समाधिराजसूत्र

अनर्थिका भवगतिषु न निश्रिताः समाहिता ध्यानविहारगोचराः / विनिश्चितार्थाश्च विशारदाश्च निरामगन्धाः सद ब्रह्मचारिणः // srs_17.36 //

अच्छेद्यवाक्याः प्रतिभानवन्तो निरुक्तिनिर्देशपदार्थकोविदाः / सर्वत्रसंदर्शक बुद्धपुत्राः परिगृहीताः कुशलेन कर्मणा // srs_17.37 //

अनन्तकल्पाश्चरियाय उद्गताः स्तुताः प्रशस्ताः सद नायकेहि / विमोक्षतत्त्वार्थपदान देशकाः असंकिलिष्टाः सुविशुद्धशीलाः // srs_17.38 //

अनोपलिप्ताः पदुमेन वारिणा विमुक्त त्रैधातुकतो ऽप्रमत्ताः / अनोपलिप्ताष्टहि लोकधर्मैर्विशुद्धकायाः परिशुद्धकर्माः // srs_17.39 //

अल्पेच्छ संतुष्ट महानुभावा अगृद्ध ते बुद्धगुणाः प्रतिष्ठिताः / सर्वेष सत्त्वान गतिः परायणा न घोषमात्रप्रतिपत्तिसाराः // srs_17.40 //

यत्र स्थितास्तं च परेषु देशयु सर्वेहि बुद्धेहि परिगृहीताः / (वैद्य 110) वैश्वासिकाः कोशधरा जिनानां ते सर्वि त्रैधातुकि त्रस्तमानसाः // srs_17.41 //

प्रशान्तचित्ताः सद रण्यगोचरा अधिष्ठिता लोकविनायकेभिः / भाषन्ति सुत्रान्तसहस्रकोटियो यं चैव भाषन्ति त बुद्धवर्णितम् // srs_17.42 //

विवर्जिताः सर्वपदेभि लौकिकाः शून्याधिमुक्ताः परमार्थदेशकाः / अनन्तवर्णा गुणसागरोपमाः बहुश्रुताः पण्डित विज्ञवन्तः // srs_17.43 //

सचेत् कुमारो बहुकल्पकोटिय अधिष्ठिहन्तः प्रवदेय वर्णम् / स अल्पकं तत् परिकीर्तितं भवेद् यथा समुद्रादुदबिन्दुरेकः // srs_17.44 //

तस्मिंश्च काले स नरेन्द्रघोषो देशेतिमं शान्त समाधि दुर्दृशम् / महात्रिसाहस्रिय लोकधातु देवेहि नागेहि स्फुटो अभूषि // srs_17.45 //

तस्यो इमं शान्त समाधि भाषतः प्रकम्पिता मेदिनि षड्विकारम् / देवा मनुष्या यथ गङ्गवालिका अविवर्तिकाये स्थित बुद्धज्ञाने // srs_17.46 //

तत्रासि राजा मनुजान ईश्वरः शिरीबलो नाम महानुभावः / पुत्राण तस्यो शत पञ्च आसन्नभिरूप प्रासादिक दर्शनीयाः // srs_17.47 //

अशीति कोटीशत इस्त्रियाणामन्तःपुरं तस्य अभूषि राज्ञः / चतुर्दशो कोटिसहस्र पूर्णा दुहितरो तस्य अभूषि राज्ञः // srs_17.48 //

स कार्तिकायां तद पूर्णमास्यामष्टाङ्गिकं पोषधमाददित्वा / (वैद्य 111) अशीतिकोटीनियुतेहि सार्धमुपागमल्लोकगुरुस्य अन्तिकम् // srs_17.49 //

वन्दित्व पादौ द्विपदोत्तमस्य न्यषीदि राजा पुरतो जिनस्य / अध्याशयं तस्य विदित्व राज्ञो इमं समाधिं द्विपदेन्द्र देशयि // srs_17.50 //

स पार्थिवः श्रत्व समाधिमेतमुत्सृज्य राज्यं यथ खेटपिण्डम् / परित्यजित्वा प्रिय ज्ञातिबान्धवान् स प्रव्रजी तस्य जिनस्य शासने // srs_17.51 //

पुत्राण पञ्चाशत प्रव्रजिंसु अन्तःपुरं चैव तथैव धीतरो / अन्ये च तत्र पुत्रज्ञातिबान्धवाः षट्सप्ततिर्नयुत त्रयश्च कोट्यः // srs_17.52 //

स प्रव्रजित्वेह सपुत्रदारं स्थपेत्व आहारनिर्हारभूमिम् / अधिष्ठितश्चंक्रमि अष्टवर्षं स चंक्रमे वस्थितु काल कार्षीत् // srs_17.53 //

स कालु कृत्वा तद राजकुञ्जरो समाधिचित्तो सुसमाहितः सदा / तत्रैव सो राजकुले उपन्नो उपपादुको गर्भमलैरलिप्तः // srs_17.54 //

दृढबलो नाम पितास्य भूषि महामती नाम जनेत्रि आसीत् / स जातमात्रो अवची कुमारो कच्चिन्नु सो तिष्ठति लोकनाथः // srs_17.55 //

जानाति मे आशयु लोकनाथो येनो ममा शान्त समाधि देशितः / (वैद्य 112) अप्रत्यया अपगतप्रत्यया च यो एक निर्देशु भवे गतीनाम् // srs_17.56 //

या सर्वधर्माण स्वभावमुद्रा यः सूत्रकोटीनियुतान आगमः / यो बोधिसत्त्वान धनं निरूत्तरं कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.57 //

कायस्य शुद्धी तथ वाच शुद्धी चित्तस्य शुद्धिस्तथ दृष्टिशुद्धिः / आरम्बणानां समतिक्रमो यः कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.58 //

अविप्रणाशः फलधर्मदर्शनं अष्टाङ्गिका मार्गवरस्य भावना / तथागतैः संगमु तीक्ष्णप्रज्ञता सत्यप्रवेशः सद धर्मज्ञानम् // srs_17.59 //

स्कन्धपरिज्ञा समता च धातुनामपकर्षणं चायतनान सर्वशः / अनुत्पाद साक्षात्क्रिययावतारः कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.60 //

प्रतिसंविदा शान्त्यवतारज्ञानं सर्वाक्षराणां च प्रभेदज्ञानम् / वस्तुनिवेशसमतिक्रमो यः कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.61 //

घोषः परिज्ञाथ प्रामोद्यलाभः प्रीतिश्च भोती सुगतान वर्णम् / आर्या गतिर्मार्दवता च उज्जुका कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.62 //

ना जातु कुर्याद्भुकुटिं स सूरतः साखिल्य माधुर्य स्मितं मुखं च / दृष्ट्वा च सत्त्वान् प्रथमालपेति कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.63 //

(वैद्य 113) अनालस्यता गौरवता गुरूणां शुश्रूषणा वन्दन प्रेमदर्शना / उपपत्ति संतुष्टित शुक्लता च कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.64 //

आजीवशुद्धिस्तथ रण्यवासो धूते स्थितानुस्मृतेरप्रमोषः / स्कन्धेषु कौशल्यमथापि धातुषु कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.65 //

आयतनकौशल्यमभिज्ञज्ञानं किलेशअपकर्षण दान्तभूमि / पृथुसर्वमन्त्राणमसावुच्छेदः कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.66 //

समतिक्रमः सर्वभवग्गतीनां जातिस्मृति धर्मनिष्काङ्क्षता च / धर्मे च चित्तं श्रुत एषणा च कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.67 //

विशेषगामी सद भावनारति आपत्ति कौशल्यत निःसृतौ स्थितः / यत्र स्थितो ऽनुशयितां जहाति कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.68 //

तीक्ष्णस्य ज्ञानस्य वरागमो यतो अचालियो शैलसमो अकम्पितः / अविवर्तितालक्षण धारणीमुखं कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.69 //

शुक्लान धर्माण सदा गवेषणा पापान धर्माण सदा विवर्जना / संक्लेशपक्षस्य सदा प्रचारु यो कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.70 //

सर्वासु शिक्षासु गतिंगतो विदुः समाध्यवस्थानगतिंगतश्च / (वैद्य 114) सत्त्वान चो आशयु ज्ञात्व चोदको देशेति धर्मं वरबुद्धबोधौ // srs_17.71 //

विशेषज्ञानं उपपत्तिज्ञानं अनन्तज्ञानं सुसमाप्तज्ञानम् / सर्वग्गतीनां प्रतिसंधिज्ञानं कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.72 //

गृहान् समुत्सृज्य प्रव्रज्यचित्तं त्रैधातुके अनभिरती ननुग्रहः / चित्तस्य संप्रग्रहणं सहर्षणा देशेति धर्मं द्विपदानमुत्तमः // srs_17.73 //

धर्मेषु चो नाभिनिवेश तायि परिग्रहो धर्मवरे सदा च / कर्मविपाके च दृढाधिमुक्तिं देशेति धर्म द्विपदानमुत्तमः // srs_17.74 //

विनयस्मि कौशल्य विपाकज्ञानं कलहं विवादान तथोपशान्तिः / अविग्रहं वाप्यविवादभूमिं देशेति धर्म द्विपदानमुत्तमः // srs_17.75 //

क्षान्तीसमादानमक्रोधस्थानं विनिश्चये धर्मि सदा च कौशलम् / पदप्रभेदेषु च ज्ञानदर्शनं देशेति धर्मं करुणां जनेत्वा // srs_17.76 //

पूर्वान्तज्ञानमपरान्तज्ञानं त्रियध्वसमता सुगतान शासने / परिच्छेद उक्तः स त्रिमण्डलस्य एवं जिनो देशयि धर्मस्वामी // srs_17.77 //

चित्तव्यवस्थान एकाग्रता च कायव्यवस्थान यथार्यभूमिः / ईर्यापथस्थो सद कालि रक्षणा देशेति धर्मं पुरुषर्षभो मुनिः // srs_17.78 //

(वैद्य 115) हिरिश्च ओत्राप्यु प्रासादिकं च युक्तां गिरं भाषति लोकज्ञानम् / प्रवृत्तिधर्मं प्रकृतिं च प्राणिनां देशेति धर्मं वरबोधिउमग्र्याम् // srs_17.79 //

अनुग्रहं चो हिरिमोत्राप्यं च चित्तस्य चाकुशलता जुगुप्सना / धूतस्यानुत्सर्गत पिण्डचर्यां देशेति धर्मं द्विपदानमुत्तमः // srs_17.80 //

हिरिश्च ओत्राप्यु सदाचरेता गुरूणाभिवादन प्रत्युत्थानम् / मानस्य चो निग्रह आदितैव एवं जिनो देशयि धर्मस्वामी // srs_17.81 //

चित्तसमुत्थानत चित्तकल्यता ज्ञानप्रतीवेधु तथानुबोधम् / अज्ञानपक्षस्य सदा विवर्जना देशेति धर्मान् वरबुद्धबोधिम् // srs_17.82 //

चित्तप्रवेशं च रूतस्य ज्ञानं निरुक्त्यवस्थान विनिश्चितार्थम् / सर्वेष्वनर्थान सदा विवर्जनम् एवं जिनो देशयि धर्मस्वामी // srs_17.83 //

ससङ्गता सत्पुरुषेहि नित्यं विवर्जना कापुरुषान चैव / जिने प्रसादं सद प्रेमतां च एवं जिनो देशयि धर्म श्रेष्ठम् // srs_17.84 //

संकेतप्रज्ञप्तिव्याहारतां च संसारदुःखानि सदा विवर्जना / अलाभि लाभे च असक्तभावमेवं जिनो देशयि धर्ममुत्तमम् // srs_17.85 //

सत्कारु लब्ध्वा च न विस्मयेय्या असत्कृतश्चापि भवेदुपेक्षकः / भूते ऽपि वर्णं न कदाचि मोदिये इय देशना लोकहितस्य ईदृशी // srs_17.86 //

(वैद्य 116) आक्रोशनां पंसन सर्वशो सहेदसंस्तवः सर्वगृहीहि सार्धम् / संसर्गतां प्रव्रजितेन कुर्यादेवं जिनो देशयि धर्मस्वामी // srs_17.87 //

बुद्धान चो गोचरि सुप्रतिष्ठितो अगोचरं सर्व विवर्जयित्वा / आचारसंपन्न सुदान्तचित्तो इय धर्मनेत्री सुगतेन देशिता // srs_17.88 //

ये बालधर्माः सद तान् विवर्जयेत् कुलदूषणं सर्व विवर्जयेच्च / आरक्षितव्यं सद बुद्धशासनं एवं जिनो देशयि धर्मस्वामी // srs_17.89 //

अल्पं च भाष्ये मधुरं सुयुक्तं कल्याणतां मृदुवचनं परेषाम् / प्रत्यर्थिकानां सहधर्मनिग्रहो इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.90 //

प्रतिक्रमेत् कालि न चो अकाले न विश्वसेत् सर्वपृथग्जनेषु / दुःखेन स्पृष्टो न भवेत दुर्मना इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.91 //

दरिद्र दृष्ट्वा सधनं करेय्या दुःशील दृष्ट्वा अनुकम्पितव्या / हितवस्तुतायां सद ओवदेय्य इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.92 //

धर्मेण सत्त्वा अनुगृह्णितव्या लोकामिषत्यागु सदा च कार्यो / न संचयं नो निचयं च कुर्यादियं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.93 //

शीलप्रशंसा च कुशीलकुत्सना अशाठ्यता शीलवतां निषेवणम् / सर्वस्वकात्यागि धने ऽप्यनिश्रितो इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.94 //

(वैद्य 117) अध्याशयेनो गुरुणा निमन्त्रणा यथा च भाषे तथ सर्व कुर्याम् / अभीक्ष्ण सेवेय्य च धर्मभाणकं इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.95 //

सगौरवः प्रीतमनाः सदा भवेत् सोम्याय दृष्टीय सदा स्थितो भवेत् / पूर्वासु चर्यासु सुनिश्चितः सदा इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.96 //

पूर्वंगमः कुशलचरीषु नित्यमुपायकौशल्य निमित्तवजने / संज्ञाविवर्ते तथ वस्तुलक्षणे इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.97 //

सूत्रान्तनिर्हारपदेषु कौशलं सत्यान निर्देशपदेषु निश्चयः / विमुक्तिज्ञानस्य च साक्षिकारिता इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.98 //

शून्याश्च धर्माः सद सेवितव्या विशारदाः शीलबले प्रतिष्ठिताः / समाधिस्थानेन समोत्तरेय्या इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.99 //

