् // प्रमाणस्य कार्यम्

ननु ज्ञानं कर्तृ पुरुषं प्रयोज्यमर्थ कर्मभूतं यदि कदाचिन्न प्रापयति तत्कथमप्रापकत्वात् प्रमाणं स्यात्? उच्यते / न हि ज्ञानेन पुरुषो गले पादुकान्यायेन बलादर्थे प्रवर्तयितव्यः / अपि त्वेवंभूतमिदं वतुस्वरूपं नान्यथेत्यनेनाकारेण निश्चयो जनयितव्यः / स चेत्तेन कृतः, एतावतैवास्य प्रामाण्यमविरुद्धम् / पुरुषस्तु तत्र प्रयोजनवशात् प्रवर्ततामृते प्रयोजनं न प्रवर्तताम्, अर्थो वा योगिपिशाचादिभिरपह्रियताम् / ज्ञानस्य किमायातम्? // क्षणिकं सन्नपि प्रमाणस्य संगतिः

नन्वविसंवादकत्वेन ज्ञानस्य प्रामाण्यम् / अविसंवादकत्वं च दृष्टार्थप्रापणात् / न च यद् दृष्टं तत्प्राप्यते, क्षणिकत्वात् किं च, रूपं दृष्ट, प्राप्यते च स्प्रष्टव्यम् / ततो ऽन्यद् दृष्टमन्यत् प्राप्यत इत्यप्रतीतप्रापणात् कथं प्रामाण्यमस्य संगच्छताम् / न, यदि नाम वस्तुतो ऽन्यदेव प्राप्यते तथापि दृष्टमेव मया प्राप्तमित्येकत्वाध्यवसायात् प्रतीतप्रापणमभिधीयते / यत्तु मरीचिकादिजलज्ञानं तदप्रापणयोग्यत्वादप्रमाणमेव //

अर्थक्रियास्थितिः

नन्विदं प्रापणयोग्यमिदं नेत्यर्थक्रिया प्राप्तिमन्तरेण निश्चेतुमशक्यम् / ज्ञानोत्पत्तिमात्रेण तु न भ्रान्ताभ्रान्तयोर्भेदो ऽवधार्यते / ततश्च कथं तत्सम्यग्ज्ञानमिति चेत्? नैष दोषः / यद्द्यपि ज्ञानमात्रोदयाद् वैशिष्ट्यमनयोरवधारयितुं न शक्यते, तथापि ज्ञानविशेषोदयाद्द्यथैकस्य वैशिष्टयं तथोच्यते / तथा हि - यदि नाम मन्दबुद्धिरुत्पत्तिवशादविसंवादकत्वं ज्ञानस्य नावधारयितुं समर्थः, तथापि दाहपाकावगाहनस्नानपानोन्मज्जनाद्द्यर्थक्रियां दूरतो ऽनुभवतो नरस्य दर्शनेनोच्चलद् धूमादिदर्शनेन चावधारयति / अमन्दबुद्धिस्तु पटुतरप्रत्यक्षेणैवावधारयति, न त्वर्थक्रियाप्राप्त्या /

यद्यविसंवादलक्षणं प्रामाण्यं तदा श्रोत्रज्ञानस्याधिगतार्थाप्रापकत्वात् कथं प्रामाण्यमिनि चेत्? न / अर्थस्वरूपप्रतीतिर्हि प्रामाण्यम् / तच्च बाह्यार्थक्रियाप्राप्तिमन्तरेणापि सम्भवति / यदुक्तम्-

प्रमाणमविसंवादि ज्ञानमर्थक्रियास्थितिः /

अविसंवादनम् इति /

शब्दस्य श्रुतिमात्रेणैव चरितार्थत्वात् श्रुतिरेव तत्रार्थक्रियास्थितिः / यथा रविचन्द्राम्बुदचित्रादीनां दर्शनमेवार्थक्रियास्थितिः / तदुक्तम्-

ज्ञेयस्वरूपसंवित्तिरिष्टा तत्र क्रियास्थितिः इति /

प्रथमं तु प्रेक्षावानर्थक्रियार्थितया जलानलादावर्थक्रियासन्देहादेव प्रवर्तते /

यदि नाम तस्यैव नास्ति सन्देहो मे वर्तत इति तथापि साधकबाधकप्रमाणाभावाद्युक्तः सन्देहो भवन् केन वार्यते इति / तस्मात्

स्थितमेतत्- आसादितनिरन्तरार्थक्रियाव्यवहारात् पटुतरप्रत्यक्षोदयादेवार्थ प्रवर्तते, मन्दबुद्धिस्तु ताद्रूप्यानुमानादिति /

अत एव तु प्रत्यक्षस्य स्वतः प्रामाण्यम् / कस्यचित्तु परतः / योगिज्ञानस्य स्वसंवेदनस्य च स्वत एव प्रामाण्यम् / अनुमानस्य तु निश्चयात्मकत्वात् स्वत एव प्रमाण्यम् /

अपूर्वगोचरम्

तेनायमर्थः- प्रथमत एव यद्विज्ञानं विषये प्रवृत्तं तदेव प्रमाणम्, न तु तत्रैव पश्चाद्भावि ज्ञानान्तरमपि, गृहितग्राहित्वेन तस्याप्रामाण्यात् / यथा घटं निर्विकल्पकेन ज्ञानेन दृष्ट्वा पश्चात्तस्मिन्नेव विषये घटो ऽयमिति सविकल्पकं ज्ञानं स्मरणरूपम्, यथा वा पर्वतादौ धूमं दृष्ट्वा वह्निरत्रेत्यनुमानज्ञानानन्तरं पुनरपि तत्रैव वह्निरत्रेत्यनुमानज्ञानम् /

इन्द्रियादेर अप्रमाणम्

सम्यग्ज्ञानं प्रमाणमित्युक्ते सामर्थ्याज्जडस्वभावस्येन्द्रियादेः परिच्छेदकत्वाभावात् प्रामाण्यं निरस्तम् परिच्छेदकत्वं हि बोद्धृत्वम् / तच्च ज्ञानस्यैव निजरूपम् / तत्कथमज्ञानात्मन इन्द्रियादेः स्वरूपं भवितुमर्हतीति //

प्रमाणस्य द्वैविध्यम्, प्रत्यक्षशब्दनिर्वचनं च

तद् द्विविधं प्रत्यक्षमनुमानं चेति / प्रतिगतमक्षं प्रत्यक्षम् / अक्षमिन्द्रियं चक्षुः श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायाख्यम् / तस्मादुत्पन्नं ज्ञानं प्रत्यक्षमभिधीयते / ननु यद्यक्षाश्रितं ज्ञानं प्रत्यक्षं तदा मानसादि वक्ष्यमाणं ज्ञानत्रयमिन्द्रियादनुत्पत्तेः प्रत्यक्षं न स्यात्? अत्रोच्यते- प्रतिगतमक्षमिति यदुक्तं तत्प्रत्यक्षशब्दस्याव्युत्पत्तिमात्रनिमित्तं प्रतिपादितम् / प्रवृत्तिनिमित्तं तु प्रत्यक्षशब्दसायार्थसाक्षात्कारित्वमेव रुढिवशादवगन्तव्यं पङ्कजवत् / ततः स्वसंवेदनादिकमपि ज्ञानं स्वसंवेदनरूपमर्थ साक्षात्करोतीति प्रत्यक्षशब्दवाच्यं सिद्ध्यतीति //

अनुमानशब्दनिर्वचनम्

मीयते ऽर्थो ऽनेनेति मानम् / अनुः पश्चादर्थे / पश्चान्मानमनुमानम् / लिङ्गग्रहणलिङ्गलिङ्गिसम्बन्धस्मरणयोः पश्चात् यद्विज्ञानं पर्वतादौ धर्मिणि परोक्षवस्त्वालम्बकं तदेवानुमानशब्देनाभिधीयते / एतच्च रुढिवशादवगन्तव्यम् /

प्रमाणसंख्याविप्रतिपत्तिः

द्विविधवचनेन एकं त्रीणि चत्वारि पञ्च षढिति विप्रतिपत्तयो निरस्यन्ते / तथा हि प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकः / प्रत्यक्षमनुमानं शाब्दं चेति सांख्यः /

प्रत्यक्षमनुमानमुपमानं शाब्दं चेति नैयायिकः / प्रत्यक्षमनुमानं शाब्दमुपमानमर्थपत्तिरिति प्राभाकरः / प्रत्यक्षमनुमानं शाब्दमुपमानमर्थपत्तिरभावश्चेति मीमांसकः /

द्विविधवचनेन द्वित्वे प्राप्ते प्रत्यक्षमनुमानं चेति पुनर्यदुक्तं तदन्यथाद्वित्वनिरासार्थम् / तथा हि वैयाक रणो ब्रूते प्रत्यक्षं शाब्दं चेति प्रमाणद्वयम् //

चार्वाकाभिमतानुमानाप्रमाण्यनिरसनम्

तत्र अनुमानस्य प्रामाण्यमवश्यमभ्युपगन्तव्यं चार्वाकेणेति प्रतिपाद्यते / तथा हि - स खलु प्रत्यक्षलक्षणं परप्रतिपादनाय प्रणयति / परस्य च बुद्धिर्न प्रत्यक्षा / किं तर्हि कायवाग्व्यापारादिकार्यादनुमेया / ततो ऽनेन कार्यलिङ्गजमनुमानं बलादभ्युपगतं स्यात् / परलोकनिषेधाय चानुपलम्भाख्यं साधनमाचष्टे / अतो ऽसौ स्वयमेवानुमानेन प्रमाणेन व्यवहरति, नानुमानं प्रमाणमिति च ब्रुवन् कथं नाम नोन्मत्तश्चार्वाकः स्यात्?

शब्दोपमानार्थापत्यभावानां प्रमाणान्तरत्वनिरसनम्

शाब्दं च ज्ञानं बाह्यार्थाविसंवादकत्वेन प्रमाणमेष्टव्यम् / अविसंवादकत्वं च सम्बन्धमन्तरेण न संगच्छते / न च शब्दानां बाह्यार्थेन सह कश्चित्सम्बन्धो ऽस्ति / तथा हि - शब्दार्थयोः सम्बन्धो भवन् तादात्म्यं तदुत्पत्तिरर्वा भवेत् / तत्र न तावात्तादात्म्यं शब्दार्थयोः, अत्यन्तभेदेन प्रतिभासनात् / तादात्म्यं ह्येकत्वमभिधीयते भिन्नप्रतिभासयोरप्येकत्वे स्वीक्रियमाणे गवाश्वादीनामप्येकत्वप्रसङ्गः / नापि तदुत्पत्तिः / नापि तदुत्पत्तिः, अन्वयव्यतिरेकाभावात् / तस्मात् तदुत्पत्तिरित्येवं वक्तुं न शक्यते / तथा हि - शब्दव्यापारमन्तरेण स्वहेतोरेव मृत्पिण्डदण्डसलिलकुलालचक्रादेः सकाशादुत्पद्यमानो घटादिरर्थो दृश्यते / शब्दो ऽपि बाह्यार्थ विनैव पुरुषेच्छामात्रेण ताल्वादिव्यापारादेवोत्पद्यते /

अथ तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामन्य एव वाच्यावाचकत्वलक्षणः शब्दार्थयोः वास्तवः सम्बन्धधो ऽस्ति / एवं तर्ह्यसंकेतविदो ऽपि पुरुषस्य शब्दादुच्चरितान्नियतार्थप्रतीतिः प्राप्ता, योग्यता मात्रेणैव प्रदीपात् घटादिप्रतीतिवत् न चैतदस्ति /

तथा हि - अभिनवो नालिकेरद्वीपादायातः पुमानग्निशब्दं श्रुत्वाप्यग्निशब्दान्न किञ्चिदर्थ प्रत्येतीति / अथ तांस्तान् संकेतानपेक्ष्य तत्तदर्थप्रत्यायनयोग्य एवायं शब्दो जायत इत्युच्यते / तन्न / न ह्येवमस्य प्रामाण्यमवतिष्ठते / सर्वत्र संकेतस्य योग्यत्वात् / ततो न ज्ञायते किं विवक्षितार्थमाह, आहोस्विदन्यं वेति /

अस्तु वा अन्य एव कश्चित्सम्बन्धः / तथा च सो ऽपि केन सम्बन्धेन तयोः सम्बद्ध इति प्रष्टव्यः / अन्येन चतुर्थेन सम्बन्धेनेति चेत्, चतुर्थो ऽपि तेषु केन सम्बन्धेन सम्बद्धः? पञ्चमेन केनचिच्चेत्, सो ऽपि केनेत्यनवस्थायां अन्त्यासिद्धौ पूर्वेषामप्यसिद्धिः /

अथासम्बद्ध एव शब्दार्थयोः सम्वन्ध इति चेत् / तन्न / यो न सम्बद्धः स कथं सम्बन्धो भवति घटस्येव पटः / अथ वक्तव्यं सम्बन्धस्य तादृश एव स्वभावः, येन सम्बन्धान्तरनिरपेक्ष एवं परं सम्बध्नाति? तदुयुक्तम् / प्रमाणसिद्धे हि स्वभावे नोत्तरमभिधीयते / यथाग्नेरेवायमीदृशः स्वभावो यदुत दाहकत्वं नाम नान्यस्याकाशादेः / सम्बन्धसिद्धौ तु प्रमाणं किञ्चिन्निरुपयन्तो न पश्यामः / न चैवं वक्तव्यं शब्दशक्तिस्वभावादेव शब्दानां नियतार्थाव्यभिचारित्वमिति / तथा हि - यदि घट इत्ययं शब्दः स्वभावादेव कम्बुग्रीवाकारं वारिसंधारणसमर्थ पदार्थमभिदधाति, तत्कथं संकेतान्तरमपेक्ष्य पुरुषेच्छया तुरगादिकमभिदध्यात् / न हि शालिबीजं स्वहेतोरङ्कुरजननस्वभावमुत्पन्नं संकेतान्तमपेक्ष्य गर्दभं जनयितुं समर्थ स्यात् / नाप्याप्तप्रणीतशब्दानां प्रामाण्यमभिधातुमुचितम् / आप्तत्वस्यैव निश्चेतुमशक्यत्वात् / तथा हि - आप्तत्वं क्षिणदोषत्वमुच्यते / क्षीणदोषता च परचित्तवृत्तिः काचिदभिधीयते / परचित्तवृत्तीनां दुर्लक्ष्यत्वात्, कायवाग्व्यापारादिकार्यलिङ्गस्यान्यथापि वृत्तिदर्शनात् / सरागा अपि वीतरागा इव चेष्टन्त इति न्यायात्कथमाप्तत्वं निश्चीयतामिति / सम्वन्धदूषणेन च वैदिकशब्दानां प्रामाण्यं निरस्तमिति पृथङ्नोक्तम् / कथं तर्हि सर्वो ऽयमसन्दिग्धो लौकिको व्यवहार इति चेत् / तथा तथा संकेतेन विवक्षावशादिति न काचित् क्षतिः / यथोक्तम् ऽवक्तुरभिप्रायं सूचयेयुः शब्दा इति //

