तर्करहस्य

तर्करहस्य

[1]ओम् नमो बुद्धाय ।

__________नोतेस्__________

[1] स्ह्: 1.

यः श्रीमानवदातधीः परपरामर्शाचलस्याशनिः सद्ग्रन्थप्रथमानपौरुषतया प्रामाणिकग्रामणीः ।

... ... ... ... ... धर्मता तस्यैतत् प्रतिरच्यते तनुधियो रत्यै रहस्यं मया ॥

तर्करहस्ये विमृशति संशयशरणानि शास्त्रवचनानि ।

... ... ... ... ॥

अर्थानर्थप्राप्तिपरित्यागयोरवश्यं प्रमाणपूर्वकत्वात् तदविदुषां च व्युत्पादनार्थमिदमारभ्यते । ... ... ... विषयास्तत्प्रतिषेधेन प्रमाणं प्रतिपाद्यते ।

प्रमाणमविसं[2]वादि ज्ञानमर्थक्रियास्थितिः ।

__________नोतेस्__________

[2] सम्बा- मू- पा- ।

यत् पुनर्विसं[3]वादि न तत् प्रमाणम् । करणसाधितेन प्रमाणशब्देन कर्त्तृत्वं कर्मक्रियाक्षेपपूर्वकं साधकतमम् ... ... ... यः प्राधान्येन । तत्सहचरः शरीरेन्द्रियगणस्तत् [साधकतममित्यु]च्यते । कर्मचार्थक्रिया ... ... यापि प्रमितिः । सापिऽसंज्ञाप्रायाः कुतो भवन्तीतिन्यायात् प्रवृत्तिविषयनियमार्थक्रियासमर्थ --- [प्रापणशक्तिकत्वं, नत्वर्थप्रापणमेव । तस्य] [प्/अ/इ]

__________नोतेस्__________

[3] सम्बा- मू- पा- ।

प्रवृत्त्यप्रदर्शितमर्थं प्राप्तुकामान् व्यवहर्त्तॄन् प्रति निरर्थकत्वात् ।

किम् हि तेषां यदि प्रमाणेनार्थः प्रतीतः ?

सा चेत् प्रतीतिस्तेषां वाञ्छाभाजि तस्मिन्नर्थे प्रवृत्ति-प्राप्त्योरङ्गम् ।

एवं तर्हि---

[4]यथैव तेषां तदुपयुज्यते तथैव ... ... ... ... तथैव तर्ह्यव्यापृताम् (?) तेषां च व्यवहर्त्तॄणामुपयुज्यते पर्येषणामात्रं च प्रमाणम् । परिच्छेदे ऽपि प्रवृत्तिप्राप्त्यङ्गतयैव ।

__________नोतेस्__________

[4] स्ह्: 2. न च परदर्शने तथा व्युत्पादितम् । व्युत्पादितं चाचार्येण तथा---अविसंवादी[5]ति । __________नोतेस्__________

[5] सम्बा- मू- पा- ।

अर्थक्रियास्थितिरविसं[6]वादनम् । अर्थो दाहादिरेषणीयत्वात् । तस्य या क्रियानिष्पत्तिः कर्मस्था तस्याः स्थितिरविचलनम् । स्वप्ननिरासार्थम् ।

__________नोतेस्__________

[6] सम्बा- मू- पा- ।

स्वप्ने प्रातः[7]प्रबुद्धस्य भटित्यम्लानभासनम् ।

__________नोतेस्__________

[7] त इति विसर्गरहितः पा- मू- पु- ।

तद्योगे परिसं[8]वादीति मत्वर्थीयेनऽअविसं[9]वादिशब्दः पुरुषस्य हेयोपादेययोः[10]प्रवृत्त्यपाकारयोरर्थक्रियातत्साधनरूपयोः प्रसिद्धऽइति भाष्यमतम् ।

__________नोतेस्__________

[8] सम्वा- मू- पा- । [9] सम्वा- मू- पा- । [10] यो इति विसर्गरहितः पा- मू- पु- ।

धर्मोत्तरमते तु---

ऽयत्राविसं[11]वादिपदं नास्ति तत्र रूपाप्रदर्शितार्थप्रापके प्रसिद्धो यथास्माकमयमविसं[12]वादकः पुरुषः प्रमाणमिति वदन्ति व्यवहर्त्तारः ।

__________नोतेस्__________

[11] सम्वा- मू- पा- । [12] सम्वा- मू- पा- ।

यद्यपि ---

प्रापकत्वं प्रमाणशब्दात् प्राप्तं संज्ञाप्रायत्वेन कृतम् ।

यत्राविसं[13]वादिपदं नास्ति तत्राप्यविसं[14]वादिपदेनाप्युपात्तं वार्त्तिके---

__________नोतेस्__________

[13] सम्वा- मू- पा- । [14] सम्वा- मू- पा- ।

प्रमाणशब्दप्रवृत्ति---[प्/ब् 2] निमित्तख्यात्यर्थम् ।

भाष्यमते तु---

अविसं[15]वादिपदं लक्षणस्य लौकिकार्थत्वम् ।

__________नोतेस्__________

[15] सम्वा- मू- पा- ।

अर्थक्रियार्थी हि---सर्वः प्रमाणमप्रमाणं[16]वा अन्वेष्यते । प्रेक्षावान् न व्यसनितया ।

__________नोतेस्__________

[16] णम्वा मू- पा- ।

[17]तस्मात् न अर्थप्रतीतिमात्रं प्रमितिः ।

__________नोतेस्__________

[17] स्ह्: 3.

किं तर्हि ?

परोक्ता विशिष्टैव । तस्याश्च---साधकतमं नेन्द्रियादिकम् वक्ष्यमाणयुक्त्या ।

किन्तर्हि ?

ज्ञानगतमर्थसारूप्यम् । अतस्तदात्मकतया ज्ञानमेव प्रमाणम् ।

नेन्द्रियादिकम् । प्रत्यक्षानुमान -- प्रथमक्षण -- भाविज्ञानमाकारविशेषनियमेनात्मशक्त्त्युत्पादित-स्वव्या( पा )र-व्यवहर्तृ-व्यवसायवशेनातद्रूपपरावृत्तार्थक्रियासमर्थं परिच्छिन्दत् स्ववृत्तेः कारणं भवत् स्वाप्तेरभ्युपायतां स्पृशति ।

न हि---उपदर्शक-व्यापारात् प्रवर्त्तकत्वमन्यदस्य । प्रवर्त्तकत्वाच्च नापरं प्रापकत्वम् । न हि हस्ते गृहीत्वा ज्ञानं प्रवर्त्तयति । न वा पुरुषदेशमनुमानमर्थयद् वान्धो न पुरुषमनुदेशमर्थं प्रापयति । किं तु---

समर्थम् अर्थक्रियायां दर्शयदेव प्रवर्त्तयति---प्रवृत्ति (विषयमर्थमुपदिशत्) प्रापयति ।

सर्वेषामेव च ज्ञानानामेकमेवेयं विधा, यदुतार्थोपदर्शनं नाम ।

ततस्तदन्यदशेषमधिगतार्थाधिगन्तृत्वेनाप्रमाणम् ।

ननु च---

अर्थोपदर्शनाद् यदि नापरं प्रवर्त्तकत्वादि । तदेवम्-पुनरुक्तम् आवर्त्तेत ?

प्रदर्शयेत् प्रवर्त्तयति प्रवृत्ति-विष[प् अ/2]यमुपदर्शयत् प्रापयतीति च ।

यत एवं वाक्यार्थः `स्यादुपदर्शयेदुपदर्शयतीति न समीचीनमालोचितं परेण ।

प्रवृत्तिर्नाम---

वक्ष्यमाणलक्षणाभिन्नैवोपदर्शनादन्यत्रैव च प्राप्तिर्हस्तादि-स्पर्शरूपा ।

परमेतावदुच्यते ।

[18]ज्ञानमुपदर्शयदेव तस्याः प्रवृत्तेः प्राप्तेश्च निबन्धनम्, न व्यापारान्त्रेण ।

__________नोतेस्__________

[18] स्ह्: 4.

यथा---

द्वाःस्थ-बध्यघातकपृथ्वीनाथेषु बहुषु मारकेषु कस्यचित्कथञ्चिदुपयोगा[19]द्राज्ञो मारकत्वमा[20]ज्ञादानमेवेत्युक्तौ किमाज्ञादानमाज्ञादानमित्येवाहुः ।

__________नोतेस्__________

[19] गो- मू- पा- । [20] मावज्ञा इति लिखित्वा व छिन्नमिव मू- पु- ।

किं वा मरणन्नाम बध्यस्य भिन्नमेवास्ते । तद्धेतुत्वेन बध्यमानमाज्ञादानं व्यापारान्तरतिरष्कारे चरितार्थश्चान्यदेवेति । तथेहापि वेदितव्यम् ।

बहुषु प्रापकेषु ज्ञानमात्रार्थप्रभृतिषु ज्ञानं कथं प्रापयति ? --इति प्रश्ने-----

प्रतिवचनम्---`उपदर्शयदेवेऽति न पौनरुक्त्यम् ।

ननु--

बहुषु स्थानेषु यदेतदुक्तम्--

`अर्थक्रियासमर्थस्य प्रापणायोग्यम्ऽ इति । तत् कथमवधार्यम् ?

किमर्थस्योपादेयस्य दाहादेः क्रियानिष्पत्तिस्तत्र समर्थस्येति ?

तथार्थत्वे---

हेयार्थक्रियासमर्थस्यासङ्ग्रहान् न्यूनता ।

अर्थक्रियाविषयस्य च ज्ञानस्य[21]प्रमाण्यमनुपात्तं स्यात् ।

__________नोतेस्__________

[21] अत्र म लिखित्वा छिन्नमिव मू- पु- ।

न हि `प्रदर्शितार्थक्रियासमर्थप्रापणयोग्यं ज्ञानं प्रमाणम्ऽ इति वदता अर्थक्रियाप्रापकमपि प्रमाणमा [प्/ब्/3] त्रं भवति ।

अथार्थ्यत इ[22]त्यर्थो हातुमुपादातुश्चार्थ्यमानो दाहादिरेवोच्यते ।

__________नोतेस्__________

[22] अत्र ति लिखित्वा छिन्नमिव मू- पु- ।

`अर्थक्रिया चार्थक्रियासमर्थश्चे`ति विरूपैकशेषो विवक्षितः ।

[23]तथाप्येकवचनानुपपत्तिश्च ।

__________नोतेस्__________

[23] स्ह्: 5.

कथं च---

`प्रापणयोग्यं प्रमाणम्`---

इत्युक्तौ साक्षादर्थक्रियाप्रापकम् सङ्गृह्येत?

सत्यम् ।

अयमेवार्थो हृदिस्थः ।

`अर्थक्रियासमर्थस्येऽत्युपलक्षणार्थमुक्तम् ।

तेन---

अर्थक्रियाया अप्रापकमपि प्रमाणयोग्यं वेदितव्यम् ।

`अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पने ऽत्यत्र यथा

अभिलापसंसृष्टमसंसृष्टम् अपि सम्पुष्टं योग्यं `योग्य` शब्देन सङ्गृह्यते, तथेहापि व्यवस्थाप्यम् ।

यत् प्रापणयोग्यं यच्च साक्षात् प्रापकम्, तदुभयं योग्यशब्देन विषयीकर्त्तव्यम् ।

स्वसं[24]वेदनप्रत्यक्षस्य चात्मानं मेयं प्रति प्रापकत्वं सातिशयमस्तीति सामान्यलक्षणमक्षीणम् अस्मिन्निति वेदितव्यम् ।

__________नोतेस्__________

[24] सम्व- मू- पा- ।

विषयसारूप्यमपि तस्य तादात्म्ये सति सूपपादम् ।

उत्तरप्राप्तिहेतुत्वात् पूर्वस्य यदि मानता ।

तथैव प्रतिरूपत्वादुत्तरस्य कथं न सा ? ॥

तेन---

स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गृह्यताम् ।

नहि स्वतो ऽसती शक्तिः कर्त्तुमन्येन पार्यते[25]। ।[26]

__________नोतेस्__________

[25] न हि स्वतो ऽसती... ... पार्यते --त- सं- पं- 745, 813 पृ- । [26] स्वतः सर्वप्रमाणानां.... गृह्यताम् । .... पार्यते ॥ -(पूर्वार्धमात्रं) त- सं- पं- 745 पृ-, 2812 का- । उत्तरार्धश् तत्रैव 2811 व्याख्यायाम् ।

चत्वारो हि पक्षाः ।

कदाचित् प्रामाण्यमप्रामाण्यञ्च स्वतः ।

[27]किं वा स्वतो ऽप्रामाण्यं परतः प्रामाण्यम् ?

__________नोतेस्__________

[27] स्ह्: 6.

अथवा इयम् अपि परतः [प्/अ/3] किं वा स्वतः प्रामाण्यमप्रामाण्यम् ?

तथापि प्रामाण्यं[28]परतः ।

__________नोतेस्__________

[28] ण्य- मू- पा- ।

तत्र---

परस्परविरुद्धद्वयप्रसङ्गान् नाद्यः ।

अनुपलम्भेन प्रामाण्यप्रतिषेधस्य सम्भाव्यत्वान् न द्वितीयः ।

स्वतो ऽनुपलम्भेन यद्यप्यप्रामाण्यम्, तथापि प्रांआण्यमपि सं[29]वाद[30]गुणविज्ञानार्थादि परतः ।

__________नोतेस्__________

[29] सम्वा- मू- पा- । [30] सम्वा- मू- पा- ।

तदा---

सं[31]वादगुणविज्ञाने केन नाभ्यधिके मते?

__________नोतेस्__________

[31] सम्वा- मू- पा- ।

सापेक्षत्वे प्रमाणत्वं न व्यवस्थाप्यते क्वचित्[32] । ।[33]

__________नोतेस्__________

[32] संवादगुणविज्ञाने.... .... मते .... क्वचित् ॥ (पूर्वार्धमात्रं) त- सं- पं- 787 पृ- । [33] सापेक्षत्वे प्रमाणत्वं.... क्वचित् ॥ -त- सं- पं- 746 पृ-, 2813 का- ।

इति न्यायान् न तृतीयः ।

तस्मात् ---

स्वतः प्रमाणत्वप्रसङ्गेन[34]व्यवस्थितं बाधकारणदुष्टत्वम् ।

__________नोतेस्__________

[34] ण- मू- पा- ।

`ज्ञानाभ्यां तदयोग्यतः`---इति न्यायात् स्वतः प्रामाण्यम् । `अप्रामाण्यमन्यत` इति न्याय्यमि`त्यपास्तम् ।

सापेक्षम् एब प्रामाण्यं, नचावस्थाकारणज्ञाने हि तदुत्पत्तिसम्बन्धेना`विसं[35]वादित्वम्` साक्षात् प्रापके तादात्म्येन ।

__________नोतेस्__________

[35] सम्वा- मू- पा- ।

ततो व्यवतिष्ठत एव प्रांआण्यम् ।

तेन---

`सं[36]वादेनैव सं[37]वादः पुनर्मृग्यस्तथैव[38]... ...` इत्यनवस्था प्रत्याख्याता ।

__________नोतेस्__________

[36] सम्वा- मू- पा- । [37] सम्वा- मू- पा- । [38] संवादेनापि.... .... तथैव (हि) । त- सं- पं- 757 पृ-, 2854 का (न- युक्तः पाठः) तं- सं- पं- 781 पृ-, 2962 का- ।

[39]ननु---

__________नोतेस्__________

[39] स्ह्: 7.

सं[40]वादो नामोत्तरो ऽर्थज्ञानज्ञेयरूपः । स किं [स]जातीयो विजातीयो वा?