न ज्ञात्रलाभं पि कदाचि देशयेच्चित्तस्य चापी कुहनां न कुर्यात् / दृष्टीकृतां सर्व विवर्जयेच्च इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.100 //

प्रतिभानु श्रेष्ठं वर धारणीये ज्ञानस्य चोभासु अनन्तपारो / अधिष्ठानमन्त्र प्रतिभानयुक्तिरियं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.101 //

(वैद्य 118) शीलस्य द्वारमिम मार्गभावना प्रतिपत्ति - ओवादनयश्च भद्रको / अनुशासनी अत्र चरित्व शासनी इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.102 //

अनुलोमिकी क्षान्ति य बुद्धवर्णिता क्षान्तिस्थितो दोष विवर्जयेत / अज्ञान वर्जेय्य स्थिहित्व ज्ञाने इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.103 //

ज्ञानप्रतिष्ठा तथ योगभूमी योगेश्वरी बोधयि प्रस्थितानाम् / निषेवणा सत्पुरुषाण नित्यं इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.104 //

अयुक्तयोगीन सदा विवर्जना तथागतैर्भाषित बुद्धभूमि / अनुमोदिता सर्विहि पण्डितेहि इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.105 //

बालैः प्रतिक्षिप्त अज्ञातकेहि अभूभिरत्र पृथुश्रावकाणाम् / परिगृहीताः सद बोधिसत्त्वैः इयं जिने ईदृश आनुशासनी // srs_17.106 //

तथागतेहि अनुबुद्धमेतं देवेहि चो सत्कृतु पूजितं च / अनुमोदितं ब्रह्मसहस्रकोटिभिः कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.107 //

नागसहस्रेहि सदा सुसत्कृतं सुपर्णयक्षेहि च किन्नरेहि / या भाषिता बोधिवरा जिनेभिः कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.108 //

पर्याप्त या नित्यु सुपण्डितेहि धनं च श्रिष्ठं प्रवरं सुलब्धम् / (वैद्य 119) निरामिषं ज्ञान चिकित्स उत्तमा कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.109 //

ज्ञानस्य कोषः प्रतिभानमक्षयं सूत्रान्तकोटीन प्रवेश एषः / परिज्ञ त्रैधातुकि भूतज्ञानं कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.110 //

नौका इयं देशित पारगामिनां नावा पि चो ओघगतान एषा / कीर्तिर्यशो वर्धति वर्णमाला येषामयं शान्त समाधि देशितः // srs_17.111 //

प्रशंस एषा च तथागतानां स्तवश्च एषो पुरुषर्षभाणाम् / स्तव बोधिसत्त्वान नयश्च अक्षयो येही अयं शान्त समाधि देशितः // srs_17.112 //

मैत्री इयं दोषशमे प्रकाशिता उपेक्षियं कारुणिकान भूमिम् / आश्वासयन्तेष महाशयानां येषां कृतेनैष समाधि भाषितः // srs_17.113 //

प्रतिपत्तियं देशित सिंहनादिनामितु बुद्धज्ञानस्य वरस्य आगमः / सर्वेष धर्माण स्वभावमुद्राः समाध्ययं देशितु नायकेहि // srs_17.114 //

सर्वज्ञज्ञानस्य च आहरित्रिमा चर्या इयं बोधयि प्रस्थितानाम् / वित्रासनं मारचमूय चापि समाध्ययं शान्त जिनेन देशितः // srs_17.115 //

विद्या इयं धर्मस्थितान तायिनां अमित्रमध्ये परमा च रक्षा / प्रत्यर्थिंकानां सहधर्मनिग्रहाः समाध्ययं शान्त जिनेन देशितः // srs_17.116 //

(वैद्य 120) प्रतिभानभूमी इय संप्रकाशिता बला विमोक्षा तथ इन्द्रियाणि / विशिष्ट अष्टादश बुद्धधर्माः समाधि शान्तेष निषेवमाणाः // srs_17.117 //

दशान पर्येष्टि बलान भूता पूर्वनिमित्तं पि च बुद्धज्ञाने / ये बुद्धधर्माः पुरुषोत्तमेन प्रकाशिता लोकहितानुकम्पिना // srs_17.118 //

बुद्धान पुत्रेभिरयं प्रतीहितो विमोक्षकामानयु मार्गु देशितः / प्रीतिश्च तस्मिन् सुगतात्मजानां श्रुणित्विमं शान्त समाधि दुर्दृशम् // srs_17.119 //

या बुद्धज्ञानस्य च पारिपूरिता याभेषते पण्डितु बोधिसत्त्वः / विशुद्धचित्तश्च शुचिर्निरङ्गणो इमं निषेवेत समाधि शान्तम् // srs_17.120 //

परिशुद्ध कायो ऽस्य यथा जिनान विमोक्षज्ञानं च विमुक्तिदर्शनम् / असंकिलिष्टः सद रागबन्धनैः इमं निषेवेत समाधि भद्रकम् // srs_17.121 //

अभूमि दोषे विगमश्च मोहे ज्ञानस्य चो आगमु मुक्तिमिच्छतः / विद्याय उत्पादु अविद्यनाशकम् इमं निषेवेत समाधि शान्तम् // srs_17.122 //

विमुक्तिसाराणिय तृप्ति भाषिता ध्यायीनयं शान्त समाधि देशितः / चक्षुश्च बुद्धानमनिन्दितानामिमं निषेवेत समाधि शान्तम् // srs_17.123 //

अभिज्ञ एषा बहुक्षेत्रे दर्शिता ऋद्धिश्च बुद्धान अनन्त दर्शिता / या धारणी सापि ततो न दुर्लभा निषेवमाणस्य समाधिमेतम् // srs_17.124 //

(वैद्य 121) शान्तेन्द्रियस्यो इह स्थानु बोधये इदमधिष्ठानमनन्तदर्शितम् / सूक्ष्मं च ज्ञानं विपुलं विशुद्धं निषेवमाणस्य इमं समाधिम् // srs_17.125 //

सु बुध्यते नैष अयुक्तयोगैर्विवर्तनं सर्वसु अक्षराणाम् / न शक्यु घोषेण विजाननाय येनो अयं शान्त समाधि न श्रुतः // srs_17.126 //

ज्ञातं तु विज्ञैरयु बोधिसत्त्वैर्यथा व यं देशितु धर्मस्वामिना / प्रतिबुद्धु शान्तेहि अनिन्दितेहि इमं समाधिं प्रतिषेवमाणैः // srs_17.127 //

आरब्धवीर्येहि समुद्गृहीतमुपस्थितं च सापि सदा सुधारितम् / दुःखक्षयो जातिनिरोधज्ञानमिमं समाधिं प्रतिषेवमाणैः // srs_17.128 //

सर्वेष धर्माणमजाति भाषिता एवं च सर्वासु भवग्गतीषु / ज्ञानाग्रु बुद्धान महाशयानां कच्चिज्जिनो भाषति तं समाधिम् // srs_17.129 //

तस्यो कुमारस्यिमि गाथ भाषतो अष्टाशीतिनियुतसहस्र पूर्णाः / घोषानुगा क्षान्ति लभिंसु तत्र अविवर्तिकाये स्थितु बुद्धज्ञाने // srs_17.130 //

दृढबलस्तमवदी कुमारमद्यापि सो तिष्ठति लोकनाथः / पृच्छामि त्वं दारक एतमर्थं कुतस्त्वया एष श्रुतः समाधिः // srs_17.131 //

कुमारु राजन् अवदी शृणोहि दृष्टस्मि कोटीनियुतं जिनानाम् / (वैद्य 122) एकस्मि कल्पस्मि ते सर्वि सत्कृता अयं च मे शान्त समाधि पृच्छितः // srs_17.132 //

चत्वारि कल्पा नवतिं च अन्ये कल्पान कोटीनियुता सहस्राः / जातिस्मरो भोम्यहु तत्र तत्र न चापि गर्भे उपपद्यि जातु // srs_17.133 //

ततो मया एषा समाधि भावितः शुद्धं श्रुतस्तेष जिनान भाषताम् / श्रुत्वा च उद्दिष्टु जनेत्व छन्दं निष्काङ्क्षआप्तेन स्पृशिष्यि बोधिम् // srs_17.134 //

ये भिक्षु मह्यं परिपृच्छदेन्ति पर्यापुणन्तस्य इमं समाधिम् / उपस्थपेमी अहु तत्र गौरवं यथैव लोकार्थकराण अन्तिके // srs_17.135 //

येषां मया अन्तिक एक गाथा उद्दिष्ट चर्यां चरतानुलोमिकीम् / मान्यामि तानप्यहु शान्तु एते उपस्थपेमी अहु बुद्धगौरवम् // srs_17.136 //

यश्चापि मां पृच्छितु कश्चिदेति पर्यापुणन्तं इमु सत्समाधिम् / स्वप्नान्तरे ऽपीह न मे ऽस्ति काङ्क्षा नाहं भविष्ये जिनु लोकनायकः // srs_17.137 //

वृद्धेषु मध्येषु नवेषु भिक्षुषु सगौरवो भोम्यहु सुप्रतीतः / सगारवस्यो मम वर्धते यशः पुण्यं च कीर्तिश्च गुणास्तथैव // srs_17.138 //

कलीविवादेषु न भोमि उत्सुको अल्पोत्सुको भोम्यहु तत्र काले / अन्या गतिर्भोति करित्व पापकं अन्या गतिर्भोति करित्व भद्रकम् // srs_17.139 //

अयुक्तयोगान असंयतानाममनोज्ञ तेषां वचनं श्रुणित्वा / (वैद्य 123) कर्मस्वको भोम्यहु तस्मि काले कृतस्य कर्मस्य न विप्रणाशः // srs_17.140 //

न ह्यत्र क्रोधो भवती परायणं क्षान्तीबलं गृह्णयहु बुद्धवर्णितम् / क्षान्तिः सदा वर्णित नायकेहि क्षान्तिं निषेवित्व न बोधि दुर्लभा // srs_17.141 //

अहं च भोमी सद शीलवन्तो अन्यांश्च शीलस्मि प्रतिष्ठपेमि / शीलस्य वर्णु सदहं भणामि वर्णं च भोति मम तत्र भाषितम् // srs_17.142 //

अरण्यवर्णं च सदा पि भाषे शीलस्मि चो भोमि सदा प्रतिष्ठितः / समादपेमि अहु अन्य पोषधे तांश्चैव बोधाय समादपेमि // srs_17.143 //

तान् ब्रह्मचर्ये ऽपि समादपेमि अर्थस्मि धर्मस्मि प्रतिष्ठपेमि / तेषां च बोधिम्यहु बोधिमार्गं यस्मिन्निमे भोन्ति अनन्त सङ्गाः // srs_17.144 //

स्मराम्यहं कल्पमतीतमध्वनि यदा जिनो आसि स्वराङ्गघोषः / प्रतिज्ञ तस्यो पुरतः कृता मे क्षान्तीबलो भोम्यहु नित्यकालम् // srs_17.145 //

तत्र प्रतिज्ञाय प्रतिष्ठिहित्वा वर्षाण कोटी चतुरो अशीतिम् / मारेणहं कुत्सित पंसितश्च न चैव चित्तं मम जातु क्षुब्धम् // srs_17.146 //

जिज्ञासनां तत्र करित्व मारो ज्ञात्वान मह्यं दृढ क्षान्तिमैत्रीम् / प्रसन्नचित्तश्चरणानि वन्द्य मे पञ्चशता बोधिवराय प्रस्थिताः // srs_17.147 //

(वैद्य 124) अमत्सरी भोम्यहु नित्यकालं त्यागस्य चो वर्ण सदा प्रभाषे / आढ्यश्च भोमी धनवान् महात्मा दुर्भिक्षकाले बहु भोमि दायकः // srs_17.148 //

ये भिक्षु धारेन्ति इमं समाधिं ये चापि वाचेन्ति य उद्दिशन्ति / करोमि तेषां अहु पारिचर्यां सर्वे च भेष्यन्ति नराणमुत्तमाः // srs_17.149 //

कर्मणा तेनाहमनुत्तरेण पश्यामि बुद्धान् बहु लोकनाथान् / लभित्व प्रव्रज्य जिनानुशासने भवामि नित्यं विदु धर्मभाणकः // srs_17.150 //

धूताभियुक्तो अहु भोमि नित्यं कान्तारमारण्य सदा निषेवी / नाहारहेतोः कुहनां करोमि संतुष्टु भोमी इतरेतरेण // srs_17.151 //

अनीर्षुको भोम्यहु नित्यकालं कुलेषु चाहं न भवामि निश्रितः / कुलेषु सक्तस्य हि ईर्ष्य वर्धते अनीर्ष्युकस्तुष्टि वनेषु विन्दमि // srs_17.152 //

मैत्रीविहारी अहु भोमि नित्यमाक्रुष्टु सन्ता न जनेमि क्रोधम् / मैत्रीविहारिष्यमि सूरतस्य चतुर्दिशं वर्धति वर्णमाला // srs_17.153 //

अल्पेच्छु संतुष्टु भवामि नित्यमारण्यकश्चैव धुताभियुक्तः / न चोत्सृजामी अहु पिण्डपातं दृढं समाधान धुतेषु विन्दमि // srs_17.154 //

श्राद्धश्च भोमी मनसः प्रसादो बहुप्रसादः सद बुद्धशासने / (वैद्य 125) प्रसाद बहु लप्स्यमि आनुशंसा प्रासादिको भोमि अहीन इन्द्रियः // srs_17.155 //

यश्चैव भाषाम्यहु तत्र तिष्ठे प्रतिपत्तिसारो अहु नित्यु भोमि / प्रतिपत्तिसारस्यिमि देवनागाः कुर्वन्त्युस्थानु प्रसन्नचित्ताः // srs_17.156 //

गुणा इमे कीर्तित यावता मे एते च अन्ये च बहू अनेके / ये शिक्षितव्याः सद पण्डितेन यो इच्छती बुध्यितु बुद्धबोधिम् // srs_17.157 //

स्मराम्यतो बहुतरु दुष्कराणि ये पूर्वकल्पे चरितान्यनेके / बहुं पि दानीं भणितु न शक्यं गच्छामि तावत् सुगतस्य अन्तिकम् // srs_17.158 //

सुतीक्ष्णप्रज्ञो विदु बोधिसत्त्वो तस्मिन् क्षणे स्पर्शयि पञ्चभिज्ञा / ऋद्धीय सो गच्छि जिनस्य अन्तिके स प्राणिकोटीभिरशीतिभिः सह // srs_17.159 //