नैयायिकसम्मतस्योपमानप्रमाणस्य निरसनम्

नैयायिकस्योपमानप्रपञ्चः / यः प्रतिपत्ता गां जानाति न गवयम्, स च अपदिष्टः स्वामिना अरण्यं गत्वा गवयमानयेति / स च गवयशब्दवाच्यमर्थमजानानो वनेचरमन्यं तज्ज्ञं पुरुषं पृष्टवान्, कीदृशो गवय इति / स चाह यादृशी गौस्तादृशो गवय इति / तस्यारण्यगतस्य प्रेष्यपुरुषस्य अतिदेश वाक्यार्थस्मरणसहकारि गवयसारूप्यज्ञानं कर्तृ अयमसौ गवयशब्दवाच्यो ऽर्थ इति प्रतिपत्तिं फलस्वरूपां जनयत्प्रमाणम् / एतच्चायुक्तम् / यत्प्रामाण्यं नाम विषयवत्तयां व्याप्तम् / न चास्य निपुणमपि निरुपयन्तो विषयं संपश्यामः / तथा हि - समाख्या नाम सम्बन्धः तस्य विषयो वर्ण्यते / स च परमार्थतो नास्ति / दृश्यत्वे तस्यानुपलम्भेन बाधा / अदृश्यत्वे तस्य सत्तासाधकं प्रमाणं नेक्ष्यते / किं च - स हि सम्बन्धः सम्बधिभ्यां भिन्नो ऽभिन्नो वा / यदा भिन्नस्तदा तयोः सम्बन्धः केन सम्बन्धेनेति वाच्यम् /

सम्बन्धान्तरकल्पनायामनवस्था / अथाभिन्नस्तदा सम्बन्धिनावेव केवलौ / न समाख्या नाम सम्बन्धः कश्चित् / अथ सम्बद्धबुद्धिजनकत्वं सम्बन्धः / तन्न युक्तम् / यतः सम्बद्धावेताविति बुद्धिः स्वहेतुबलात् सम्बद्धवस्तुद्वयादपि सम्भाव्यमाना न सम्बन्धान्तरमाक्षिप्तुं प्रभवति //

मीमांसकसम्मतस्योपमानप्रमाणस्य निरसनम्

एवं मीमांसकोपवर्णितस्यापि प्रामाण्यं निराकर्तव्यम् / तथा हि, सादृश्यविशिष्टः पिण्डः पिण्डविशिष्टं वा सादृश्यमुपमानस्य विषयस्तेन वर्ण्यते / न च सदृशवस्तुनो ऽतिरिक्तं सादृश्यं व्यवस्थापयितुं शक्यते, प्रमाणेनाप्रतीतत्वात् / तथा हि - यदि सदृशादतिरिक्तं सादृश्यं दृश्यं स्यात् तदा दृश्यानुलम्भग्रस्तमेतत् / अथादृश्यं तदा तत्प्रतिबद्धलिङ्गाभावात् अनुमानादपि कथं तत्सिद्धिः / सादृश्यप्रत्ययस्तु स्वहेतोस्तथोत्पन्नेन सदृशवस्तुनापि क्रियमाणो घटत इति न तत्प्रत्ययादपि तत्सिद्धिर्युक्ता / उपमानादेव सादृश्यसिद्धिरिति चेत्? न / यतः प्रमाणान्तरसिद्धयोरेव सादृश्यपिण्डओयोर्यो विशेषणविषेष्यभावस्तस्योपमानविषयत्वं तेन वादिना परिकल्द्धप्यते / तत्कथं सादृश्यमात्रस्याप्युपमानात् सिद्धिरिति //

अर्थापत्तिप्रमाणनिरसनम्

अर्थापत्तेरपि प्रामाण्यं पृथङ्नोपपद्यते / तथा हि प्रत्यक्षादिप्रतीतो यो ऽर्थः स येन विना नोपपद्यते तस्यार्थस्य कल्पनमर्थापत्तिरित्यर्थापत्तेर्लक्षणम् / अत्रेदं चिन्त्यते - यो ऽसौ प्रमाणदृष्टो ऽर्थः, तस्य यदि परिकल्प्यमानेन परोक्षार्थेन सह कश्चित्तादाम्यलक्षणः तदुत्पत्तिलक्षणो व प्रतिबन्धो ऽस्ति तदा स्वभावलिङ्गजा कार्यलिङ्गजा वासौ प्रतिपत्तिरित्यर्थापत्तिरनुमानमेव / अथ नास्ति प्रतिबन्धः, तदानीमर्थापत्तिः प्रमाणमेव न भवति, असम्बन्धात् घटात्पटप्रतीतिवदिति //

अभावप्रमाणनिरसनम्

अभावस्य स्वरूपमेव तावन्नोपलभामहे, कुत एव तस्य प्रामाण्यं भविष्यति / तथा हि -

प्रत्यक्षादिप्रमाणानामनुत्पत्तिरभावाख्यं प्रमाणं मीमांसकैरभिधीयते / तत्र केयमनुत्पत्तिः? किं प्रसज्यवृत्या प्रमाणानुत्पत्तिमात्रम्? अथ पर्युदासवृत्या वस्त्वन्तरम्? वस्त्वन्तरमपि जडरूपं, ज्ञानरूपं वा? ज्ञानमपि किं ज्ञानमात्रम् एकज्ञानसंसर्गिवस्तुनो ज्ञानं वा? तत्र न तावत् प्रसज्यरूपो ऽभावो युज्यते / तस्य सर्वशक्तिशून्यत्वात् परिच्छेदकत्वं वा कथं भवेत्? अत एव केनापि न तत्प्रतिद्यते / यदाह पण्डितचक्रचूडामणिः- नाभावः कस्यचित्प्रतिपत्तिः प्रतिपत्तिहेतुर्वा /

तस्यापि कथं प्रतिपत्तिः इति /

नापि जडरूपम्, जडस्य परिच्छेदकत्वाभावात् / न हि जडरूपं शकटादिकं घटं परिच्छिनत्तीति क्वापि दृष्टं श्रुतं वेति / नापि ज्ञानमात्रम्, देशकालस्वभावविप्रकृष्टस्यापि सुमेरुशंखचक्रवर्तिपिशाचादेरपि ज्ञानमात्रादभावप्रमाणादभावप्रसङ्गात् / अथैकज्ञानसंसर्गिभूतलादिवस्तुज्ञानमभावो ऽभिधीयते तदा प्रत्यक्षविशेषस्यैवाभावप्रमाणनामक रणान्नास्माकं काचिद् विप्रतिपत्तिरिति / स्थितमेतत्- प्रत्यक्षमनुमानं चेत द्विविधमेव प्रमाणमिति //

प्रत्यक्षलक्षणम्

तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तम् / पूर्वोपरमनुसन्धाय शब्दसङ्कीर्णाकारा प्रतीतिर्जल्पाकारा वा कल्पना / यथा विज्ञपुरुषस्य सो ऽयं घट इति प्रतीतिः / बालमूकतिर्यगादीनामन्तर्जल्पाकारा परामर्शरूपा वा प्रतीतिः / तथा चोक्तम् - अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासप्रतीतिः कल्पना // इति //

ननु बालमूकादीनामन्तर्जल्पाकारं कल्पनाज्ञानमस्तीति कुतो निश्चेतव्यमिति चेत, विकल्पकार्यादिष्टापादानपरिहारात् / दृष्टं चेदं कार्य बालमूकादौ, ईप्तिसतार्थस्वीकरणमनीप्सितार्थत्यजनं नाम / बालमूकादिविज्ञानस्य कल्पनात्व सूचनेन भत्तोक्तालोचनाज्ञानं सविकल्पकमिति प्रतिपादितं भवति / किं पुनः कारणं कल्पनाविभ्रमात्मकं च ज्ञानं प्रत्यक्षं न स्यादिति चेत? न / अर्थस्वरूपसाक्षाकारि हि ज्ञानं प्रत्यक्षमिति सर्वोषां प्रसिद्धम् / न च कल्पनाविभ्रमावर्थरूपं साक्षात्कर्तु समर्थौ / तथा हि - अर्थग्राहकं ज्ञानमर्थस्य कार्यम् / अर्थो हि ग्राह्यत्वात् ज्ञानस्य कारणम् / यथोक्तम् -

भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेत् ग्राह्यतां विदुः /

हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् // इति //

कल्पनाज्ञानमर्थमन्तरेण वासनामात्रादेवोपजायमानं कथमर्थस्य कार्यं स्यात्, अर्थेन सह अन्वयव्यतिरेकाभावात् / न हि यदन्तरेणापि यद्भवति तत्तस्य कार्यम्, अतिप्रसङ्गात् / यदि पुनः कल्पनाज्ञानमर्थादुपजायेत, तेनापि तदा घटादिरर्थो दृश्येत / ततश्चान्धस्यापि रूपदर्शनप्रसङ्गः, न चास्ति / अत एवोक्तम् -

शाब्द्यां बुद्धावर्थस्य प्रत्यक्ष इव प्रतिभासाभावाद् नास्ति कल्पनाया अर्थसाक्षात्कारित्वम् इति //

एतेन यदुक्तं परेणः

न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते / अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते // इति //

तन्निरस्तम् / तथाहि - घटे पुरोवर्तिनि उच्चार्यमाणे तत्समीपवर्ति भूतलादिज्ञानमुच्चारणरहितमनुभूयत एव / न च तथा तत्र शब्दानुगतो ऽस्ति / न च विकल्पद्वयं सकृदिति न्यायात् //

भ्रान्तज्ञानम्

भ्रान्तमपि ज्ञानं नार्थसाक्षात्कारि / भ्रान्तं ह्यर्थक्रियासमर्थए वस्तुनि विपर्यस्तमुच्यते / अर्थक्रियाक्षमं च वस्तुस्वरूपं देशकालाकारनियतं, तत्कथं विपरीतप्रतिभासिना भ्रान्तेन ज्ञानेन साक्षात्क्रियते / यदाह आचार्यः- ऽतिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् ऽ // इति //

एतेन कामलिनः शुक्ले शंखे पीतप्रतिभासि ज्ञानं, भ्रमादलातादौ चक्रादिनिर्भासि ज्ञानं, गच्छन्त्यां नावि स्थितस्य चलदवृक्षादिभ्रान्तिज्ञानं, गाढमर्मप्रहारहतस्य ज्वलत्स्तम्भादिप्रतिभासि ज्ञानं च, न प्रत्यक्षमित्युक्तं भवति /

ननु यदि नाम तज्ज्ञानं न प्रत्यक्षं कथं ततो वस्तुप्राप्तिरिति चेत्? न ततो वस्तुप्राप्तिः / किं तर्हि, ज्ञानान्तरादेवेति केचित् /

प्रत्यक्षस्य चातुर्विध्यम्

तच्चतुर्विधं- इन्द्रियज्ञानं मानसं स्वसंदनं योगिज्ञानं चेति /

इन्द्रियप्रत्यक्षम्

चक्षुरादीन्द्रियपञ्चकाश्रयेणोत्पद्यमानं बाह्यरूपादिपञ्चविषयालम्बनमिन्द्रियप्रत्यक्षम् / तत्र चक्षुर्विज्ञानं रूपविषयम् / श्रोत्रविज्ञानं च शब्दविषयम् / घ्राणविज्ञानं गन्धविषयम् / जिह्वाविज्ञानं रसविषयम् / कायविज्ञानं स्पर्शविषयम् /

इन्द्रियप्रत्यक्षस्य व्यपदेशः

इन्द्रियप्रत्यक्षमिति व्यपदेशस्यासाधारणकारणत्वं निमित्तम् / यथा भेरीशब्दो यवाङ्कर इति / इदं च प्रत्यक्षं यत्रैव स्वानुरूपं विकल्पं जनयति तत्रैव प्रमाणम्, सांव्यावहारिक प्रमाणाधिकारादिति //

मानसप्रत्यक्षम्

स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं मनोविज्ञानं मानसम् / स्वशब्देनेन्द्रियज्ञानमभिमतम्, स्वस्य विषयो बाह्यो घटादिः, स्वविषयस्यानन्तरः, स्वविषयानन्तरः इन्द्रियज्ञानविषयादन्यो घटादिर्द्वितीयक्षणः / तेन सहकारिणा सह मिलित्वा, इन्द्रियज्ञानेनोपादानेन समनन्तरप्रत्ययसंज्ञकेन यज्जनितं तन्मानसं प्रत्यक्षमुच्यते / ततो यदुक्तं परेणात्रः ऽगृहीतग्राहित्वमन्धबधिराद्यभावो योगिज्ञानस्यापि मानसत्वप्रसङ्गः अव्यवहारित्वं चऽ इति / तन्निरस्तम् / तथा हि - द्वितीयक्षणग्रहणात् गृहीतग्राहित्वस्य निरासः / इन्द्रियज्ञानजनितं हि मानसम् / अन्धादीनां रूपादिविषयालम्बनकमिन्द्रियज्ञानमेव नास्ति, कुतस्तज्जनितं मानसं भविष्यति? अतो नास्त्यन्धबधिराद्यभावदोषः / समनन्तरप्रत्ययविशेषणेन योगिज्ञानस्य मानसप्रत्यक्षप्रसङ्गो निरस्तः / समनन्तरप्रत्ययशब्दः स्वसन्तानवर्तिन्युपादानज्ञाने रुढ्या प्रसिद्धः / ततो भिन्नसन्तानवर्तियोगिज्ञानमपेक्ष्य पृथग्जनचित्तानां समनन्तरप्रत्ययव्यपदेशो नास्तीति / अव्यवहारित्वं पुनरस्य दूषणं नोपपद्यते, सूक्ष्मकालभावित्वेन पृथग्जनैर्दुर्लक्ष्यत्वात् / व्यवहाराङ्गेत्वेन चानभ्युपगमात् / आगमप्रसिद्धं हि मानसप्रत्यक्षम् / न त्वस्य निश्चायकं किञ्चिदस्ति / यथोक्तं भगवता-

