सङ्घभेदवस्तु

तेन खलु समयेन भगवान् राजगृहे विहरति वेणुवने कलन्दकनिवापे; राजगृहे ऽन्यतमो गृहपतिः; तेन भगवान् गृहे उपनिमन्त्रितः सार्धं भिक्षुसङ्घेन; तस्मिंश् च समये अनाथपिण्डदो गृहपतिः राजगृहम् अनुप्राप्तः केनचिद् एव करणीयेन; स तस्य गृहपतेर् निवेशने रात्रिं वासम् उपगतः; अथ स गृहपतिः सरात्रम् एवोत्थायान्तर्जनम् आमन्त्रयते: उत्तिष्ठत आर्या उत्तिष्ठत भद्रमुखाः; कष्ठानि पाटयत; समिधं प्रज्वालयत; भक्तं पचत; सूपिकं पचत; खाद्यकान्य् उल्लाडयत; प्रतिजागृत मण्डलवाटम् इति; अथानाथपिण्डदस्य गृहपतेर् एतद् अभवत्: किं पुनर् अस्य गृहपतेर् आवाहो वा भविष्यति, विवाहो वा, राष्ट्रं वा, श्रेणी वा, पूगा वा पर्षदो वा राजा <वा> अनेन मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन निमन्त्रितो भविष्यति; इति विदित्वा तं गृहपतिम् इदम् अवोचत्: किं पुनस् ते गृहपते आवाहो वा भविष्यति विवाहो वा राष्ट्रं वा श्रेणी वा पूगा वा पर्षदो वा राजा वा ते मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेनोपनिमन्त्रितः? न मे गृहपते आवाहो, न विवाहो, न राष्ट्रं, न श्रेणी, न पूगा, नापि पर्षदो, नापि राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेनोपनिमन्त्रितः; अपि तु बुद्धप्रमुखो भिक्षुसङ्घो ऽन्तर्गृहे भक्तेनोपनिमन्त्रितः; (sbv i 167) अनाथपिण्डदस्य गृहपतेर् बुद्ध इत्य् अश्रुतपूर्वं घोषं श्रुत्वा सर्वरोमकूपान्य् आहृष्टानि; स आहृष्टरोमकूपस् तं गृहपतिम् इदम् अवोचत्: क एष गृहपते बुद्धो नाम; अस्ति गृहपते श्रमणो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात् केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां

प्रव्रजितः; सो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् (अ 411अ) अभिसंबुद्धः; स एष गृहपते बुद्धो नाम; क एष गृहपते सङ्घो नाम; सन्ति गृहपते क्षत्रियकुलाद् अपि कुलपुत्राः केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाण्य् <वस्त्राण्य्> आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया <अगाराद् अनागरिकां> तम् एव भगवन्तं प्रव्रजितम् अनुप्रव्रजिताः; ब्राह्मणकुलाद् अपि वैश्यकुलाद् अपि शूद्रकुलाद् अपि कुलपुत्राः केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया <अगाराद् अनागारिकां> तम् एव भगवन्तं प्रव्रजितम् अनुप्रव्रजिताः; स एष गृहपते सङ्घो नाम; श्वः स मया बुद्धप्रमुखो भिक्षुसङ्घो ऽन्तर्गृहे भक्तेनोपनिमन्त्रितः; कुत्र गृहपते स भगवान् एतर्हि विहरति? अस्मिन्न् एव राजगृहे शीतवने श्मशाने; लभ्यं गृहपते सो ऽस्माभिर् भगवान् द्रष्टुम्; तेन हि गृहपते आगमय तावत् त्वम्; स्थानम् एतद् विद्यते यद् इहागतं श्वो द्रक्ष्यसि; अनाथपिण्ददो गृहपतिस् तां रात्रिं बुद्धालम्बनया स्मृत्या मिद्धम् अवक्रान्तः; सो ऽप्रभाते प्रभातसंज्ञी येन शिविकाद्वारं तेनोपसङ्क्रान्तः; तेन खलु समयेन शिविकाद्वारं रात्र्या द्वौ यामौ विवृतं तिष्ठति, पूर्वकं पश्चिमकं च, माहैव आगन्तुकानां गमिकानां च दूतानां विघातो भविष्यतीति; यावत् पश्यति शिविकाद्वारं विवृतं तिष्ठति; सालोकेन च स्फुटम्; तस्यैतद् अभवत्: नूनं प्रभाता रजनी; तथाहि शिविकाद्वारं विवृतं तिष्ठति; इति विदित्वा तेनैव आलोकेन नगरान् निष्क्रान्तः; समनन्तरनिष्क्रान्तस्य चास्य य आलोकः सो ऽन्तर्हितः; अन्धकारं प्रादुर्भूतम्; तस्याभूद् भयम्; अभूच् छम्भितत्वम्; अभूद् रोमहर्षः; माहैव कश्चिद् विहेठयेन् मनुष्यो वा अमनुष्यो वा