दृढबलो परमु उदग्र आसीत् सार्धं तदा कोटिशतेहि षष्टिभिः / उपसंक्रमी मूलु तथागतस्य वन्दित्व पादौ पुरतो न्यषीदत् // srs_17.160 //

अध्याशयं तस्य विदित्व राज्ञो इमं समाधिं द्विपदेन्द्र देशयि / श्रुत्वा च सो पार्थिविमं समाधिं उज्झित्व राज्यं निरपेक्षु प्रव्रजी // srs_17.161 //

स प्रव्रजित्वान इमं समाधिं भावेति वाचेति प्रकाशयेति / स षष्टिभिः कल्पसहस्रु पश्चात् पद्मोत्तरो नाम जिनो अभूषि // srs_17.162 //

षष्टिस्तदा कोटिशत अनूनका ये राज्ञ सार्धं उपसंक्रमी जिनान् / (वैद्य 126) ते चापि श्रुत्वैव समाधिमेतं तुष्टा उदग्रास्तद प्रव्रजिंसु // srs_17.163 //

ते प्रव्रजित्वान इमं समाधिं धारेंसु वाचेंसु प्रकाशयिंसु / षष्टीन कल्पानि नयुतान अत्यया स्पृशिंषु बोधिं वरमेककल्पे // srs_17.164 //

अनन्तज्ञानोत्तरनामधेया अभूषि बुद्धा नरदेवपूजिताः / तदेकमेके द्विपदानमुत्तमो मोचेन्ति सत्त्वान्यथ गङ्गवालिकाः // srs_17.165 //

शीरीबलो राजु अहं अभूषि इमां चरन्तो वरबोधिचारिकाम् / ये मम पुत्राः शत पञ्च आसन् इममेव एते अनुधर्मपापाः // srs_17.166 //

एवं मया कल्पसहस्रकोटयो आरब्धवीर्येण अतन्द्रितेन / समाधि पर्येष्ट अयं विशुद्धः समुदानयन्नेति तमग्रबोधिम् // srs_17.167 //

कुमार तस्माद्धि ये बोधिसत्त्वा आकाङ्क्षते एतु समाधिमेषितुम् / आरब्धवीर्यो निरपेक्षु जीविते ममा कुमारा अनुशिक्षते सदा // srs_17.168 //

इति श्रीसमाधिराजे बहुबुद्धनिर्हारसमाधिमुखपरिवर्तो नाम सप्तदशः ॥

(वैद्य 127) 18 समाध्यनुपरिन्दनपरिवर्तः ।

तत्र भगवांश्चन्द्रप्रभकुमारमामन्त्रयते स्म - तस्मात् तर्हि कुमार यो बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमं समाधिमुद्ग्रहीष्यति पर्यवाप्स्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति प्रवर्तयिष्यति उद्देक्ष्यति स्वाध्यास्यति परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यति, तेन भावनायोगमनुयुक्तेन च भवितव्यम् । तस्यैतं प्रतिपद्यमानस्य चत्वारो गुणानुशांसाः प्रतिकाङ्क्षितव्याः । कतमे चत्वारः? यदुत अनभिभूतो भविष्यति पुण्यैः ॥ अनवमर्दनीयो भविष्यति प्रत्यर्थिकैः । अप्रमेयो भविष्यति ज्ञानेन । अनन्तश्च भविष्यति प्रतिभानेन । यो हि कश्चित् कुमार बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमं समाधिमुद्ग्रहीष्यति पर्यवाप्स्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति प्रवर्तयिष्यति उद्देक्ष्यति स्वाध्यास्यति परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यति, तस्येमे चत्वारो गुणानुशंसाः प्रतिकाङ्क्षितव्याः ॥

अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामि गाथा अभाषत -

अनाभिभूतः पुण्येहि नित्यकालं भविष्यति / समाधिं शान्तुभावेन सर्वबुद्धान गोचरम् // srs_18.1 //

पुण्येहि रक्षितः शूरो नित्यकालं भविष्यति / चरन् स परमां शुद्धां विशिष्टां बोधिचारिकाम् // srs_18.2 //

नास्य प्रत्यर्थिको जातु विहेठां कश्चित् करिष्यति / परिगृहीतो बुद्धेहि नित्यकालं भविष्यति // srs_18.3 //

अप्रमेयश्च ज्ञानेन नित्यकालं भविष्यति / अनन्तः प्रतिभानेन धारेन्तः शान्तिमां गतिम् // srs_18.4 //

सततमनभिभूतपुण्यस्कन्धो भविष्यति श्रेष्ठतरं तु बोधिचर्याम् / न भविष्यति प्रत्यर्थिंकान धृष्यो इमु वरु शान्त समाधि धारयित्वा // srs_18.5 //

ज्ञानु विपुलु तस्य भोति तीक्ष्णं तथ प्रतिभानमनन्त चक्षु शुद्धम् / भविष्यति सद तस्य पण्डितस्य स्मृतिबलमेव च धारणीबलं च // srs_18.6 //

(वैद्य 128) परम प्रियु मनापु पण्डितानां भविष्यति चार्थपदं प्रभाषमाणः / ज्ञानु बहुजनस्य प्रज्ञवन्तो इमु वरु शान्त समाधि भाषमाणः // srs_18.7 //

लाभि परम श्रेष्ठ चीवराणां शय्य निमन्त्रणमा(खा ?)द्यभोजनानाम् / भविष्यति सुकुमार दर्शनीयो इमु वरु शान्त समाधि धारयन्तो // srs_18.8 //

द्रक्ष्यति बहु बुद्ध लोकनाथान् अतुलिय काहिति पूज नायकानाम् / न च भविष्यति तस्य अन्तरायो इमु वरु शान्त समाधिमेषतो हि // srs_18.9 //

भाषिष्यति पुरतः स्थित्व लोकनाथान् सुरुचिर गाथशतेहि तुष्टचित्तः / न च भविष्यति तस्य जातु हानी इमु वरु शान्त समाधि धारयित्वा // srs_18.10 //

स्थास्यति पुरतो ऽस्य लोकनाथः सुरुचिरलक्षणकायु व्यञ्जनेभिः / न च भविष्यति तस्य ज्ञानहानी इमु वरु शान्त समाधि धारयित्वा // srs_18.11 //

न कदाचि भविष्यति दीनचित्तः सतत भविष्यति आढ्यु नो दरिद्रः / न च भविष्यति उद्गृहीतचित्तो इमु वरु शान्त समाधि धारयित्वा // srs_18.12 //

न च भविष्यति वा अक्षणेषु महीपति भेष्यति राजचक्रवर्ती / सद भविष्यति राज्य तस्य क्षेमं इमु वरु शान्त समाधि धारयित्वा // srs_18.13 //

ज्ञानु विपुलु नात्र संशयो ऽस्ति क्षपयितु कल्पशतेहि भाषमाणैः / (वैद्य 129) श्रुत इमु समाधि शान्तभूमी यथ उपदिष्ट तथा स्थिहेत धीरो // srs_18.14 //

अपरिमित अनन्त कल्पकोट्यो दशबल तस्य भणेयुरथानुशंसाम् / न च परिकीर्तिता कला भवेय्या यथ जलबिन्दु ग्रहीतु सागरातो // srs_18.15 //

हर्षितु स कुमारु तस्मि काले उत्थितु प्राञ्जलिको नमस्यमानः / दशबलभिमुखो स्थितो उदग्रो गिरवराय उदानुदानयति // srs_18.16 //

अचिन्तियो महावीरो लोकनाथ प्रभाकरः / यावच्चेमे नरेन्द्रेण अनुशंसाः प्रकाशिताः // srs_18.17 //

आख्याहि मे महावीर हितैषी अनुकम्पकः / को नाम पश्चिमे काले इदं सूत्रं श्रुणिष्यति // srs_18.18 //

तमेनमवदच्छास्ता कलविङ्करुतस्वरः / असङ्गज्ञानी भगवानिमां वाचं प्रभाषते // srs_18.19 //

कुमार शृणु भाषिष्ये प्रतिपत्तिमनुत्तराम् / यो धर्माननुशिक्षन्तो इदं सूत्रं श्रुणिष्यति // srs_18.20 //

पूजां कुर्वन् जिनेन्द्राणां बुद्धज्ञानगवेषकः / मैत्रचित्तं निषेवन्तो इदं सूत्रं श्रुणिष्यति // srs_18.21 //

धूतान् गुणांश्च संलेखान् गुणान् श्रेष्ठान् निषेवतः / प्रतिपत्तौ स्थिहित्वा च इदं सूत्रं श्रुणिष्यति // srs_18.22 //

न पापकारिणां हस्तादिदं सूत्रं श्रुणिष्यति / न यैर्विरागितं शीलं लोकनाथानमन्तिके // srs_18.23 //

ब्रह्मचारीण शूराणां येषां चित्तमलोलुपम् / अधिष्ठितानां बुद्धेहि तेषां हस्ताच्छ्रुणिष्यति // srs_18.24 //

ये हि पुरिमका बुद्धा लोकनाथा उपस्थिताः / तेषां हस्तादिदं सूत्रं पश्चात्काले श्रुणिष्यति // srs_18.25 //

ये तु पूर्वासु जातीसु अभूवन्नन्यतीर्थिकाः / तेष्विमं श्रुत्व सूत्रान्तं सौमनस्यं न भेष्यति // srs_18.26 //

(वैद्य 130) मम च प्रव्रजित्वेह शासने जीविकार्थिकाः / लाभसत्काराभिभूता अन्यमन्यं प्रतिक्षिपि // srs_18.27 //

अध्योषिता परस्त्रीषु बहु भिक्षु असंयता / लाभकामाश्च दुःशीला इदं सूत्रं न श्रद्दधी // srs_18.28 //

पुण्यानुप्राप्ता बुद्धेषु ध्यानप्राप्त्याप्यनर्थिकाः / निश्रिताश्चात्मसंज्ञायामिदं सूत्रं न श्रद्दधे // srs_18.29 //

लौकिक ध्यानफलसंज्ञी भेष्यते कालि पश्चिमे / अर्हत्पिण्डं च ते भुक्त्वा बुद्धबोधिं प्रतिक्षिपि // srs_18.30 //

यश्चैव जम्बुद्वीपस्मि भिन्देयात् सर्व चेतिया / यश्च प्रतिक्षिपेत् सूत्रमिदं पापं विशिष्यते // srs_18.31 //

यश्चार्हतो निहनेय्या यथा गङ्गाय वालुकाः / यश्च प्रतिक्षिपेत् सूत्रमिदं पापं विशिष्यते // srs_18.32 //

क उत्सहन्ति युष्माकं पश्चिमे कालि दारुणे / सद्धर्म लोके वर्तन्ते इदं सूत्रं प्रकाशितुम् // srs_18.33 //

रोदन्तो उत्थितस्तत्र कुमारो जिनमब्रवीत् / सिंहनादं नदत्येवं पुत्रो बुद्धस्य औरसः // srs_18.34 //

अहं निर्वृते संबुद्धे पश्चिमे कालि दारुणे / सूत्रं वैस्तारिकं कुर्यां त्यजित्वा कायु जीवितम् // srs_18.35 //

सहिष्याम्यत्र बालनामभूतां परिभाषणाम् / आक्रोशांस्तर्जनां चैव अधिवासिस्ये नायक // srs_18.36 //

क्षपेयं पापकं कर्म यन्मया पुरिमे कृतम् / अन्येषु बोधिसत्त्वेषु व्यापादो जनितो मया // srs_18.37 //

स्थपेत्व पाणिं मूर्धस्मि बुद्धः काञ्चनसंनिभम् / शास्ता चन्द्रप्रभं प्राह मञ्जुघोषस्तथागतः // srs_18.38 //

करोमि ते अधिष्ठानं कुमार कालि पश्चिमे / न ब्रह्मचर्यान्तरायो जीवितस्य च भेष्यति // srs_18.39 //

अन्ये चाष्टौ शतान्यत्र उत्थिता धर्मधारकाः / वयं हि पश्चिमे काले अस्य सूत्रस्य धारकाः // srs_18.40 //

(वैद्य 131) देवनागान यक्षाण अशीतिकोट्युपस्थिता / अन्ये च नयुताः षष्टि वन्दन्ते लोकनायकम् // srs_18.41 //

वयमिमेषां भिक्षूणां य इमे अद्य उत्थिताः / तस्मिंश्च पश्चिमे काले रक्षां काहाम नायक // srs_18.42 //

अस्मिन् सूत्रे प्रभाष्यन्ते बुद्धक्षेत्राः प्रकम्पिताः / यथा वालुक गङ्गाया अधिष्ठानेन शास्तुनः // srs_18.43 //

ये च प्रकम्पिताः क्षेत्राः सर्वेषु बुद्धनिर्मिताः / प्रेषिता लोकनाथेन ये हि धर्माः प्रकाशिताः // srs_18.44 //

एकैकशश्च क्षेत्रातः सत्त्वकोट्यो अचिन्तियाः / एवं धर्मं तदा श्रुत्वा बुद्धज्ञाने प्रतिष्ठिताः // srs_18.45 //

इतश्च बुद्धक्षेत्रातो नवतिर्देवकोटियः / बोधिचित्तं समुत्पाद्य बुद्धं पुष्पैरवाकिरन् // srs_18.46 //

ते व्याकृता नरेन्द्रेण कल्पकोटेरशीतिभिः / सर्वे ऽप्येकत्र कल्पे ऽस्मिन् भविष्यन्ति विनायकाः // srs_18.47 //

भिक्षुभिक्षुणिकाश्चैव उपासक उपासिकाः / षट्सप्तति प्राणकोट्यो येहि सूत्रमिदं श्रुतम् // srs_18.48 //

ते ऽपि व्याकृत बुद्धेन द्रक्ष्यन्ते लोकनायकान् / यथा वालुक गङ्गायाश्चरन्तो बोधिचारिकाम् // srs_18.49 //

सर्वेषां पूज काहिन्ति बुद्धज्ञानगवेषकाः / तत्र तत्र श्रुणिष्यन्ति इदं सूत्रं निरुत्तरम् // srs_18.50 //

अशीत्या कल्यकोटीभि भेष्यन्ते लोकनायकाः / सर्वे एकत्र कल्पे ऽस्मिं हितैषी अनुकम्पकाः // srs_18.51 //

मैत्रेयस्य च बुद्धस्य पूजां कृत्वा निरुत्तराम् / सद्धर्म श्रेष्ठं धारित्वा गमिष्यन्ति सुखावतीम् // srs_18.52 //

यत्रासौ विरजो बुद्धो अमितायुस्तथागतः / तस्य पूजां करिष्यन्ति अग्रबोधीय कारणात् // srs_18.53 //

त्रिसप्ततिरसंख्येया कल्पा ये च अनागताः / न दुर्गतिं गमिष्यन्ति श्रुत्वेदं सूत्रमुत्तमम् // srs_18.54 //

ये केचित् पश्चिमे काले श्रोष्यन्ते सूत्रमुत्तमम् / अश्रुपातं च काहिन्ति सर्वैस्तैः सत्कृतो ह्यहम् // srs_18.55 //

आरोचयामि सर्वेषां यावन्तः पुरतः स्थिताः / परिन्दामि इमां बोधिं या मे कृछ्रेण स्पर्शिता // srs_18.56 //

इति श्रीसमाधिराजे समाध्यनुपरिन्दना नाम परिवर्तो ऽष्टादशः ।

(वैद्य 132) 19 अचिन्त्यबुद्धधर्मनिर्देशपरिवर्तः ।

तस्मात्तर्हि कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेनेमं समाधिमाकाङ्क्षता अचिन्त्यबुद्धधर्मनिर्देशकुशलेन भवितव्यम् । अचिन्त्यबुद्धधर्मपरिपृच्छकजातिकेन भवितव्यम् । अचिन्त्यबुद्धधर्माधिमुक्तिकेन भवितव्यम् । अचिन्त्यबुद्धधर्मपर्येषणाकुशलेन भवितव्यम् । अचिन्त्यांश्च बुद्धधर्मान् श्रुत्वा नोत्त्रसितव्यं न संत्रसितव्यं न संत्रासमापत्तव्यम् । एवमुक्ते चन्द्रप्रभः कुमारभूतो भगवन्तमेतदवोचत् - यथा कथं भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः अचिन्त्यबुद्धधर्मनिर्देशकुशलो भवति, अचिन्त्यबुद्धधर्मपरिपृच्छाकुशलश्च, अचिन्त्यबुद्धधर्माधिमुक्तश्च? अचिन्त्यबुद्धधर्मपर्येषणाकुशलश्च भवति, अचिन्त्यांश्च बुद्धधर्मान् श्रत्वा नोत्त्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासमापद्यते?