`द्वाभ्यां भिक्षवो रूपं गृह्यते, चक्षुषा तदाकृष्टेनमनसा चऽ इति //

ननु च व्यवहारानुपयुक्तमुपदर्शयितुं किं प्रयोजनम्, ईदृग्लक्षणयुक्तं यदि मानसं प्रत्यक्षं स्यात्, न कश्चिद्दोषः स्यादित्यागमस्यापि विशुद्धिरनेन प्रतिपादितेति प्रयोजनम् //

स्वसंवेदनप्रत्यक्षम्

चित्तचैत्तानां स्वसंवेदनत्वसमर्थनम्

सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं स्वसंवेदनम् / चित्तं वस्तुमात्रग्राहकं ज्ञानम् / चित्ते भावाः चैत्ताः, वस्तुनो विशेषरूपग्राहका सुखदुःखोपक्षालक्षणाः / तेषां सर्वचित्तचैत्तानामात्मा संविद्यते येन रूपेण तत्स्वरूपमात्मस्वरूपसाक्षत्कारित्वात् स्वसंवेदनं प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तं चोच्यते /

अत्र केचिदाहुः - न च चित्तचैत्तानां स्वसंवेदनं घटते, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् / न च सुशिक्षितो ऽपि नटवटुः स्वस्कन्धमारोढुं शक्नोति / न हि तीक्ष्णाप्यसिधारा स्वमात्मानं छिनत्ति / न हि प्रज्ज्वलितो ऽपि वह्निस्कन्ध आत्मानं दहति / तथा चित्तचैत्तमपि कथमात्मानं वेदयतु वेद्यवेदकभावो हि कर्मकर्तृभावः /

कर्मकर्तृत्वं च लोके भेदेनैव प्रसिद्धम्, वृक्षसूत्रधारयोरिव / अत्रोच्यते, न कर्मकर्तृभावेन वेद्यवेदकत्वं ज्ञाने वर्ण्यते / किं तर्हि? व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावेन /

यथा प्रदिप आत्मानं प्रकाशयति तथा ज्ञानमपि जडपदार्थविलक्षणं स्वहेतोरेव प्रकाशस्वभावमुपजायमानं स्वसंवेदनं व्यवस्थाप्यते / तथा चोक्तम् -

विज्ञानं जडरूपेभ्यो व्यावृत्तमुपजायते / इयमेवात्मसंवित्तिरस्य याजडरूपता // इति //

अलङ्कारकारेणाप्युक्तम् -

कल्पितः कर्मकर्त्रादिः परमार्थो न विद्यते / आत्मानमात्मनैवात्मा निहन्तीति निरुच्यते // इति //

न च चित्तचैत्तानां ज्ञानान्तरेण प्रकाश्यत्वं युज्यते / तथा हि - न तावत्समानकालभाविना ज्ञानान्तरेण चित्तचैत्तं प्रकाश्यत इति घटते, उपकार्योपकारकत्वाभावात्, सव्येतरगोविषाणयोरिव / नापि भिन्नकालभाविना, क्षणिकत्वात्, प्रकाशितव्यस्यैवाभावात् / अपि च यदि ज्ञानं स्वसंवेदनं न स्यात्, तदा ज्ञातो ऽर्थो इति दुर्घटः स्यात्, ऽनागृहीतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्ये वर्त्ततेऽ इति न्यायात् / तथा हि - अर्थो विशेष्यः, ज्ञात इति विशेषणम्, ज्ञातो ज्ञानेन विशेषित इति / ज्ञानं चेत्स्वयं न बोधरूपेण प्रतीतं, तत्कथं ज्ञानेन विशेषितो ऽर्थः प्रतीयताम् / न हि दण्डाग्रहणे दण्डिनो ग्रहणं युक्तिसङ्गतम् / यच्चोक्तं त्रिलोचनेन -

चक्षुषो ऽग्रहणे ऽपि चाक्षुषं रूपं प्रतीयते, तथा ज्ञानानवबोधे ऽपि ज्ञातो ऽर्थ इति घटिष्यते // इति //

तदसाधु / प्रस्तुते ऽनुपयोगात् / न हि चक्षू रूपस्य विशेषणम् / किं तर्हि? चक्षुर्विज्ञानासंवेदने कथं ज्ञायतामिति चोद्यमक्षतमेव //

यत्पुनर्ज्ञानस्य परोक्षत्वप्रतिपादनाय भट्टेनोक्तम् -

यथा च रूपादिप्रकाशन्यथानुपपत्या इन्द्रियसिद्धिः, तथा ज्ञानस्यापि सिद्धिरिति /

तथा हि तत्र भाष्यम् -

न हि कश्चिदज्ञाते ऽर्थे बुद्धिमुपलभते / ज्ञाते त्वनुमानादवगच्छति इति //

वार्तिकं च -

तस्य ज्ञानं तु ज्ञाततावशात् / इति /

ज्ञातता च विषयप्राकट्यमुच्यते / तदपि चायुक्तम् / प्राकट्यस्यापि ज्ञानात् पृथक्त्वे विषयरूपतायां व्यक्तौ जडरूपता, जडस्य प्रकाशायोगात् / विषयादर्थान्तरत्वे जडतायां तस्यापि स्वतः प्रकाशायोगात् / प्राकटयान्तरेण नु प्रकाशने ऽनवस्था स्यात् / ज्ञानस्वभावत्वे प्राकटयस्यापि परोक्षत्वप्रसङ्गः / ततो ऽवश्यं ज्ञानस्य स्वसंवेदनत्वमभिधेयम् / अनुभवप्रसिद्धं च स्वसंवेदनत्व कथमपह्नुयेत? तदुक्तम् - अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिद्धयति / इति /

अलङ्कारकारो ऽप्याह -

परोक्षं यदि तत् ज्ञानं ज्ञातमित्येव तत्कुतः / परोक्षस्य स्वरूपं कस्तस्य लक्षयितुं क्षमः // इति //

ननु सर्वज्ञानानां स्वसंवेदनप्रत्यक्षत्वे घटो ऽयमित्यादिविकल्पज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वं, पीतशङ्खादिज्ञानस्याभ्रान्तत्वं च कथं न भवेत्? उच्यते - विकल्पज्ञानमपि स्वात्मनि निर्विकल्पमेव / घटो ऽयमित्यनेन बाह्यमेवार्थ विकल्पयति, न त्वात्मानम् / तदुक्तम् -

शब्दार्थग्राहि यद्यत्र ज्ञानं तत्तत्र कल्पना / स्वरूपं च न शब्दार्थस्तत्राध्यक्षमतो ऽखिलम् // इति //

भ्रान्तमप्यात्मन्यभ्रान्तं स्वप्रकाशरूपेणैवावभासनात् / असद्विषयत्वाच्च भ्रान्तिरुच्यते / तदुक्तम् - स्वरूपे सर्वमभ्रान्तं पररूपे विपर्ययः / इति //

तस्मादन्यथा प्रकाशासिद्धेः यद्यमी प्रकाशन्ते, तदा स्वहेतोरेव प्रकाशस्वभावादुत्पन्नाः सन्तः प्रकाशन्त इति स्वीकर्तव्यम् //

योगिप्रत्यक्षनिरूपणम्

भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति / योगः समाधिः, चित्तैकाग्रतालक्षणः / निश्शेषवस्तुतत्वविवेचिका प्रज्ञा / योगो ऽस्यास्तीति योगी / योगिनो यत् ज्ञानं तत्प्रत्यक्षम् / कीदृशं तदिति चेत्? भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजम् / भूतार्थः प्रमाणोपपन्नार्थः / भावना पुनः पुनश्चेतसि समारोपः / भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्ताज्जातं यद्विज्ञानं तत् कल्पनापोढभ्रान्तम् / भूतार्थश्चतुरार्यसत्य दुःखसमुदयनिरोधमार्गसंज्ञकम्, पञ्चस्कन्धस्वभावं क्षणिकशून्यनिरात्मकदुःखादिरूपतया प्रतिपत्तव्यम् / यत्सत् तत् क्षणिकमित्याद्यनुमानेन प्रमाणोपपन्नमुपगन्तव्यमिति //

ननु भावना विकल्पः, विकल्पश्चावस्तुविषयः, तत्कथं वस्तुनः स्फुटीभावो भवतु /कथं वा विकल्पो निर्विकल्पतां व्रजेत्? क्षणिकं च चितं कथमेकाग्रीभवति? विशेषश्च कस्य केन वा क्रियताम्? शरीरी च रागादिविरहान्मुक्तश्चेति सर्वमसंगतम् / अत्रोच्यते - अवस्तुविषयो ऽपि विकल्पो वस्त्वध्यवस्यतीति भावनातो वस्तुन एवात्र स्फुटीभावः / न च विकल्प एव निर्विकल्पकः, किं तु विकल्पान्निर्विकल्पकस्योदयः / अनुभवसिद्धं चैतत् भावयतां निर्विकल्पकप्रतिभासनं, कामशोकादिवत् / न हि दृष्टे किञ्चिदनुपपन्नं नाम / क्षणिकमपि चित्तं सजातीयक्षणेषु ग्रहणप्रवीणत्वात् एकाग्रमुच्यते / क्षणिकत्वनैव विशेषोत्पत्तिः, न तु नित्यत्वेन, नित्यस्यानाधेयातिशयत्वात् यदुक्तम् -

नित्यं तमाहुर्विद्वांसो यः स्वभावो न नश्यति / तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता / नित्यवादपि किं तस्य कस्तां क्षपयितुं क्षमः // इति //

यत्तु शरीरित्वे सुखदुःखयोर्भावादनुग्रहनिग्रहात् शरीरी रागादिविरहान्मुक्त श्चेति विघटनमुक्तं, तदयुक्तम् / न हि शरीरं रागादिहेतुः, किं तु अविद्या / अनित्ये नित्यमिति, अनात्मन्यात्मेति, दुःखे सुखमिति, अशुचौ शुचितेति, चतुर्विपयासस्वभावा मिथ्योपलब्धिः / अत एव विषयसुखतृष्णा स्यात् / आत्मानं नित्यं पश्यत एव सुखाभिकाङ्क्षणादिसुखहेतुरात्मीयः स्यात् / एषु चा ऽसङ्गो रागः / एतत्प्रतिबन्धाश्च द्वेषादयः / तस्मादविद्यैव मूलं रागादेर्न तु शरीरम् / सत्यपि शरीरे यद्यविद्या न स्यात्, कुत एव रागादियोगाः? तस्माज्जीवच्छरीरे सत्यपि अविद्याविरहात् सर्वसङ्गविरहलक्षणा मुक्तिर्वीतरागाणां भवतीति सर्वं सुस्थितम् /

प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणाविषयत्वसमर्थनम्

तस्य विषयः स्वलक्षणम् / तस्य चतुर्विधस्य प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणं विषयो बोद्धव्यः / स्वलक्षणमित्यसाधारणं वस्तुस्वरूपं देशकालाकारनियतम् / एतेनैतदुक्तं भवति- घटादिरुदकाद्याहरणसमर्थो देशकालाकारनियतः पुरः प्रकाशमानो ऽनित्यत्वाद्यनेकधर्मान्तरोदासीनः प्रवृत्तिविषयः सजातीयविजातीयव्यावृत्तः स्वलक्षणमित्यर्थः /

अयोगान्योगव्यवच्छेदयोः भेदः

ननु यदि स्वलक्षणमेव प्रत्यक्षस्य विषयो न सामान्यं तदानीं धूमदहनसामान्ययोर्व्याप्तिः कथं प्रत्यक्षेण गृह्यताम्? नायं दोषः / यतो ऽयोगव्यवच्छेदेन स्वलक्षणं तस्य विषय एव, न त्वन्ययोगव्यवच्छेदेन स्वलक्षणमेव तस्य विषय इति / किं तर्हि, सामान्यमप्यस्य विषयः /

प्रमाण फल व्यवस्था

द्विविधो हि प्रमाणस्य विषयः ग्राह्यो ऽध्यवसेयश्च / तत्र प्रत्यक्षस्य प्रतिभासमानं स्वलक्षणम् एको ग्राह्यः / अध्यवसेयस्तु प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो विकल्पस्य प्रतिभासमानं सामान्यमेव / तच्च सामान्यं द्विविधम्, ऊर्ध्वतालक्षणं तिर्यग्लक्षणं चेति / तत्रैकस्यामेव घटादिव्यक्तौ सजातीयव्यावृत्तायामनेकक्षणसमुदायः सामान्यं ऊर्ध्वतालक्षणं साधनप्रत्यक्षस्य विषयः / विजातीयव्यावृत्तास्त्वनेकव्यक्तयः तिर्यक्सामान्यं व्याप्तिग्राहकप्रत्यक्षस्य विषयः / अनुमानस्य तु सामान्यं ग्राह्यं, अध्यवसेयस्तु स्वलक्षणमेव / प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणविषयप्रतिपादने परोक्ताः षट् पदार्था न विषया इत्युक्तम् यथा - अवयविद्रव्यं, गुणः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायश्चेति / न चैषां प्रत्यक्षे ज्ञाने प्रतिभासो ऽस्ति / न चाप्रतिभासमानो विषयो युज्यते, अतिप्रसङ्गात् / तथा हि - घटादौ परिदृश्यमाने पूर्वापरादिभागं विहाय नान्यत्किञ्चिदेकमवयविद्रव्यमुपलभामहे / यदाह न्यायपरमेश्वरः -

भागा एव हि भासन्ते सन्निविष्टास्तथा तथा / तद्वान्नैव पुनः कश्चिद्विभागः सम्प्रतीयते // इति //