__________नोतेस्__________

[40] सम्वा- मू- पा- ।

यद्याद्यः ?

तदा---वेदज्ञानम् वेदज्ञानान्तरसं[41]वादात् प्रमाणं स्यात् ।

__________नोतेस्__________

[41] सम्वा- मू- पा- ।

अथ द्वितीयः ।

तदपि---

"शब्दधीश्चाप्रमाणं स्यादितराभिरसड्गतेः" ।

इति प्राप्तम् ।

"घटज्ञानं घटज्ञानात् प्रमाणं किन्न कीर्त्त्यते?"

इति च स्यात् ।

न ।

"सम्बद्धार्थपरिप्राप्त्या प्रमाणं सर्वमुच्यते ।

न सजातिविजातीये विज्ञानोत्पत्तिमात्रतः ॥

मत्वर्थीयेन निष्पन्नमवि[प्/ब्/4]सं[42]वादिवेद्यताम् ।

__________नोतेस्__________

[42] सम्वा- मू- पा- ।

तदुत्पत्तेश्च तादात्म्यसम्बन्धात्तस्य सम्भवः ॥

[निवेदनं] तेन शाब्दे ऽप्यमिप्रायनिवेदनात् ।"

शब्दो विपञ्चीपञ्चमादिध्वनिः । तस्येदं ज्ञानम् शाब्दम् ।

तस्मिन् । अपि शब्दात् पावकादिज्ञाने ।

अर्थक्रियास्थितिरविसं[43]वादनमिति प्रकृतेन सम्बन्धः ।

__________नोतेस्__________

[43] सम्वा- मू- पा- ।

कथम् ?

अभिप्रायनिवेदनात् ।

इष्टत्वानिष्टत्वाभ्यां पुरुषस्यार्थपरिच्छेदो ऽभिप्रायः ।

तेन निष्ठितं वेदनम्, निवेदनम् । इदं वेद्यमानम् । अर्थक्रियायाः ।

[44]तथा हि---

__________नोतेस्__________

[44] स्ह्: 8.

अर्थक्रियासमर्थमिति ज्ञाने ऽर्थक्रियानिवेदनम् । अर्थक्रियानुभवे तु सुतरामभिप्रायनि वेदनम् ।

गे (ज्ञे?)यस्वरूपसं[45]वित्तिरेव तत्र क्रिया मता ।

__________नोतेस्__________

[45] सम्वा- मू- पा- ।

चित्रे ऽपि दृष्टिमात्रेण फलं परिसमाप्तिमत्[46]। ।[47]

__________नोतेस्__________

[46] चित्रेऽपि दृष्टि... ....समाप्तिमत् ॥ --प्र- वा- भा- 5 पृ- । [47] ज्ञेयस्वरूप... .... ... मता । ... मत् प्र- वा- भा- 5 पृ- ।

ऐरावती[48]चन्द्रसूर्य[49]ग्रहराश्यादिवेदने ।

__________नोतेस्__________

[48] ऽरऽलिखित्वा छिन्नम् । [49] ऽयोऽओकार मात्रा छिन्ना ।

अभिप्रायाविसं[50]वादात् प्रमाणं न्यायविज्जगौ ॥

__________नोतेस्__________

[50] सम्बा- मू- पा- ।

वेदसम्बन्धवैधुर्यात् सजातीयो (-न्व[51]?) ये ऽपि न ।

__________नोतेस्__________

[51] अत्र त्रु टिः मू- पु- ।

प्रामार्ण्य गृह्यतां सभ्याः ! शक्तिवादो ह्यनादृतः ॥

यत् पुनः---

नार्थक्रियान्वयि, तत् समर्थद्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायान्त्यविशेषं यथासमयमाख्यातम् । तज्ज्ञानं तद्विषयतयापूर्वार्थमपि न प्रमाणम् ।

व्यवहर्त्तॄन् प्रति निरर्थकत्वात् ।

अर्थक्रियासमर्थस्य विचारैः किं तदर्थिनाम् ।

ष्[52]अण्ढस्य रूपवैरूप्ये कामिन्याः किं परीक्ष्या[53]?[54]

__________नोतेस्__________

[52] श मू- पा- । [53] अर्थक्रिया .... .... .... र्थिना । .... परीक्षया ॥ -हे- वि- टी- अर्चटेनोद्धृतम् 59 पृ-; प्र- वा- 3/209-11॥; त- स- टी- पञ्जिकायाम् 152 पृ- ॥

[54] षण्ढस्य रूपवैरूप्ये.... ....परीक्षया ॥ - प्र- वा- 3/209-11; हे- वि- टीकायाम् - अर्चटेनाप्युद् धृतम् 59 पृ-; -त- स- पं- 152 पृ- ॥

---इति न्यायात् ।

स्वलक्षणमर्थक्रियासमर्थमादृत्यासमर्थ [प्/अ/4] मपि सामान्य---

लक्षणमध्यवसेयार्थतया समर्थमिति तदविषयं ज्ञानं प्रमाणम् ।

तच्च---

नियतमुपदर्शितं प्रापयितुं शक्यं विद्यमानं च ।

न च संशयः ।

क्रमभावि क्रमोत्तरभावि वा ज्ञानं सन्नियतमर्थमादर्शयितुं दृष्टसामर्थ्यम् । प्रतिभासनियमबलेन नियममध्यक्षं दर्शयति । दर्शयति चानुमानं लिङ्गबलेन नियतमर्थम् ।

[55]अत एव---

__________नोतेस्__________

[55] स्ह्: 9.

विकल्पेष्वनुमानविकल्प एव प्रमाणम् ।

सर्वेण वा लिङ्गेन विकल्पेन नियामकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोरनियत एवार्थो दर्शयितव्यः ।

न च ---अनियतः शक्यप्रापणः ।

विपर्यासज्ञानेन च यद्यपि नियत एव दर्श्यते, तथापि न विद्यमानो दर्श्यत इति न शक्यप्रापणः ।

तत्र---

कश्चिद् विपर्यासो निर्विकल्पो ऽस्ति ।

यथा ---निशोथिनीनाथद्वैविध्यबोधः ।

कश्चिद् विकल्पात्मा ।

यथा---मरुमरीचिनिचये विरोधमाने नीरारोपी । स हि---

मरीचेर्नियतप्रतिभासं नियामकमाश्रित्य जायमानो यौक्तसंशयात्मा ।

किन्तर्हि ?

विपर्यास एव ।

यतः---

प्रतिभासमाने वस्तुनि प्रतिभासबलोत्पन्नो विकल्पो निश्चयो वा स्याद् विपर्यासो वा ।

संशयस्तु---

समुच्चरद्रूपद्वयालम्ब्येव विकल्पः ।

परोक्षे तु विषये समुच्चरद्रूपद्वयो यौक्तश्च संशयो विकल्पः ।

यथा---

ऽश्वो मे त्रातागमिष्यतीति विकल्पः [प्/ब्/5] संशयो यौक्तस्तथा वेदोत्थो ऽपि ।

तेन---

अप्रमाण्यं त्रिधा भिन्नं मिथ्यात्वज्ञानसंशयैः ।

न तावद् वेदे संशयलक्षणमप्रामाण्यमिति पराहतम् ।

[56]ननु---

__________नोतेस्__________

[56] स्ह्: 10.

यदुक्तम् चार्वाकादिभिः ---

प्रमाणेन तावदर्थः सिध्यति । प्रमाणं पुनः केन सिद्धम् ?

न स्वसं[57]वेदनेन ।

__________नोतेस्__________

[57] सम्बे- मू- पा- ।

तस्य ज्ञानस्वरूपमात्रस्य साक्षात् कृतावधिकारात् ।

नाप्यनेन प्रमाणेन ।

सं[58]वादगुणविज्ञानादिनानवस्थाप्रसङ्गात् ।

__________नोतेस्__________

[58] सम्बा-मू- पा- ।

नाप्यप्रमाणेन ।

प्रमेयस्याप्यप्रमाणतः सिद्धिप्रसङ्गात् किं प्रमाणव्युत्पत्त्या?

नापि व्यवहारेण ।

तस्यापि प्रमाणेतरत्वेनप्रस्तुतदोषानतिपातात् ।

किञ्च---

तज् ज्ञानम् आत्मगुणो वा?

तत् परिणामो वा ?

स्वतन्त्रं वा साकारम्?

निराकारमेकमनेकं वा ?

सर्वत्र च वादिनां विवादसम्भवात् ।

तत् न तत्त्वनिष्ठा (?)।

तस्मात् ---

तत्त्वोपप्लव[59]स्वारम्भो न दम्भादपरो विधिः ।

__________नोतेस्__________

[59] प्लवेशं- मू- पा- ।

इति । न । यत् एव विवादो बहुमुखस्तत एव शास्त्रमवतारितम् ।

[60]यतः---

__________नोतेस्__________

[60] स्ह्: 11.

"शास्त्रं मोहनिवर्त्तनम् ।

पूर्वापरस्यास्मरणं शास्त्रेणानेन वार्यते[61]।"

__________नोतेस्__________

[61] पूर्वापरस्यास्मरणं.... .... वार्यते ॥ प्र- वा- भा- 28 पृ- ॥ (व्यवहारपरामर्शोच्छामं मोहनिवर्त्तनमिति पृवार्धिस्तत्र ।)

तथा -पि ।

"यो ऽपि तापादितो ऽभ्येति चन्दनं न हुताशनम् । वक्तुः[62]किञ्चिदनाश्रित्य प्रमाणं तु न वर्त्तते ॥"

__________नोतेस्__________

[62] क्तु- मू- पा- ।

आस्तां तावत् ।

यथायथमर्थ-सार्थमर्थयमानानां ग्राह्यग्राहकाकारापरोक्षताकारस्य ज्ञानस्यासं[63]वेदने यज्जायेतान्धतमसमशेषम् ।

__________नोतेस्__________

[63] सम्बे- मू- पा- ।

`विप्लवः समस्तो ऽयम्ऽ इत्यपि विप्लवस्वरूपावे [प्/अ/5] दने तपोधनसमर्थज्ञानानवरोधे प्रतिपाद्यानवधारणेन चिन्तयितुमशक्यं प्रागेव प्रकाशयितुम् । अतः समस्येव प्रमाणादिस्वप्रत्ययव्यवस्थापितम् ।

ऽकेवलव्यवहारेऽपि विमतिरेव व्यवहारिणामिति व्यामोहापोहायारब्धव्यमेव शास्त्रम् ।

"नीलादिस्फुटताप्रायं प्रमेयं ग्राहकात्मनः ।

कर्त्तृत्वमान्तरत्वेन स्फुटत्वे स्फुटता क्रिया ॥

वक्तब्या नात उपरि वक्तव्यान्तरमस्ति वः ।

महोपप्लववादे ऽपि प्रमाणादिकसम्मतः ॥

परावरोधतः सर्वमेवञ्चेत् स्वात्मनो न किम्?

ग्राहकादि प्रकाशे हि समे सर्वं समं मतम् ॥

प्रकाशश्चेदसन् सर्वो वादायास्तो जलाञ्जलिः ॥"

तस्मात् ---

प्रकटतान्तर्गतसमस्तसत्त्वसन्तान---सम्भविग्राहकाकारादि ---

[64]ष्वाभवेनाभवं (?) भव्येतरप्राणिनां हानेतरव्यवहारो विवादमूलाधारो वान्ध्यमुद्धूयावधार्यताम् !

__________नोतेस्__________

[64] स्ह्: 12.

ननु ---

ग्राहकाकारादिवेदनमन्तरेण न काचिच् चित्तवृत्तिः । ततः कथमिदम् ? ---

प्रमाणमप्रमाणञ्चेदं प्रापकेतरत्वेनापि प्रथमतः प्रभृति सम्प्रधार्यम् ? इति चेत् ?

उच्यते ।

तद् दृष्टावेव दृष्टत्वात् पाकपावकयोर्द्वयोः ।

सम्बन्धं सम्प्रधार्यैव तादात्म्योत्पत्तिलक्षणम् ॥

पुनः[65]पावक सं[66]वित्ति--- सामर्थ्योत्पन्नसंस्मृतिः ।

__________नोतेस्__________

[65] पुनपाव- मू- पा- । [66] सम्बे- मू- पा- ।

अभिलाषाच्च लोकानां व्यवहारः[67]प्रवर्त्तते ॥

__________नोतेस्__________

[67] रोपायोन इति लिखित्वा खण्डितमिव मू- पु- ।

स्वाभिप्रायेण विचेष्टतां नमेष्टपरिपुष्टये धार्ष्ट्यादित्यविशिष्टः (?) शिष्टो लोकः ।

सार्वलौकिकः पुनरयमेव व्यवहारोपा[प्/ब्/6] यो ऽनुभवपद्धति---

प्रसिद्धः ।

यदुत व्युत्पत्तिकाले परिकलय्य पावकप्रतिबद्धं पाकपरितोत्सारणवीक्षणक्षतिप्रभृति कार्यम् । तदूर्ध्वं च --- पावकसं[68]वित्त्या पूर्वदर्शनसंस्कारः प्रबोधनकृतात् सम्यक् स्मरणात् । पाकादिकं प्रतिपावकसामर्थ्यविषयात् ।

__________नोतेस्__________

[68] सम्बि- मू- पा- ।

अभिमताभिमतत्वेन च पावकादेर् हातुम् उपादातुं चाभिलाषाद् व्यवहारो हानो पा(दा)नलक्षणः प्रवर्त्तते । तदेतावत्येव सामग्री व्यवहारप्रवर्त्तने निश्चिता । नात उत्तरा । नातो वा भूयसी ।

[69]यतो हि ---

__________नोतेस्__________

[69] स्ह्: 13.

उत्पत्तिवेलायां द्विष्ठसम्बन्धसं[70]वित्तिर्जाता । सम्बन्धिद्वयदर्शनात् ।

__________नोतेस्__________

[70] सम्बि- मू- पा- ।

सम्बन्ध-निबन्धनश्चाब्यभिचारः । अव्यभिचार --- निबन्धनं च प्रापणयोग्यत्वं ज्ञानस्य ।

`पश्चादर्थक्रियासामर्थ्यस्मरणात् पावकस्याभिलाषाच्च पुंसां[71] प्रवृत्तिर्ऽ इति समाप्तं सर्वमीहितम् ।

__________नोतेस्__________

[71] सा- मू- पा- ।

न समाप्तम् ।

यदि ---हातुमभिलाषात् हानलक्षणो व्यापारः । तर्हि हापकतयोपयुज्यमानं न ज्ञानं प्रापकतया प्रमाणं वक्तव्यम् ।

वक्तव्यंम् ।

यस्मात्तदहिविषकण्टकाव्यभिचारनिबन्धनेन प्रापकत्वेन युक्तम् ।

तस्मात् ---

परिहार्यं सं[72]वृत्तम् ।

__________नोतेस्__________

[72] सम्वृ- मू- पा- ।

अपरथा ।

यद्याशीविषादिना ज्ञानं न श्लेषयितुं शक्नुयात्? किमर्थम् परिजिहीर्षेत पुरुषः?

तस्मात् ---

प्रापकमेव प्रमाणम् ।

न हापकत्वेन प्रमानं वक्तव्यम् ।

ननु---

[प्/ब्/6] व्युत्पत्तिवेलायामेव यदि भूताभूतत्वादिसंशयः ।

तदा व्युत्पत्तिरपि न स्यात् ? पाककार्यदर्शने सन्देहाभावात् ।

[73]उपरिष्टात् केवलपावकदर्शने संशयः स्यात्?

__________नोतेस्__________

[73] स्ह्: 14.