तेन खलु पुनः समयेन पञ्चशिखो नाम गन्धर्वपुत्रः पञ्चभिस्तूर्यशतैः सार्धं गगनतलादवतीर्य भगवतः पुरतः स्थितो ऽभूदुपस्थानपरिचर्यायै । अथ खलु पञ्चशिखस्य गन्धर्वपुत्रस्यैतदभवत् - यन्न्वहं यथैवः देवानां त्रायस्त्रिंशानां शक्रस्य च देवानामिन्द्रस्य सुधर्मायां देवसभायामुपस्थानपरिचर्यां करोमि, संगीतिं संप्रयोजयामि, तथैवाद्य देवातिदेवस्यापि तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य पूजायै संगीतिं संप्रयोजयेयम् ॥

अथ खलु पञ्चशिखो गन्धर्वपुत्रस्तैः पञ्चभिस्तूर्यशतैस्तैश्च पञ्चमात्रैर्गन्धर्वपुत्रशतैः सार्धमेकस्वरसंगीतिसंप्रयुक्ताभिस्तूर्यसंगीतिभिर्वैदूर्यदण्डां वीणामादाय भगवतः पुरतो वादयामास । अथ खलु भगवत एतदभूत् - यन्न्वहं तथारूपमृद्ध्यभिसंस्कारमभिसंस्कुर्यां यथारूपेण ऋद्ध्यभिसंस्कारेणाभिसंस्कृतेन चन्द्रप्रभः कुमारभूतो ऽचिन्त्यबुद्धधर्मनिध्यप्तिकौशल्यमधिगच्छेत्, सर्वधर्मस्वभावसमताविपञ्चिताच्च समाधेर्न चलेत् । पञ्चशिखस्य च गन्धर्वपुत्रस्य तन्त्रीस्वरगीतिस्वरकौशल्यमुपदिशेयम् ॥

अथ खलु भगवांस्तथारूपमृद्ध्यभिसंस्कारमभिसंस्करोति स्म, यत्तेभ्यः पञ्चभ्यस्तूर्यशतेभ्यः संप्रयुक्तेभ्यः प्रवादितेभ्यो यथानकुम्पोपसंहृतः शब्दो निश्चरति धर्मप्रतिसंयुक्तः । इमाश्च बुद्धधर्मनिध्यप्तिगाथा निश्चरन्ति बुद्धानुभावेन -

एकहि वालपथे बहुबुद्धा यात्तिक वालिक गङ्गनदीये / (वैद्य 133) क्षेत्रं तात्तिक तेष जिनानां ते च विलक्षण ते विसभागाः // srs_19.1 //

पञ्चगतीगत बालपथस्मिन् नैरयिका पि च तिर्यगताश्च / ते यमलौकिक देवमनुष्या नापि च संकरु नो च उपीडो // srs_19.2 //

तत्र पदे ससराः ससमुद्राः सर्व नदी तथ उत्स तडागाः / नो पि च संकरु नो च उपीडो एवमचिन्तियु धर्म जिनानाम् // srs_19.3 //

तत्र पदे ऽपि च पर्वत नेके चक्रवाल अपि मेरु सुमेरु / ये मुचिलिन्द महामुचिलिन्द विन्ध्यथ गृध्रकूटो हिमवांश्च // srs_19.4 //

तत्र पदे निरयाश्च सुघोरास्तपन प्रतापन आनभिरम्याः / तत्र च ये निरये उपपन्ना वेदन ते पि दुखां अनुभोन्ति // srs_19.5 //

तत्र पदे ऽपि च देवविमाना द्वादशयोजन ते रमणीयाः / तेषु बहू मरुतान् सहस्रा दिव्यरतीषु सुखान्यनुभोन्ति // srs_19.6 //

तत्र पदे च बुद्धान उत्पादो शासनु लोकविदून ज्वलेति / तं च न पश्यति ज्ञानविहीनो येन न शोधित चर्य विशुद्धा // srs_19.7 //

तत्र पदे ऽपि च धर्म निरुद्धो निर्वृतु नायकु श्रूयति शब्दः / तत्र पदे ऽपि च केचि शृणोन्ति तिष्ठति नायकु भाषति धर्मम् // srs_19.8 //

तत्र पदे ऽपि च केषचिदायुर्वर्ष अचिन्तिय वर्तति संज्ञा / (वैद्य 134) तत्र पदे ऽपि वा कालु करोन्ति नो चिरु जीवति श्रूयति शब्दः // srs_19.9 //

तत्र पदे ऽपि च केषचि संज्ञा दृष्टु तथागतु पूजितु बुद्धो / तोषितु मानसु संज्ञग्रहेण नो पि च पूजितु नो च उपन्नो // srs_19.10 //

स्वस्मि गृहे सुपिनेव मनुष्यो कामगुणेषु रतीरनुभूय / स प्रतिबुद्धु न पश्यति कामांस्तच्च प्रजानति सो सुपिनो ति // srs_19.11 //

यत् तथ दृष्टु श्रुत मत ज्ञातं सर्वमिदं वितथं सुपिनो वा / यस्तु भवेत समाधिय लाभी सो इमु जानति धर्मस्वभावान् // srs_19.12 //

सूसुखिताः सद ते नर लोके येष प्रियाप्रियु नास्ति कहिंचित् / ये वनकन्दरके ऽभिरमन्ति श्रामणकं सुसुखं अनुभोन्ति // srs_19.13 //

येष ममापि तु नास्ति कहिंचिद् येष परिग्रहु सर्वशु नास्ति / खङ्गसमा विचरन्तिमु लोके ते गगने पवनेव व्रजन्ति // srs_19.14 //

भावितु मार्ग प्रवर्तितु ज्ञानं शून्यक धर्म निरात्मनु सर्वे / येन विभावित भोन्तिमि धर्मास्तस्य भवेत् प्रतिभानमनन्तम् // srs_19.15 //

सूसुखिता बत ते नर कोले येष न सज्जति मानसु लोके / वायुसमं सद तेष्विह चित्तं नो च प्रियाप्रियु विद्यति सङ्गो // srs_19.16 //

(वैद्य 135) अप्रियु ये दुखितेहि निवासो ये हि प्रिया दुखि तेहि वियोगो / अन्त उभे अपि एति जहित्वा ते सुखिता नर ये रत धर्मे // srs_19.17 //

ये अनुनीयति श्रुत्विमि धर्मान् स प्रतिहन्यति श्रुत्व अधर्मम् / सो मदमानहतो विपरीतो मानवशेन दुखि अनुभोति // srs_19.18 //

ये समताय प्रतिष्ठित भोन्ति नित्यमनुन्नत नावनताश्च / ये प्रियतो ऽप्रियतश्च सुमुक्तास्ते सद मुक्तमना विहरन्ति // srs_19.19 //

शीले प्रतिष्ठितु सूपरिशुद्धे ध्याने प्रतिष्ठितु नित्यमचिन्त्ये / ये वनकन्दरि शान्ति रमन्ते तेष न विद्यति वीमति जातु // srs_19.20 //

ये च पुनर्वितथे प्रतिपन्नाः कामगुणेषु रताः सद बालाः / गृध्रु यथा कुणपेष्वधिमुक्ता नित्यवशानुगता नमुचिस्य // srs_19.21 //

अस्मिन् खलु पुनर्गाथाभिनिर्हारे भाष्यमाणे चन्द्रप्रभः कुमारभूतः अचिन्त्येषु बुद्धधर्मेषु गम्भीरनिध्यप्तिनिर्देशकौशल्यमनुप्राप्तः, सूत्रान्तनिर्हारावभासं च प्रतिलब्धवान् । पञ्चशिखस्य च गन्धर्वपुत्रस्य घोषानुगायाः क्षान्तेः प्रतिलम्भो ऽभूत् । अप्रमेयाणां च सत्त्वानां देवमानुषिकायाः प्रजाया अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पन्नानि । अप्रमेयाणां च सत्त्वानामर्थः कृतो ऽभूत ॥

इति श्रीसमाधिराजे अचिन्त्यबुद्धधर्मनिर्देशपरिवर्तो नामोनविंशतितमः ॥

(वैद्य 136) 20 इन्द्रकेतुध्वजराजपरिवर्तः ॥

तत्र खलु भगवांश्चन्द्रप्रभं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म - तस्मात्तर्हि कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सर्वकुशलमूलशिक्षागुणधर्मनिश्रितेन भवितव्यम् । असंसर्गबहुलेन च भवितव्यम्, पापमित्रपरिवर्जकेन कल्याणमित्रसंनिश्रितेन परिपृच्छकजातीयेन धर्मपर्येष्ट्यामतृप्तेन प्रामोद्यबहुलेन धर्मार्थिकेन धर्मकामेन धर्मरतेन धर्मपरिग्राहकेण धर्मानुधर्मप्रतिपन्नेन । शास्तृसंज्ञा अनेन सर्वबोधिसत्त्वेषूत्पादयितव्या । यस्य चान्तिकादिमं धर्मपर्यायं शृणोति, तेन तस्यान्तिके प्रीतिगौरवं शास्तृसंज्ञा चोत्पादितव्या। यः कुमार बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमान् धर्मान् समादाय वर्तते, स क्षिप्रमनाच्छेद्यप्रतिभावनिर्यातो भवति । अचिन्त्यबुद्धधर्माधिमुक्तश्च भवति । गम्भीरेषु च धर्मेषु निध्यप्तिं गच्छति । आलोकभूतश्च भवति सदेवकस्य लोकस्य काङ्क्षाविमतिविचिकित्सान्धकारविधमनतया ॥

अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत -

अभ्यतीत बहुकल्पकोटियो अप्रमेय अतुला अचिन्तियाः / यद् अभूषि द्विपदानमुत्तमो इन्द्रकेतुध्वजराज नायकः // srs_20.1 //

सो समाधिमिमु शान्तु देशयि यत्र नास्ति नरु जीव पुद्गलः / माय बुद्बुद मरीचि विद्युता सर्व धर्म दकचन्द्रसंनिभाः // srs_20.2 //

नास्ति सत्त्व मनुजो च लभ्यते कालु कृत्व परलोकि गच्छि यो / नो च कर्म कृतु विप्रणश्यते कृष्ण शुक्ल फल देति तादृशम् // srs_20.3 //

एष युक्ति नयद्वार भद्रकं सूक्ष्म दुर्दृशु जिनान गोचरा / यत्र अक्षरपदं न लभ्यते बुद्धबोधि भगवान् प्रजानति // srs_20.4 //

(वैद्य 137) धारणी विपुलज्ञानसंचया सूत्रकोटिनियुतान आगता / बुद्धकोटिनियुतान गोचरस्तं समाधि भगवान् प्रभाषते // srs_20.5 //

आतुराणमय व्याधिमोचको बोधिसत्त्वसमुदानितं धनम् / सर्वबुद्धस्तुत संप्रकाशितो देवकोटिनियुतेहि पूजितः // srs_20.6 //

सर्व बालजन भूतचोदना तीर्थिकेहि परिवर्जितः सदा / श्रेष्ठ शीलधनु बुद्धवर्णितं विद्युतेव गगने न लिप्यते // srs_20.7 //

येहि पूजित जिनान कोटियो दानशीलचरिता विचक्षणाः / पापमित्र पुरि येहि वर्जिता तेष पैतृकधनं निरुत्तरम् // srs_20.8 //

तत्र भिक्षु स्थितु धर्मभाणको ब्रह्मचारि सुगतस्य औरसः / श्रुत्व धर्ममिममानुलोमिकं चित्त पादेसि य लोकनायकः // srs_20.9 //

इन्द्रकेतुध्वजराजु नायको अध्यभाषि अभु धर्मभाणकम् / भिक्षुभाव परमं ति दुष्करं चित्तुपाद वर अग्रबोधये // srs_20.10 //

शीलु रक्ष मणिरत्नसंनिभं मित्र सेव सद आनुलोमिकम् / पापमित्र न कदाचि सेवतो बुद्धज्ञानमचिरेण लप्स्यसे // srs_20.11 //

इति श्रीसमाधिराजे इन्द्रकेतुध्वजराजपरिवर्तो नाम विंशतितमः ॥

(वैद्य 138) 21 पूर्वयोगपरिवर्तः ।

आसि पूर्वमिह जम्बुसाह्वये अप्रमत्त दुवि श्रेष्ठिदारकौ / प्रव्रजित्व सुगतस्य शासने खङ्गभूत वनषण्डमाश्रितौ // srs_21.1 //