धूर्तको वा असंप्राप्तं वा स्वात् प्रभूतम् कुलशुल्कम् इति; विदित्वा प्रतिनिवर्तितुकामो मधुस्कन्धस्य देवपुत्रस्य स्थण्डिलं प्रदक्षिणीकरोति, नमस्करोति च; अथ मधुस्कन्धदेवपुत्रस्य एतद् अभवत्: अद्यैवानाथपिण्डदेन गृहपतिना सत्यदर्शनं कर्तव्यम्; अद्यैवायं बुद्धं भगवन्तम् अपास्य अन्यदेवता नमस्कारं करिष्यति; इति विदित्वा यावच् च शिविकाद्वारं यावच् च शीतवनं श्मशानम् अत्रान्तराद् उदारेणावभासेनावभास्य अनाथपिण्डदं गृहपतिम् इदम् अवोचत्: अभिक्रम गृहपते, मा प्रतिक्रम; अभिक्रमतस् ते श्रेयो भवति, न प्रतिक्रमतः; तत् कस्य हेतोः शतम् अश्वा शतं निष्काः शतम् आश्वतरीरथाः /

नानावित्तस्य संपूर्णाः शतं च वडवारथाः //

पदाविहारस्यैकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् / अभिक्रम गृहपते, मा प्रतिक्रम; अभिक्रमतस् ते श्रेयो <भवति>, न प्रतिक्रमतः; तत् कस्य हेतोः? शतं हैमवता नागाः सुवर्णमणिकल्पिताः / ईषादन्ता महाकाया व्यूढवन्तो मतङ्गजाः //

पदाविहारस्यैकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् / अभिक्रम गृहपते, मा प्रतिक्रम; अभिक्रमतस् (अ 411ब्) ते श्रेयो भवति; न प्रतिक्रमतः; तत् कस्य हेतोः शतं काम्बोजिकाकन्याः आमुक्तमणिकुण्डलाः / सुवर्णकेयूरधराः निष्कग्रीवाः स्वलङ्कृताः //

पदाविहारस्यैकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् / अभिक्रम गृहपते, मा प्रतिक्रम; अभिक्रमतस् ते श्रेयो भवति, न प्रतिक्रमतः; अथानाथपिण्डदो गृहपतिस् तं देवपुत्रम् इदम् (sbv i 169) अवोचत्: कस् त्वं भद्रमुख; अहम् अस्मि गृहपते मधुस्कन्धो नाम माणवः, तवैव पुराणो गृहसखः; सो ऽहं शारिपुत्रमौद्गल्यायनयोर् भिक्ष्वोर् अन्तिके चित्तम् अभिप्रसाय <कालगतः> चातुर्महाराजिकेषु देवेषूपपन्नः, अस्मिन्न् एव शिविकाद्वारे नैवासिकः; तस्माद् अहम् एवं वदामि: अभिक्रम गृहपते मा प्रतिक्रम; अभिक्रमतस् ते श्रेयो भवति, न प्रतिक्रमत इति; अथानाथपिण्डदस्य गृहपतेर् एतद् अभवत्: नावरो बुद्धो भविष्यति, नावरं धर्माख्यानं, यत्रेदानीं देवता अपि औत्सुक्यम् आपद्यन्ते तस्य भगवतो दर्शनाय; इति विदित्वा येन शीतवनं श्मशानं तेनोपसङ्क्रान्तः; तेन खलु समयेन बहिर् विहारस्याभ्यवकाशे भगवान् चङ्क्रमे चङ्क्रम्यते यद्भूयसा अनाथपिण्डदं गृहप्तिम् आगमयमानः; अद्राक्षीत् अनाथपिण्डदो गृहपतिर् भगवन्तं दूराद् एव; दृष्ट्वा च पुनर् येन भगवांस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य भगवन्तम् गृहपतिः प्रतिसंमोदनया प्रतिसंमोदते: कच्चिद् भगवान् सुखं शायित इति; अथ भगवांस् तस्यां वेलायां गाथा भाषते; सर्वथा वै सुखं शेते ब्राह्मणः परिनिर्वृतः / लिप्यते यो न कामैर् हि विप्रमुक्तो निरुपधिः //