स च न प्रमाणव्यापारपरिपन्थी ।

विपर्यासो हि---

विपरीतं रूपं परिच्छिन्दन् प्रतिभासमानत्वभावासंस्पर्षी प्रमाणव्यापारमुपरुन्ध्यात् !

उक्तं हि---

"नो चेद् भ्रान्तनिमित्तेन संयोज्येत गुणान्तरम् ।

शुक्तौ वा रजताकारो रूपसाधर्म्यदर्शनात् ॥"

इति ।

न तु---

ऽसंशयनिमित्तेनेऽ त्युक्तम् ।

ननु---

व्युत्पन्नार्थक्रियासामर्थ्यादिस्तदुपरिष्टाद् विपर्यस्यमानः सन्दिहानो वा पुनः पाकादिविलोकनेन निवृत्तः ।

तत् किम्?

सन्देह-विपर्यासयोः प्रत्यक्षव्यापार-प्रातिकूल्याप्रातिकूल्यविचारणे?

सत्यम् ।

ऽप्रतिभासमानरूपानुरूपः संशयः ।

स्मरणं तत् प्रतिसन्धायकत्वेन ।

न विपर्यासः ।

स्वप्नविपरीतत्वादिऽति प्रदर्शनार्थमुक्तम् ।

पुनः प्रयोजनं चास्य पुरस्ताद् वक्ष्यते ।

अध्यव[74]सेयविषयापेक्षे च प्रापकत्वे प्रमाणस्य विषयस्वरूपग्रहणं ग्राह्यविषयस्यानुपयुक्तम् । तस्याप्राप्यत्वात् ।

__________नोतेस्__________

[74] ध्ययसे- मू- पा- ।

[75]वस्तु गृह्णातु, मा वा ग्रहीत ।

__________नोतेस्__________ [75] स्ह्: 15.

ऽअध्यव[76]सेयं वस्तु प्रापयेदिऽति प्रमाणम् । तत् प्रापकमविकल्पकं विकल्प (कं)[77]वास्तु । सर्वथा क्षणादूर्ध्वं निबद्धे तस्मिन् [प्/ब्/7]

__________नोतेस्__________

[76] ध्ययसे-यू- पा- । [77] ल्पम्वा- मू- पा- ।

तदात्मके च विकल्पकत्वे तद्व्यापारानुकारिणा स्मरणेन प्रयोजनम् ।

तच्च स्मरणम्---

ऽविकल्पकाविकल्पकयोः समानमिऽति नार्थो विकल्पत्वेन प्रत्यक्षस्य ।

ततः पुनः चरमकालभावीनि यावन्ति ज्ञानानि व्याहारव्यवहारकाणि तावन्ति प्रायावधीनि गृहीतग्रहणादप्रमाणानि ।

तथा---

धारावाहीन्यपि निर्विकल्पानि ज्ञानान्यप्रमाणानि । पूर्बेण (!) सहोत्तरेषामभिन्नयोगक्षेमत्वात् ।

ऽपरिच्छिन्नश्चार्थः प्रवृत्तिविषयः प्रापणीयः प्रमाणस्येऽति वचनेन श[78]ङ्खे पीतज्ञानं मणिप्रभायां मणिज्ञानम् । अन्यदपि चैवंम् प्रकारं ज्ञानमप्रमाणमुक्तम् । न हि तस्मिन्नवसितेऽन्यदवसितं नाम । अतिप्रसङ्गात् ।

__________नोतेस्__________

[78] संख- मू- पा- ।

भिन्नैर् देशकालाकारैर् विरुद्धैरध्यासितं शुक्लादि (क) मन्यदेव।

अर्थप्राप्तिस्तु-प्रवर्त्तकान्तरात् ।

प्रवर्त्तकज्ञानोपदर्शितं ह्यर्थं प्राप्तुकामा कायवाग्व्यापारसहाया बुद्धिः प्रवृत्तिः । सा तस्मिन्नेवावसिते वस्तुनि सत्यसति वा समाप्यत इति न पीताकारज्ञानपूर्विका प्रवृत्तिः शुक्लाकारवस्तु प्राप्तिनिमित्तम् । ज्ञानान्तरादेव पुनः पर्यन्ततः स्पर्शग्राहिणो ऽपि तत्प्राप्तिः।

[79]एवम्---

__________नोतेस्__________

[79] स्ह्: 16.

परिच्छिन्नप्रवृत्तिविषयप्रापणं सम्यग्ज्ञानत्वं प्रत्यक्षानुमानयोरविशिष्टं शक्यप्राप्तिविषयञ्च सु[प्/अ/7]दर्शश्च प्रमाणव्यापारः ।

तच्च प्रापणशक्तत्वम् । न तु प्रापणमेव । प्रापणस्योत्तरज्ञानरूपत्वात् ।

तच्च प्रापणशक्तत्वम् प्राप्यादर्थादात्मलाभनिमित्तम् ।

शक्तत्वनिश्चयस्तु ---

अनुमानस्य स्वत एवार्थक्रियानिर्भासस्य च प्रत्यक्षस्य ।

प्रवर्त्तकाध्यक्षस्य तु कस्यचित् स्वत एव यन्निद्राद्यनुपद्रुतमासन्नदेशमाशङ्कितव्यञ्जकदोषं वस्तु गृह्णाति, तद् रूपसं[80]वेदनादेव सत्यार्थमवसीयते । व्यवहारव्युत्पत्तेः प्रभृतिर् हि तथाभूतस्य सततमभिनिश्चिताव्यभिचारित्वात् ।

__________नोतेस्__________

[80] सम्वे- मू- पा- ।

कस्यचित् पुनरर्थाविनाभावः परतो निश्चीयते यदविनाभावसंशयानुवर्त्तितव्यापारम् ।

यथा ---

किमेतत् प्रतिभासमानं सत्यम् ? उत न ? इति ।

यच्च ---

सामान्यसिद्धौ विशेषे संशयसन्दूषितव्यापारम् ।

यथा ---

वृक्षमात्रसिद्धौ -

किमयं धवः ? किं वा पलाशः ? इति ।

पूर्वस्मिन् सर्वात्मनि परतः प्रामाण्यम् ।

परस्मिन् पुनः सामान्येनार्थक्रियाकारि-ग्राहिणी सामान्यस्य विशेषात्मनार्थक्रियाकरणाद् विशेषनिष्ठं प्रामाण्यम् परतस्तु निश्चेतव्यम् ।

किञ्चित् पुनर्विशेषग्राहिप्रतिभासवशान् निश्चितसामान्येऽपि विशेषेऽपि प्रमाणम् ।

[81]यथा---

__________नोतेस्__________

[81] स्ह्: 17.

शिंशपाग्राहिवृक्षत्वे ।

तथा च ---

न क्षणिकत्वं विशेषो न विशेषप्रति [प्/ब्/8] भासान् निश्चितम् ।

अतस्तादृशे प्रमाणान्तरमेव प्रवर्त्तकम् ।

तथा ---

भिन्ने सहचारिणि स्पर्शादौ द्रष्टव्यम् ।

न च ---

अर्थक्रियाज्ञानादेव निश्चयः । अपितु यतः कुतश्चित् । नान्तरी(य)कदर्शनात्

। यो ऽयं सर्वात्मनि संशयः, यश्च विशेषालम्बनः । सर्वो ऽसौ प्रतिभासमानस्यात्मनो ऽध्यवसायं प्रति जनकत्वात् परः ।

तदवसायासामर्थ्ये तद्विषयविमर्शयोगात् ।

प्रतिभासनेन हि स्वविकल्पजननसमर्थेन प्रत्यक्षस्य ग्रहणमुक्तम् ।

निश्चयस्य तु निश्चयनेन व्यापारेण ।

तदेवम् ---

प्रतिभासमानो ग्राह्याकारो बाह्यो ऽर्थग्रहणव्यापारात्मकः, विमर्शेण(न?) जन्यमानेन निश्चेष्यमाणः । अभ्यासावस्थावत् समाप्तः । केवलं संशयः[82]परतो ध्वंसते । न च परं प्रत्यक्षं सत् पूर्वस्य प्रामाण्यं गृह्णाति । न वा तस्मिन्नर्थे लिङ्गम् । तन्मात्रात् संशयध्वंसनेऽन्वयाद्यनुसरणाभावात् ।

__________नोतेस्__________

[82] य- मू- पा- ।

तस्मान् न प्रत्यक्षं व्यापारो धीसंशयः ।

कथं न तद्व्यापारो ऽपरो वा ? यावता शक्यप्रापणविषयोपदर्शनं प्रमाणव्यापारः । शक्य[83]प्रापणश्च विषयः स एव यो नियतः । न च [84]नियमो नाम संशयस्य विषयः । संशयो हि जलने द्वयोः । न च चलयन्नेव नियमयति ।

__________नोतेस्__________

[83] क्यं- मू- पा- । [84] स्ह्: 18.

किं वा ---

संशयः प्रतिभासमानार्थावसाय इत्यस्य प्रयासस्य फलम् ---

[प्/अ/8] सत्यम् ।

त्रयो हि योगा विकल्पानां सम्भाव्यते(न्ते ?) । --- समुच्चयो, विकल्पो विरोधश्चेति ।

तत्रैकत्र युगपदभिसम्बध्यमानस्यानियतस्यानेकस्य स्वरूपेण भेदावधारणं स मुच्चयः । यथा ---

नीलञ्च तदुत्पलञ्चेति ---

अनेकत्रानियतैकसमुदायिभेदावधारणं विकल्पः । यथा --- भयो वा जातिर्वा । शुभं[85]वेति ब्राह्मणशब्दवाच्यम् । __________नोतेस्__________

[85] म्वे- मू- पा- ।

बाध्यवा धकभावो विरोधः । यथा ---

सर्पो रज्जुरिति तत्रायं संशयो न समुच्चयस्पर्शी । समुच्चये हि --अयमर्थः स्यात् ।

प्रतिभासमानो ऽर्थः सत्यश्चासत्यश्चेति । न वा विरोधेन प्रवृत्तः ।

न खलु सत्यत्वमपोह्यासत्यत्वं[86]विधत्ते । पारिशेष्यात् पुनर्विकल्पपक्षमाश्रयेत्-ऽस्थाणुर्वा, पुरुषो वेऽ त्यादिवत् ।

__________नोतेस्__________

[86] म्वि मू- पा- ।

तथा चा ---

प्रवर्त्तमानः सशयः पर्यायेण नियतमर्थमवस्य न शक्यप्रापणमेवावस्यति ।

तस्मात्---

न प्रमाणव्यापारोपरोधी ।

[87]जानाति च लोको यथा-ऽअयं प्रतिभासमानो ऽर्थः, कदाचित्, सत्य-एव, कदाचिदसत्य एवेऽ ति ।

__________नोतेस्__________

[87] स्ह्: 19.

अभ्यासार्थमेवं व्युत्पाद्यते । ज्ञाते ह्यर्थाविनाभावित्वनिमित्तप्रापणयोग्योपदर्शनलक्षणे प्रामाण्ये अध्यासेन भवितव्यम् ।

अध्यासात् परतो निरस्तविभ्रमाशङ्कं स्वतः प्रमाणम् ।

अन्येन ज्ञात्वा तदध्यासः ?

इति चेत् ?

न ।

प्रत्य [प्/ब्/9] क्षानुमानाभ्यामुत्तराभ्यां पूर्वज्ञानस्वभावभूतप्रामाण्यपरिच्छेदायोगात् ।

तदेवम्---

शक्यप्रापणप्रवृत्तिविषयोपदर्शनं प्रत्यक्षानुमानयोः सामान्यप्रामाण्यलक्षणम् ।

सामान्यं च व्यक्तिनिष्ठम् ।

प्रत्यक्षं चानुमानं च व्यक्तिभेदः सावधारणः, न शब्दोपमानादिः ।

तथा हि --- शब्दज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे ज्ञानं शाब्दम् । शब्दस्य लक्षणग्रहणादुत्तरकालं परोक्षेऽर्थे यदुत्पद्यते ज्ञानं तत् ऽशब्दादागतमिऽति कृत्वा शाब्दं प्रमाणम्, तच् च द्विविधम्, अपौरुषेयशब्दजनितं[88]ऽ प्रत्ययितपुरुषवाक्य[89]जञ्च । __________नोतेस्__________

[88] त मू- पा- । [89] ह्य इव मूलपाठे ।

आह च ---

ऽशब्दादुदेति यज् ज्ञानमप्रत्यक्षेऽर्थवस्तुनि ।

[90]यद[91]कर्त्तृकतो वाक्याद् यद् वा प्रत्ययितोदितात् ॥

__________नोतेस्__________

[90] स्ह्: 20. [91] तच्चा ... ... रत्नकीर्त्तिनिवन्घे पाठः ।

न ज्ञानमिदमध्यक्षं परोक्षविषयत्वतः[92]।

__________नोतेस्__________

[92] न ज्ञानमिद.... ....त्वतः ॥ --तं- सं- पं- 433 पृ-, 1590 का- ।

न (+आ) नुमानं च घटते त्रैरूप्येण विशेषतः[93]। ।

__________नोतेस्__________

[93] नऽनुमानं च.... वियोगतः । --त- सं- पं- 433 पृ-, 1490 का- ।

धर्मी धर्मविशिष्टो हि लिङ्गीत्येतत् स निश्चितम् ।

न तावदनुमानं च यावत्तद् विषयं न तत्[94]। ।[95]

__________नोतेस्__________

[94] धर्मी धर्म.... .... निश्चितम् । न तद् ॥ --त- सं- पं- 434 पृ-, 1491 का- । [95] न तावदनुमानं.... .... तद् ॥ --त- सं- पं- 434 पृ-, 1491 का- ।

इति ।

ऽयश्चात्र कल्प्यते धर्मी प्रमेयो ऽस्य स एव हि ।

न चानवधृते तस्मिन् तद्धर्मस्यावधारणा[96]। ।[97]

__________नोतेस्__________

[96] न चानवधृते.... .... धारणा ॥ --तं- सं- पं- 434 पृ-, 1492 का- । [97] यश्चात्र कल्प्यते.... ...एव हि । ... वघारणा ॥ --त- सं- पं- 434 पृ-, 1492 का- ।

प्राक् स चेत् पक्षधर्मत्वाद् गृहीतं किं ततः परम्[98]। ।

__________नोतेस्__________

[98] प्राक् स चेत् पक्ष.... .... ततः परम् ॥ --त- सं- पं- 434 पृ-, 493 का- ।

पक्षे धर्मादिभिर्ज्ञातैर् येन स्यादनुमानता[99]।

__________नोतेस्__________

[99] पक्षे धर्मादिभि.... .... मानता ॥ --त- सं- पं- 434 पृ-,1493 का- ।

अन्वयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते ।

व्यापारेण हि सर्वेषामन्वेतृत्वं प्रतीयते[100]। ।[101]

__________नोतेस्__________ [100] अन्वयो न च शब्दस्य.... .... निरूप्यते । .... प्रतीयते ॥ --त- स- पं- 434 पृ-, 1494 का- । [101] व्यापारेण हि... .... प्रतीयते ॥ --त- सं- पं- 434 पृ-, 1494 का- ।

यत्र धूमो ऽस्ति तत्रा[प्2अ/9]ग्नेरस्तित्वेनान्वयः स्फुटः[102]।

__________नोतेस्__________

[102] यत्र भूयो ऽस्ति.... ....नान्वयः स्फुटः ॥ -(म्- पाठयुक्) त- सं- पं- 435 पृ-, 1495 का- ।

नत्वेव यत्र शब्दो ऽस्ति तत्रार्थो ऽस्तीति निश्चयः[103]। ।

__________नोतेस्__________

[103] नत्वेन यत्र.... .... निश्चयः ॥ -(वं निश्चितं पाठयुक्) त- सं- पं- 345 पृ-, 1495 का- ।