एवं गुणकर्मादीनां च दुषणं प्रत्येतब्यम् //

प्रमाणफलावबोधः

ननु प्रमितिरूपां क्रियां फलभूतां निष्पादयज्ज्ञानं प्रमाणमिति प्रसिद्धम् / तत्र कासौ प्रमितिः, यां जनज्ज्ञानं प्रमाणमिति चेत्? उच्यते - इह नीलादेरर्थात् ज्ञानं द्विरूपमुत्पद्यते नीलाकारं, नीलबोधस्वभावं च / तत्रानीलाकारव्यावृत्या नीलाकारं ज्ञानं प्रमाणम् / अनीलबोधव्यावृत्या नीलबोधरूपं प्रमितिः / सैव फलम् / यथोक्तम् -

अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम्, अर्थाधिगतिः प्रमाणफलम् / इति //

एतच्च विकल्पप्रत्ययेन भिन्नं व्यवस्थाप्यते परमार्थतस्तु नास्त्येव भेदः / यथोक्तम् -

तदेव प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलम् / इति //

प्रमाणतत्फलयोरभेदः

साकारं चेदं ज्ञानमेष्टव्यम् / यदि पुनः साकारं ज्ञानं नेष्यते, तदानाकारत्वेन सर्वत्र विषये तुल्यत्वात् विभागेन विषयव्यवस्था न सिध्यति / यत्पुनः केचिदाहुः - पूर्वं ज्ञानं प्रमाणं उत्तरं ज्ञानं प्रमाणफलमिति, तन्न युक्तम् / तथा हि प्रथमक्षणभावि तावज्ज्ञानं प्रमाणफलभूतस्य द्वितीयज्ञानस्यानुत्पत्तेः,फलभूतज्ञानोत्पत्तौ च पूर्वस्य क्षणिकत्वेन विनाशात् कथं घटादिविषयं ज्ञानं प्रमाणं भवति? नापि समानकालभावि ज्ञानं फलमुचितम्, उपकार्योपकारकत्वाभावात्, सव्येतरगोविषाणयोरिव / [तस्मात् परमार्थतः प्रमाणफलयोर्नास्ति भेदः / काल्पनिकस्तु व्यावृत्तिकृतो भेदः विकल्पबुद्धौ व्यवस्थाप्यते] //

इति तर्कभाषायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः प्रथमः समाप्तः //

स्वार्थानुमानम्

अनुमानस्य द्वैविध्यम् स्वार्थानुमानलक्षणम्

अनुमानं द्विविधम् - स्वार्थं परार्थं च / स्वस्मै यत्तत् स्वार्थमनुमानं ज्ञानात्मकम् / पर्वतादौ धर्मिणि धूमादिकं दृष्ट्वा यस्य प्रतिपत्तुः वह्निज्ञानमुत्पद्यते, स एव तेन ज्ञानेन परोक्षमर्थं प्रतिपद्यते नान्य इति स्वार्थानुमानमुच्यते / परस्मै यत्तत् परार्थम् / परार्थानुमानं वचनात्मकम् / त्रिरूपलिङ्गप्रतिपादकं वचनं परं प्रतिपादयति ज्ञापयतीति कृत्वा वचनमप्यनुमानशब्देनोच्यते, उपचारात्, यथा आयुर्घृतमिति /

अनुमानस्य कार्यम्

तत्र स्वार्थ त्रिरूपलिङ्गाद्यदनुमेये ज्ञानम् / रूपत्रययुक्ताल्लिङ्गादनुमेये परोक्षविषये यद् ज्ञानं र्पतिपत्तुरुत्पद्यते, तत् स्वार्थानुमानम् / तच्च धर्मविशेष सम्बन्धितया साध्याविनाभावित्वनिश्चय इत्येके /

अग्न्यध्यवसाय इत्यन्ये /

लिङ्गस्य त्रिरूपत्वम्

सम्प्रति लिङ्गस्य त्रिरूपत्वमुच्यते - अनुमेये सत्वमेव निश्चितम् / अनुमेये पर्वतादौ धर्मिणि लिङ्गस्यास्तित्वमेव निश्चितं, तदेकं रूपं पक्षधर्मतासंज्ञकम् / अत्र सत्त्वग्रहणेनासिद्धस्य निरासः, यथा - अनित्यश्शब्दश्चाक्षुषत्वात्, चाक्षुषत्वं चक्षुर्विज्ञानग्राह्यत्वमुच्यते, तच्च शब्दे धर्मिणि नास्ति / एवकारेण पक्षैकदेशासिद्धस्य निरासः, यथा दिगम्बरप्रयोगः - चेतनास्तरवः स्वापात् / पत्रसङ्कोचलक्षणो हि स्वापः, स च सर्वेषु तरुष्वसिद्धः / निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्धस्य निरासः, यथा - अग्निरत्र वाष्पादित्वेन सन्दिह्यमानाद् भूतसंघातात् / सत्वशब्दात्पश्चादेवकारेण असाधारणस्य निरासः, यथा- अनित्यश्शब्दः श्रावणत्वात् घटवत् //

सपक्षनिरूपणम्

सपक्ष एव सत्त्वं निश्चितमिति वर्तते / समानः पक्षः सपक्षः / पक्षेण सह सदृशो दृष्टान्तधर्मीत्यर्थः / सपक्ष एव सत्वं निश्चितमित्यन्वयसंज्ञकं द्वितीयं रूपम् / अत्र सत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः, यथा - शब्दो नित्यः कृतकत्वात् घटवत् / कृतकत्व हि नित्यत्वविपक्षेणानित्यत्वेन व्याप्तमिति विरुद्धमुच्यते / एवकारेण साधारणस्य निरासः, यथा - नित्यश्शब्दः प्रमेयत्वात् घटवत् / प्रमेयत्वं हि विकल्पविषयीकृतत्वम्, तच्च सपक्षे आकाशादौ विपक्षे च घटादौ सर्वत्रास्तीति साधारणमुच्यते / सत्त्वशब्दात् पूर्वस्मिन्नेवकारेण सर्वसपक्षाव्यापिनो ऽपि प्रयत्नानन्तरीयकस्य हेतुत्वं कथितम् / यथा - अनित्यश्शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्घटवद्विद्युद्वत् / निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धान्वयस्य निरासः, यथा - असर्वज्ञो ऽयं कश्चित् वक्तृत्वादिष्टपुरु षवत् / इष्टपुरुषे सपक्षे च वक्तृत्वमसर्वज्ञत्वेन व्याप्तमव्याप्तं वा न ज्ञायते //

विपक्षनिरूपणम्

असपक्षे चासत्त्वमेव निश्चितम् / न सपक्षो ऽसपक्षः / तत्रासत्त्वमेव निश्चितं व्यतिरेकसंज्ञकं तृतीयं रूपम् / अत्राप्यसत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः / यथा नित्यश्शब्दः कृतकत्वाद्घटवत् / विरुद्धो हि विपक्षे ऽस्ति / एवकारेण साधारणस्य विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः / प्रयत्नानन्तरीयकत्वे साध्ये अनित्यत्वं विपक्षैकदेशे विधुदादावस्ति / आकाशादौ नास्ति / ततो नियमेनास्य निरासः / असत्त्ववचनात्पूर्वस्मिन्नवधारणे अयमर्थः स्यात् / विपक्ष एव यो नास्ति स हेतुः / तथा च प्रयत्नानन्तरीयकत्वं सपक्षे ऽपि नास्ति, ततो न हेतुः स्यात्, ततः पूर्व न कृतमिति / निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकस्य निरासः / यथावीतरागो ऽयं पुरुषो वक्तृत्वात्, रथ्यापुरुषवत् / यत्रावीतरागत्वं नास्ति तत्र वक्तृत्वमपि नास्ति, यथोपलखण्डे / यदि नाम पाषणखण्डादुभयं व्यावृत्तं तथापि न ज्ञायते किमवीतरागत्वनिवृत्त्या पाषणखण्डाद्बक्तृत्वं निवृत्तं, अहोस्वित् स्वत एवेति / ततः सन्दिग्धव्यतिरेको ऽयमनैकान्तिकः / असत्त्वशब्दात्पश्चादेवकारेण विपक्षैकदेशवृत्तेर्निरासः / यथा - प्रयत्नानन्तरीयकश्शब्दो ऽनित्यत्वात् / अनित्यत्वं विपक्षादाकाशान्निवृत्तं, न विद्युतः / ततो विपक्षैकदेशवृत्तित्वमस्य //

त्रिरूपप्रयोगस्य प्रयोजनम्

ननु सपक्ष एव सत्त्यमित्युक्ते सामार्थ्यादेवासपक्षे चासत्त्वमिति गम्यते / तत्किमर्थमुभयोरुपादनमिति चेत्? विपक्षनियमार्थमिति पूर्ववृद्धाः / ते च त्रिविध एव विपक्षो भवतीति मन्यन्ते / साध्याभावमात्रं, साध्यादन्यः, साध्येन सह विरुद्धश्च प्रयोगनियमार्थमिति केचित् / अन्वयप्रयोगो व्यतिरेकप्रयोगो वा नियमवानेकः प्रयोक्तव्यो न द्वावपीति / साधर्म्यवैधर्म्यप्रयोगसूचनार्थमिति केचित् /

त्रिलिङ्गभेदनिरूपणम्

त्रिरूपाणि च त्रीण्येव लिङ्गानि / त्रीणि रूपाणि येषां तानि त्रिरूपाणि त्रीण्येव लिङ्गानि / कार्यं त्रिरूपं लिङ्गम् / स्वाभावस्त्रिरूपं लिङ्गम् / अनुपलब्धिस्त्रिरूपं लिङ्गम् / साधनं ज्ञापकं हेतुर्व्याप्यं चेति लिङ्गापरनामानि /

कार्यहेतुनिरूपणम्

तत्र कार्यं यथा - यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानसे, धूमश्चात्रेति / व्याप्तिपक्षधर्मतासंज्ञकं द्वयवयवमेव साधनवाक्यं सौगतानाम् / अन्ये तु प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनं चेति पञ्चावयवं साधनवाक्यमाहुः / उपन्यासश्चेदृशः - अग्निरत्र, धूमात्, यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानसे, तथा चायं, तस्मादग्निरिति / एतच्चायुक्तम् / प्रतिज्ञावचनमात्रात्सम्बन्धरहितात् साध्यप्रतिपत्तेरयोगात् / सम्बन्धाभावस्तु शब्दार्थयोः सम्बन्धदूषणे प्रतिपादितत्वान्न पुनरुच्यते / प्रतिज्ञामन्तरेण पञ्चप्यन्तहेतुप्रयोगो ऽप्ययुक्तः / हेतुं विनोपनयदृष्टान्तावप्ययुक्तौ / यत्र प्रतिज्ञैव नास्ति तत्र प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं कुतो भविष्यतीति सर्वमामूलं विशीर्णम् /

कार्यसम्बन्धनिरपणम्

अयं च कार्यहेतुर्विषयभेदेन त्रिविधः / अग्न्यादौ साध्ये धूमादिः त्रिविधप्रत्यक्षानुपलम्भेन निश्चेतव्यः / चक्षुरादौ साध्ये ज्ञानं कादाचित्कार्योत्पादान्निश्चीयते / रूपादौ साध्ये रसादिरेकसामग्र्यधीनतया निश्चीयते, यथा मातुलुङ्गफले रसाद्रूपानुमानम् / न रूपाद्रसानुमानम् / अत्र रूपे जनयितव्ये पूर्वकं रूपमुपादानम् / रसस्तु सहकारिकारणम् / पूर्वपुञ्जादुत्तरपुञ्जस्योत्पत्तौ न्याय एषः /

ननूपादानसहकारिकारणयोरन्वयव्यतिरेकानुविधानस्य कार्यं प्रति तुल्यत्वात्को भेदः? उच्यते, यद्विक्रियया यन्निष्पत्तिरेकसन्ताने तत्कार्यं प्रतिपूर्वकमुपादानम् / यत्सन्तानान्तरे विशेषोदयनिमित्तं तत्सहकारिकारणम् / यथा शाल्यङ्कुरे जनयितव्ये शालिबीजमुपादानम्, क्षितिसलिलादि तत्र सहकारि / तदेवं कार्यहेतुस्तदुत्पत्तिसम्बन्धाद् गमक इति स्थितम् //

स्वभावहेतुनिरूपणम्

स्वभावो यथा - स्वभावः स्वसत्तामात्रभाविनि साध्यधर्मे यो हेतुरुच्यते स तस्य साध्यस्य धर्मस्य स्वभावो बोद्धव्यः / यथा- वृक्षव्यवहारयोग्यो ऽयं शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वात् / अयमिति पुरः परिदृश्यमानः पदार्थो धर्मी / शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति हेतुः / शिंशपाव्यवहारयोग्यत्वादिति को ऽर्थः?