ऋद्धिमन्त चतुर्ध्यानलाभिनौ काव्यशास्त्रकुशलौ सुशिक्षितौ / अन्तरिक्षपदभूमिकोविदौ ते असक्त गगने व्रजन्ति च // srs_21.2 //

ते च तत्र वनषण्डि शीतले नानपुष्पभरिते मनोरमे / नानपक्षिद्विजसंघसेविते अन्यमन्य कथ संप्रयोजिते // srs_21.3 //

तेन राज मृगया अटन्तके शब्द श्रुत्व वनु तं उपागमी / दृष्ट्व पार्थिव तथ धर्मभाणकौ तेषु प्रेम परमं उपस्थहि // srs_21.4 //

तेहि सार्धु कथ आनुलोमिकीं कृत्व राजु पुरतो निषीदि सो / तस्य राज्ञ बलकाय नन्तको षष्ठिकोटिनियुतान्युपागमी // srs_21.5 //

एकमेकु तेषु धर्मभाणको राजमब्रवी शृणोहि क्षत्रिया / बुद्धपादु परमं सुदुर्लभो अप्रमत्तु सद भोहि पार्थिव // srs_21.6 //

आयु गच्छति सदानवस्थितं गिरिनदीय सलिलेव शीघ्रगम् / व्याधिशोकजरपीडितस्य ते नास्ति त्राणु यथ कर्म भद्रकम् // srs_21.7 //

(वैद्य 139) धर्मपालु भव राजकुञ्जरा रक्षिमं दशबलान शासनम् / क्षीण कालि परमे सुदारुणे धर्मपक्षि स्थिहि राजकुञ्जर // srs_21.8 //

एव ते बहुप्रकार पण्डिता ओवदन्ति तद तं नराधिपम् / सार्धु षष्टनियुतेहि पार्थिवो बोधिचित्तमुदपादयत्तदा // srs_21.9 //

श्रुत्व धर्म तद राजकुञ्जरः सूरतानखिलान भाषतो / प्रीतिजात सुमना उदग्रको वन्द्य पाद शिरसाय प्रक्रमी // srs_21.10 //

तस्य राज्ञ बहवो ऽन्यभिक्षवो लाभकाम प्रविशिन्तु तत् कुलम् / तेष दृष्ट चरिया न तादृशी तेषु राज न तथा सगौरवम् // srs_21.11 //

तच्च शासनमतीतशास्तुकं पश्चिमं च तद वर्षु वर्तते / जम्बुद्वीपि सुपरित्तभाजना प्रादुर्भूत बहवो असंयताः // srs_21.12 //

उत्क लुब्ध बहु तत्र भिक्षवो लाभकाम उपलम्भदृष्टिकाः / विप्रनष्ट सुगतस्य शासनाद् ग्राहयिंसु बहुलं तदा नृपम् // srs_21.13 //

घातयेति उभि धर्मभाणकौ ये उच्छेदु प्रवदन्ति तीर्थिकाः / दीर्घचारिक समादपेन्ति ते निर्वृतीय न ते किंचि दर्शिका // srs_21.14 //

कर्म नश्यति विपाकु नश्यति स्कन्ध नास्तीति वदन्ति कुहकाः / (वैद्य 140) तां क्षिपाहि विषयातु पार्थिव एवमेव चिरु धर्म स्थास्यति // srs_21.15 //

श्रुत्व तेष वचनं तदन्तरं काङ्क्ष प्राप्तु भुत राजकुञ्जरः / घातयिष्यि अमु धर्मभाणकौ मा उपेक्षितु अनर्थ भेष्यति // srs_21.16 //

तस्य राज्ञ अनुबद्ध देवता पूर्वजाति सहचीर्णु चारिका / दीर्घरा हितकाम पण्डिता सा अवोचि तद राजपार्थिवम् // srs_21.17 //

चित्तुपाद म जनेहि ईदृशं पापमित्रवचनेन क्षत्रिया / मा त्व भिक्षु दुवि धर्मभाणकौ पापमित्रवचनेन घातय // srs_21.18 //

न त्व किंचि स्मरसी नराधिप यत्ति तेहि वनषण्डि भाषितम् । क्षीणकालि परमे सुदारुणे धर्मपक्षि स्थिहि राजकुञ्जर / राज भूतवचनेन चोदितः सो न रिञ्जति जिनान शासनम् // srs_21.19 //

तस्य राज्ञ तद भ्रात दारुणः प्रातिसीमिकु स तेहि ग्राहितः । एष देव तव भ्रात पापको जीवितेन न जातु नन्दते / तौ च भिक्षु दुवि घोर वैद्यका ते व्रजन्ति गगनेन विद्यया // srs_21.20 //

ते स्म श्रुत्व तव मूलमागता सर्वि भूत तव विज्ञपेमथ / क्षिप्र घातय घोर वैद्यका मा ति पश्चि अनुतापु भेष्यति // srs_21.21 //

संनहित्व तद राजकुञ्जरो पापमित्रवचनेन प्रस्थितः / (वैद्य 141) सर्वसैन्यपरिवारितो नृपो यत्र भिक्षु वनि तं उपागतो // srs_21.22 //

ज्ञात्व घोरमतिदारुणं नृपं नाग यक्ष वनि तत्र ये स्थिताः / इष्टवर्ष तद तत्र पातित तेन राज सहसेनया हतो // srs_21.23 //

पापमित्रवचनेन पश्यथा कालु कृत्व तद राज दारुणम् / येन क्रोधु कृतु धर्मभाणके सो अवीचि गतु षष्टिजातियो // srs_21.24 //

ते ऽपि भिक्षु बहवोपलम्भिका येहि ग्राहितु राज क्षत्रियो / जातिकोटिशत अप्यचिन्तियो वेदयिंसु नरकेषु वेदनाम् // srs_21.25 //

देवता याय राजु चोदितो याय रक्षित धर्मभाणकौ / ताय बुद्ध यथ गङ्गवालिका दृष्ट्व पूजित चरन्तु चारिकाम् // srs_21.26 //

षष्टिकोटिनियुता अनूनका येहि धर्म श्रुतु सार्धु राजिना / येहि बोधिवरचित्तु पादितं बुद्ध भूयि पृथुलोकधातुषु // srs_21.27 //

तेषु आयु बहुकल्पकोटियो तेष ज्ञानमतुलमचिन्तियम् / तेहि सर्विमु समाधि भद्रकं देशयित्व द्विपदेन्दु निर्वृता // srs_21.28 //

एतु श्रुत्व वचनं निरुत्तरं शीलब्रह्मगुणज्ञानसंचयम् / अप्रमत्त भवथा अतन्द्रिता बुद्धज्ञानमचिरेण लप्स्यथा // srs_21.29 //

(वैद्य 142) द्रक्ष्यथा दशदिशे तथागतान् शान्तचित्त कृपमैत्रलोचनान् । सर्वलोकशरणं परायणं धर्मवर्षु जगि उत्सृजिष्यथा ॥ 30 ॥

इति श्रीसमाधिराजे पूर्वयोगपरिवर्तो नाम एकविंशतितमः ॥

(वैद्य 143) 22 तथागतकायनिर्देशपरिवर्तः ।

अथ खलु भगवांश्चन्द्रप्रभं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म - तस्मात् तर्हि कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन काये ऽनध्यवसितेन जीविते निरपेक्षेण भवितव्यम् । तत् कस्य हेतोः? कायजीविताध्यवसानहेतोर्हि कुमार अकुशलधर्माभिसंस्कारो भवति । तस्मात्तर्हि कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन न रूपकायतस्तथागतः प्रज्ञातव्यः । तत् कस्य हेतोः? धर्मकाया हि बुद्धा भगवन्तो धर्मकायप्रभाविताश्च न रूपकायप्रभाविताः । तस्मात्तर्हि कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन तथागतकायं प्रार्थयितुकामेन तथागतकायं ज्ञातुकामेन अयं समाधिरुद्ग्रहीतव्यः पर्यवाप्तव्यो धारयितव्यो वाचयितव्यः प्रवर्तितव्यः उद्देष्टव्यः स्वाध्यातव्यो वाचयितव्यो भावनायोगमनुयुक्तेन भवितव्यम् परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयितव्यः । तत्र कुमार तथागतस्य कायः शतपुण्यनिर्जातया बुद्ध्यानेकार्थनिर्देशो धर्मनिर्जातः आनिमित्तः सर्वनिमित्तापगतो गम्भीरः अप्रमाणः अप्रमाणधर्मः आनिमित्तस्वभावः सर्वनिमित्तविभावितः । अचलो ऽप्रतिष्ठितो ऽत्यन्ताकाशस्वभावो ऽदृश्यश्चक्षुःपथसमतिक्रान्तो धर्मकायः प्रज्ञातव्यः । अचिन्त्यः चित्तभूमिविगतः सुखदुःखाविप्रकम्प्यः सर्वप्रपञ्चसमतिक्रान्तो ऽनिर्देश्यो ऽनिकेतो बुद्धज्ञानं प्रार्थयितुकामानां घोषपथसमतिक्रान्तः ससारो रागसमतिक्रान्तः अभेद्यो दोषपथसमतिक्रान्तो दृढो मोहपथसमतिक्रान्तो निर्दिष्टः । शून्यतानिर्देशेन अजातो जातिसमतिक्रान्तः अनास्रवः विपाकसमतिक्रान्तः नित्यो व्याहारेण । व्यवहारश्च शून्यः निर्विशेषो निर्वाणेन, निर्वृतः शब्देन, शान्तो घोषेण, सामान्यः संकेतेन, संकेतः परमार्थेन, परमार्थो भूतवचनेन । शीतलो निष्परिदानः अनिमित्तः अमन्यितः अनिन्दितः अप्रपञ्चितः - अल्पशब्दो निर्देशेन । अपर्यन्तो वर्णनिर्देशेन, महाभिज्ञापरिकर्मनिर्जातः अस्मृतितः अविदूरे महाभिज्ञापरिकर्मनिर्देशेन । अयमुच्यते कुमार तथागतकाय इति ॥

अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत -

य इच्छे लोकनाथस्य कायं जानितुमीदृशम् / इमं समाधिं भावित्वा कायं बुद्धस्य ज्ञास्यति // srs_22.1 //

(वैद्य 144) पुण्यनिर्जातु बुद्धस्य कायः शुद्धः प्रभास्वरः / समेति सो ऽन्तरीक्षेण नानात्वं नास्य लभ्यते // srs_22.2 //

यादृशा बोधिर्बुद्धस्य लक्षणानि च तादृशाः / यादृशा लक्षणास्तस्य कायस्तस्य हि तादृशः // srs_22.3 //

संबोधिलक्षणः कायो बुद्धक्षेत्रं हि तादृशम् / बला विमोक्षा ध्यानानि सर्वे ते ऽप्येकलक्षणाः // srs_22.4 //

एवं संभवु बुद्धानां लोकनाथान ईदृशः / न जातु केनचिच्छक्यं पश्यितुं मांसचक्षुषा // srs_22.5 //

बहू एवं प्रवक्ष्यन्ति दृष्टो मे लोकनायकः / सुवर्णवर्णः कायेन सर्वलोकं प्रभासति // srs_22.6 //

अधिष्ठानेन बुद्धानामनुभावाद्विकुर्वितैः / येनासौ दृश्यते कायो लक्षणेहि विचित्रितः // srs_22.7 //

आरोहपरिणाहेन कायो बुद्धस्य दर्शितः / न च प्रमाणं कायस्य लब्धं तेन अचिन्तियः // srs_22.8 //

यदि प्रमाणं लभ्येत कायो बुद्धस्य एत्तकः / निर्विशेषो भवेच्छास्ता देवैश्च मनुजैरपि // srs_22.9 //

समाहितस्य चित्तस्य विपाको ऽपि तल्लक्षणः / तल्लक्षणं नामरूपं शुद्धं भोति प्रभास्वरम् // srs_22.10 //

न चैष केनचिज्जातु समाधिः शान्तु भावितः / यथेह लोकनाथेन कल्पकोट्यो निषेवितः // srs_22.11 //

बहुभिः शुक्लधर्मैश्च समाधिर्जनितो ऽप्ययम् / समाधेरस्य वैपुल्यात् कायो मह्यं न दृश्यते // srs_22.12 //

यस्य वो यादृशं चित्तं नामरूपं पि तादृशम् / निःस्वभावस्य चित्तस्य नामरूपं विलक्षणम् // srs_22.13 //

यस्य चोदारसंज्ञादि नामरूपस्मि वर्तते / विसभागाय संज्ञाय उदारं चित्तु जायते // srs_22.14 //

यस्य चो मृदुकी संज्ञा नामरूपस्मि वर्तते / अगृध्रं नामरूपस्मि चित्तं भोति प्रभास्वरम् // srs_22.15 //

स्मरामी पूर्वजातीषु असंख्येयेषु सप्तसु / तिस्रो मे पापिकाः संज्ञा नैवोत्पन्नाः कदाचन // srs_22.16 //

(वैद्य 145) अनास्रवं च मे चित्तं कल्पकोट्यो ह्यचिन्तियाः / करोमि चार्थं सत्त्वानां न च मे कायु दृश्यते // srs_22.17 //

यथा च यस्य भावेहि विमुक्तं भोति मानसम् / न तस्य तेहि भावेहि भूयो भोति समागमः // srs_22.18 //

विमुक्तं मम विज्ञानं सर्वभावेहि सर्वशः / स्वभावो ज्ञातु चित्तस्य भूयो ज्ञानं प्रवर्तते // srs_22.19 //

क्षेत्रकोटीसहस्राणि गच्छन्ति मम निर्मिताः / कुर्वन्ति चार्थं सत्त्वानां यत्र कायो न लभ्यते // srs_22.20 //

अलक्षणो निर्निमित्तो यथैव गगनं तथा / कायो निरभिलाप्यो मे दुर्विज्ञेयो निदर्शितः // srs_22.21 //

धर्मकायो महावीरो धर्मेण काय निर्जितो / न जातु रूपकायेण शक्यं प्रज्ञापितुं जिनो // srs_22.22 //

कथानिर्देशु यस्यैतं श्रुत्वा प्रीतिर्भविष्यति / न तस्य मारः पापीयानवतारं लभिष्यति // srs_22.23 //

श्रुत्वा च धर्मं गम्भीरं यस्य त्रासो न भेष्यति / न चासौ जीवितार्थाय बुद्धबोधिं प्रतिक्षिपेत् // srs_22.24 //

भूतकोटीसहस्राणां भूतनिर्देश ज्ञास्यति / आलोकभूतो लोकानां येन येन गमिष्यति // srs_22.25 //