न तावत् तत्र देशे ऽसौ न तत्काले च गम्यते[104]।

__________नोतेस्__________

[104] न तावत्तत्र.... .... .... गम्यते ॥ --त- सं- पं- 435 पृ-, 1496 का- ।

तस्माच्छब्द (+स्य?) लिङ्गस्य प्रमेयेणानुमागतिः[105]।

__________नोतेस्__________

[105] तस्माच्छब्द.... .... गतिः ॥ --त- सं- पं- 435 पृ-, 1496 का- ।

भवेन्नित्यविभुत्वाच्चेत् सर्वशव्देषु तत् समम्[106]।

__________नोतेस्__________

[106] भवेन्नित्यविभुत्वा.... .... समम् ॥ --त- सं- पं- 435 पृ-, 1496 का- ।

तेन सर्वत्र दृष्टत्वाद् व्यतिरेकस्य चागतिः[107]। ।

__________नोतेस्__________

[107] तेन सर्वत्र.... ....चागतिः--त- सं- पं- 43 पृ-, 1497 का- ।

सर्वशव्दैर् अशेषार्थप्रतिपत्तिः प्रसज्ज्य[108]ते[109]।

__________नोतेस्__________

[108] hya- iva mūlapāṭhe | fn 2 dieser seite ohne angabe im text ! [109] sarvaśabdairaśeṣā.... .... prasajjyate || --ta- saṃ- paṃ- 435 pṛ-, 1497 kā- |

तस्मादननुमानत्वं शाव्दे प्रत्यक्षवद् भवेत्[110]। ।

__________नोतेस्__________

[110] तस्मादननुमान.... ... भवेत् ॥ त- सं- पं- 435 पृ-, 1497 का- ।

त्रैरूप्यावहितत्वेन तादृग्विषयवर्जनात् ।

अग्निहोत्रादिवचनादकस्मज् ज्ञानजन्मनः[111]। ।[112]

__________नोतेस्__________

[111] अग्निहोत्रादि... ... जन्मनः ॥ -(तः) त- स- पं- 436 पृ-, 1499 का- । [112] त्रैरूप्यावहित.... .... वर्जनात् । .... जन्मनः ॥ --त- सं- पं- 435 पृ-, 1497 का- ।

तत्प्रमाणत्वमप्यस्य निराकर्त्तुं न पार्यते[113]। ।

__________नोतेस्__________

[113] तत्प्रमाणत्व.... .... पार्यते ॥ त- सं- पं- 436 पृ-, 1499 का- ।

इति ।

[114]परोक्षार्थसादृश्यपरिच्छेदस्तूपमानम् । तच्च द्विविधमेव ।

__________नोतेस्__________

[114] स्ह्: 21.

सादृश्यात्मकम् ज्ञानात्मकञ्च । तदत्र परिदृश्यमानगवयगतसादृश्यं वस्तुभूतम् ।

सादृश्यस्य च[115]वस्तुत्वं न शक्यमपवादितुम् ।

__________नोतेस्__________

[115] न इव मूलपाठे ।

भूयो ऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य तत् ।

तस्माद् यत् स्मर्यते तत् स्यात् सादृश्येन विशेषितम् ।

प्रमेयमुपमानस्य साद्रश्यं वा तदाश्रितम्[116]।[117]

__________नोतेस्__________

[116] तस्माद् यत् स्मर्यते... ... विशेषितम् । ... श्रितम् ॥ --त- सं- पं- 819 पृ-, श्लो- व- षा- 444 (तदन्वितम् पाठयुक्) [117] प्रमेयमुपमानस्य.... ...श्रितम् ॥ -श्लो- वा- प- 444; त- सं- पं- 819 पृ-, 849 पृ-, (तदन्वितम् पाठयुक्)

गां दृष्ट्वायमरण्यान्यां गवयं वीक्षते यदा ।

भूयो ऽवयवसामान्यभाजं वर्त्तुलकण्ठ[118]कम्[119]। ।[120]

__________नोतेस्__________

[118] ण्ट- इव मूलपाठे । [119] गां दृष्ट्वाय ... ....यदा । ... कण्टकम् ॥ -त- सं- पृ- 444 पृ-, 152 का- । [120] भूयो ऽवयव.... .... कण्ठकम् ॥ -त- सं- पं- 444 पृ-, 1528 का- ।

तदास्य गवये ज्ञातरूपमात्राववोधकम् ।

प्रत्यक्षमेव यच्चापि विशेषणविकल्पकम्[121] । ।[122]

__________नोतेस्__________

[121] तदास्य गवयेऽज्ञान... .... बोधकम् । .... कल्पकम् ॥ -त- स- पं- 444 पृ-, 1529 का- । [122] प्रत्यक्षमेव पञ्चापि.... विकल्पकम् ॥ --त- सं- पं- 444 पृ-, 1529 पृ- ।

गवा सदृशरूपो ऽयं पशुरित्येतदी [प्2ब्/1/9] दृशम्[123]।

__________नोतेस्__________

[123] गवा सदृश .... .... दीदृशम् ॥ --त- सं- प- 444 पृ-, 1530 का- ।

अक्षव्यापारसद्भावे जातिः प्रत्यक्षमिष्यते[124]।

__________नोतेस्__________

[124] अक्षव्यापारसद्भावे... ... मिष्यते । त (त्त्व) स (ङ्ग्रह) प (ञ्जिका) 4445 पृ-, 1529 का- ।

तत्र यद्यपि गां स्मृत्वा तज्ज्ञानमुपजायते ।

सन्निधेर्गवयस्थत्वाद् भवेदिन्द्रियगोचरः[125]।[126]

__________नोतेस्__________

[125] तत्र यद्यपि गां... .... जायते । ... गोचरः ॥ त- सं- पं- 444 पृ-, 1541 का- । [126] सन्निधे.... .... .... गोचरः ॥ --त- सं- पं- 444 पृ-, 1531 का- ।

सामान्यं च द्विसम्बद्धं प्रत्येकं च समाप्यते ।

प्रतियोगिन्यदृष्टेऽपि यस्मात्तदुपलभ्यते[127]। ।[128]

__________नोतेस्__________

[127] प्रतियोगिन्य.... .... लम्यते ॥ --त- सं- पं- 445 पृ-, 1532 का- । [128] सामान्यं च द्विसम्बद्ध.... समाप्यते । .... लभ्यते ॥ -(ऽन्यवद्धि सादृश्यंऽपाठयुक्) त- सं- पं- 445 पृ-, 1532 का- ।

प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्ये ग[129]वि च स्मृते ।

__________नोतेस्__________

[129] व इव मूलपाठे ।

विशिष्टस्यान्यतो ऽसिद्धेरुपमायाः प्रमाणता[130] । ।[131]

__________नोतेस्__________

[130] प्रत्यक्षेणावबुद्धे.... .... स्मृते । .... प्रमाणता ॥ --त- सं- पं- 446 पृ-, 1526 का- । [131] विशिष्टस्यान्यतो... ... प्रमाणता । --त- सं- पं- 446 पृ-, 1536 का- ।

प्रत्यक्षेऽपि यथा देशे स्मर्यमाणे च पावके ।

विशिष्टविषयत्वेन नानुमानाप्रमाणता[132]।[133]

__________नोतेस्__________

[132] प्रत्यक्षेऽपि यथा.... .... पावके । .... प्रमाणता ॥ --त- सं- पं- 446 पृ-, 1537 का- । [133] विशिष्टविषयत्वेन.... ....प्रमाणता ॥ --त- सं- पं- 446 पृ-, 1537 का- ।

[134]नहि प्रत्यक्षताप्यस्य विदूरस्योपपद्यते ।

__________नोतेस्__________

[134] स्ह्: 22.

इन्द्रियार्थाभिसम्बन्धव्यापारविरहात् तथा[135]।[136]

__________नोतेस्__________

[135] इन्द्रियार्थाभि.... .... .... तथा ॥ त- स- पं- 446 पृ-, 1538 का- । [136] न हि प्रत्यक्षता.... .... .... पद्यते । .... तथा ॥ --त- सं- पं- 446 पृ-, 1538 का- ।

त्रैरूप्यानुपपत्तेश्च न तस्याप्यनुमानता ।

पक्षधर्मादिनैवात्र कथञ्चिदपि युज्यते[137]। ।[138]

__________नोतेस्__________

[137] त्रैरूप्यानुप.... ....प्रमाणता । .... युज्यते ॥ --त- सं- पं- 436 पृ-, 1539 का- । [138] पक्षधर्मादि.... .... युज्यते । --त- सं- पं- 446 पृ-, 1539 का- ।

प्राक् प्रमेयस्य सादृश्यं तद्धर्मत्वेन गृह्यते ।

गवये गृह्यमाणं च न गवामनुमापकम्[139]। ।[140]

__________नोतेस्__________

[139] गबये गृह्य.... .... मापकम् ॥ --त- सं- पं- 443 पृ-,1540 का- । [140] प्राक् प्रमेयस्य.... .... गृह्यते । .... मापकम् ॥ --त- सं- पं- 446 पृ-, 1540 का- ।

प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वात् गोगतस्य न मानता[141]।

__________नोतेस्__________

[141] प्रतिज्ञार्थैकदेश.... ....लिङ्गता । --त- सं- पं- 447 पृ-, 1541 का- ।

गव (यश्चाप्यसम्बन्धान्न गोलिङ्गत्वमृच्छति[142]। ।

__________नोतेस्__________

[142] गवय.... .... .... मृच्छति ॥ -त- सं- पं- 447 पृ-, 1541 का- ।

[नचा[143]]) प्रमाणं तज्ज्ञानमज्ञानार्थप्रकाशनात्[144]। ।

__________नोतेस्__________

[143] ना- मू- पा- । [144] न चाप्र.... .... .... नात् ॥ -तं- सं- पं- 447 पृ-, 1542 का- ।

गवयालोकनात् पूर्वं तत्सादृश्यानवग्रहात्[145]। ।

__________नोतेस्__________

[145] गवयालोक... .... .... ग्रहाद् ॥ -त- सं- पं- 447 पृ-, 1542 का- ।

इति ।

(प्रसिद्धसाधर्म्य (-आत् ?) संज्ञासंज्ञिसम्बन्धस्य साधन)[146]मुपमानमिति प्रसिद्धेन गवा साधर्म्यं सादृश्यलक्षणं यस्य स प्रसिद्धसाधर्म्यो गवयः ।

__________नोतेस्__________

[146] मूलेऽपाठ्यमपि यथाकथञ्चित् पठितम् ।

तस्मा [प्2अ/2/8] (दिति)[147]ल्यब्लोपे पञ्चमी । तमेव हेतुं कृत्य (त्वा?) साध्यो यः संज्ञासंज्ञिसम्बन्धः । तस्य साधनं सिद्धिर्या प्रतिपत्तिः सोपमानमिति । अनेनैतदुक्तं भवतिः ---

__________नोतेस्__________

[147] मूलेऽपाठ्यमपि यथाकथञ्चित् पठितम् ।

"गौरिव गवयऽ इ[148](ति वृद्धस्या[149]) ऽऽदेशवाक्यश्रवणात् अनेन गवा सदृशे प्राणिनि परोक्षेऽविशेषतो गवयसम्बन्धो येन प्रथमं प्रतिपन्नः स्यात् ।

__________नोतेस्__________

[148] मूलेऽपाठ्यमपि यथाकथञ्चित् पठितम् । [149] मूलेऽपाठ्यमपि यथाकथञ्चित् पठितम् ।

पश्चादरण्यं गत्वा गवयदर्शना (द् वृद्धाति)[150]देशवाक्यं स्मृत्वा च एवं प्रतिपद्यतेः ---

__________नोतेस्__________

[150] इदमप्यपाठ्यं कथञ्चित् पठितम् ।

ऽअयमेव स प्राणी गवयशब्दवाच्यः यो मया पूर्वमविशेषतो गवयसंज्ञकः प्रतिपन्नऽ इति ।

[151]पूर्वं ह्यविशेषतः संज्ञासम्बन्धप्रतिपत्तिरा[152]सीत् । इदानीं तया व्यक्तिविशेषविषयनिष्ठा संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिः[153]प्रजायते ।

__________नोतेस्__________

[151] स्ह्: 23. [152] शो- - मू- पा- । [153] पत्तित---मू- पा- ।

सोपमानं प्रमाणान्तरम् ।

अन्ये पुनरमुमेवार्थमाहुः ---

आगमाहितसंस्कारस्मृत्यपेक्षात् साधर्म्यज्ञानात् समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमानम् । ऽगौरिव गवयऽ इत्यतिदेशवाक्यमागमः । तेनाहितो ज्ञानजो ज्ञानहेतुश्चेत्येवंलक्षणो यः संस्काराख्यो गुणः, ततो यातिदेशवाक्यात् स्मृतिरुपजायते, अरण्ये गवयदर्शनात्, तामपेक्षते यत्, साधर्म्यज्ञानं तत्, तथोक्तम् । समाख्या = संज्ञाशब्द इतियावत् । तस्याः[154]सहार्थन यः सम्बन्ध[155]स्तस्य प्रतिपत्तिरुपमानम् ।

__________नोतेस्__________

[154] स्या - - मू- पा- । [155] ऽधःस्त---मू- पा- ।

आह च ---

श्रुता[प्2ब्/2/8]तिदेशवाक्यस्य समानार्थोपलम्भने ।

संज्ञासम्बन्ध (+योः?) ज्ञानमुपमा कैश्चिद् इष्यते[156]। ।[157]

__________नोतेस्__________

[156] श्रुतातिदेश... .... .... लभ्यते । ....इष्यते ॥ -त- सं- पं- 451 पृ-, 1563 का- । [157] संज्ञा... ... ....इष्यते -त- सं- पं- 451 पृ-, 1563 का- ।

इति ।

दृष्टो श्रुतो वार्थो ऽन्यथा नोपपद्यतऽ इत्यदृष्टकल्पनार्थापत्तिः ।

प्रमाणषट्कविज्ञातो यत्रार्थो नान्यथा भवन् ।

अदृष्टं कल्पयेदन्यं सार्थापत्तिरुदाहृता[158]। ।[159]

__________नोतेस्__________

[158] अदृष्टं कल्पयेदन्यं... .... रुदाहृता ॥ त- स- पं- 456 पृ-, 1587 का- । [159] प्रमाणषट्कवि.... .... भवन् । .... हृता । । -त- सं- पं- 456 पृ-, 1587 का- ।

तत्र प्रत्यक्षतो ज्ञाताद् दाहाद् दहनशक्तता ।

वह्नेरनुमिता [त्सूर्ये मानात्] तच्छक्तियोगिता[160]। ।[161]

__________नोतेस्__________

[160] तत्र प्रत्यक्षतो.... .... शक्तता । योगिता ॥ --त- सं- पं- 457 पृ-, 1588 का- । [161] बह्वेरनुमिता (त्सूर्ये).... .... योगिता ॥ --त- सं- पं- 457 पृ-, 1588 का- ।

शक्तयः सर्वभावानां कार्यार्थापत्तिसाधनाः ॥

अपूर्वास्ताश्च गम्यन्ते सम्बन्धग्रहणाद् ऋते[162]। ।[163]

__________नोतेस्__________

[162] अपूर्वास्ताश्च गम्यन्ते... .... दृते ॥ --त- स- पं- 457 पृ-, 1589 का- । [163] शक्तयः सर्वभावानां.... ....साधनाः ॥ .... दृते ॥ --त- सं- पं- 457 पृ-, 1589 का- । 620 पृष्ठे च । (पूर्वार्धमात्रम्) 751 पृ-, 2840 का- ॥ 813 पृष्ठेऽपि ।

[164]नचासां पूर्वसम्बन्धो न चान्यो गृह्यतेऽधुना।

__________नोतेस्__________

[164] स्ह्: 24.