शाखापत्रवर्णसंस्थानविशेषव्यवहारयोग्यत्वादित्यर्थः / वृक्षव्यवहारयोग्यत्वं साध्यम् / नन्वेकत्वे साध्यसाधनभावो न युक्तः, प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वात्? न / अभेदे ऽपि कश्चित्प्रतिपत्ता शिंशपाव्यवहारं कृत्वा तत्र वृक्षव्यवहारं प्राक् कृतमपि व्यामोहात् किञ्चिदारोप्य पुनर्न करोति / स इदानिं स्वभावहेतुना व्यवहार्यते / तस्मादेतयोः परमार्थत एकत्वे ऽपि विकल्पबुद्धौ व्यावृत्तिसमाश्रयेण समुत्पन्नायां भेदेन प्रतिभासनात् साध्यसाधनत्वं न विरुध्यत इति //

अनुपलब्धिहेतुनिरूपणम्

अनुपलब्धिर्यथा - नास्तीह प्रदेशे घटः, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः / उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति दृश्यस्येत्यर्थः /

नन्वसतः कथं दृश्यता? एकेन्द्रियज्ञानग्राह्यो प्रदेशादावुपलभ्यमाने यदि घटः स्यात् दृश्य एव भवेदिति / उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्यात् दृश्तया सम्भावितः, न तु दृश्य एव / तस्यानुपलब्धेरिति हेतुः / स चैकज्ञानसंसर्गिपदार्थादेकज्ञानसंसर्गिपदार्थोपलम्भाद्वा निश्चीयत इति तदुभयं कर्मकर्तृभावेन पर्युदासवृत्त्या अनुपलब्धिरुच्यते, न तु प्रसज्यवृत्त्या उपलब्धिनिवृत्तिमात्रम् / तद्धि स्वयमेव न किञ्चिदिति कथं साधनं स्यात् / नापि प्रतिषेध्यादन्यस्य ज्ञानमात्रम्, रूपोपलम्भादपि नारङ्गरसनिषेधप्रसङ्गात् / तस्मान्निषेध्यादन्यद्विशिष्टमेव वस्तुद्वयं प्रदेशः प्रदेशज्ञानं वानुपलब्धिरिति स्थितम् /

अभावो ऽसाध्यः

अत एवाभावो न साध्यते / तस्य घटविविक्तप्रदेशग्राहिणा प्रत्यक्षेणैव सिद्धत्वात् / अभावव्यवहारस्तु मृढं प्रति अनुलम्भेन साध्यते / तथा हि - कश्चिन्मूढो रजःप्रभृतिषु सांख्यप्रसिद्धेषु गुणेष्वनुपलम्भेन प्रवर्त्तिताभावब्यवहारो ऽपि पुनः सर्वं सर्वत्रास्तीति स्वसिद्धान्ताभ्यासात् क्वापि प्रदेशादौ घटानुपलम्भे सत्यपि नाभावव्यवहारं करोतीत्यनुपलम्भेन त्रिविधो व्यवहारः कार्यते / तत्र निः शङ्कगमनागमनलक्षणः कायिको व्यवहारः / घटो नास्तीति वाचिकः / ईदृश एव अन्तर्जल्पाकारो मानसिकश्चेति / अनुपलब्धेर्तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्धनिरूपणम् अनुपलम्भस्य कर्मधर्मपक्षे साध्येन सह [सादृश्ये] तादात्म्यलक्षण एव सम्बन्धो बोद्धव्यः / कर्तृधर्मपक्षे तु तदुत्पत्तिः / तथा हि - घटविविक्तप्रदेशः प्रदेशज्ञानं वानुपलब्धिरित्युक्तम् / असद्व्यवहारयोग्यत्वं च तस्य स्वभावः [न कार्य] ज्ञानं तु प्रदेशस्य कार्यमिति //

अनुपलब्धेर्व्यपदेशः

ननु यद्यनुपलब्धेरपि तादात्म्यतदुत्पत्ती एव सम्बन्धौ, कथं तर्हि कार्यस्वभावाभ्यामनुपलब्धेर्भेदः? प्रतिषेधसाधनात् भेदौ न वस्तुतः / यथोक्तमाचार्येण - अत्र द्वौ वस्तुसाधनौ, एकः प्रतिषेधहेतुः इति / उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वविशिष्टेन देशविपकृष्टे सुमेर्वादौ कालविप्रकृष्टे भविष्यच्छङ्खचक्रवर्त्यादौ स्वभावविप्रकृष्टे पिशाचादावनुपलम्भमात्रसम्भवे ऽपि नाभावव्यवहार इत्युक्तं भवति /

अनुपलब्धेर्वर्तमानकाले अनागतकाले च प्रमाणम्

इयं चानुपलब्धिर्वर्तमानकाले प्रमाणं विशिष्टस्मरणसद्भावे ऽतीतकाले च, अनागतकालेत्वनुपलब्धिः स्वयमेव सन्दिग्धरूपा / ततो न प्रमाणम् / [अनयानुलब्ध्याभावव्यहारः साध्यते, न त्वभावः / तस्य प्रत्यक्षेणैव सिद्धत्वादित्युक्तं प्राक्] यथाहन्यायवादी -

अमूढस्मृतिसंस्कारस्यातीतस्य वर्तमानस्य च प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य निवृत्तिरनुपलब्धि रभावव्यवहारसाधनी इति /

अनुपलब्धिभेदाः

तत्र यदा दूरत्वान्निषेध्यस्यायोग्यदेशत्वं स्यात्, तदा दृश्यानुपलब्धिः साक्षात्प्रयोक्तुं न शक्यत इति कार्यानुपलब्ध्यादयः प्रयुज्यन्ते / अत एवेयं प्रयोगभेदेन षोडशधा भवति / (1) तत्र स्वभावानुपलब्धिर्यथा - नास्त्यत्र धूमः, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेः / प्रतिषेध्यस्य धूमस्य यः स्वभावः तस्येहानुपलब्धिः / (2) कार्यानुपलब्धिर्यथा - नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि सन्ति, धूमाभावात् / प्रतिषेध्यानां हि धूमकारणानां कार्य धूमः, तस्येहानुपलब्धिः / (3) कारणानुपलब्धिर्यथा - नास्त्यत्र धूमः दहनाभावात् / प्रतिषेध्यस्य धूमस्य कारणं दहनः, तस्येहानुपलब्धिः / (4) व्यापकानुपलब्धिर्यथा - नात्र शिंशपा, वृक्षाभावात् / प्रतिषेध्यायाः शिंपायाः व्यापको वृक्षः, तास्येहानुपलब्धिः / (5) स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा - नात्र शीतस्पर्शः, वह्नेरिति / प्रतिषेध्यस्य् शीतस्पर्शस्य यः स्वभावः तस्य विरुद्धो वह्निः तस्य चेहोपलब्धिः / (6) कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा - नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति, वह्नेरिति / अन्त्यदशाप्राप्तमेव कारणं कार्यं जनयति, न सर्वं कारणाम्, ततो विशेषणोपादानम् / प्रतिषेध्यानां शीतकारणानां कार्यं शीतं, तस्य विरुद्धो वह्निः, तस्येहोपलब्धिः / (7) कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा - नास्य रोमहर्षादिविशेषाः सन्ति, सन्निहितदहनविशेषत्वात् / प्रतिषेध्यानां रोमहर्षादिविशेषाणां कारणं शीत, तस्य विरुद्धो दहनविशेषः, तस्य चेहोपलब्धिः / (8) व्यापकविरुद्धोपलब्धिर्यथा - नात्र तुषारस्पर्शः, दहनात् /

प्रतिषेध्यस्य तुषारस्पर्शस्य व्यापकं शीतं, तस्य विरुद्धो दहनविशेषः तस्येहोपलब्धिः / (9) स्वभावविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा, नात्र शीतस्पर्शः, धूमात् / प्रतिषेध्यस्य शीतस्पर्शस्य यः स्वभावस्तस्य विरुद्धो ऽग्निः, तस्य कार्य धूमः, तस्य चेहोपलब्धिः / (10) कार्यविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा - नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारंणानि सन्ति धूमादिति / प्रतिषेध्यानां शीतकारणानां कार्यं शीतं, तस्य विरुद्धो वह्निः, तस्य कार्यं धूमः, तस्य चेहोपलब्धिः / (11) कारणविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा - न रोमहर्षादिविशेषयुक्त स्पर्शवानयं प्रदेशो धूमादिति / प्रतिषेध्यानां हि रोमहर्षादिस्पर्शविशेषाणां कारणं शीतम्, तस्य विरुद्धो ऽग्निः, तस्य कार्यं धूमः, तस्य चेहोपलब्धिः / (12) व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा - नात्र तुषारस्पर्शः, धूमादिति / निषेध्यस्य तुषारस्पर्शस्य व्यापकं शीतम्, तस्य विरुद्धो ऽग्निः, तस्य कार्यं धूमः, तस्य चेहोपलब्धिः / (13) स्वभावविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा - नात्र वह्निः, तुषारस्पर्शात् / प्रतिषेध्यस्य हि वह्नेर्यः स्वभावस्तस्य विरुद्धं शीतम्, तेन व्याप्तस्तुषारस्पर्शः, तस्य चेहोपलब्धिः / (14) कार्यविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा - नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि वह्निकारणानि सन्ति, तुषारस्पर्शादिति / प्रतिषेध्यानां वह्निकारणानां कार्यं वह्निः, तस्य विरुद्धं शीतम्, तेन व्याप्तस्तुषारस्पर्शः, तस्य चेहोपलब्धिः / (15) कारणविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा - नात्र धूमस्तुषारस्पर्शादिति / प्रतिषेध्यस्य धूमस्य यत्कारणमग्निः, तस्य विरुद्धं शीतम्, तेन व्याप्तस्तुषारस्पर्शः, तस्य चेहोपलब्धिः /

(16) व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्धिर्यथा - नायं नित्यः, कदाचित्कार्यकारित्वात् / प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य निरतिशयत्वं व्यापकं, तस्य विरुद्धं सातिशयत्वं, तेन व्याप्तं कदाचित्कार्यकारित्वं, तस्य चेहोपलब्धिः / एते च कार्यानुपलब्ध्यादयः पञ्चदश प्रयोगाः स्वभावानुपलब्धिस्वभावा एव प्रतिपत्तव्याः / प्रयुक्तिभेदेन परं भेदः / तत्र स्वभावानुपलम्भेनासद् व्यवहारयोग्यत्वं साध्यते, न त्वाभावः / तस्य च प्रत्यक्षेणैव सिद्धत्वात् / अपरैश्च सर्वैरभावो ऽभावब्यवहारश्च साध्यते, तेषां परोक्षविषयत्वात् //

इति तर्कभाषायां स्वार्थानुमानपरिच्छेदो द्वितीयः समाप्तः //

परार्थानुमानम्

परार्थानुमानलक्षणम्

त्रिरूपलिङ्गाख्यानं परार्थानुमानम् / अन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मतासंज्ञकानि त्रीणि रूपाणि, येन वचनेन प्रख्याप्यन्ते तद्वचनमुपचारादनुमानशब्देनोच्यते //

तस्य द्वैविध्यम्

तद् द्विविधम् साधर्म्यवद्वैधर्म्यवच्च / साध्यधर्मिदृष्टान्तधमिणोर्हेतु सत्ताकृतं सादृश्यं साधर्म्यम् / तद्यस्यास्ति तत् साधर्म्यवत् साधनवाक्यम् / साध्यधर्मिदृष्टान्तधर्मिणोर्हेतुसत्ताकृतं वैसादृश्यं वैधर्म्यम् / तद्यस्यास्ति तद्वैधर्म्यवत साधनवाक्यम् /

स्वभावहेतोस्साधर्म्यवत्प्रयोगनिरूपणम्, संस्कृतस्य सर्वस्य क्षणिक त्वसमर्थनं च तत्र स्वभावहेतोः साधर्म्यवन्तं प्रयोगं दर्शयितुं सौत्रान्तिकमतमाश्रित्य भगवता यदुक्तं -

`संस्कृतं क्षणिकं सर्वंऽ इति /

तद् व्युत्पाद्यते / समेत्य सम्भूय हेतुप्रत्ययैः कृतं वस्तुजातं संस्कृतम् / क्षणिकमिति उत्पत्तिक्षण एव सत्त्वात् / सर्वसंकृतविनाशनिरूपणम्

`सर्वं तावत् घटादिकं वस्तु मुद्गरादिसन्निधौ नाशं गच्छत् दृश्यते / तत्र येन स्वरूपेण अन्त्यावस्थायां घटादिकं विनश्यति तच्चेत् स्वरूपमुत्पन्नमात्रस्य विद्यते तदानीमुत्पादानन्तरमेव तेन विनष्टव्यमिति व्यक्तमस्य क्षणिकत्वम् /ऽ

अथेदृश एव स्वभावस्तस्य स्वहेतोर्जातः, यत् कियन्तं कालं स्थित्वा विनश्यतीति /

`एवं तर्हि मुद्गरादिसन्निधाने च एष एव अस्य स्वभव इति पुनरप्यनेन तावन्तमेव कालं स्थातव्यम्, पुनरप्येवमिति नैव विनश्येदिति / तस्मात् क्षणद्वयस्थायित्वेनाप्युत्पत्तौ प्रथमक्षणवद् द्वितीयक्षणे ऽपि क्षणद्वयस्थायित्वात् पुनरपरं क्षणद्वयमवतिष्ठेत / एवं तृतीये ऽपि क्षणे तत्स्वभावत्वान्नैव विनश्यतीति /ऽ

स्यादेतत्, स्थावरमेव तद्वस्तु स्वहेतोर्जातम्, बलेन विरोधकेन मुद्गरादिना विनाश्यत इति? तदसत्, कथं पुनरेतद्युज्यते, न च तद्विनश्यति स्थावरत्वात्, विनाशश्च तस्य विरोधिन बलेन क्रियत इति? न ह्येतत्सम्भवति जीवति देवदत्तो मरणं चास्य भवतीति /

अथ विनश्यति, कथं तर्ह्यविनश्वरं तद्वस्तु स्वहेतोर्जातम्? न हि म्रियते चामरणधर्मा चेति युज्यते वक्तुम् / तस्मादनश्वरत्वे कदाचिदपि नशायोगात्, दृष्टत्वाच्च नाशस्य, नश्वरमेव तद्वस्तु स्वहेतोरुपजात इत्यङ्गीकुर्मः / तस्मादुत्पन्नमात्रमेव विनश्यति / तथ च क्षणक्षयित्वं सिद्धं भवति / प्रयोगः पुनरेवं कर्तव्यः - यद्यत् विनश्वरस्वरूपं तत्तदनन्तरानवस्थायि यथा अन्त्यक्षणवर्तिघटस्य स्वरूपम् / विनश्वररूपं च रूपादिकमुदयकाल इति स्वभावहेतुः /

निर्विशेषणस्वभावहेतोः प्रयोगः

यदि क्षणक्षयिणो भावाः, कथं तर्हि स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानं स्यात्? उच्यते -