तत्र कुमार तथागतस्य कायो निमित्तकर्मणापि न सुकरं ज्ञातुम् । नीलो वा नीलवर्णो वा नीलनिदर्शनो वा नीलनिर्भासो वा । पीतो वा पीतवर्णो वा पीतनिदर्शनो वा पीतनिर्भासो वा । लोहितो वा लोहितवर्णो वा लोहितनिदर्शनो वा लोहितनिर्भासो वा । अवदातो वा अवदातवर्णो वा अवदातनिदर्शनो वा अवदातनिर्भासो वा । मञ्जिष्ठो वा मञ्जिष्ठवर्णो वा मञ्जिष्ठनिदर्शनो वा मञ्जिष्ठनिर्भासो वा । स्फटिको वा स्फटिकवर्णो वा स्फटिकनिदर्शनो वा स्फटिकनिर्भासो वा । आग्नेयो वा अग्निवर्णो वा अग्निनिदर्शनो वा अग्निनिर्भासो वा । सर्पिर्मण्डोपमो वा सर्पिर्वर्णो वा सर्पिर्निदर्शनो वा सर्पिर्निर्भासो वा । सौवर्णो वा सुवर्णवर्णो वा सुवर्णनिदर्शनो वा सुवर्णनिर्भासो वा । वैदूर्यो वा वैदूर्यवर्णो वा वैदूर्यनिदर्शनो वा वैदूर्यनिर्भासो वा । विद्युद्वा वा विद्युद्वर्णो वा विद्युन्निदर्शनो वा विद्युन्निर्भासो वा । ब्रह्मो वा ब्रह्मवर्णो वा ब्रह्मनिदर्शनो वा ब्रह्मनिर्भासो वा । देवो वा देववर्णो वा देवनिदर्शनो वा देवनिर्भासो वा । इति हि कुमार तथागतस्य कायः शुद्धः सर्वनिमित्तैरप्यचिन्त्यः अप्यचिन्त्यनिर्देशो रूपकायपरिनिष्पत्त्या । न सुकरं सदेवकेनापि लोकेन कायस्य प्रमाणमुद्ग्रहीतुमन्यत्र सर्वाकारैरचिन्त्यः अप्रमेयः ॥

अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - (वैद्य 146)

यद्रजो लोकधातूषु पांसुसंज्ञानिदर्शनम् । उत्सह्रदतडागेषु समुद्रेषु च यज्जलम् / न तेषां लभ्यते अन्तो एत्तका परमाणवः // srs_22.26 //

समुद्राद्वालकोटीभिर्मातुं शक्यं जलं भवेत् । न तुल्या लोकनाथेन उपमा संप्रकाशिता / जलबिन्दवो ऽप्रमेयास्तथैव परमाणवः // srs_22.27 //

पश्माम्येकस्य सत्त्वस्य ततो बहुतरानहम् / अधिमुक्तिचित्तोत्पादो नैककाले प्रजानितुम् // srs_22.28 //

ये मया आत्मभावस्य भूतवर्णा निदर्शिताः / सर्वसत्त्वाधिमुक्तास्तानेतेषामुपमाक्षमाः // srs_22.29 //

निमित्तकर्मणा चैव वर्णनिर्भास ईदृशः / शक्यं जानितुं बुद्धस्य विशेषो हीदृशो मम // srs_22.30 //

निमित्तापगता बुद्धा धर्मकायप्रभाविताः / गम्भीराश्चाप्रमेयाश्च तेन बुद्धा अचिन्तियाः // srs_22.31 //

अचिन्तियस्य बुद्धस्य बुद्धकायो ऽप्यचिन्तियः / अचिन्तिया हि ते काया धर्मकायप्रभाविताः // srs_22.32 //

चित्तेनापि न बुद्धानां कायश्चिन्तयितुं क्षमः / तथा हि तस्य कायस्य प्रमाणं नोपलभ्यते // srs_22.33 //

अप्रमेया हि ते धर्माः कल्पकोट्यो निषेविताः / तेनो अचिन्तियः कायो निर्वृतो मे प्रभास्वरः // srs_22.34 //

अग्राह्यः सर्वसत्त्वेहि न प्रमाणेहि गृह्यते / तथा हि कायो बुद्धस्य अप्रमाणो ह्यचिन्तियः // srs_22.35 //

अप्रमाणेहि धर्मेहि प्रमाणं तत्र कल्पितम् / अकल्पितेहि धर्मेहि बुद्धो ऽप्येवमकल्पितः // srs_22.36 //

प्रमाणं कल्पमाख्यातो अप्रमाणमकल्पितम् / अकल्प्यः कल्पापगतस्तेन बुद्धो अचिन्तियः // srs_22.37 //

अप्रमाणं यथाकाशं मातुं शक्यं न केनचित् / तथैव कायु बुद्धस्य आकाशसमसादृशः // srs_22.38 //

ये कायमेवं जानन्ति बुद्धानां ते जिनात्मजाः / ते ऽपि बुद्धा भविष्यन्ति लोकनाथा अचिन्तियाः // srs_22.39 //

इति श्रीसमाधिराजे तथागतकायनिर्देशपरिवर्तो नाम द्वाविंशतितमः ॥

(वैद्य 147) 23 तथागताचिन्त्यनिर्देशपरिवर्तः ।

तस्मात्तर्हि कुमार यो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः आकाङ्क्षेत् किमित्यहं चतस्रः प्रतिसंविदः साक्षात्कुर्यामिति । कतमाश्चतस्रः? यदुत अर्थप्रतिसंविदं धर्मप्रतिसंविदं निरुक्तिप्रतिसंविदं प्रतिभानप्रतिसंविदम् । इमाश्चतस्रः प्रतिसंविदः साक्षात्कुर्यामिति, तेन कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अयं समाधिरुद्ग्रहीतव्यः पर्तवाप्तव्यो धारयितव्यो वाचयितव्यः प्रवर्तयितव्यः उद्देष्टव्यः स्वाध्यातव्यो भावयितव्यः, परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयितव्यः । भावनायोगमनुयुक्तेन च भवितव्यम् । तत्र कुमार कतमा धर्मप्रतिसंविदः? इमाः कुमार बोधिसत्त्वो धर्मप्रतिसंविद एवं प्रतिसंशिक्षते - यावन्तो वा रूपव्याहारास्तावन्तस्तथागतस्य वर्णव्याहाराः । एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः । यावन्तः कुमार विज्ञानव्याहारास्तावन्तस्तथागतस्य वर्णव्याहाराः । इति हि कुमार अप्रमेया अचिन्त्या असंख्येयाः अतुल्यामाप्यापरिमाणास्तथागतस्य रूपवर्णव्याहाराः । इति हि कुमार अपर्यन्ता अनन्ता रूपव्याहाराः । एवमचिन्त्यास्तथागतस्य वर्णव्याहाराः । एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः । इति हि अनन्ता अपर्यन्ता अचिन्त्या विज्ञानव्याहाराः । एवमचिन्त्यास्तथागतस्य वर्णव्याहाराः ॥

इति हि कुमार अप्रमेया असंख्येयाः संस्कृते दोषाः । अप्रमेया असंख्येया निर्वाणे अनुशंसाः । असंख्येयास्तथागतस्य वर्णाः । इति हि कुमार यावन्ति निर्वाणनामानि तावन्तस्तथागतस्य वर्णाः । इति हि कुमार असंख्येयानि निर्वाणनामानि । असंख्येयास्तथागतस्य वर्णाः ॥

चत्वार इमे कुमार तथागतस्य वर्णव्याहारा अचिन्त्या अचिन्त्यव्याहाराः । कतमे चत्वारः ?यदुत अचिन्त्यः संस्कारव्याहारः । अचिन्त्यः स्वरव्याहारः । अचिन्त्यः संक्लेशव्याहार । अचिन्त्यो व्यवदानव्याहारः । इमे कुमार चत्वारस्तथागतस्य वर्णव्याहारा अचिन्त्या अचिन्त्यव्याहाराः । चत्वार इमे कुमार तथागतस्य वर्णव्याहारा अचिन्त्या अचिन्त्यनिर्देशाः । ते न सुकरं पर्यन्तनिष्ठास्थानेन निर्देष्टुम् । कतमे चत्वारः? एष एव चतुष्कः । एवं विस्तरेण निर्देष्टव्यम् । यदुत चत्वारो बोधिसत्त्वानां नयाः । चतस्रो युक्तयः । चत्वारो द्वाराः । चत्वार निर्देशाः । चत्वारो घोषाः । चत्वारो वचनपथाः । चत्वारो व्याहाराः । चत्वारि संघाभाष्याणि । चतस्रो नामनिध्यप्तयः । चतस्रो मनुजनिध्यप्तयः । चत्वारि प्रतिवचनानि । चत्वारि द्वाराणि । चत्वार्यक्षराणि । चत्वारो ऽवताराः । चत्वारः पदाः । चत्वारि निर्हारपदानि । चत्वारः सूत्रान्तपदाः । चत्वारश्चर्यापथाः । चत्वारो ऽचिन्त्यपथाः । चत्वारः तुल्यपथाः । चत्वारो ऽनन्तपथाः । चत्वारो ऽपर्यन्तपथाः । चत्वारो ऽसंख्येयपथाः । चत्वारो ऽप्रमेयपथाः । चत्वारो ऽपरिमाणपथाः ।(वैद्य 148) चत्व्ःरि ज्ञ्ःन्ःनि । चत्व्ःरो ज्ञ्ःनसंचय्ःः । चत्व्ःरि ज्ञ्ःनगोत्र्ःणि । चत्व्ःरि प्रतिभ्ःन्ःनि । चत्व्ःरः प्रतिभ्ःनसंचय्ःः । चत्व्ःरि प्रतिभ्ःनगोत्र्ःणि । चत्व्ःरः सूत्र्ःन्तसंचय्ःः । चत्व्ःरि प्रतिभ्ःनकरण्ःनि । चत्व्ःरः सूत्र्ःन्तनिर्ह्ःर्ःः । चत्व्ःरि ब्ःहुश्रुत्यगोत्र्ःणि । चत्व्ःरि बुद्धधन्ःनि । चतस्रो बोधिसत्त्वशिक्ष्ःः । चत्व्ःरो बोधिसत्त्वगोचर्ःः । चत्व्ःरि बोधिसत्त्वकर्म्ःणि । चत्व्ःरि बोधिसत्त्वप्रतिभ्ःन्ःनि । चतस्रो म्ःर्गभ्ःवन्ःः । चत्व्ःरि क्लेशप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःर्यप्ःयजहन्ःनि । चत्व्ःर्यज्ञ्ःनविधमन्ःनि । चत्व्ःर्यविद्य्ःप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि दुःखोपशमन्ःनि । चत्व्ःरि दौर्मनस्यप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःर्युप्ःयसंजनन्ःनि । चत्व्ःरि दृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःर्युपपन्नपरिज्ञ्ःन्ःनि । चत्व्ःर्य्ःत्मदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि सत्त्वदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि जीवदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि पुद्गलदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि भवदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि वस्तुप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःर्युपलम्भदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । ते न सुकरं पर्यन्तस्थ्ःनेन निर्देष्टम् ॥

चतस्रो धारण्यः । कतमाश्चतस्रः? यदुत अनन्तः सर्वसंस्कारपरिभाषाव्याहारः । तत्र यज्ज्ञानमियं प्रथमा धारणी । अनन्तः स्वरपरिभाषाव्याहारः । तत्र यज्ज्ञानमियं द्वितीया धारणी । अनन्तः संक्लेशपरिभाषाव्याहारः । तत्र यज्ज्ञानमियं तृतीया धारणी । अनन्तो व्यवदानगुणानुशंसाव्याहारः । तत्र यज्ज्ञानमियं चतुर्थी धारणी । इमाश्चतस्रो धारण्यः । इति हि या कुमार धारणी तज्ज्ञानम्, स धर्मः । इति हि धर्मज्ञानेन धर्मप्रतिसंवित् ॥

धर्मज्ञाने यो ऽर्थः, इयमुच्यते अर्थप्रतिसंवित् । धर्मज्ञाने यच्छन्दः, इयमुच्यते निरुक्तिप्रतिसंवित् । धर्मज्ञाने या व्यवहारदेशना आचक्षणा प्रज्ञपना प्रकाशना प्रस्थापना विचरणा विभजना उत्तानीकरणता असक्तवचनता अनेलामूकवचनता अनवलीनवचनता, इयमुच्यते प्रतिभानप्रतिसंवित् ॥

अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत -

यात्तकं ज्ञानु बुद्धस्य रूपप्रज्ञप्ति तात्तिका / यावती रूपप्रज्ञप्ति रूपव्याहार तात्तका // srs_23.1 //

यावन्तो रूपव्याहाराः शीलनामानि तात्तकाः / यावन्ति शीलनामानि बुद्धनामानि तात्तकाः // srs_23.2 //

यात्तका बुद्धनामानि सत्त्वनामानि तात्तकाः / एत्तकान्येकसत्त्वस्य अहं नामानि जानमि // srs_23.3 //

अनन्ता नामव्याहारा ये मे पूर्वं प्रकाशिताः / शीलनामा बुद्धनामा सत्त्वनामा च ते समाः // srs_23.4 //

यात्तकाः संस्कृते दोषा निर्वाणे तात्तका गुणाः / बुद्धस्य तात्तका वर्णा औपम्या मे प्रकाशिताः // srs_23.5 //

यात्तकाः सर्वसत्त्वानां चित्तोत्पादा निदर्शिताः / तात्तका लोकनाथस्य एकरोमात रश्मयः // srs_23.6 //

(वैद्य 149) नामाश्च अधिमुक्तिश्च सर्वसत्त्वान यात्तिकाः / ततो भूयो नरेन्द्रस्य स्वराङ्गवर्ण भाषिताः // srs_23.7 //

ये नामाः सर्वसत्त्वानामेकसत्त्वस्य दर्शिताः / एकसत्त्वस्य ते नामाः सर्वसत्त्वान दर्शिताः // srs_23.8 //

प्रतिसंविदानामोत्तार अयं बुद्धेन देशितः / अनन्तनामनिर्देशा बोधिसत्त्वान कारणात् // srs_23.9 //

य इच्छेत् कथं भाषेय्या सूत्रकोटीरनन्तिकाः / इदं सूत्रं प्रवर्तित्वा अनोलीनः प्रकाशयेत् // srs_23.10 //

असक्तः परिषन्मध्ये सूत्रकोटीः प्रभाषते / यथाकाशमपर्यन्तमेवं धर्मं स भाषते // srs_23.11 //