कार्यैः सह यतः स्यातां पक्षधर्मान्वयाविह[165]। ।[166]

__________नोतेस्__________

[165] कार्यैः सह यतः.... ....विह ॥ --त- स- पं- 457 पृ-, 1560 का- । [166] न चासां पूर्व.... ....ऽधुना । ....विह ॥ --तं- सं- पं- 457 पृ-, 1590 का- ।

श्रोत्रादिशक्तिपक्षे वा यावान् हेतुः[167]प्रयुज्यते ।

__________नोतेस्__________

[167] ऽस्या इति लिखित्वा छिन्नम् मूलपाठे । सर्वो ऽसावाश्रयासिद्धो धर्मासिद्धः प्रयुज्यते ॥[168][169] __________नोतेस्__________

[168] श्रोत्रादिशक्तिपक्षे... .... युज्यते । ....प्रयुज्यते । --त- सं- पं- 457 पृ-, 1561 का- । [169] सर्वो ऽसावाश्रया.... .... प्रयुज्यते --त- सं- पं- 457 पृ-, 1591 का- ।

ऽपीनो दिवा न भुङ्क्ते चेत्येवमादिवचःश्रुतौ ॥

रात्रिभोजनविज्ञानं श्रुतार्थापत्तिरुच्यते[170] । ।[171]

__________नोतेस्__________

[170] पीनो दिवा न.... .... श्रुतौ । .... रुच्यते ॥ --त- सं- पं- 457 पृ-, 1495 का- । [171] रात्रिभोजनविज्ञानं.... ....रुच्यते --त- सं- पं- 457 पृ-, 1592 का- ।

न रात्र्यादिपदार्थश्च दिवावाक्येऽवगम्यते ।

न दिवादिप[172]दार्थानां संसर्गो रात्रिभोजनम्[173]। ।[174]

__________नोतेस्__________

[172] ऽष्ठऽइति लिखित्वा छिन्नमस्ति मूलपाठे । [173] न दिवादि.... .... भोजनम् ॥ --त- सं- पं- 458 पृ-, 1593 का- । [174] न रात्र्यादि.... .... .... गम्यते । ....भोजनम् ॥ --त- सं- पं- 458 पृ-, 1593 का- ।

न भेदो येन तद्वाह्यं तस्य स्यात् प्रतिपादकम् ।

अन्यार्थव्यापृ[175]तत्वाच्च न द्वितीयार्थकल्पना[176]। ।[177]

__________नोतेस्__________

[175] ऽदिऽमू- पा- । [176] अन्यार्थव्यापृतत्वा... .... कल्पना ॥ --त- स- पं- 458 पृ-, 1594 का- । [177] न भेदो येन.... .... पादिकम् । .... कल्पना ॥ --त- सं- पं- 458 पृ-, 1594 का- ।

तस्माद् वाक्यान्तरेणायं बुद्धिस्थेन प्रतीयते ।

तेनानागमिकत्वेऽपि यत्तद् वाक्यं प्रतीयते[178]। ।[179]

__________नोतेस्__________

[178] तस्माद् वाक्या.... ....प्रतीयते । ....प्रतीयते ॥ --त- सं- पं- 458 पृ-, 1595 का- । [179] तेनानागमिक.... .... प्रतीयते । ....त- सं- पं- 458 पृ-, 1595 का- ।

प्रमाणं तस्य वक्तव्यं प्रत्यक्षादिषु यद् भवेत्[180]।

__________नोतेस्__________

[180] प्रमाणं तस्य.... ...यद् भवेद् ॥ --त- सं- पं- 158 पृ-, 1596 का- ।

नत्वन्नुचारि [प्2अ/3/7] ते वाक्ये प्रत्यक्षं तावदिष्यते[181]। ।

__________नोतेस्__________

[181] न त्वनुच्चारिते.... ....दिष्यते ॥ --त- सं- पं-, 458 पृ-, 1596 का- ।

नानुमानं नहीदं हि दृष्टं तेन सह क्वचित्[182] ।

__________नोतेस्__________

[182] नानुमानं न हीदं.... .... क्वचित् । --त- सं- पं- 458 पृ-, 1597 का- ।

यदि त्वनुपलब्धेऽपि सम्बन्धे लिङ्गमिष्यते ॥

तदुच्चारणमात्रेण सर्ववाक्यमतिर्भवेत्[183]।[184]

__________नोतेस्__________

[183] तदुच्चारण.... .... भवेत् ॥ --त- सं- पं- 438 पृ-, 1598 का- । [184] यदित्वनुपलव्धे .... मिष्यते । र्भवेत् ॥ --त- सं- पं- 458 पृ-, 1597 का- ।

सम्बन्धरहित्वेन नान्यतस्तद् विशिष्यते ।

गवयोपमिता या गौस्तज्ज्ञानग्राह्यशक्तता[185]। ।[186]

__________नोतेस्__________

[185] गबयो .... ... .... शक्ता ॥ --त- सं- पं- 459 पृ-, 1699 का- । [186] सम्वन्धरहितत्वेन.... .... शिष्यते । .... शक्ता --त- सं- पं- 458 पृ-, 1598 का- ।

उपमावलसम्भूतसामर्थ्ये न प्रतीयते ।

अभिधा नान्यथा सिद्ध्येदिति वाचकशक्तताम्[187]।[188]

__________नोतेस्__________

[187] अभिधानान्यथा.... ....शक्तताम्। । --त- स- पं- 459 पृ-, 1600 का- । [188] उपमाबल.... .... .... प्रतीयते । ... शक्तताम् ॥ त- स- पं- 459 पृ-, 1599 का- ।

अर्थापत्त्यावगम्यैव तदनन्यगतेः पुनः। ।

[189]अर्थापत्त्यन्तरेणैव शब्दनित्यत्वनिश्चयः[190][191]।

__________नोतेस्__________

[189] स्ह्: 25. [190] अर्थापत्त्यावगम्यैव.... .... पुनः । .... निश्चयः ॥ -त- सं- पं- 459 पृ-, 1600 का- । [191] अर्थापत्त्यन्तरेणैव ........ निश्चयः। । --त- सं- प- 459 पृ-, 1601 का- ।

अनित्यो हि न सङ्केतव्यवहारानुवृत्तिभाग्[192]। ।

__________नोतेस्__________

[192] अनित्यो हि न... ... भाग् ॥ -त- स- पं- 459 पृ-, 1601 का- ।

इति ।

"प्रमाणाभावनिर्णीतचैत्राभावविशेषितात् ।

गेहाच्चैत्रबहिर्भावसिद्धिर्या त्विह वर्णिता[193]। ।[194]

__________नोतेस्__________

[193] गेहाच्चैत्र.... ... बर्णिता। -त- सं- पं-, 460 पृ-, 1602 का- । [194] प्रमाणाभाव.... ....विशेषितात् । .... वर्णिता। । -त- सं- पं- 460 पृ-; 1602 का- ।

तामभावोत्थितामन्यामर्थापत्तिमुदाहरेत् ।

पक्षधर्माद्यनङ्गत्वाद् भिन्नैषाप्यनुमानतः[195]। ।[196]

__________नोतेस्__________

[195] तामभावो.... .... ....हरेत् । .... नुमानतः। । -त- सं- पं- 460 पृ-, 1603 का- । [196] पक्षधर्माद्य.... ....नुमानतः । -त- सं- पं- 460 पृ-, 1303 का-

बहिर्देशविशिष्टेऽर्थे देशे वा तद् विशेषिते !

प्रमेये यो गृहाभावः पक्षधर्मस्त्वसौ कथम्[197]? ॥[198]

__________नोतेस्__________

[197] प्रमेये यो गृहाभावः.... .... कथम्। । -त- सं- पं- 460 पृ-, 1604 का- । [198] बहिर्देशविशि.... ....ते । ....किम्। । -त- सं- पं- 460 पृ-, 1604 का- ।

जीवतश्च गृहाभावः पक्षधर्मो न[199]कल्प्यते ।

__________नोतेस्__________

[199] ऽन विक-ऽमू- पा- ।

तत्संवित्तिबहिर्भावं न चाबुद्ध्वोप[200]जायते[201]।[202]

__________नोतेस्__________

[200] ऽजायऽइति द्विवारं लिखितं मूलपाठे । [201] जीवतश्च गृहाभाब.... कल्प्यते । .... जायते। । -त- सं- पं- 460 पृ-, 1605 का- । [202] तत्संवित्ति.... .... जायते ॥ -त- सं- पं- 460 पृ-, 1605 का- ।

गेहाभावस्तु यः शुद्धो विद्यमानत्ववर्जितः ।

स मृतेष्वपि दृष्टत्वाद् बहिर्वित्तेर्न साधकः[203]। ।[204]

__________नोतेस्__________

[203] गेहाभावस्तु .... ...वर्णितः- । ... साघकः ॥ त- सं- पं- 460 पृ-, 1606 का- । श्लो- वा- । [204] स मृतेष्वपि........ साधकः । -त- सं- पं- 460 पृ-, 1606 का- ।

यत्र चतसृभिः शक्तिरेव प्रमीयते । एकया शब्दनित्यत्वम्, अपरया बहि (---:?) स्थितं द्रव्यमेवेति पिण्डार्थः ।

प्रमाण [प्2ब्/3/7] पञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते ।

वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता[205] । ।[206]

__________नोतेस्__________

[205] प्रमाणपञ्चकं.... .... जायते । .... प्रमाणता । । --श्लो- वा- अभाव, 1, 2, 11; हे- वि- टी- अर्चटेनोद्धृतम् 200 पृ-, ।; त- सं- पं- 470 पृ-, 1648 का- ॥

[206] वस्तुसत्ताव.... ....प्रमाणता ॥ -श्लो- वा- अभाव, 1,2,11 । । -त- सं- पं- 470 पृ-, 1648 का- ।

इह सर्वमेव वस्तु सदसद्रूपेण द्व्यात्मकमिति ।

"प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव इष्यते ।

सात्मनः परिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि[207] । ।[208]

__________नोतेस्__________

[207] प्रत्यक्षादेरनु.... .... इष्यते । ....वस्तुनि ॥ --श्लो- वा- अभाव- 1, 2, 11; हे- वि- टी- अर्चटेन उद्धृतम् 190 पृ- ॥ त- सं- पं- 471 पृ-, 1649 का- । [208] सात्मनः परि.... ....वस्तुनि । । -श्लो- वा- अभाव-, 1, 2, 11, अर्चटेन ऽपि 190 पृ-, उद्धृतम्, त- सं- पं- 471 पृ-, 1649 का- /473 पृ- अपि ।

प्रमाभावात्तु वस्तूनामभावः सम्प्रतीयते ।

चतुर्धा च विभिन्नो ऽसौ प्राग[209]भावादिभेदतः[210] । ।[211]

__________नोतेस्__________

[209] प्राग्भा- मू- पा- । [210] चतुर्द्धा च विभिन्नो ऽसौ भेदतः । -त- सं- पं- 401 पृ-, 1650 का- । [211] प्रमाभावात्तु.... .... तीयते । .... भेदतः । । -त- सं- पं- 481 पृ-, 1650 का- ।

[212]क्शीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स कथ्यते ।

__________नोतेस्__________

[212] स्ह्: 26.

नास्तिता पयसो दघ्नि प्रघ्वंसाभाव लक्षणम्[213] । ।

__________नोतेस्__________

[213] क्षीरे दध्यादि.... .... कथ्यते । .... लक्षणम् ॥ -श्लो- वा- 473 । -त- स- पं- 292 पृ- । त- सं- पं- 471 पृ-, 16451 का- ।

गवि यो ऽश्वाद्यभावस्तु सो ऽन्यो ऽन्याभाव उच्यते ।

पररूपं न तस्यास्ति नास्ति ते नात्मना ततः[214] । ।[215]

__________नोतेस्__________

[214] गवि यो ऽश्वा ........ उच्यते । .... ततः ॥ त- सं- पं- 292 पृ- । त- सं- पं- 471 पृ-, 1652 का- । श्लो- वा- पं- 473 । [215] पररूपं न.... .... ....ततः ॥ -त- सं- पं- 471 पृ-, 1652 का- ।

शिरसो ऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः ।

शशशृङ्गादिरूपेण सो ऽत्यन्ताभाव उच्यते[216]। ।[217]

__________नोतेस्__________

[216] शशशृङ्गादिरूपेण.... .... उच्यते ॥ -त- सं- पं- 292 पृ- ।, -त- सं- पं- 481 पृ-, 1653 का- । [217] शिरसो ऽवयवा.... ....वर्जिताः । ....उच्यते -त- सं- पं- 392 पृ-; -त- सं- पं- 472 पृ-, 1652 का- ।

न च स्याद् व्यवहारो ऽयं कारणादिविभागतः ।

प्रागाभावादिभेदेन नाभावो विद्यते यदि[218] । ।[219]

__________नोतेस्__________

[218] न च स्याद्.... .... भागतः । .... यदि ॥ --त- सं- पं-, 482 पृ-, 1654 का- । [219] प्रागभावादि.... ....यदि ॥ --त- सं- पं-, 472 पृ-, 1654 का- ।

न चावस्तुन एते स्युर्भेदास्तेनास्य वस्तुता ।

कार्यादीनामभावः को भावो यः कारणादि नः[220]। ।[221]

__________नोतेस्__________

[220] न चावस्तुन.... .... .... वस्तुता । ....तः । । श्लो- वा अभाव, 18; त- सं- पं- 292 पृ-, हे- वि- टी- अर्चटेनोद्धृतम् 188 पृ-, त- सं- पं- 472 पृ-, 1655 का- । [221] कार्यादीनामभावः.... .... नः ॥ -त- सं- पं- 472 पृ-, 1655 का- ।

यद्वानुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यो (?) यतस्त्वयम् ।

तस्माद् गवादिवद् वस्तु प्रमेयत्वाच्च गम्यताम्[222]। ।

__________नोतेस्__________

[222] तस्माद् भावादि... ...गम्यताम् ॥ -त- सं- पं- 472 पृ-, 1656 का- ।

एतदयुक्तम् । भिन्नविषयत्वात् । लक्षण[223]भेदाद्धि भवन्तः प्रमाणानां नानात्वं प्रतिपन्नाः । वयं पुनर् द्वैविध्यात् प्रमेयस्य प्रमाणद्वैविध्यमवबुद्ध्यामहे ।

__________नोतेस्__________

[223] ऽणेऽलिखित्वा एऽमात्रा छिन्ना मूलपाठ ।

तद् यदि लक्षणभेदान् नानात्वम् । षोढा न स्यात् प्रौढानाम् अपि प्रमाणाभ्यां [प्2अ/4 6] व्यवस्था । आद्यमध्यान्ततया सम्मतस्वभावेषु भावेषु प्रथमं दृष्ट्बा द्वितीयदर्शनादाद्यम्; प्रथमान्तयोर् विलोकनान् मध्यम् ; प्रथमम् अध्ययोरवधारणादनन्तरं तृतीयदर्शनाद् अन्त्यव्यवस्था । एष्वपि च यत ज्ञानमुत्पद्यते, तत्राप्येवमभिधातुंशक्यतेः---

"तत्रापूर्वार्थविज्ञानं निश्चितं बाधवर्त्तितम् ।

अदृष्टं कारणारब्धं प्रमाणं लोकसम्मतं[224] । ।[225]

__________नोतेस्__________

[224] अदृष्टं कारणारब्धं... ... संमतम् ॥ प्र- वा- भा- 21 पृ- । [225] तत्रापूर्वार्थ.... .... वर्त्तितम् । .. सम्मतम् ॥ -प्र- वा- भा- 21 पृ- ।

उक्तञ्च--- युक्तिमता ।---

[226]"दृश्यात् परोक्षे सादृश्य-धीः प्रमाणान्तरं यदि ।

__________नोतेस्__________

[226] स्ह्: 27.