निरन्तरसदृशापरापरोत्पादादविद्यानुबन्धाच्च पूर्वक्षणविनाशकाल एव तत्सदृशं क्षणान्तरमुदयते / तेनाकारेण वैलक्षण्यस्याभावाद् भावेन चाव्यवधानात् भेदे ऽपि स एवायमित्यभेदाध्यवसायप्रत्ययः पृथग्जनानां प्रसूयते / अत्यन्तभिन्नेष्वपि च लूनपुनर्जातकुशकेशादिष्वपि दृष्ट एव स एवायमिति प्रत्ययः / तथेहापि किं न सम्भाव्यते? तस्मात्सर्व संस्कृतं क्षणिकमिति सिद्धमेवैतत् निर्विशेषणस्य स्वभावहेतोरयं प्रयोग इति // तथापरो ऽपि निर्विशेषणप्रयोगः - यत्सत् तत्सर्वमनित्यं, यथा घटः / सन्तश्चामी प्रमाणप्रतीताः / तथापरो ऽपि वेदस्य पौरुषयत्वसाधनाय स्वभावहेतुः / यद्वाक्यं तत्पौरुषेयं, यथा रथ्यापुरुष वाक्यम् / वाक्यं चेदम् -

`अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामऽ इति /

सविशेषणस्वभावहेतोः प्रयोगः

सविशेषणप्रयोगो यथा - यद्यदुत्पत्तिमत् तत्सर्वमनित्यं, यथा घटः / उत्पत्तिमांश्च शब्दः / अनुत्पन्नेभ्यो व्यावृत्तो भाव उत्पन्न उच्यते / यदा सैव व्यावृत्तिर्व्यावृत्त्यन्तरव्यवच्छेदेन व्यतिरिक्तोच्यते भावस्योत्पत्तिरिति तदा कल्पितेन भेदेन स्वभावभूतधर्मेण विशिष्टः स्वभावो हेतुः /

भिन्नविशेषणस्वभावहेतोः प्रयोगः

तथा भिन्नविशेषणस्य प्रयोगः - यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटः, कृतकश्च शब्दः / ननु चित्रगुरिति भिन्नविशेषणस्य प्रयोगः, यथा चात्र चित्रगोशब्दे भिन्नविशेषणवाचको ऽस्ति न तथा कृतकशब्दे भिन्नविशेषणवाचकं किमप्यस्ति / तत्कथं भिन्नविशेषणस्योदाहरणमिति चेद्? उच्यते - अपेक्षितपरव्यापारो हि स्वभावनिष्पत्तौ भावः कृतकः इत्युच्यते / तत्रः कृतकशब्दः परव्यापारसापेक्षं स्वभाबं प्रकृत्यैव वदन् भिन्नविशेषणमेवाह //

प्रयुक्तभिन्नविशेषणस्वभावहेतोः प्रयोगः

प्रयुक्तभिन्नविशेषणस्य स्वभावस्य प्रयोगः - यः प्रत्ययभेदभेदी स कृतकः, यथा धूमः, प्रत्ययभेदभेदी च शब्दः / प्रत्ययः कारणं, तस्य भेदस्तेन भेत्तुं शीलं यस्य स प्रत्ययभेदभेदी / कारणमहत्त्वेन महत्त्वं कारणाल्पत्वेनाल्पत्वं यस्येत्यर्थः प्रत्ययभेदभेदिशब्दस्य भिन्नविशेषणवाचकस्यात्र प्रयुक्तत्वात् प्रयुक्तभिन्नविशेषणो ऽयम् / स्वभावहेतोः नानाप्रभेददर्शनं च व्यामोहनिवृत्तये धर्मभेदकल्पनयापि स्वभावहेतुरेव प्रयुज्यत इति प्रतिपादयितुम् /

स्वभावहेतोर्वैधर्म्यवत्प्रयोगनिरूपणम्

स्वभावहेतोर्वैधर्म्यवान् प्रयोगो यथा - यद्यदानन्तरानवस्थायि न भवति न तत्तदा विनश्वररूपं, यथाकाशम् / विनश्वररूपं च रूपादिकमुदयकाले / व्यतिरेकप्रयोगे साधनाभावेन साध्याभावस्य व्याप्तत्वात् साध्याभावः साधनाभावे नियतो भवतीति बोद्धव्यम् / तथापरो ऽपि वैधर्म्यवान् प्रयोगः - यत्र क्षणिकत्वं नास्ति तत्र सत्त्वमपि नास्ति, यथा गगनारविन्दे / संश्च शब्दः / तथा यत्रानित्यत्वं निवृत्तं तत्रोत्पत्तिमत्त्वमपि, यथा कूर्मरोम्णि / उत्पत्तिमांश्च शब्दः / यत्रानित्यत्वं निवृत्तं तत्र कृतकमपि, यथा शशश्रिङ्गे / कृतकश्च शब्दः / यत्र कृतकत्वं नास्ति तत्र प्रत्ययभेदभेदित्वमपि नास्ति, यथा गगने / प्रत्ययभेदभेदी च शब्द इति //

कार्यहेतोः साधर्म्यवद्वैधर्म्यवत्प्रयोगनिरूपणम्

कार्यहेतोः साधर्म्यवान् प्रयोगो यथा - यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निः, यथा महानसे, धूमश्चात्र / कार्यहेतुरपि प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां सिद्ध एव कार्यकारणभावे सति कारणे साध्ये प्रयोक्तव्यः / वैधर्म्यप्रयोगो यथा असत्यग्नौ न भवत्येव धूमः यथा - महाह्रदे / अस्ति चेह धूम इति /

अनुपलब्धेस्साधर्म्यवद् प्रयोगः

अनुपलब्धेः साधर्म्यवन् प्रयोगो ऽवयविनिराकरणाय यथा - यद्यत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तत्तत्रासद्व्यवहारयोग्यम्, यथा नरशिरसि शृङ्गम् / नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तः पराभिमतो ऽवयवी घटशब्दवाच्येषु कपालेषु /

वैधर्म्यवत्प्रयोगनिरूपणम्

अनुपलब्धेर्वैधर्म्यवान् प्रयोगो यथा - यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपलभ्यत एव, यथा नीलादिविशेषः / नेह उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सत उपलब्धिर्घटस्येति /

साध्यसाधनयोर्व्याप्तिः

सर्वत्र साधर्म्यवति साधनवाक्ये साध्येन साधनं व्याप्तम् / बैधर्म्यवति [पुनः] साधनवाक्ये साधनाभावेन साध्याभावो व्याप्त इति प्रतिपत्तव्यम् / साधनस्य च साध्ये

नियतत्वकथनं साध्याभावस्य साधनाभावे नियतत्वकथनं नाम व्याप्तिरभिधीयते / ततः प्रमाणेन व्याप्तिसिद्धौ सत्यां नेदं क्वापि शङ्कनीयं साधनं च स्यात, साध्यं च तत्र धर्मिणि न स्यादिति / पराङ्गीकृतेश्वरसाधकानुमानस्य निरसनम्

यत्र प्रमाणेन सर्वोपसंहारवती व्याप्तिरेव न सिद्धा, तत्र शङ्काप्रसरो ऽनिवार्यः / यथेश्वरसिद्धौ कार्यत्वानुमाने / तथा हि तेषां साधनोपन्यासः / इहान्यः सर्वज्ञो भगवान् भवतु वा मा भूत्, ईश्वरः पुनस्सर्वज्ञः शक्यते साधयितुम् / तथा हि, लोके त्रयः खलु भावाः केचिन्निश्चितकर्तृकाः, यथा घटादयः / केचिन्निश्चितकर्तृनिवृत्तयः, यथा व्योमादयः / अन्ये पुनः सन्दिग्धकर्तृकाः, यथा क्षित्यादयः / न पुनरेतेभ्यो ऽन्यः प्रकारो ऽस्ति / तत्र ये दृश्यमानोत्पत्तयो वनस्पत्यादयो ये च चिरोत्पन्ना विश्वम्भरादयः ते सर्वे सन्दिग्धकर्तृत्वेन व्यवतिष्ठमाना बुद्धिमत्कर्तृकाः कार्यत्वात्, घटादिवत् / नायमसिद्धो हेतुः, कार्यत्वस्य सर्वोषां प्रमाणसिद्धत्वात् / नापि विरुद्धः, सपक्षे भावात् / न चानैकान्तः, साध्यविपर्यये बाधकप्रमाणसद्भावात् / तथाहि - कार्य तावत् बुद्धिमतः कुम्भकारादुपजायमानं भूयोदर्शनसहायेन मानस प्रत्यक्षेणोपलब्धम् /

तद्यदि बुद्धिमन्तरेणापि स्यात् तदानीं बुद्धिमतः सकाशात्कदाचिदपि नोपजायेत / कारणाभावे कार्यस्य सकृदप्युत्पादायोगात् / तस्मान्नेदं क्वापि शङ्कनीयं कार्यं च स्यात् न बुद्धिमद्धेतुकमिति / अत्रेदमभिधीते - साधनं खलु सर्वत्र साध्यसाधनयोः सर्वोपसंहरेण प्रमाणेन व्याप्तौ सिद्धायां साध्यं गमयेदिति सर्ववादिसम्मतम् / तत्र यदि दृस्यशरीरविशिष्टेन बुद्धिमता व्याप्तिर्गृह्यते तदा तथाभूतसाध्यमन्तरेणापि जायमाने तृणादौ कार्यत्वस्य दर्शनात् प्रमेयत्वादिवत् साधारणानैकान्तिको ऽयं हेतुः / तृणादयः पक्षीकृता इत्यपि न वक्तव्यम् / न हि व्यभिचारविषय एव पक्षो भवितुमर्हति-

`सन्दिग्धे हेतुवचनात् व्यस्तो हेतोरनाश्रयऽ इति न्यायात् /

अथाशक्यारोहणे ऽपि पर्वते दहनमन्तरेण च धूमदर्शनात्, एवं धूमे ऽपि व्यभिचारो वक्तुं सुलभ एव? तन्न / अशक्यारोहणत्वेन पर्वते दहनस्य द्रष्टुमशक्यत्वात् युक्तं तत्र सन्दिग्धविषयत्वम् / प्रस्तुते तु दृश्यशरीरविशिष्टेन बुद्धिमता व्याप्तौ गृह्यमाणायां दृश्यानुपलम्भेन बुद्धिमतो बाधो भवतीति युक्तम् / अथ दृश्यशरीरेण बुद्धिमन्मात्रेण वा व्याप्तिरवगम्यते तदा अदृश्यस्य बुद्धिमन्मात्रस्य वा साध्यस्य दृश्यानुपलम्भेन व्यतिरेकासिद्धेः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको ऽयं हेतुः /

साध्याभावप्रयुक्तस्य साधानाभावस्य [काशदाव] सिद्धत्वेन व्याप्तेरभावात् तथा चोक्तम् ज्ञानश्रीमित्रपादैः / कार्यत्वस्य विपक्षवृत्तिहतये सम्भाव्यते ऽतीन्द्रियः /

कर्ता चेद्वयतिरेकसिद्धिविधुरा व्याप्तिः कथं सिध्यति //

दृश्यो ऽथ व्यतिरेकसिद्धिमनसा कर्ता समाश्रीयते / तत्त्योगो ऽपि तदा तृणादिकमिति व्यक्तं विपक्षेक्षणम् //

त्रिलोचनाभ्युपगतस्य वह्निधूमयोः स्वाभावविक सम्बन्धवादस्य निरसनम्

यच्च त्रिलोचनेनोक्तम्-

`यथा स्वाभाविकः सम्बन्धो धूमादीनां वह्नयादिभिस्सह तथा कार्यत्वस्य बुद्धिमता सार्धम्, तदुपाधेरनुपलभ्यमानत्वात्, क्वचिद्व्यभिचारस्यादर्शनात्ऽ इति /

तन्न युक्तम् / यतो ऽर्थान्तरं किञ्चिदपेक्षणीयमुपाधिशब्देनाभिधीयते / न चार्थान्तरमवश्यं दृश्यं स्यात् / अदृश्यमपि देशकालस्वभावविप्रकृस्टम् सम्भाव्यते / अतो धूमस्य दहनेन सह सम्बन्धे भविष्यत्युपाधिः / न चोपलभ्यत इति कथमदर्शनमात्रेण नास्त्येवेत्युच्यते / यदप्युक्तं व्यभिचारस्यादर्शनादिति साधनं, तदपि सन्दिग्धासिद्धम् / प्रत्ययान्तरवैकल्येनाहत्य व्यभिचारस्यादर्शने ऽपि सर्वत्र निषेद्धुमशक्यत्वात् / न चैतावता प्रामणिकलोकयात्रातिक्रमः / प्रामाणिकैरेव साधकबाधकप्रमाणाभावे संशयस्य विहितत्वात् / न च चैवं संशयेन सर्वत्रप्रवृत्तिप्रसङ्गः, प्रमाणादर्थसन्देहाच्च प्रवृत्तेरुपपत्तेः / यदप्युक्तम् -

`यथान्यत्वाविशेषे ऽपि बौद्धानां किञ्चिदेव वस्तु कार्यं स्यात्,

किञ्चिदेव कारणं, न सर्व, तथा ममाप्यन्यत्वाविशेषे ऽपि किञ्चिदेव

धूमादिकं वस्तु स्वाभाविक सम्बन्धेन सम्बद्धं न सर्वम्ऽ इति /

तन्न युक्तम् / यथा धूमाख्यं वस्तु दहनायत्तमिति प्रमाणसिद्धिं तथा किं स्वाभाविकसम्बन्धो ऽपि प्रमाणसिद्धः, येनैवमुच्यते? किञ्च स्वाभाविकसम्बन्ध इति को ऽर्थः? किं स्वतो भूतः, स्वहेतोर्वा भूतः अहेतुको वा इति त्रयो विकल्पाः / तत्र न तावदाद्यः पक्षः, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् / नापि द्वितीयः, तदुत्पत्तिसम्बन्धस्वीकारप्रसङ्गात् / अथाहेतुकः, तदा देशकालस्वभावनियमाभावादतीवासङ्गतः स्वाभाविकसम्बन्धवादः /