एमेव बोधिसत्त्वानां शुद्धसत्त्वान तायिनाम् / इदं सूत्रं समुद्गृह्य भवन्ति ज्ञानसंपदः // srs_23.12 //

यथा यथा प्रकाशेन्ति श्रद्दधन्तो इमं नयम् / तथास्य वर्धते ज्ञानं हिमवन्तेव पादपाः // srs_23.13 //

इति श्रीसमाधिराजे तथागताचिन्त्यनिर्देशपरिवर्तस्त्रयोविंशतितमः ॥

(वैद्य 150) 24 प्रतिसंविदवतारपरिवर्तः ।

तत्र कुमार कथं बोधिसत्त्वो महासत्त्वो धर्मप्रतिसंविदि चरन् धर्मेषु धर्मानुपश्यी समुदागच्छत्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ? इह कुमार बोधिसत्त्वो महासत्त्वो धर्मेषु धर्मानुपश्यी नान्यत्र रूपेण बोधिं समनुपश्यति । नान्यत्र रूपाद्वोधाय चरति । नान्यत्र रूपेण बोधिं पर्येषते । नान्यत्र रूपेण बोधाय समुदागच्छति । नान्यत्र रूपेण सत्त्वानि बोधाय समादापयति । नान्यत्र रूपेण तथागतं पश्यति । रूपस्याविनाशस्वभावः तथागत इति तथागतं पश्यति । अन्यद् रूपमन्यो रूपस्वभाव इति नैवं पश्यति । अन्यो रूपस्वभावो ऽन्यस्तथागत इति नैवं पश्यति । यश्च रूपस्वभावो यश्च तथागत इत्यद्वयेयं धर्मता । एवं पश्यन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति धर्मप्रतिसंविदि । एवं नान्यत्र वेदनाया नान्यत्र संज्ञाया नान्यत्र संस्कारेभ्यो नान्यत्र विज्ञानेन बोधिं समनुपश्यति । नान्यत्र विज्ञानाद्बोधाय चरति । नान्यत्र विज्ञानेन बोधिं पर्येषते । नान्यत्र विज्ञानेन बोधाय समुदागच्छति । नान्यत्र विज्ञानेन सत्त्वानि बोधाय समादापयति । नान्यत्र विज्ञानेन तथागतं पश्यति । विज्ञानस्याविनाशस्वभावस्तथागत इति तथागतं पश्यति । अन्यद्विज्ञानमन्यो विज्ञानस्वभाव इति नैवं पश्यति । अन्यो विज्ञानस्वभावो ऽन्यस्तथागत इति नैवं पश्यति । यश्च विज्ञानस्वभावो यश्च तथागत इत्यद्वयेयं धर्मता । एवं पश्यन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति धर्मप्रतिसंविदि ॥

अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत -

रूपेण दर्शिता बोधी बोधये रूप दर्शितम् / विसभागेन शब्देन उत्तरो धर्म देशितः // srs_24.1 //

शब्देन उत्तरं रूपं गम्भीरं च स्वभावतः / समं रूपं च बोधिश्च नानात्वं नास्य लभ्यते // srs_24.2 //

यथा निर्वाण गम्भीरं शब्देनासंप्रकाशितम् / लभ्यते न च निर्वाणं स च शब्दो न लभ्यते // srs_24.3 //

शब्दश्चाप्यथ निर्वाणमुभयं तन्न लभ्यते / एवं शून्येषु धर्मेषु निर्वाणं संप्रकाशितम् // srs_24.4 //

निर्वाणं निर्वृती वुत्ता निर्वाणं च न लभ्यते / अप्रवृत्त्यैव धर्माणां यथा पश्चात्तथा पुरा // srs_24.5 //

सर्वधर्माः स्वभावेन निर्वाणसमसादृशाः / ज्ञाता नैष्क्रम्यसारेहि ये युक्ता बुद्धशासने // srs_24.6 //

(वैद्य 151) पश्यित्वा कायु बुद्धस्य वक्ष्यन्ते दृष्टु नायकः / न चाहं रूपकायेन पश्यितुं शक्य केनचित् // srs_24.7 //

ज्ञातः स्वभावो रूपस्य यादृशं रूपलक्षणम् / रूपस्वभावमाज्ञाय कायो मम निदेशितः // srs_24.8 //

एवं पञ्चान स्कन्धानां ज्ञानं मे धर्मलक्षणम् / ज्ञात्वा स्वभावं धर्माणां धर्मकाये प्रतिष्ठितः // srs_24.9 //

देशेमि धर्म सत्त्वानां धर्मकाये ऽप्यनिःसृतः / न च धर्मत बुद्धानां शक्यं वाचाय भाषितुम् // srs_24.10 //

इमं नयमजानन्तो बुद्धशब्दं श्रुणित्व ते / घोषमात्रेण वक्ष्यन्ति दृष्टो मे नरनायकः // srs_24.11 //

सर्वसंज्ञाप्रहीणस्य भवसंज्ञा विगच्छति / न जातु शब्दसंज्ञस्य भवते शास्तृदर्शनम् // srs_24.12 //

यः शून्यतां प्रजानाति ईदृशं रूपलक्षणम् । न चान्या शून्यता उक्ता अन्या रूपस्वभावता / यस्तु रूपं प्रजानाति स प्रजानाति शुन्यताम् // srs_24.13 //

यः शून्यतां प्रजानाति ईदृशं रूपलक्षणम् / न चासौ मारकोटीभिर्भूयः शक्य पराजितुम् // srs_24.14 //

प्रजानाति हि यो रूपं स प्रजानाति शून्यताम् / य शून्यतां प्रजानाति स प्रजानाति निर्वृतिम् // srs_24.15 //

इमां गतिमजानन्तः प्रनष्टा औपलम्भिकाः / अभावे भावसंज्ञेयो भावे चाभावसंज्ञिनः // srs_24.16 //

वञ्चिता ज्ञात्रलाभेन प्रनष्टा मम शासनात् / फलसंज्ञा अवस्थाने रिक्ताः श्रामणकाद्धनात् // srs_24.17 //

कुसीदा हीनवीर्याश्च शीलस्कन्धे असंस्थिताः / पर्युप्थिताश्च वक्ष्यन्ति न एतद् बुद्धशासनम् // srs_24.18 //

केचिदेवं प्रवक्ष्यन्ति वयं बोधाय प्रस्थिताः / अदान्ता अविनीताश्च परस्परमगौरवाः // srs_24.19 //

शब्दकामा भविष्यन्ति धर्मे चैवानवस्थिताः / एवं सा भेष्यते इच्छा ज्ञात्रलाभगवेषणे // srs_24.20 //

लाभकामा भविष्यन्ति संनिपाते हि चिन्तकाः / मदप्रमादाभिभूता लाभसत्कार अर्थिकाः // srs_24.21 //

(वैद्य 152) निःसृता लाभसत्कारे ज्ञात्रलाभगवेषिणः / स्तूपान् विहारान् काहेन्ति कुलस्त्रीष्वधिमूर्च्छिताः // srs_24.22 //

निःसृताश्चोपलम्भस्मिन् कामतृष्णासु निःसृताः / गृहिकर्म करिष्यन्ति मारस्य विषये स्थिताः // srs_24.23 //

गृहिणां देशयिष्यन्ति कामा अग्निशिखोपमाः / प्रविश्य च गृहांस्तेषां दूषयिष्यन्ति तान् कुलान् // srs_24.24 //

गृहिणश्च भविष्यन्ति तेषु शास्तारसंज्ञिनः / तेषां च विप्रवुस्तानां पुत्रदाराणि दूषयि // srs_24.25 //

ये तेषामन्नपानेन करिष्यन्ति अनुग्रहम् / तेषां तत्पुत्रदारेषु भार्यासंज्ञा भविष्यति // srs_24.26 //

गृहिणो न स्वदारेषु भविष्यन्त्यधिमूर्च्छिताः / यथा ते प्रव्रजित्वा हि परदारेषु मूर्च्छिताः // srs_24.27 //

शिक्षावदातवस्त्राणं गृहीणं या मि दर्शिता / सा शिक्षा तेषां भिक्षूणां तस्मिन् काले न भेष्यति // srs_24.28 //

भेरीशङ्खमृदङ्गेहि पूजां काहेन्ति ते मम / या च सा उत्तमा पूजा प्रतिपत्तिर्न भेष्यति // srs_24.29 //

ते आत्मना सुदुःशीला दृष्ट्वा शीलप्रतिष्ठितान् / अन्योन्यमेवं वक्ष्यन्ति एते ऽपि यादृशा वयम् // srs_24.30 //

श्रुत्वा शीलस्य ते वर्णं दुःशीलाः पापगोचराः / पर्युत्थिताश्च वक्ष्यन्ति नैवैतद्बुद्धभाषितम् // srs_24.31 //

न च ह्री भेष्यते तेषां नष्टं श्रामणकं धनम् / चोदिताभूतवाचाय बुद्धबोधिं प्रतिक्षिति // srs_24.32 //

तेषां व्यापन्नचित्तानामुत्सृष्ट्वा बुद्धशासनम् / धर्मं प्रतिक्षिपित्वा च वासो ऽवीचौ भविष्यति // srs_24.33 //

न मे श्रुतं च दृष्टं वा येषामेतादृशी चरी / ते बुद्धज्ञानं लप्स्यन्ते बालधर्मप्रतिष्ठिताः // srs_24.34 //

या तेषां कुहना तत्र शाठियं वाक्कियं तदा / जानामि तदहं सर्वं ज्ञानं मे ऽत्र प्रवर्तते // srs_24.35 //

सचेत् कल्पं प्रभाषेयं यत्तेषां स्खलितं पृथु / बोधिसत्त्वप्रतिज्ञानां किंचिन्मात्रं प्रकीर्तितम् // srs_24.36 //

नास्ति पापमकर्तव्यं कुमारा तेष भेष्यति / मा तेहि संस्तवं सार्धं कुर्यास्त्वं कालि पश्चिमे // srs_24.37 //

(वैद्य 153) आलपेत् संलपेय्यासि कुर्यासी तेषु गौरवम् / अनोलीनः सत्करेय्यासि अग्रबोधीय कारणात् // srs_24.38 //

वर्षाग्रं परिपृच्छित्वा यस्ते वृद्धतरो भवेत् / कुर्या हि गौरवं तत्र शिरसा पादवन्दनम् // srs_24.39 //

न तेषां स्खलितं पश्येद्वोधिमण्ड विपश्यताम् / प्रतिघातं न जनयेत् मैत्रचित्तः सदा भवेत् // srs_24.40 //

यद्येषां स्खलितं पश्येद्दोषांस्तेषां न कीर्तयेत् / यादृशं काहिती कर्म लप्स्यते तादृशं फलम् // srs_24.41 //

स्मितेन मुखचन्द्रेण वृद्धेषु नवकेषु च / पूर्वाभाषी भवेन्नित्यं हतमानश्च सूरतः // srs_24.42 //

चीवरैः पिण्डपातैश्च कुर्यास्तेषामनुग्रहम् / एवं चित्तं प्रदध्यास्त्वं सर्वे भेष्यन्ति नायकाः // srs_24.43 //

अध्येष्येयुर्यदि त्वां ते धर्मदानस्य कारणात् / प्रथमं वाचं भाषेय्या नाहं वैपुल्यशिक्षितः // srs_24.44 //

एवं त्वं वाच भाषेय्या आयुष्मान् विज्ञ पण्डितः / कथं महात्मनां शक्यं पुरतो भाषितुं मया // srs_24.45 //

सहसैषां न जल्पेत तुलयित्वा च भाजनम् / यदि भाजनं विजानीया अनधीष्टो ऽपि देशयेत् // srs_24.46 //

यदि दुःशील पश्येसि परिषायां बहुस्थितान् / संलेखं मा प्रभाषेस्त्वां वर्णं दानस्य कीर्तयेः // srs_24.47 //

भवेयुर्यदि वाल्पेच्छाः शुद्धाः शीले प्रतिष्ठिताः / मैत्रं चित्तं जनित्वा त्वं कुर्याः संलेखिकीं कथाम् // srs_24.48 //

परीत्ता यदि पापेच्छा शीलवन्तो बहू भवेत् / लब्धपक्षस्तदा भूत्वा वर्णं शीलस्य कीर्तयेत् // srs_24.49 //

पूर्वं परिषदं ज्ञात्वा यदि शुद्धा भवेत्तदा / यावन्तः कुशला धर्माः सर्वांस्तेभ्यः प्रकाशयेत् // srs_24.50 //

दानं शीलं तथा क्षान्तिं वीर्यं ध्यानं श्रुतं तथा / संतुष्ट्यल्पेच्छसंलेखान् वर्णयेत् कीर्तयेत् सदा // srs_24.51 //

अरण्यवासं ध्यानसुखं गणवासविवर्जनम् / एतेषां वर्ण भाषेत एवं हि धारयेत् सुखम् // srs_24.52 //

अरण्यवास नो रिञ्चेन्न शीलपरमो भवेत् / प्रतिसंलानु सेवेत न दानपरमो भवेत् // srs_24.53 //

(वैद्य 154) शीलस्कन्धे स्थिहित्वा च बाहुश्रुत्यमुपार्जयेत् / इमं समाधिमेषन्तः पूजयेच्छास्तृधातवः // srs_24.54 //

छत्रैर्ध्वजैः पताकाभिर्गन्धमाल्यविलेपनैः / कारयेत् पूज बुद्धस्य समाधिं शान्तमेषता // srs_24.55 //

रञ्जनीयेहि तूर्येहि संगीतिं संप्रयोजयेत् / पूजयेद्धातुं बुद्धस्य अनोलीनो अतन्द्रितः // srs_24.56 //

यावन्ति गन्धमाल्यानि धूपनं चूर्ण चैलिकम् / सर्वैस्तैः पूजयेन्नाथं बुद्धज्ञानस्य कारणात् // srs_24.57 //

यावती काचित् पूजास्ति अप्रमेया अचिन्तिया / कुर्यास्ताः सर्वबुद्धानां समाधिं शान्तमेषताः // srs_24.58 //

प्रत्यंशं सर्वसत्त्वेभ्यः समं दद्यादनिश्रितः / असङ्गज्ञानमेषन्तो बुद्धज्ञानमनुत्तरम् // srs_24.59 //

मयापि पूर्वबुद्धानां कृता पूजा अचिन्तिया / अनिश्रितेन भूत्वैनं समाधिं शान्तमेषता // srs_24.60 //

दुर्लभोत्पादु बुद्धानां दुर्लभो मानुषो भवः / दुर्लभा शासने श्रद्धा प्रव्रज्या उपसंपदा // srs_24.61 //