वैधर्म्यमतिरप्येवं प्रमाणं किं न सप्तमम्?"

तस्मा ... ... लक्षणभेदग्रहः । प्रमेयभेदे तात्पर्ये ... ... ... ...।

अर्थक्रियार्थिनां हि व्यवहर्तृणाम् उपयुज्यमाने न मानेन प्रवृत्तिविषयःशक्यप्रापणो नियतो ऽर्थक्रियासमर्थः प्रत्यक्षो ऽप्रत्यक्षश्च प्रमातव्यो विषयः । ततश्च प्रत्ययितप्रदिष्टात् कर्तृविधुरिताच्च वाक्यात् त्रिप्रमाणकशक्तिलक्षणसम्बन्धाद् बृद्धान्तरेण सामान्यात्मना ।

प्रतिपद्यमानः परोक्षो ऽर्थः त्रिरूपलिङ्गप्रत्यक्षो विषये स[227]त्यमन्तर्भवति ।

__________नोतेस्__________

[227] स + त्यमध्येऽप्रऽलिखित्वा छिन्नमिव मूलपाठे ।

परम्, कर्त्तुराप्तत्वमकर्तृकत्वं त्रिप्रमाणकशक्तिलक्षणसम्बन्धश्च तीर्थसार्थप्रार्थनासहस्राणामप्यविषयः ।

तथा हि ---

आप्त (प्2ब् 4/6) त्वं दुर्वधानम् । नावधानार्हञ्चाकर्त्तृकत्वम् ।

सकर्त्तृकत्वसाधनसम्भवात् । ऽशक्तिवादमयो ... ... ... च कार्यमर्जयितुम् ऊर्जस्वी यः कश्चिद्भावऽ इति प्रतिपादयिष्यते । इत्येवम् आप्तत्वादिविशेषणगणो गुणिभिरवगणिते यथायथमर्थैर् अनान्तरीयकशब्दराशिरवशिष्यते ।

तस्मात् -- तदुत्थः प्रत्ययः प्रतिभाज्ञानवद्यौक्तप्रत्यवमर्शस्वभावन्न भ्रश्यति । तद् उपदर्शितो ऽप्यर्थो भावाभावयोरनिय-(+त?) त्वादशक्यप्रापणो न प्रीणाति व्यवहर्त्तॄन् ।

उपमानस्यापि विषयः परोक्षस्य गोः सादृश्यम्, तदुपाधिर्वा गौः । उभयथापि पूर्वप्रत्यक्षदृष्टस्य गोः सादृश्यं विशेष्यं, विशेषणं वा नार्थक्रियासमर्थो विषयः, सामान्यस्य दूषयिष्यमाणत्वात् । कामिन्याः[228] __________नोतेस्__________

[228] ऽण्याःऽ- मू- पा- । षण्ढरूपवैरूप्यवत् ।[229]पाकाद्य[230]र्थक्रियार्थिनां न प्रार्थनीयः । __________नोतेस्__________

[229] अत्रऽक्तऽलिखित्वा छिन्नम् । [230] अत्रऽर्थऽलिखित्वा छिन्नम् ।

ततश्च सो ऽपि न प्रवृत्तिविषयभेदः सन् प्रमाणमेदमुपकल्प्यति वैलक्षण्या[231]दिज्ञानवत् ।

__________नोतेस्__________

[231] ऽणा- मू- पा- ।

[232]नैयायिकोपमानं तु ---

__________नोतेस्__________

[232] स्ह्: 28.

स्वभावहेतावन्तर्याति । तथा हि -- ऽयः शब्दो यत्र वृद्धैः प्रयुज्यते सो ऽसति वृत्त्य[233]न्तरे तस्य वाचकः । यथा-गोशब्दो गोरर्थस्य । [प्2अ 5/5]

__________नोतेस्__________

[233] वृत्यान्तर- मू- पा- ।

प्रयुज्यते चै[234]ष गवयशब्दो गोसदृशे प्राणिनीति तस्यैव वाचक इति ज्ञानमनुमानमेव ।

__________नोतेस्__________

[234] ऽवैषऽ- मू- पा- ।

षट्प्रकाराप्यर्थापत्तिः सम्बन्धमनादृत्य प्रतिपाद्यानुबन्ध[235]नीति वर्णितम् । कथं चासम्बद्धो ऽर्थो ऽर्थापत्त्या बोद्धव्य इति लब्धवर्णैरैवसुचिरं चिन्तनीयम् ।

__________नोतेस्__________

[235] ऽधऽ- मू- पा- ।

पीनो देवदत्तो ऽकृतरसायनो दिवा न भुङ्क्ते --इति वाक्यं विवक्षायां[236]

__________नोतेस्__________

[236] ऽया- मू- पा- ।

जायते, सा च क्षपाभक्षणविवक्षासध्रीचीना सती पीनादिवाक्यं प्रकल्पयति करणगणप्रेरणया ।

अन्यथा --- ऽपीनो ऽकृतरसायनो दिवेति पदद्वयमनादेयं स्वात् । स्वसन्ताने चैष विवर्त्तो व्युत्पत्तिसमये सम्प्रधारितः । --- अतः, शब्दाद् विवक्षाविशेषानुमितौ ऽनक्तं ऽभुङ्क्तऽ इति वाक्यान्तरे स्थिरमेव विकल्पबुद्धिस्थमर्थान्तरं प्रथयदास्ते ।

प्रयोगदर्शनाभ्यासात् स्वयमप्येवं व्यवच्छेदप्रतीतिर्भवतीति न्यायात् ।

एतेन --- अन्वयवाक्याद् व्यतिरेकवर्णनं व्याख्यातम् ।

तेन ---

"सामर्थ्यमिच्छतः कीत्तेर्नष्टं द्वित्वावधारणम् ।"

इत्यनवधारणाद् गलितम् ।

एवम् ---

[237]जीवन् गृहऽ--- इति पदद्वयोपादानात् ऽजीवन् देवदत्तो गृहे नास्तीऽ ति विवृतम् ।

__________नोतेस्__________

[237] स्ह्: 29.

शेषाप्रशक्त्त्यादौ विवादः ।

अभावः पुनारनुपलबधिः । तद्भावभावानुपल [प्2ब् 5/5]

ब्धीप्रभवाभाव (?) साधनेनानुमानमनन्वयादित्यादिनापि युक्तानुपलब्धीतरकर्चचिते व्यवहारसाधनादनुमानम् इति ।

तदेवम् ---

समर्थनियतशक्यप्रापणप्रमेय --- प्रतिबन्धमात्रेण प्रामाण्यमात्रमत्रव्याप्तम् । तद्भेदेन च तद्भेदः । ततो यः प्रत्ययः समर्थनियतशक्यप्रापणप्रमेयप्रतिबद्धो न भवति, न स प्रमाणम् ।

तद् यथा । --- शरदिन्दुकुन्दकमनीयकान्तौ कम्बुबिम्बे जाम्बूनदद्रवदिग्धद्रव्यप्रतिस्पर्द्धी पीतप्रतिभासप्रत्ययः । न भवन्ति च विवादाध्यासिताः[238] __________नोतेस्__________

[238] ऽतःऽ- मू- पा- ।

समर्थनियतशक्यप्रापणप्रमेयप्रतिबद्धाः शब्दोपमाना[239]

__________नोतेस्__________

[239] ऽनो ऽर्था- मू- पा- ।

ऽर्थापत्तिप्रत्ययाः ।

न चायं व्यापकानुपलव्धो (!) हेतुः ।

पूर्वप्रतिबन्धप्रति[240]पादितप्रमाणवृत्त्यासिद्धाध्यासितः । नापि प्रचण्डनक्तञ्चरचक्र-चक्रने (?)वानैकान्तिकत्वेनाक्रान्तपौरुषः ।

__________नोतेस्__________

[240] ऽप्रदिऽ- मू- पा- ।

प्रामाण्यस्य प्रमेयसम्बद्धत्वं व्यापकमन्वयव्यतिरेकाभ्यां निर्णीतम् । अतस् तदधीनं तद्द्वयात्मकत्वं शङ्क्येत ? नापि विरुद्धतया सार्धमयमर्हरूपो (?) वस्तुम् । सपक्षे वीक्षणात् ।

ननु भवानर्हति द्रव्यदेशी यो विद्यावैदग्घ्यप्रसादः !

ऽशाब्दोपमानादि न प्रमाणमिऽति चार्वाकचर्वितमेवार्चिष्मता चर्वितम् !

इदं तु निरोधबोधसर्वस्वम् । स्वप्रत्यक्षो ऽर्थः सम्बन्धाद [प्2अ/4 6]

न्यस्यात्मस्वस्वानुबन्धिना स्वभावेन प्रमेयतामलमात्मसात कर्त्तुम् ।

[241]सकलकालकलाकलापव्यापिना च स्वभावेन सम्बन्धावबोधः कार्त्स्न्यं[242]च देशानामधिगम्य प्रसञ्जमानो मनोरथानामप्यविषयः ।

__________नोतेस्__________

[241] स्ह्: 30. [242] ऽत्स्न्यं, - मू- पा- ।

"अवस्थादेशकालानां भेदाद् भिन्नसु शक्तिषु ।

भावानामनुमानेन प्रसिद्धिरतिदुर्ल्लभा[243] । ।[244]

__________नोतेस्__________

[243] अवस्थादेश .... .... .... शक्तिसु । । .... दुर्लभा ॥ --वा (क्य) प(दीये) 1/32; हे- वि- टी- अर्चटेनोद्धृतम् 154 पृ-, त- स- 146- का- । [244] भावानामनु.... ....दुर्लभा ॥ हे- वि- टी- अर्चटेनोद्धृतम् 154 पृ-; वा- प- 1/32; त- सं- पं- 426 पृ-, 1460 का- ।

निर्ज्ञातशक्तेरर्थस्य तां तामर्थक्रियां प्रति ।

विशिष्टद्रव्यसम्बन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते[245] । ।[246]

__________नोतेस्__________

[245] निर्ज्ञातशक्ते.... ..... ..... प्रति । .... प्रतिबध्यते ॥ (विज्ञातऽ पाठयुक्) त- सं- प 426 पृ, 1461 का- । वा- प 1/32 । [246] विशिष्टद्रब्य.... ....प्रतिबध्यते । --त- सं- पं- 426 पृ, 1461 का- , वा- प 1/63 ।

यत्नेनानुमितो ऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः[247] ।

__________नोतेस्__________

[247] यत्नेनानु.... ....मातृभिः ॥ वा- प 136; त- सं- पं 426 पृ, 1462 का- ।

अभियुक्तरैरन्यैरन्यथैवो पपाद्यते[248]। ।

__________नोतेस्__________

[248] अमियुक्तरै.... .... .... पाद्यते । - वा- प- 1/34, त- स- पं 426 पृ-, 1462 का- ।

हस्तस्पर्शादिवार्थेन विषमे पथि धायता ।

अनुमानप्रमाणेन विनिपातो न दुर्ल्लभः ॥

अहो ! विद्यप्रसादं ददता त्वया दानातिरा गादात्मवत्ति-विडम्बो ऽपि न संवृतः ?

तथा हि ---

ऽप्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिऽति ब्रुवता कस्याञ्चिद् ज्ञानव्यक्तौ संवादमुपलभ्य सर्वैव तादृग्विधा प्रमाणमिति परिच्छिन्नापरिच्छिन्न संवादबुद्धिसामान्यविषयो ऽयमुपदेशः कृतः । न चानुमेयतां ताद्रूप्येण नातिक्रमति !

अपि च । ---

ऽयस्मै प्रसादो देयः सो ऽनुमेयः । ततो ऽपि न प्रत्यक्षमेवैकमिऽति नियमः । तथा हि ---

ऽविसंवादा न प्रमाणमिऽति प्रतिषेधनभिदधानो ऽनुपलम्भमेव सम्भावयसि ! प्रामाण्येन त [प्2ब्/4 6] देवम् ---

[249]"प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो मतेः ।

__________नोतेस्__________

[249] स्ह्: 31.

प्रमाणान्तरसद्भावप्रतिषेधाच्च कस्यचित् ।"

इति सुभाषितम् ।

यत् पुनरुक्तम् । ---

ऽनिर्ज्ञातशक्तेरिऽत्यादि । तत् किम् असति विधुरप्रत्ययोपनिपात इति विशेषणं सुभगश्रवण ! नाश्रौषीः ? तस्माज् जन्मतन्मात्रानुबन्धाभ्यां स्वभावप्रतिबद्धत्वात् बोधे ऽनाश्वासः परिहार्यः ।

इदं तु बोधसर्वस्वं स्वीकुरु!

ऽअर्थस्यासम्भवे ऽभावात् प्रत्यक्षे ऽपि प्रमाणता ।

प्रतिबद्धस्वभावस्य तद्धेतुत्वं समं द्वयम्[250] । ।[251]"

__________नोतेस्__________

[250] अर्थस्यासम्भवे.... .... प्रमाणता । ....द्वयम् ॥ -प्र- वा- भा- 537 पृ-, 4/417/ 204 ॥ त- सं- पं- 775-6 पृ- । [251] प्रतिबद्धस्वभाव.... .... द्वयम् ॥ -प्र- वा- भा- 537 पृ-, 4/417/ 204 ॥

इति ।

तत्र --- प्रत्यक्षादनुमानस्य भिन्नप्रमाणत्वे प्रयोगः ।

ऽयत् प्रत्यक्षविषयविलक्षणविषयम् न तत् प्रत्यक्षम् ।

यथा --- उत्सूत्रच्छात्रवाञ्छाविकल्पः । प्रत्यक्षविषयविलक्षणविषयं चानुमानम् ।

नेदं साध्यसाधनसौधशिरः शेख[252]रीकृतं कृतास्पदमसिद्धिपद्धत्या । स्वतः स्वविषयविज्ञानजननाशक्तेः परतो गमकानुगसामान्यरूपेण निरूपणात् ।

__________नोतेस्__________

[252] ऽषऽ- मू- पा- ।

[253]अनैकान्तिकत्वेनापि नान्तिकम् उपसर्पता सर्वेणेव निर्दलितदर्पमुक्तलक्षणप्रमेयसम्बन्धमात्रेण प्रमाणत्वसामान्यो व्याप्तिव(म ?)त् । तद्भेदसम्बन्धेन तद्भेदव्याप्तेः ।

__________नोतेस्__________

[253] स्ह्: 32.

विरोधो ऽपि नेदमध्यवस्यत्यवगाहितुम् । सपक्षे वीक्षणादिति ।

[इति] तर्करहस्ये स्वपरप्रमाणसंख्यान्यायनि [प्2अ/3 7][254]र्णयः[प्रथमः] ।

__________नोतेस्__________

[254] ऽस्थवऽ- मू- पा- ।

________________ _________ प्रत्यक्षलक्ष... ________________

[255]तच्चतुर्विधम इन्द्रियज्ञानम् । तदुक्तमनन्तरम् ।

__________नोतेस्__________

[255] स्ह्: 45.