किञ्च साधर्म्येण वैधर्म्येण वा दृष्टान्तमात्रमस्तीति न व्याप्तिसिद्धिः / यदृच्छया मिलितयोरपि करभगदर्भयोस्तथाभावप्रसङ्गात् / तस्मान्निदर्शनं नाम [दृष्टान्त उच्यते / स च] गृहीतविस्मृतप्रतिबन्धसाधक प्रमाणस्मरणद्वारेणैव हेतावुपयुज्यते, न स्वसन्निधिमात्रेण / तथाहि - न तावदाकाशे साध्याभावेन सधनाभावः प्रतीयते / आकाशे हि यथा बुद्धिमत्कारणनिवृत्तिस्तथा अचेतनस्यापि कारणस्य निवृत्तिर्नास्त्येव / तत्कस्याभावप्रयुक्तकार्यत्वाभावः प्रतीयतां, येन साध्याभावप्रयुक्तसाधनाभाव व्यतिरेकः सिध्यतीति / नापि घटे कार्यत्वस्य बुद्धिमदन्वयदर्शनादाकाशे ऽपि बुद्धिमदभावादेव कार्यत्वाभावो वक्तुं युज्यते, यस्मादनयोस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिरन्यो वा स्वाभाविकादिसम्बन्धः पूर्वप्रमाणेन न प्रसाधितः स्यादित्युक्तम् /

अदर्शनमात्रेण व्यतिरेको ऽसिद्धः

किञ्चादर्शनमात्रेन व्यतिरेको न सिध्यति / तथा हि, विपक्षे हेतुर्नोपलभ्यत इत्यनेन तदुपलम्भकप्रमाण निवृत्तिरुच्यते / प्रमाणं च प्रमेयस्य कार्यम्, ऽनाकारणं विषयऽ इति न्यायात् / न च कार्यनिवृत्तौ कारणनिवृत्तिर्युज्यते, निर्धूमस्यापि वह्नेर्भानात् / यदि पुनः प्रमाणसत्तया प्रमेयसत्ता व्याप्ता स्यात्, तदा युक्तमेवैतत् / केवलमियमेव व्याप्तिरसम्भाविनी, सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्गात् / तस्मान्नादर्शनमात्रेण व्यतिरेकः सिध्यति / यथोक्तम् - ऽसर्वादृष्टिश्च सन्दिग्धा स्वादृष्टिर्व्यभिचारिणी /

भूजलान्तर्गतस्यापि बीजस्यासत्त्वदर्शनात्ऽ // इति //

वाचस्पतिमतनिरसनम्

यदपि वाचस्पतिराह -

`विशेषस्मृत्यपेक्ष एव संशयो भवति ततो यथादर्शनमेव शङ्कितुमुचितम्ऽ इति /

अत्रोच्यते - नायं न्यायः सार्वत्रिकः / तथा चाभ्युपगम्यापि ब्रूमः / तथा हि - [कार्यत्वधूमत्वयोः] तादात्म्यतदुत्पत्तिसम्बन्ध वियोगित्वेन साधारणेन धर्मेण प्रमेयत्वधूमत्वकार्यत्वादीनां तन्मतेनापि सजातीयत्वम् / तत्र प्रमेयत्वस्यव्यभिचारदर्शनमेवान्यत्रापि शङ्कामुपस्थापयतीति यथादर्शनमेवेदमाशङ्कितम् / अतः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वं नाम हेतुदूषणं दुर्वारमेव / एतच्च सद्दूषणमेव / अतो यदनेनोक्तम् - ऽनायं हेतुदोषः, अतो न परिहर्तव्यः, तस्य चोपन्यासो ऽदोषोद्भावनं नाम निग्रहस्थानम्ऽ इति / तदिदानीं स्वमतेनैवानेन वादिना निरनुयोज्यानुयोगलक्षणेन निग्रहस्थानेनात्मा बाधित इत्युपेक्षणियो ऽयं देवानां प्रियः //

ईश्वरसाधकानुमाने अनुपपत्तिः

ननु यदि दृश्याग्निधूमसामान्ययोरिव दृश्यात्मनोरेव कार्यकारणसामान्ययोः प्रत्यक्षानुलम्भतो व्याप्तिस्तदा सन्तानान्तरानुमानं न स्यात्, परचित्तस्यादृश्यात्मकतया व्याप्तिग्रहणकाले ऽनन्तर्भावादिति चेत्? न / स्वसंवेदनं हि तत्र व्याप्तिग्राहकम् / स्वसंवेदनमात्रापेक्षया परिचित्तस्यापि दृश्यत्वात् / न चैवं व्यावहारिकेन्द्रियप्रत्यक्षमात्रबुद्धिमन्मात्रं जठरचित्रसाधारणं वह्निमात्रं वा गोचरो युज्यते, येनास्यापि दृश्यता स्यात् / तस्मात् दृश्येनैव वह्निना धूमस्य प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां व्याप्तिरिति न्यायः //

किञ्च यदि बुद्धिमन्मात्रपूर्वकत्वमनेन साध्यते, तदा सिद्धसाधनतादूषणं साधनस्य / अथ एको नित्यः सर्वज्ञ इत्यादिविशेषणविशिष्टबुद्धिमत्पूर्वकत्वं साध्यते, तदा एवं विशेषणविशिष्टेन साध्येन सह कार्यत्वस्य साधनस्य दृष्टान्तधर्मिणि प्रमाणेन व्याप्तेरसिद्धेरनैकान्तिकत्वम् / अथ सामान्येन व्याप्तिमादाय विशेषस्य पक्षधर्मताबलात् सिद्धिरुच्यते? तन्न युक्तम् / येन साध्यगतेन विशेषणेन विना हेतोर्वृत्तिर्धर्मिणि न घटते, तस्य विशेषस्य पक्षधर्मबलाद्युक्ता सिद्धिः / यथा धूमात् पर्वतदेशवृत्तित्वस्य दहनधर्मस्य, न तु तार्णत्वादीनां विशेषाणाम् / तार्णतामन्तरेणापि पर्वते धूमदर्शनात् / तद्वद् बुद्धिमतो ऽपि शरीरादिवृत्तित्वं यदि सिध्यति, सिद्ध्यतु / न पुनरत्यन्तविलक्षणं सर्वज्ञत्वम् / असर्वज्ञत्वे ऽपि कार्यत्वस्य सम्भवात् / उपादानाद्यभिज्ञत्वादपि न सर्वज्ञत्वसिद्धिः, एकत्वसिद्धौ सिध्त्येतत् / न चैकत्वं सिद्धम् / अनेककर्तृपूर्वकत्वे ऽपि कार्यत्वस्य सम्भवात् / यथानेककीटिकानिष्पादितः शक्रमूर्धा / अथ शक्रमूर्ध्नो ऽपीश्वरपूर्वकत्वं साध्यं, तर्हि घटस्यापीश्वरपूर्वकत्वसिद्धौ कुतो दृष्टान्तत्वम्? अथ कुम्भकारस्य कर्तृत्वं दृष्टं कथमपाक्रियते? कीटकादीनां च हेतुत्वं दृष्टं तदपि कथं वार्यते? नापि बहूनां कारणत्वे विप्रतिपत्तिसम्भावना, दृष्टत्वादेवेति / तस्मात् साध्यसाधनयोः सर्वोपसंहारवती व्याप्तिर्दृष्टान्तधर्मिणि प्रमाणेनावश्यं दर्शयितव्येति स्थितम् / किञ्च नित्यैकसर्वज्ञे बुद्धिमति साध्ये विरुद्धो ऽप्येषः / अनित्यानेकासर्वज्ञेन बुद्धिमता व्याप्तत्वात् कार्यत्वस्य / तथा हि, साध्यविपर्ययसाधनादिह

विरुद्ध उच्यते / अयं च साध्यविपरीतं साध्यतीत्यास्तां तावत् प्रस्तावायातेश्वरदूषणोद्भावनानिबन्धकरणम् //

साधर्म्यवैधर्म्यप्रयोगेषु त्रैरूप्यासिद्ध्याशंङ्का तन्निरसनञ्च

ननु साधर्म्यवति साधनवाक्ये अन्वय एवोक्तः न तु व्यतिरेकः / वैधर्म्यवति च व्यतिरेक एवोक्तः, न त्वन्वयः / तत्कथमाभ्यां त्रिरूपं लिङ्गं कथ्यत इति चेत्, नैष दोषः / यस्मात् साधर्म्यवति च साधनवाक्ये, उपन्यस्ते सामर्थ्यादेव व्यतिरेको ऽवगम्यते / व्यतिरेकागृहीतौ च साध्याभावे ऽपि न साधनाभाव इति विपर्ययः सम्भावयितव्यः / एवं चान्वयस्यैवाभावः स्यात् / सत्यपि साधने साध्याभावादिति सामर्थ्यम् / तथा वैधर्म्यवति साधनवाक्ये उपन्यस्ते सामर्थ्यादेवान्वयो ऽवगम्यते, अन्वयगृहीतौ हि साधनं च स्यात् साध्यं च न भवेदिति विपर्ययः सम्भावयितव्यः / एवं च व्यतिरेक एव न भवेत् / साध्याभावे ऽपि साधनस्य भावादिति सामर्थ्यम् / तस्मात् द्वावपि प्रयोगौ त्रिरूपलिङ्गप्रकाशकावित्यदोषः //

व्यप्तिग्राहक प्रमाणनिरूपणम्

सम्प्रति साध्यसाधनयोर्व्याप्तिः यत्र धर्मिणि ग्रहीतव्या,येन च प्रमाणेन, तदुभयं सुखावबोधार्थ कथ्यते - स्वभावहेतोः सत्त्वलक्षणस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिः साध्यधर्मिण्येव ग्रहीतव्येति केचित् / तेषामन्तर्व्याप्तिपक्षो ऽभिमतः / प्रसङ्गप्रसङ्गविपर्ययाभ्यां दृष्टान्तधर्मिणि घटादौ व्याप्तिर्ग्रहीतव्येत्यन्ये / तेषां बहिर्व्याप्तिपक्षो ऽभिमतः / सत्त्वादन्येषां स्वभावहेतूनां कार्यहेतूनामनुपलम्भहेतूनां च दृष्टान्त एव व्याप्तिर्ग्रहीतव्या / तत्र शिंशिपात्वस्य वृक्षत्वव्यवहारे, साध्ये दृष्टान्ते प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां व्याप्तिर्ग्राह्या / सत्त्वक्षणिकत्वयोस्तु प्रसङ्गप्रसङ्गविपर्ययाभ्यां प्रमाणाभ्यां, साध्यविपर्ययबाधकप्रमाणेन वा क्रमयौगपद्यनिवृत्तिलक्षणेन स्वसंवेदनसामर्थ्यसिद्धेर्विकल्पसिद्धेर्वा वस्तुत्वावस्तुत्वाभ्यां सन्दिह्यमाने विपक्षे धर्मिणि, कार्यहेतोर्धूमादेर्वह्न्यादिना महानसादौ दृष्टान्तधर्मिणि त्रिविधप्रत्यक्षानुपलम्भतः, पञ्चविधप्रत्यक्षानुपलम्भतो वा व्याप्तिर्ग्रहीतव्या / , अनुपलम्भस्य तु असद्व्यवहारयोग्यत्वेन सह व्याप्तिः प्रत्यक्षेणैव / , अन्येषां तु स्वभावहेतूनां कार्यहेतूनां वा केषाञ्चित्, यथास्वभावं प्रमाणेनोन्नीय ग्रहीतव्येति //

हेत्वाभासनिरूपणम्

व्याप्त्यनिश्चये हेतोरनैकान्तिको दोषः / स च त्रिविधः - असाधारणानैकान्तिकः साधारणानैकान्तिकः, सन्धिग्धविपक्षव्याआवृत्तिकश्चेति / तत्र असाधारणानैकान्तिको यथा - सात्मकं जीवच्छरीरम्, प्राणादिमत्त्वात् अपरजीवच्छरीरवत्, घटवत् / अयं हेतुरपरजीवच्छरीरे आत्मना व्याप्त इति न निश्चितः / घटे च विपक्षे आत्मनो ऽभावान्निवृत्त इति न निश्चितः / धर्मिणि तु जीवच्छरीरे विद्यत इति असाधारणानैकान्तिक उच्यते / अपरश्चासाधारणो यथा - अनित्यशब्दः श्रावणत्वात्, घटवत्, आकाशवदिति / साधारणनैकान्तिको यथा - नित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्, घटवत् आकाशवत् / , सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको यथा - सः श्यामस्तत्पुत्रत्वात्, परिदृश्यमानतत्पुत्रवदिति //

यदुक्तं प्राक्, सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन सह व्याप्तिः प्रसङ्गप्रसङ्गविपर्पयाभ्यां ग्रहीतव्येति, तत्र को ऽयं प्रसङ्गो नाम? प्रमाणप्रसिद्धव्याप्तिकेन वाक्येन परस्यानिष्टत्वापादनाय प्रसञ्जनम् प्रसङ्गः, यथा - सामान्यस्य, अनेकवृत्तित्वाभ्युपगमे अनेकत्वप्रसञ्जनम् / तथा हि - यदनेकवृत्ति तदनेकं यथा अनेकभाजनगतं तालफम् / अनेकवृत्ति च सामान्यम् / तस्मादनेनाप्यनेकेन भवितव्यमिति प्रसङ्गः /

प्रसङ्गस्य कार्यम्

अथानेकत्वं नेष्यते, तदानेकवृत्तित्वं च मा स्वीकुर्वीथाः /

ननु यद्येतत् प्रसङ्गाख्यं साधनं प्रमाण, न भवति [त्रैरूप्याभावात्] कथमस्योपन्यास इति,

व्याप्तिस्मरणार्थं व्याप्यैकदेशकथनवदिति / यदुक्तम् -

`प्रसङ्गो द्वयसम्बन्धादेकाभावे ऽन्यहानयेऽ इति /

अस्यायमर्थः - व्याप्यव्यापकयोः सम्बन्धे सति यदि व्यापकं नेष्यते तदा व्याप्यमपि नेष्यताम् / अथ व्याप्यमिष्यते तदा व्यापकमपीष्यतामिति /

वादिना साधना उपन्यस्ते प्रतिवादिना तत्र दूषणं वक्तव्यमिति न्यायः /

असिद्धविरुद्धानैकान्तिकानामन्यतमस्योद्भावनं दूषणम् / यथोक्तम् -

`दूषणानि न्यूनताद्युक्तिऽ इति /

हेतुदूषणम्

नन्वेषामेवोद्भावनं यदि दूषणं,क्व तर्हि वैयर्थ्यासामर्थ्यातिप्रसङ्गादीनामन्तर्भावः? अत्रैव त्रिषु / तत्र वैयर्थ्यं तावदसिद्धे ऽन्तर्भवति / सन्दिग्धसाध्यधर्मो हि हेतुरुच्यते / वैयर्थ्यं तु यत्रोपन्यस्यते तत्र सन्दिग्धसाध्यधर्मकत्वं हेतोर्लक्षणं हेतौ न सम्भवतीति असिद्ध उच्यते / [हेतोर्लक्षणस्यासिद्धेः] यदुक्तम् -