येन आरागितः शास्ता चित्तं बोधाय नामितम् / मा चल त्वं प्रतिज्ञायास्तिष्ठ च प्रतिपत्तिषु // srs_24.62 //

य इदं धारयेत् सूत्रं क्षयकाले उपस्थिते / प्रतिभानं लभेत् क्षिप्रं प्रवृत्तं यदि धारयेत् // srs_24.63 //

एकगाथां पि धारित्वा पुण्यस्कन्धो अचिन्तियः / किं वा पुनः सर्वसूत्रं धारयेद् यः श्रुतार्थिकः // srs_24.64 //

सर्वसत्त्वान् बोधिप्राप्तान् पूजयेद् यो ह्यतन्द्रितः / यः कुर्याद् गौरवेणासौ कल्पसत्त्वोपमान् सदा // srs_24.65 //

इतः समाधितो यश्च गाथामेकां पि धारयेत् / सर्वं पुरिमकं पुण्यं कलां नोपैति षोडशीम् // srs_24.66 //

अचिन्तियानानुशंसान् बुद्धज्ञानेन जानमि / इमं समाधिं श्रुत्वेह यः काङ्क्षां न करिष्यति // srs_24.67 //

इति श्रीसमाधिराजे प्रतिसंविदवतारपरिवर्तो नाम चतुर्विंशतितमः ॥

(वैद्य 155) 25 अनुमोदनापरिवर्तः ।

तत्र भगवान् पुनरेव चन्द्रप्रभं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म - तस्मात्तर्हिं कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेनोपायकुशलेन भवितव्यम् । कथं च कुमार बोधिसत्त्वो महासत्त्व उपायकुशलो भवति? इह कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सर्वसत्त्वानामन्तिके ज्ञातिसंज्ञा उत्पादयितव्या । सर्वसत्त्वानामन्तिके ज्ञातिचित्तमुपस्थाप्य यः सर्वसत्त्वानां कुशलमूलपुण्यस्कन्धस्तत् सर्वमनुमोदयितव्यम् । त्रिरात्र्यास्त्रिदिवसस्य सर्वसत्त्वानां कुशलमूलपुण्यस्कन्धमनुमोद्य सर्वज्ञतारम्बणेन चित्तोत्पादेन तेषामेव सर्वसत्त्वानां निर्यातयितव्यम् । अनेन कुशलमूलेन बोधिसत्त्वो महासत्त्वः क्षिप्रमिमं समाधिं प्रतिलभते,क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते ॥

अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत -

सर्वे मम ज्ञातय एति सत्त्वाः यस्तेषमस्ती पृथु पुण्यस्कन्धः / रात्रेस्त्रिरेवं दिवसस्य च त्रीरनुमोदमी एमु जनित्व चित्तम् // srs_25.1 //

अनुमोदमी ये सुविशुद्धशीला ये जीवितार्थे न करोन्ति पापम् / अधिमुक्तिसंपन्न य बोधिसत्त्वा अनुमोदमी तेष य किंचि पुण्यम् // srs_25.2 //

अनुमोदमी येष प्रसादु बुद्धे धर्मे प्रसादो ऽस्ति तथैव संघे / अनुमोदमी ये सुगतस्य पूजां कुर्वन्ति बोधिं प्रतिकाङ्क्षमाणाः // srs_25.3 //

अनुमोदमी येष न आत्मदृष्टिर्न भावदृष्टिर्न च जीवदृष्टिः / (वैद्य 156) अनुमोदमी येष न पापदृष्टिर्ये शून्यतां दृष्ट्व जनेन्ति तुष्टिम् // srs_25.4 //

अनुमोदमी ये सुगतस्य शासने लभन्ति प्रव्रज्योपसंपदं च / अल्पेच्छ संतुष्ट वने वसन्ति प्रशान्तचारित्र ये ध्यानगोचराः // srs_25.5 //

अनुमोदमी एकक ये ऽद्वितीया वने वसन्ती सद खड्गभूताः / आजीवशुद्धाः सद अल्पकृत्या ये ज्ञात्रहेतोर्न न करेन्ति कूहनाम् // srs_25.6 //

अनुमोदमी येष न संस्तवो ऽस्ति न चापि ईर्ष्या न कुलेषु तृष्णा / उत्त्रस्ति त्रैधातुकि नित्यकालम् अनोपलिप्ता विचरन्ति लोके // srs_25.7 //

अनुमोदमी येष प्रपञ्चु नास्ति निर्विण्ण सर्वासु भवोपपत्तिषु / अविगृहीता उपशान्तचित्ता न दुर्लभस्तेष समाधिरेषः // srs_25.8 //

अनुमोदमी ये गणदोष दृष्ट्वा सर्वान् विवादान् परिवर्जयित्वा / सेवन्त्यरण्यं वनमूलमाश्रिता विमुक्तिसाराः सुगतस्य पुत्राः // srs_25.9 //

अनुमोदमी ये विहरन्त्यरण्ये नात्मानमुत्कर्षि परान्न पंसये / अनुमोदमी येष प्रमादु नास्ति ये अप्रमत्ता इम बुद्धशासने // srs_25.10 //

यावन्त धर्माः पृथु बोधिपाक्षिकाः सर्वेष मूलं ह्ययमप्रमादः / ये बुद्धपुत्राः सद अप्रमत्ता न दुर्लभस्तेष अयं समाधिः // srs_25.11 //

निधानलाभः सुगतान शासनं प्रव्रज्यलाभो द्वितीयं निधानम् / (वैद्य 157) श्रद्धाय लाभस्तृतीयं निधानमयं समाधिश्चतुर्थं निधानम् // srs_25.12 //

श्रत्वा इमं शून्यत बुद्धगोचरं तस्याप्रतिक्षेपु निधानलम्भः / अनन्तु प्रतिभानु निधानलम्भो या धारणी तत् परमं निधानम् // srs_25.13 //

यावन्ति धर्माः कुशलाः प्रकीर्तिताः शीलं श्रुतं त्यागु तथैव क्षान्तिः / सर्वेष मूलं ह्ययमप्रमादो निधानलम्भः सुगतेन देशितः // srs_25.14 //

ये अप्रमत्ता इह बुद्धशासने सम्यक् च येषां प्रणिधानमस्ति / न दुर्लभस्तेष अयं समाधिरासन्नभूता इह बुद्धशासने // srs_25.15 //

इति श्रीसमाधिराजे अनुमोदनापरिवर्तो नाम पञ्चविंशतितमः ॥

(वैद्य 158) 26 दानानुशंसापरिवर्तः ।

तस्मात्तर्हि कुमार अप्रमत्तो भविष्यामीत्येवं त्वया कुमार शिक्षितव्यम्, अप्रमत्तस्य हि कुमार बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य न दुर्लभा भवत्यनुत्तरा सम्यक्संबोधिः, किमङ्ग पुनरयं समाधिः । कथं च कुमार बोधिसत्त्वो महासत्त्वः अप्रमत्तो भवति? इह कुमार बोधिसत्त्वो महासत्त्वः परिशुद्धशीलो भवति । इह कुमार परिशुद्धशीलो बोधिसत्त्वः अप्रमत्तो भवति । इह कुमार बोधिसत्त्वो महासत्त्वः परिशुद्धशीलो भवति । इह कुमार परिशुद्धशीलो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः अविरहितो भवति सर्वज्ञताचित्तेन षट्सु पारमितासु । तस्येमे आनुशंसा भवन्ति । तान् शृणु, साधु च सुष्ठु च मनसिकुरु । भाषिष्ये ऽहं ते । देशेमे कुमार अनुशंसा दानाधिमुक्तस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य । कतमे दश? यदुत मात्सर्यक्लेशो ऽस्य निगृहीतो भवति । त्यागानुबृंहितं चास्य चित्तं सदा भवति । बहुजनसाधारणेभ्यश्च भोगेभ्यः सारमाददाति । महाभोगेषु च कुलेषूपपद्यते । जातमात्रस्य चास्य त्यागचित्तमामुखीभवति । प्रियश्च भवति चतसृणां पर्षदामू । विशारदश्चासंकुचितः पर्षदमवगाहते । दिग्विदिक्षु चास्योदारो वर्णकीर्तिशब्दश्लोको लोके ऽभ्युद्गच्छति । मृदुतरुणहस्तपादश्च भवति समचरणतलप्रतिष्ठितः । अविरहितश्च भवति कल्याणमित्रैर्यावद्बोधिमण्डनिषदनात् । इमे कुमार दशानुशंसा दानाधिमुक्तस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य ॥

तत्रेदमुच्यते -

निगृहीतं सि मात्सर्यं त्यागचित्तं च बृंहितम् / आदत्तसारो भवति समृद्धे जायते कुले // srs_26.1 //

जातमात्रस्य चित्तं सि त्याग एव प्रवर्तते / प्रियो भवति सत्त्वानां गृहप्रव्रजितान च // srs_26.2 //

विशारदश्च पर्षत्सु अम रूप संक्रमेत् / भवत्युदारशब्दो ऽस्य ग्रामेषु नगरेषु च // srs_26.3 //

मृदू हस्तौ च पादौ च भविष्यन्ति न दुर्लभाः / कल्याणमित्रांल्लभते बुद्धांश्च श्रावकानपि // srs_26.4 //

मात्सर्यचित्तं सि न जातु भोति त्यागेषु चित्त रमते ऽस्य नित्यम् / प्रियश्च भोति बहुसत्त्वकोटिनां अमत्सरिस्या इमि आनुशंसाः // srs_26.5 //

(वैद्य 159) महाधने चापि कुले स जायते जातस्य त्यागे रमते मनो ऽस्य / आदत्तसारश्च करोति कालममत्सरिस्या इमि आनुशंसाः // srs_26.6 //

विशारदश्चो परिषां विगाहते उदारशब्दो ऽस्य दिशासु याति / मृदु हस्तपादो ऽस्य सदैव जायते अमत्सरिस्या इमि आनुशंसाः // srs_26.7 //

कल्याणमित्रास्य न भोन्ति दुर्लभा बुद्धांश्च यो पश्यति श्रावकांश्च / दृष्ट्वा च तान् पूजयते प्रसन्नो अमत्सरिस्या इमि आनुशंसाः // srs_26.8 //

इति श्रीसमाधिराजे दानानुशंसापरिवर्तो नाम षडविंशतितमः ॥

(वैद्य 160) 27 शीलनिर्देशपरिवर्तः । दशेमे कुमार अनुशंसाः परिशुद्धशीलस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य । कतमे दश? यदुत ज्ञानं च परिशोधयति परिपूरयति । बुद्धानां भगवतामनुशिक्षते । अगर्हितो भवति पण्डितानाम् । प्रतिज्ञातो न चलति । प्रतिपत्तौ तिष्ठति । संसारात् पलायते । निर्वाणमर्पयति । निष्पर्युत्थानो विहरति । समाधिं प्रतिलभते । अदरिद्रश्च भवति । इमे कुमार दशानुशंसाः परिशुद्धशीलस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य ॥

तत्रेदमुच्यते -

ज्ञानं च परिपूरेति बुद्धानामनुशिक्षते / अगर्हितः पण्डितानां भोति नित्यं विशारदः // srs_27.1 //

प्रतिज्ञातो न चलति प्रतिपत्तौ च तिष्ठति / अर्पेति येन निर्वाणं संसारातः पलायते // srs_27.2 //

निष्पर्युत्थितो विहरति समाधिं लभते लघु / अदरिद्रश्च भवति शीलस्कन्धे प्रतिष्ठितः // srs_27.3 //

ज्ञानं च तस्यो परिपूर्णु भोति अनुशिक्षते चाति तथागतानाम् / न चास्य निन्दां प्रकरोन्ति पण्डिताः तथा हि तस्यो परिशुद्ध शीलम् // srs_27.4 //

प्रतिज्ञातो ऽसौ न चलाति पण्डितः तथा हि शूरः प्रतिपत्तिये स्थितः / दृष्ट्वा च संसारमनेकदोषं पलायते निर्वृति येन याति // srs_27.5 //

पर्युत्थितं चित्तु न भोति तस्य तथा ह्यसौ शीलबले प्रतिष्ठितः / क्षिप्रं समाधिं लभते निरङ्गणं परिशुद्धशीलस्यिमि आनुशंसाः // srs_27.6 //

इति श्रीसमाधिराजे शीलनिर्देशपरिवर्तो नाम सप्तविंशतिमः ॥

(वैद्य 161) 28 दशानुशंसापरिवर्तः ।

दशेमे कुमार आनुशंसाः क्षान्तिप्रतिष्ठितस्य मैत्रीविहारिणो बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य । कतमे दश?अग्निना न दह्यते । शस्त्रेण न हन्यते । विषमस्य न क्रमते । उदकेन न म्रियते । देवताश्चैनं रक्षन्ति । लक्षणालंकृतं च कायं प्रतिलभते । सर्वदुर्गतिद्वाराणि चास्य पिथितानि भवन्ति । ब्रह्मलोके चास्योपपत्तिर्भवति । सुखेन चास्य रात्रिंदिवानि व्रजन्ति । प्रीतिसुखं चास्य कायं न विजहाति । इमे कुमार दशानुशंसाः क्षान्तिप्रतिष्ठितस्य मैत्रीविहारिणो बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य ॥

तत्रेदमुच्यते -

अग्निना दह्यते नासौ शस्त्रेण न च हन्यते / विषं न क्रमते काये उदके म्रियते न सः // srs_28.1 //

रक्षन्ति देवताश्चैनं द्वात्रिंशद् भोन्ति लक्षणाः / दुर्गतिः पिथिता चास्य क्षान्तिये अनुशंसिमे // srs_28.2 //

ब्रह्मत्वं अथ शक्रत्वं भोति चास्य न दुर्लभम् / सुखं विहरते नित्यं प्रिति भोन्ति अचिन्तिया // srs_28.3 //

नो अग्निशस्त्रेण स जातु हन्यते विषेण वा वारिगतो न म्रियते / रक्षन्ति देवास्तथ नाग यक्षा मैत्रीविहारिष्यिमि आनुशंसाः // srs_28.4 //

द्वात्रिंश काये ऽस्य भवन्ति लक्षणा नो चास्य भूयो विनिपातु भोति / च्युतश्च स ब्रह्मपुरोपपद्यते क्षान्तिस्थितस्यो इमि आनुशंसाः // srs_28.5 //

सुखेन रात्रिंदिव तस्य यान्ति प्रीतिस्फुटः कायु तदास्य भोति / स क्षान्तिसौरत्यबले प्रतिष्ठितः प्रसन्नचित्तः सद भोति पण्डितः // srs_28.6 //