स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेन जनितं मनोविज्ञानम् ।

"इदमित्यादि यज् ज्ञानमभ्यासात् पुरतः स्थिते ।

साक्षत्करणतो भाय्वे प्रत्यक्षं मानसं मतम्[256] । ।[257]

__________नोतेस्__________

[256] इदमित्यादि.... .... .... स्थिते । .... मतम्। । प्र- वा- भा- 305 पृ-, 3/244/443 का- । [257] साक्षात्करणतो.... .... मतम् ॥ - (णतस्तत्तु पाठयुक्) --प्र- वा- भा- 505 पृ-, - 3/244/443 ।

सुखात्मीयो विषयो मनसः । तस्यानन्तरो निरन्तरो विषयो मनस एव । अनेन पुनः पुनराबर्त्तनम् । विषयस्याभ्यास उक्तः ।

तत्सहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययेनेति पुरतः स्थितत्वमुक्तं ततो यदुच्यते ---

अभ्यासात् परितो निरस्तविभ्रमातङ्कमनङ्कितमाशङ्काकालुष्येणार्थाविनाभावित्वमध्यक्ष[258]स्य । तन् मानसप्रत्यक्षस्य फलम् ।

__________नोतेस्__________

[258] यत्रऽयालिखित्वा छिन्नं मूलपाठे ।

अन्यदपि षरत्वादि यदुन्मिषति, तदपि मानसस्य गम्यम् ।

सव्यापारे ऽपि चक्षुणि समुत्पद्यमानमपि नेन्द्रियप्रत्यक्षान्तर्भूतम् ।

स्वसंवेदनवत् । स्वसंवेदनवदेन अभ्यासान्वयव्यतिरेकानुकारि नियतस[259]त्वाकारसंसृष्टरूपाकारम्[प्3अ/4] अपि चक्षुर्विज्ञानं प्रत्यक्षान्तरमेव ।

__________नोतेस्__________

[259] ऽशऽलिखित्वा दन्त्यीकरणसङ्केतो मूलपाठे ।

ऽइन्द्रियज्ञानादुत्पद्यतऽ इत्यन्धवधिराद्यभावप्रसङ्गासङ्गतिः ।

स्वविषयान्तरविषयसहकारित्वेनापूर्वार्थग्रहणम् । परस्परोपकारित्वे न च सहकारित्वम् ।

ऽयो हि ज्ञानप्रतिभासात्मनो ऽन्वयव्यतिरेकानुकारयति स प्रत्यक्षऽ इति न्यायात् ।

ज्ञानाकारहेतुरर्थो ग्राह्यः ।

[260]"यस्मिन् स्थिते यदुत्पन्नं स्थित एव विनश्यति ।

__________नोतेस्__________

[260] स्ह्: 46.

तस्मात् तदन्यदेवास्तु भेदलक्षणसम्भवात्[261] । ।[262]

__________नोतेस्__________

[261] तस्मात्तदन्य... ....सम्भवात् ॥ -प्र- वा- भा- 306 पृ-, 3/248/445 । [262] यस्मिन् स्थिते यदु.... ....नश्यति । .... सम्भवात् ॥ -प्र- वा- भा- 306 पृ-, 3/248/445 ॥

वदनप्रतिविम्बं हि वदने सति सम्भवत् ।

पश्चाद् वदन्तो भिन्नं प्रतिभासस्तथात्मनः[263]। ।[264]

__________नोतेस्__________ [263] पश्चाद बद?तो.... .... ....नः ॥ -प्र- वा- भा- 306 पृ-, 3/248/446 । [264] वदनप्रतिबिम्वं.... .... सम्भवत् । .... नः ॥ -प्र- वा- भा- 306 पृ-, 3/248/446 ॥

भिन्नदेशत्वतो भिन्नं प्रतिबिम्बं भवेद् यदि ।

प्रमाणप्रतिपन्नश्च स भेदो मुखबिम्बयोः[265] । ।[266]

__________नोतेस्__________

[265] प्रमाणप्रतिपन्नश्च.... ....बिम्बयोः ॥ -प्र- वा- भा- 306 पृ-, 3/248/447 ॥

[266] भिन्नदेशत्वतो.... .... यदि । .... बिम्बयोः । । -प्र- वा- भा- 306 पृ-, 3/248/447 ॥

प्रतिभासस्य भेदस्य नार्थात् साधनमीक्ष्यते[267]।

__________नोतेस्__________

[267] प्रतिभासस्य.... ....मीक्ष्यते ॥ -प्र- वा- भा- 307 पृ-, 3/248/450

तेनैकतार्थतः सिद्धा नीलादि प्रतिभास[268]योः[269]। ।[270]

__________नोतेस्__________

[268] ऽषऽमू- पा- । [269] तेनैकतार्थतः.... ....ययोः। । -प्र- वा- भा- 306 पृ-, 3/248/448 । [270] प्रतिभासस्य भेदस्य.... ....मीक्ष्यते । ....भासयोः। । -प्र- वा- भा- 307 पृ-, 3/248/448 ॥

यथैव चक्षुरादिभ्य इदानीं प्रतिभासभूः ॥

नीलादेरपि तद्वत् स्याद् योगक्षेमसमत्वतः[271]। ।[272]

__________नोतेस्__________

[271] नीलादेरपि.... ....त्वतः ॥ -प्र- वा- भा- 207 पृ-, 3/248/446 । [272] यथैव चक्षुरादि..... .... भूः । .... मत्वतः ॥ -प्र- वा- भा- 307 पृ-, 3/248/449 ।

यथैव चक्षुरादिभ्यो ऽर्थस्य प्रागेव सम्भवः । प्रति भासस्य तद्वत् स्यादिति नैबेदमीक्षते" ॥[273] __________नोतेस्__________

[273] यथैव चक्षुरादि..... .... सम्भवः । .... मीक्षते ॥ -प्र- वा- भा- 307 पृ-, 3/248/450 ।

तस्माद् यदीष्यते भिन्नो नीलादिः प्रतिभासतः ।

प्राक् सत्त्वं तस्य नीलादेः प्रतिभासादितीष्यताम्[274]। ।[275]

__________नोतेस्__________

[274] तस्माद् यदीष्यते... .... सतः । .... तीष्यताम् ॥ -प्र- वा- भा- 307 पृ-, 3/248/451 । [275] प्राक् सत्त्वं तस्य.... ....तीष्यताम् ॥ -प्र- बा- भा- 307 पृ-, 3/248/451 ।

तदनन्तरमुत्पन्ननीलादि प्रतिभासवत् ।

विज्ञानं ग्राहकं तस्यामित्ररूपग्रहो यथा[276] । ।[277]

__________नोतेस्__________

[276] तदनन्तरमुत्प... ....वत् । ...यथा ॥ -प्र- वा- भा- 307 पृ-, 3/248/452 । [277] विज्ञानं ग्राहकं.... .... ... यथा । -प्र- वा- भा- 307 पृ-, 3/248/453 । (किञ्चित् पाठान्तरेण)

निष्पादितक्रिये किञ्चिद् विशेषमसमादधत् । ?

कार्यानीन्द्रियमन्यद्वा न साधनम् ... ... ... ।

इति साधनन्यायमतिप[प्3ब्/4]तति ॥

सर्वचितचैत्तानामात्मसंवेदनमपि प्रत्यक्षम् । चित्तमर्थमात्रग्राहि ।

चैत्ताः तद्विशेषावस्थाग्राहिणः सुखादयः । सर्वशव्देन विकल्पो ऽपि सङ्गृह्यते ।

शब्दार्थग्राहि यद् यत्रज्ञानं तत् तत्र कल्पना ।

स्वरूपं च न शब्दार्थस्तत्रा...(?)क्षम...(?)ओ ऽखिलम्[278] । ।[279]

__________नोतेस्__________

[278] स्वरूपं च न.... .... ....खिलम् ॥ -(श्च पाठयुक्)- प्र- वा- भा- 331 पृ-, 3/288 का- ॥

[279] शब्दार्थग्राहि यद्... ... कल्पना । .... खिलम् ॥ -प्र- वा- भा- 321 पृ-, 3/288 का- ।

[280]एषामात्मा ग्राह्यग्राहकाकाररूपः संवेद्यते येन । अपरोक्षता कुतो भवति ? येन रूपेण तत्संवेदनमाम्नातम् । तच्च रूपं ग्राह्यग्राहकाकारपरोक्षतानामैक्यम् । यथा च सुखम् । यथा च नीलाद्याकारः । यथा चापरोक्षता । समसमयसम्भवितया नियमेनानुभवानुसारिणां प्रत्यवमर्शेन व्यवद्रियते । तथैक्यमप्येषा ।

__________नोतेस्__________

[280] स्ह्: 47.

तथा च ---

"भि[281]न्नसंवेदनस्यैक्ये यन्नैवं तद् विभेदवत्[282] ।

__________नोतेस्__________

[281] अभिन्न मूलपाठे । [282] भिन्नसंवेदन.... .... विभेदवत् । -प्र- वा- भा- 325 पृ-, 3/587 का- ।

सिध्वेदसाधनत्वे ऽस्य न सिद्धं भेदसाधनम्[283]। ।

__________नोतेस्__________

[283] सिद्ध्येदसाधनत्वे.... ....साधनम् ॥ -प्र- वा- भा- 325 पृ-, 3/287 का- ।

भासमानै स्वरूपेण पीडा दुःखं स्वयं यदा ।

न तदालम्बनं ज्ञानं[284]न तदेवं प्रसज्यते[285]। ।[286]"

__________नोतेस्__________

[284] यत्रऽतऽलिखित्वा छिन्नं मूलपाठे । [285] न तदालम्बनं.... .... प्रयुज्यते ॥ -प्र- वा- भा- 441 पृ-, 3/459 का- । [286] भासमानं स्व.... .... यदा । .... प्रयुज्यते ॥ --वा- 130 पृ-; प्र- वा- वृ- 2/459; प्र- वा- भा- 441 पृ-, 3] 459 का- ।

इति ग्रन्थो विवृतः ।

तदेव च योग्यत्वमुच्यते । यतश्चक्षुरात्लोकालम्बनसमनन्तरप्रत्ययाज् ज्ञायमानमेव सुखमपरोक्षं जायते । यथा जायनान एवालोको ऽनन्धकारः ।

उक्तं च ---

"प्रकाशमानस्तादात्म्यात् स्षरूपस्थ प्रकाशकः ।

यथा प्रकाशो ऽभिमतस्तथा धीरात्मवेदिनी[287] । ।"[288]

__________नोतेस्__________

[287] प्रकाशमानस्तादा.... .... प्रकाशकः । .... वेदिनी ॥ -प्र- वा- भा- 353 पृ-, 3/33- का- । [288] यथा प्रकाशो ऽभिमतः .... रात्मभेदिनी । -प्र- वा- भा- 353 पृ-, 3, 330 का- ।

मित्रपादाश्च ---

ऽपरव्यापारवारणमिऽत्याहुः ।

"विज्ञानं जडरूपेभ्यो व्यावृत्तमुपजायते[289]।

__________नोतेस्__________

[289] विज्ञानं जडरूपेभ्यो.... .... जायते । --त- सं- 2000 का- ।

इयमेवात्मसंवित्तिरस्य याजड[प्3अ/5] रू(+प)ता ॥

कियाकारकभावेन न स्दसंवित्तिरस्य तु ।

एकस्यानंशरूपस्य त्रैरूप्यानुपपत्तितः[290]। ।

__________नोतेस्__________

[290] एकस्यानंशरूपस्य... ...पत्तितः ॥ त- सं- 200/1 का- ।

इति चाचार्याः स्वात्म?इ ?इ?आविरोधं परिहृतवन्तः । स्थितमेतत् तत सुखादिस्वसंवेदनं न स्थितम् । नैव सुखादयः संवेदनरूपाः ।

[291]"एकार्थसमवायिना तु ज्ञानेन संवेद्यन्त" ---इति नैयायिकाः ।

__________नोतेस्__________

[291] स्ह्: 48.

न ।

इह नीलादौ दृश्यमाने समानकालमान्तरः सुखाद्याकारो ऽनुभूयते निश्चीयते चेति कथमुपपद्यताम् ? एकार्थाश्रयिणा विज्ञानेन वेद्यत्वे सतीति चेत् ? तत् किम् एकार्थाश्रयि ज्ञानमक्षजम् ? तथा चेत्? तदा यस्य हि ललितललनालावण्यादिरर्थस्योपनिपातेन सुखादयो धीश्च जाताः तं मुक्त्वा सुखादीनेव सा कथं प्रतिपद्येत?

तदाह ---

"यस्यार्थस्य निपातेन ते जाता धीसुखादयः ।

मुक्त्त्वा तं प्रतिपद्येत सुखादीनेव सा कथम्[292]? ॥[293]

__________नोतेस्__________

[292] मुक्त्वा तं प्रतिपद्येत.... .... कथम् । - (तं मुक्त्वा पाठयुक्) प्र- वा- भा- 314 पृ-, 3/256 का- ॥

[293] यस्यार्थस्य निपातेन.... .... सुखादयः । .... सा कथम् ? ॥ -प्र- वा- भा- 314 पृ-; 3/256 ॥

अथ ---

सुखमात्मनो योगमात्रं ज्ञेन ज्ञानेनानुभूयते ऽक्षजेनार्थः ।

अत्रापि ---

"युगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ।ऽ इति वचनात् । क्रमेण चेत् ?

"अविच्छिन्ना न भासेत तत्संवित्तिः क्रमग्रहे ।

तल्लाघवाच्चेत् ? तत्तुल्यमित्यसंवेदनेन किम्[294]? ॥[295]

__________नोतेस्__________

[294] अविच्छिन्ना न.... .... .... क्रमग्रहे । ....किम् ॥ -प्र- वा- भा- 315 पृ-, 3/257 का- ॥

[295] तल्लाघवाच्चेत्.... ....किम् ॥ -प्र- वा- भा- 415 पृ-, 3/257 का- ।

तुल्यं खलु ! लाघवं विषयवेदने सुखवेदने चऽ इत्यसंवेदनं न (नेन ?) किम् ? पर्यायेणार्थसुखयोरन्यतरस्य परस्परानुपलम्भत्वेनाभावरूपत्वात् । सन्तानसुखवेद [प्3ब्/5]नमेव विषयसन्ततावेदनम् ।

एवं --- विषयसन्ततवेदनमेव सुखसन्ततावेदनम् । अथापि स्यात् ।

अक्षजया ---

ऽयुगपज् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ।ऽ इत्येकया द्वयज्ञानम् ।

न ।

चक्षुरादीन्द्रियजं विषयप्रतिनियतं कथं सुखादीन् न गृह्वीयात् ?

सुखमन्तरेणार्थाच्च जातेर्धियस्तस्य सुखस्या शक्तिसिद्धिरतो ऽपि कारण[296]त्वाभावान् न सुखं ग्राह्यम् । अथापि स्यात् । यथा--नीलं पीतं च पृथगपि शक्तम्, संहतावपि । तथादिर्विषयश्च पृथक् संहतावपि स्वज्ञानजनने शक्तः स्यात् !

__________नोतेस्__________

[296] स्ह्: 49.