`सन्दिग्धे हेतुवचनात् व्यस्तो हेतोरनाश्रयःऽ इति /

असामर्थ्यं तु स्वरूपासिद्धावन्तर्भवति / न हि हेतोः सामर्थ्य नाम हेतुस्वरूपादन्यत् / हेतोरवस्तुत्वप्रसङ्गात् / अतिप्रसङ्गश्चानैकान्तिके ऽन्तर्भाव्यः, साध्यधर्ममतिक्रम्य विपक्षे ऽपि प्रसक्तेरिति //

आत्मनिरसनम्

यत्र तु धर्मिणि साध्यं साधयितुमारब्धं तस्य धर्मिणः प्रमाणबाधित्वे आश्रयासिद्धिर्हेतोर्दूषणम् / यथा सर्वगत आत्मा सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वात् / तदिह बौद्धस्यात्मैव न सिद्धः, किं पुनसस्य सर्वदेशोपलभ्यमानगुणत्वं सेत्स्यति / तथा हि, तैर्थिकाः खल्वेवं ब्रुवन्ति / शरीरादिवस्तुव्यतिरिक्तं शुभाशुभकर्मकर्तृतत्फलभोक्तृ नित्यव्यापिरूपमात्माख्यं द्रव्यान्तरमस्ति / तेन च यदि नाम विश्वं व्याप्तं तदपि यदुपभोगायतनतया परेण परिगृहीतं जीवच्छरीरं तदेव सात्मकमभिधीयत इति / एतच्चायुक्तम् / आत्मनः सिद्धये प्रमाणाभावात् / न हि प्रत्यक्षेण आत्मा प्रतीयते /

चक्षुरादिज्ञानानां रूपादिविषयपञ्चकनियतत्वात् / मानसस्याप्यहंप्रत्ययस्य शरीरादिविषयत्वात् गौरो ऽहं स्थूलो ऽहं गच्छाम्यहमित्याद्याकारेण अहं प्रत्यय उत्पद्यते यदाह अलङ्कारकारः -

अहमित्यपि यज्ज्ञानं तच्छरीरेन्द्रियांशवित् / अहं काणस्सुखी गौरः समानाधारवेदनात् //

न चास्य शरीरव्यतिरिक्तस्य तद्धर्मो गौरत्वं स्थूलत्वं वा / न च विभोरमूर्त्तस्य मूर्तद्रव्यानुविधायिनी गमनक्रिया युक्तिमती / न चायं माणवके सिंहप्रत्यय एव भाक्तो युक्तः, स्खलद्वृत्तिप्रसङ्गात् / नाप्यनुमानेन प्रतीयते, कार्यस्वभावलिङ्गाभावात् / नित्यपरोक्षेण देशकालाकारव्यतिरेकविकलेनात्मना सह कस्यचिदन्वयव्यतिरेकात्मकार्यकारणभावासिद्धेः कार्यलिङ्गायोगत् / धर्मिसत्तायाश्चासिद्धत्वात् स्वभावलिङ्गानुपपत्तेः / न चान्यल्लिङ्गमस्ति / अन्येनापि लिङ्गेन भवता साध्यव्याप्तेन भवितव्यम् / तस्य च सर्वथासिद्धेः, कथं तेन व्याप्तत्वं लिङ्गस्य निश्चीयताम्? किञ्च, कियमात्मा बोधरूपः, अबोधरूपो वा? यदि बोधरूपो नित्यश्च तदा चक्षुरादिवैफल्यप्रसङ्गो दुर्वारः / अथानित्यो बोधरूपस्तदाज्ञानस्यैवात्मेति नाम कृतम्, न विप्रतिपत्तिः / अथाबोधरूपो दृश्यश्च तदानुपलम्भो ऽस्य सत्तां न क्षमत इति निरात्मसिद्धिरनवद्या / तस्मात् सर्वं संस्कृतं वस्तु निरात्मकमिति //

स्वरूपासिद्ध्यापि हेत्वभासनिरूपणम्

स्वरूपासिद्धयाप्यसिद्धो हेत्वाभासो भवति / यथा अनित्यश्शब्दः चाक्षुषत्वादिति / ननु व्याप्त्यसिद्धिरपि दूषणम्, तेनापि परेष्टार्थासिद्धेः / तत्किं नोच्यते? अनैकान्तिकदूषणेनैव गतार्थत्वात् पृथड्नोक्तम् / तथा हि - न स्वलक्षणाभ्यां व्याप्तिर्ग्रहीतुं शक्या / स्वलक्षणस्य देशकालाकारनियतत्वेनाप्यन्यत्रानुगमाभावात् / अपि तु साध्यसाधनसामान्याभ्यामेव व्याप्तिर्ग्रहीतव्या / तत्र च यदि साधनं साध्येन व्याप्तं न प्रतीयते तदा साधनं च स्यात् साध्यं च न स्यादित्यनैकान्तिकमेव भवति //

अपोहनिरूपणम्, सामान्यनिरसनं च

ननु सामान्यं चेदप्रसिद्धं, तत्कथं साध्यसाधनसामान्याभ्यां सर्वोपसंहारवती व्याप्तिः प्रमाणेन गृह्यते? नैष दोषः / यतो यादृशं सामान्यं परैः परिकल्प्यते तादृशं प्रमाणेन बाध्यत इति नाभ्युपेयते तत्सौगतैः / न तु व्यवहारप्रसिद्धमन्यव्यावृत्तिलक्षणमपोहसंज्ञितमपि / ननु को ऽयमपोहो नाम? यथाध्यवसायं बाह्य एव घटादिरर्थ अपोह इत्यभिधीयते, अपोह्यते ऽस्मादन्यद्विजातीयमिति कृत्वा / यथाप्रतिभासं बुद्ध्याकारो वापोहः, अपोह्यते पृथक् क्रियते ऽस्मिन् बुद्ध्याकारे विजातीयमिति कृत्वा / यथातत्त्वं निवृत्तिमात्रं प्रसज्यरूपो वापोहः, अपोहनमपोह इति कृत्वा /

ननु यथाध्यवसायं विधिरेव, तर्हि केवलो विसाय इत्यागतम् / न अपोहविशिष्टो विधिरभिप्रेतः / यत्तु गोप्रतीतौ न गवात्मा अगवात्मेति सामर्थ्यादपोहः पश्चान्निश्चीयत इति विधिवादिनां मतम् / अन्यापोहप्रतिपत्तौ च सामर्थ्यादन्यपोढो गवादिरर्थो ऽवधार्यत इति निवृत्त्यपोहवादिनां मतम् / तन्न युक्तम्, व्यवहारकाले प्रथमं वर्तमानस्यापि प्रतीतिक्रमादर्शनात् / न हि विधिं प्रतिपद्य कश्चिदर्थापत्तितः पश्चादपोहमवगच्छति, अपोहं वा प्रतिपद्य पश्चादन्यापोढमवगच्छति / तस्मात् गोप्रतिपत्तिरेव अन्यापोढ प्रतिपत्तिरुच्यते / यद्यपि गोशब्दादुच्चरितादन्यापोढशब्दानुल्लेख उक्तः, तथापि नाप्रतिपत्तिरेव विशेषणभूतस्यान्यापोहस्य / अगवापोढ एव वस्तुनि गोशब्दस्य संकेतितत्वात् / यथा नीलोत्पलसंकेतितेन्दीवरशब्दात् उत्पलप्रतीतौ तत्काल एव नीलमस्फुरणमनिवार्यं तथा गोशब्दादप्यगवापोढ एव वस्तुनि संकेतितात् गोप्रतीतौ तुल्यकालमेव विशेषणत्वात् अपोहस्य अगवापोह- स्फुरणमनिवार्यम् / यथा च प्रत्यक्षस्य प्रसज्यप्रतिषेधरूपाभावग्रहणमभाव विकल्पोत्पादनशक्तिरेव, तथा विधिविकल्पानामपि तदनुरूपानुष्ठानशक्तिरेवाभावग्रहणमभिधीयते / अन्यथा यदि गोशब्दादर्थप्रतिपत्तिकाले नावगतः परापोहः, कथं तर्हि अन्यपरिहारेण प्रतिपत्ता गवि वर्तताम् / तत्तो गां बधानेति चोदितो ऽश्वानपि बध्नीयादिति / तस्मात् स्थितमेतत्,बाह्यार्थो ऽध्यवसायादेव शब्दवाच्ये व्यवस्थाप्यते, न तु स्वलक्षणपरिस्फूर्त्या, प्रत्यक्षद्द्येशकालाकारावस्थानियत प्रव्यक्तस्वलक्षणास्फुरणात् / यदाह न्यायपरमेश्वरः - ऽशब्देनाव्यापृताक्षस्य बुद्धावप्रतिभासनात् /

अर्थस्य दृष्टाविवऽ इति //

किञ्च स्वलक्षणात्मनि वस्तुनि वाच्ये सर्वात्मना प्रतिपत्तेः विधिनिषेधयोरयोगः / तस्य हि सद्भावे अस्तीति व्यर्थम्, नास्तीत्यसमर्थम् / असद्भावे तु नास्तीति व्यर्थम्,अस्तित्य समर्थम् / अस्ति चास्त्यादिपदप्रयोगः / तस्मात् परमार्थतो न स्वलक्षणं शब्दैरभिधीयत इति स्थितम् //

ननु यथा प्रत्यक्षेण घटस्वरूपे गृहीते ऽपश्चात्तत्रैव क्षणिकत्वादिनिश्चयार्थ प्रमाणान्तरं प्रवर्तते, तथा वृक्षशब्देन वृक्षत्वांशे प्रतिपादिते सत्वांशनिश्चयार्थमेव सदादिपदप्रयोगो भविष्यतीति चेत्, न / प्रत्यक्षस्यानिश्यात्मकत्वादनभ्यस्तस्वरूपविषये प्रमाणान्तरं वर्तत इति युक्तम् / विकल्पस्य तु स्वयं निश्यात्मकत्वात्, गृहीते स्वरूपे किं प्रमाणान्तरेण परं ग्रहीतव्यमिति //

परपरिकल्पितसामान्यनिरसनम्

यादृशं सामान्यं परैः परिकल्प्यते, अनेकव्यक्तिसमवेतं दृश्यमेकं नित्यं तादृशस्य सत्तासाधकं न किञ्चित्प्रमाणामुपलभामहे / ततः सदिति व्यवस्थापयितुं तन्न युक्तम् / तथा हि - गवादिव्यक्त्यनुभवकाले वर्णासंस्थानाद्यात्मकं व्यक्तिस्वरूपमपहाय नान्यत् किञ्चिदेकमनुयायि प्रत्यक्षे भासते / तादृशस्यानुभवाभावात् / नापि स्वलक्षणानुभानन्तरमेकाकारपरामर्शप्रत्ययात् अन्यथानुपपत्त्या सामान्यपरिकल्पनं युक्तिसङ्गतम् / व्यक्तिभ्य एव स्वहेतुदत्तशक्तिभ्यो ऽस्य प्रत्ययस्य परम्परयोत्पत्तेः / भेदे ऽपि काश्चिदेव व्यक्तयो ऽस्य जननाय समर्थाः, न सर्वाः, इत्यत्र कार्यकारणभावस्य प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां दृष्टस्यातिवर्तयितुमशक्यत्वात् / दृष्टं चेदं सामर्थ्यं भेदाविशेषे ऽपि कासाञ्चिदेव व्यक्तीनाम् / यथा ज्वरादिप्रशमने गुडूचीनिम्बादीनाम् / यथोक्तम् - ऽएकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधने /

भेदे ऽपि नियताः केचित्स्वभावेनेन्द्रियादिवत्ऽ // इति //

किञ्च सर्वगते विजातीयाद् व्यावृत्ते सत्यपि सामान्ये किं भेदाविशेषे ऽपि गोव्यक्तिष्वेव समवेतं तत् सामान्यं तत्रैव चैकाकारां बुद्धिं जनयतीति प्रश्ने स्वभावेनैवेत्युत्तरं परस्य / तच्च प्रमाणासङ्गतम् / अस्माकं तु स्वभावेनोत्तरं प्रमाणासिद्धत्वात् युक्तिसङ्गतमेव //

तथेदमपरं जातिसाधनाय साधनं परस्य / यद् विशिष्टं ज्ञानं तद् विशेषणग्रहणनान्तरीयकम्, यथा दण्डिज्ञानम् / विशिष्टज्ञानं चेदं गौरयमित्यर्थतः कार्यहेतुः / अत्रोच्यते -

विशिष्टबुद्धेर्भिन्नविशेषणग्रहणनान्तरीयकत्वं साध्यं, विशेषणमात्रानुभवनान्तरीयकत्वं वा / प्रथमपक्षे प्रत्यक्षबाधा / वस्तुग्राहिणि प्रत्यक्षे उभयप्रतिभासाभावात् / विशिष्टबुद्धित्वं च सामान्यमित्यनैकान्तिको हेतुः स्यात्,भिन्नविशेषणग्रहणमन्तरेणापि तस्य दर्शनात् / यथा स्वरूपवानयं घटः, गोत्वसामान्यमिति वा / द्वितीयपक्षे तु सिद्धसाधनम्, स्वरूपवान् घट इत्यादिवत् गोत्वादिजातिमान् पिण्ड इति परिकल्पितभेदमुपादाय विशेषणविशेष्य भावस्येष्टत्वात् /

अगोव्यावृत्त्यनुभवभावित्वात् गौरयमिति व्यवहारस्य / तदेवं अतो ऽपि साधनान्न सामान्यसिद्धिरिति / तदेवं परपरिकल्पितसामान्यस्य विचारासहत्वात्, अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रमेव सामान्यमपोहशब्दवाच्यं व्यवहाराङ्गं यथाध्यवसायमनवद्यमिति स्थितम् /