ऽयद्येवं केवलमपि सुखं गृह्येत नीलवत् ।ऽ

न च सुखहेतुविषयं ग्राह्यमन्तरेण सुखवेदनं युक्तम् ।

अथापि---

सरससरसीरुहधीभ्रमभ्राजमानसुहृदवदनेनेवार्थेन सह ग्रहः ।

तथापि न सामर्थ्यं सुखस्य स्यात् । अन्वयव्यतिरेकाभावात् । न च परस्य सुखसामर्थ्याभ्युपगम इन्द्रियधियं प्रति ।

अथ ---

विनार्थेन चक्षुरादिभिः सुखं गृह्यते । तदानुकूलत्वादिनास्त्यादिभेदो न गृह्येताक्ष्ना । अन्तरङ्गत्वात् सुखादावेवाक्षमतिः स्यात् ।

अथापि--

युगपदेव बुद्धिरुदयति, तत्तद्विषयसम्भवात् । तदा ---

सुखदुःखविदौ सदा स्याताम् --- हेमन्ते शीतमारुताशनस्पर्श(+आ)भ्यामिव । रणरसासक्तचेतसः स्वामिसम्माननिष्क्र(ष्क्र ?)यं चिकीर्षतः निशितनिस्विशनिष्पेषमप्यनुभवतो भवेतां सुखदुःखविदौ । न चैवम् [प्3अ/6] ।

तस्मादलीककल्पनाभिरलम् ।

सरलेनैव क्रमेण ---

ऽसार्थे सतीन्द्रिये योग्ये यथास्वमपि चेतसि ।

दृष्टं जन्मसुखादीनां तत्तुल्यं मन्सामपि[297]। ।[298]

__________नोतेस्__________

[297] दृष्टं जन्म सुखादी.... .... मपि । । -प्र- वा- भा- 310 पृ-; 3/253 का- । [298] सार्थे सतीन्द्रिये.... ....चेतसि । .... मनसामपि ॥ -प्र- वा- भा- 310 पृ-, 3/253/ का- ॥

असत्सु सत्सु चैतेषु न जन्माजन्म वा क्वचित् ।

दृष्टं सुखादेर्बुद्धेर्वा तत्ततो नान्यतश्च ते[299]। ।[300]

__________नोतेस्__________

[299] असत्सु सत्सु... ... .... क्व चित् । .... ते । । -प्र- वा- भा- 31- पृ- 3/254 का- ॥

[300] दृष्टं सुखादे.... .... श्च ते । .... प्र- वा- भा- 310 पृ-, 3/254 का- ।

सुखदुःखादिभेदश्च तेषामेव विशेषतः ।

तस्या एव यथा बुद्धेर्मान्द्यपाटवसंशयाः[301]। ।[302]

__________नोतेस्__________

[301] तस्या एव यथा... ...संषयाः ॥ -प्र- वा- भा- 310 पृ- 3/355 का- । [302] सुखदुःखादिभेद.... .... विशेवतः । .... संशयाः ॥ -प्र- वा- भा- 310 पृ-, 3/255 का- ।

[303]इत्यक्ष(+मु) पगम्यताम् ।

__________नोतेस्__________

[303] स्ह्: 50.

ऽतस्मात् सुखादयो ऽर्थानां स्वसङ्क्रान्तावभासिनाम् ।

वेदकाः स्वात्मनश्चैवमर्थेभ्यो जन्म केवलम्[304]। ।[305]"

__________नोतेस्__________

[304] तस्मात् सुखादयो... .... भासिनाम् । .... केवलम् । । -प्र- वा- भा- 319 पृ-, 3/267 का- ॥ 321 पृ- 3/267 का- । [305] वेदकाः स्वात्मनश्चैषां.... जन्म केबलम् ॥ -प्र- वा- भा- 319 पृ-, 3/267 का- ।

अमी सुखादयः स्वसङ्क्रान्तार्थावभासवेदनाद्वारेणार्थस्य वेदकाः । स्वात्मनश्च जडव्यावृत्ततया । कुतस्तर्हि उत्पद्यन्ताम् ?

उक्तमेव ---

"चक्षुरादीन्द्रियालोकालम्बनसमनन्तरप्रत्ययेभ्यः ।"

तस्मात् --- सधूक्तम् ---

"इह नीलादौ दृश्यमाने समानकालमान्तरः मुखादिर्नियमेनानुभूतनिश्चितस्तथैव व्यवहत्तव्यः ।

सामग्रीभेदादपि न भेदो ऽस्य ।

ऽतदतद्रूपिणो भावास्तदतद्रूपहेतुजाः ।

तत्सुखादि किमज्ञानं विज्ञानाभिन्नहेतुजम्[306]? ॥[307]

__________नोतेस्__________

[306] तत्सुखादि .... ....हेतुजम् ॥ -प्र- वा- भा- 309 पृ-, 3/252 का । [307] तदतद्रूपिणो.... .... हेतुजाः । हेतुजम् । । -प्र- वा- 2/251; प्र- वा- भा- 309 पृ, 3/252 का ।

न कार्यभेदादपि भेदः । एकतो ऽप्यनेककार्यदर्शनात् ।

सुखदुःखादिभेदो ऽपि सामग्रया एवावान्तरविशेषात् ।

बुद्धेर्मान्द्यपाटवसंशयादिवत् ।

एतेन ---

सुखादेर्ज्ञानान्तरग्राह्यत्वम्, ज्ञानविलक्षणसामग्रीजन्यत्वं च ।

सत्त्वरजस्तम [प्3ब्/6] सां साम्यावस्था प्रकृतिः, प्रधानम् । ततो बुद्धिर् अतो ऽहङ्कारः । ततः पञ्चतन्मात्राणि शब्दादीनि । ततः पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्घ्राणजिह्वाख्यानि । पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपायूपस्थाख्यानि । मनश्च । पञ्चतन्मात्रेभ्यः पञ्च महाभूतानि व्योमवातज्वलनजलभेदिनी[308]नामानि । एतानि जडानि ।

__________नोतेस्__________

[308] मेदनी - मू- पा- ।

पुमांश्चेतनः । चैतन्यं निजमस्य रूपम् । बुद्धिः पुनरेका सर्वव्यापिनी, निरवयवा, स्वच्छा, दर्पणप्राया, सर्वप्रतिबिम्बवतो । तत्र रूपादयः प्रधानपरिणा[309]मतया सुखाद्यात्मकाः बुद्धिदर्पणबिम्बिताः । पुंसो ऽपि तत्रैव बिम्बनात्, तेन गृह्यन्ते । बुद्ध्यध्यवसितमर्थं पुरुषश्चेतयत इति चोच्यते भोक्त्तृत्वमस्य । एतावदेव ।

__________नोतेस्__________

[309] स्ह्: 51.

अस्यां प्रक्रियायामयमपरो विशेषो ऽवगन्तव्यः । शब्दादयो भूतात्मना परिणताः, भूताद्यपि कुम्भाम्भोधरधरादिप्रभेदेन ।

उक्तं च ---

"आकारो गौरवं रौक्ष्यं धरणं स्थैर्यमेव च ।

स्थितिर्भेदः क्षमा कार्ष्ण्यं छायायाः सर्वभोग्यता ॥

इत्येते पार्थिवा धर्मास्तद्विशिष्टास्तथापरे ।

जलाग्निपवनाकाशव्याप्तास्तां (+स्ता) न्निबोधत ॥

इति ।

अत्र ऽछायाया इति कार्ष्ण्यापेक्षया षष्ठी "कृष्णाच्छायेऽत्यर्थः ।

तदेवम् --- पुरुषप्रतिबिम्बेन श्रोत्रादिवृत्त्या शब्दादिप्रतिबिम्बो बुद्धौ स्वच्छायां प्रधानपरिणामत्वेन च शव्दा[प्3अ/7] दीनामात्मभूतः सुखादिप्रतिविम्बमानो वेद्यते । तस्मात् न आन्तराः । नापि चैतन्यात्मानः सुखादयःऽ इति सा[310]ङ्ख्यः प्रत्यवतिष्ठते ।

__________नोतेस्__________

[310] शा मू- पा- ।

इदं स्वाभिप्रायेण सा[311]ङ्ख्यस्य प्रक्रियाज्ञानमस्तु । सन्तस्तु प्रमाणसहं सहन्ते । सुखादीनामान्तरत्वमनुभवात्मत्वमवश्यं श्यामाद्याकारेण सह स्फुरत्वम् संबादवेदनाद् व्यवस्थापितं कथमन्यथा कर्त्तुं शक्यते ।

__________नोतेस्__________

[311] शा मू- पा- ।

शक्यते बुद्धावहङ्कारः । अहङ्कारास्पदे अन्तरे भवत्वादान्तरत्वम् ।

तत्रैव च नित्यचैतन्यप्रतिबिम्बनाद् भ्रान्त्तया अनुभवात्मत्वम् । नीलाद्यात्मत्वात् सुखादीनां सह स्फुरत्वमिति चेत्?

[312]न ।

__________नोतेस्__________

[312] स्ह्: 52.

वेदनादन्यस्या बुद्धेरभावात् ।

ऽमुक्त्त्वाध्यक्षस्मृताकारां संवित्ति बुद्धिरत्र का[313]?ऽ नित्यचेतनच्छाययाच्छुरितत्वं पुनः छद्भैव ।

__________नोतेस्__________

[313] मुक्त्वाध्यक्ष.... ....त्र का । -प्र- वा- भा- 325 पृ, 3/276 का ।

ऽ... ... ... ... ... ... संवेद्यत्वाच्च चेतनाः ।

संवेदनं न यद्रूपं नहि तत् तस्य वेदनम्[314]।"

__________नोतेस्__________

[314] संवेदनं न... .... .... वेदनम् ॥ (तस्मात् भ्रान्तरा एव संवेद्य-)-प्र- वा- 2/274; -प्र- वा- भा- 324 पृ, 3/275 का ।

ऽइदमस्य वेदनमिऽति सम्बन्धस्य निबन्धनमभिधानीयम् । न चैतन्यमात्रं तन्निबन्धनम् । चक्षुरादावपि प्रसङ्गात् ।

तस्माद् ---

वेद्येनार्थेन वेदनस्य सारूप्यं तन्निबन्धनम् सा[315]ङ्ख्यप्रत्ययिदृष्टान्तो ऽस्ति । यथा --- नीलस्वरूपं वेदनं नीलस्य वेदकम् । तथा--- सुखस्यापि वेदनेन सुखस्वरूपेण वेदितव्यम् ।

__________नोतेस्__________

[315] ऽशामू- पा- ।

उपधायकं तर्हि नीलवत् सुखमन्यदपि स्यात्?

न ।

त्वत्पक्षे ऽपि सुखरूपमेव हि संवेदनं सुखमवैति, नान्यदि[प्3ब्/7]ति साकारं ज्ञानमस्तीति साधितमस्माभिः ।

तच्च स्वरूपवेदनं क्वचित् सोपधानम्, क्वचिच्च निरुपधानम् । इदमेव च नः सुखं यत् सात्तं (?) संवेदनं नाम । न सात्तसंवेदनादन्यार्थक्रियात्र यद्वशादुपधायककल्पनं हि नीलस्य । नीलसंवेदनमेव फलम्[316]। किन्तु, रञ्जनादिकमपि । तद्वशात्तत्र परिकल्पना ।

__________नोतेस्__________

[316] ऽलऽमू- पा- ।

अत्र पुनः, संवेदनमेवैकमान्तरं प्रीतिपरितापरूपं पश्यामः ।

ऽएकमिऽत्यनेन न वाह्यारोपितत्वविशेष उच्यते ।

[317]तथा हि ---

__________नोतेस्__________

[317] स्ह्: 53.

नान्यत् र्सवेदनं ग्राहकम् । अन्यश्च[318]सुखाद्याकारो ग्राह्यरूपः प्रत्यवभासते । येन ग्राहकाकाराद् विच्छिन्नस्य सुखादेर्बहीरूपतया वा[319]क्ष (ह्य ?)कृतत्वं विद्भः । नहि य आकारो वहीरूपेण ग्राह्याकारतया नावभासते स स[320]र्वाक्ष(स बाह्य ?) कृतः । तद्यथा --- चेतनाया आकारः ।

__________नोतेस्__________

[318] ऽन्याश्चऽमूलपाठः । [319] ऽतावाक्षऽ-मूलपाठः । [320] ऽते सर्वामूलपाठः ।

तथा च स्वर्गाद्याकारः ।

एतदेवोक्तम् ।---

ऽआन्तरमान्तरे ऽहङ्कारास्पदे ऽङ्गुष्ठात्मर्धा (न्मूर्धा ?) ऽवधियदन्तः प्रष्टव्यवेदना ऽकारे ग्राहके सुखादिरूपम् संवेदनं सन्निविष्टं, न बाह्येग्राह्याकारे ।ऽ

नहि सुरभिकर्कशाद्यनुभवतः तदेव बाह्यं वस्तु सुखितं, दुःखितं हृष्टं, द्विष्टं वा प्रत्यवभासते । किन्तु, ततो विच्छिन्नमहङ्कारास्पदमान्तरं ग्राहकमेवंरूपं हृष्टं द्विष्टं वा प्रतिभाति ।

तदेवम्---

ऽग्राहकरूपसन्निविष्टस्य सुखादेर्बाह्यार्थाध्य[321]वसाया--[प्3अ/8]

__________नोतेस्__________

[321] अत्रऽयऽलिखित्वा छिन्नं मूलपाठे ।

भावान्न वाह्यारोपितत्वम् । अतो ऽस्माकं न वाह्याः सुखादयः प्राप्नुवन्तीति ।

अत एव---

योगिनाम् परसन्तानवर्त्तिनः सुखादिरागादीनामालम्बमानानां बाह्येन स्तम्भादिकरूपेणा[322]ऽनहङ्कारास्पदेन ग्राह्याकारेण सुखिते न रक्ते न द्विष्टे न वा दुःखितत्वरक्तत्वादिप्रसङ्गः ।

__________नोतेस्__________

[322] ऽनामूलपाठः ।

आन्तरत्वेनैव[323]वेदनान्न नीलाद्यात्मकत्वेन नीलादिना सह स्फुरत्वम् ।

__________नोतेस्__________

[323] स्ह्: 54.

अत्रार्थे युक्तिरप्युच्यते ---

ऽये बाह्यातिशयनिरपेक्षभावनातिशयभावाभा (+ वा) ऽनुवन्धिनस्त आन्तराः । यथा ---प्रज्ञा । आल[324]म्व्यमानशब्दाद्यतिशयनिरपेक्षभावनातिशयभावाभावानुवन्धिनश्च सुखादयः । ऽयो भावनयेष्टाद्याभासः सर्वात्मना विनिवर्त्तते, विपरीतश्च प्रवर्त्तते, न स बाह्यविशेषभावाभावानुविधायीऽ इतीदृशो ऽत्राभिप्रायो ऽभिप्रेतः । इहाप्येकस्मिन् एव लवणद्रव्ये ऽव्यग्र ... ... ... ... सौख्यमुष्ट्राणां कष्टं चान्तरमन्येषां संवेदनमुत्प ( +द्य) ते यथा, तथैकस्मिन्नेव शब्दादानुपकारापकारौदासीन्यभाजि भाव्यमाना साभासा तयोरन्यथात्वापत्ति[325]रुत्कर्षश्च । भावनाजातत्वेनान्तरः । ऽयदहङ्कारास्पदत्वेनाभ्यस्यते तत्तथैव भावनाप्रकर्षे निष्पद्यतऽ इति यावत् ।

__________नोतेस्__________

[324] ऽलव्यऽमूलपाठः । [325] अत्रऽकऽलिखित्वा छिन्नं मूलपाठे ।

बाह्मातिशयनिरपेक्षभावनातिशयभावाभावानुबन्धित्वमात्रानुबन्धित्वेना [प्3ब्/1] नान्तरत्वस्य स्वभावहेतुरयं नासिद्धिदोषावकाशमाश्रयति । श्रियमपि हि हितत्वेनासकृद् भावयन् अनुकूलधीर्धीरहृदयः । प्रागेष पुत्रकलत्रादिकम् ।

अनैकान्तिकत्वमपि कीर्त्तितमकीर्त्तिकरमेव । अनान्तरत्वं हि बाह्यत्वम् ।

तच्च बाह्यभावाभावानुविधायित्वेन व्याप्तम् । यथा नीलस्य विज्ञाने नीलभावाभावानुविधायि न पीतस्य । तथेहापि बाह्यातिशयनिरपेक्षभावातिशयभावाभावानुविधायि सुखं भाव्यमानमान्तरमेव भवति ।

अत एव ।---

विरोधो ऽपि ययोर्विरोधनिपतितः । सपक्षे विक्षणात् ।

समासस्त्वयम् ---