छित्वेह सर्वम् आशक्तिं विनीय हृदयज्वरम् / उपशान्तः सुखं शेते शान्तिप्राप्तेन चेतसा //

अथ भगवान् अनाथपिण्डदं गृहपतिम् आदाय विहारं प्रविश्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः; अनाथपिण्ददो गृहपतिर् भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णण्; एकान्ते निषण्णम् अनाथपिण्डदं गृहपतिं भगवान् धर्म्यया कथया सन्दर्शयति समादापयति <समुत्तेज्यति>, संप्रहर्षयति; यासौ बुद्धानां भगवतां पूर्वकालकरणीया धर्म्या कथा, तद्यथा दानकथा शीलकथा स्वर्गकथा कामानाम् अश्वादादीनवसङ्क्लेशव्यवदाननैष्क्रम्यप्रविवेके अनुशंसव्यवदानपक्ष्यान् धर्मान् विस्तरेण संप्रकाशयति; यदा चैनं भगवान् अद्राक्षीत् हृष्टचित्तम् कल्यचित्तं मुदितचित्तं विनिवरणचित्तं भव्यं प्रतिबलं सामुत्कर्षिकीं धर्मदेशनाम् आज्ञातुम्, तदा यासौ बुद्धानां भगवतां सामुत्कर्षिकी धर्मदेशना तद्यथा दुःखं समुदयो निरोधो मार्गश् चत्वार्य् आर्यसत्यानि विस्तरेण संप्रकाशयति; अथानाथपिण्डदो गृहपतिस् तस्मिन्न् एवासने निषण्णश् चत्वार्य् आर्यसत्यान्य् अभिसमेति; तद्यथा (sbv i 170) दुःखं समुदयो निरोधो मार्गः; तद्यथा शुद्धं वस्त्रम् अपगतकालकं रञ्जनोपगं रङ्गे प्रक्षिप्तं सम्यग् एव रङ्गं प्रतिगृह्णाति, एवम् एवानाथपिण्डदो गृहपतिस् तस्मिन्न् एव आसने निषण्णश् चत्वार्य् आर्यसत्यान्य् अभिसमेति; तद्यथा दुःखं समुदयो निरोधो मार्ग इति; अनाथपिण्डदो (अ 412अ) गृहपतिर् दृष्टधर्मा प्राप्तधर्मा विदितधर्मा पर्यवगाढधर्मा तीर्णकाङ्क्षो तीर्णविचिकित्सः अपरप्रत्ययो ऽनन्यनेयः शास्तुश् शासने धर्मेषु वैशारद्यप्राप्तः उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा, येन भगवांस् तेनाञ्जलिं प्रणमय्य भगवन्तम् इदम् अवोचत्: अभिक्रान्तो ऽहं भदन्ताभिक्रान्तः; एषो ऽहं भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसङ्घं च; उपासकं मां च धारय अद्याग्रेण यावज्जीवं प्राणोपेतं शरणागतम् अभिप्रसन्नम्; अथ भगवान् अनाथपिण्डदं गृहपतिम् इदम् अवोचत्; किन्नामा त्वं गृहपते? अहम् अस्मि भदन्त सुदत्तो नाम्ना; अपि त्व् अनाथेभ्यः पिण्डकम् अनुप्रयच्छामि; ततो माम् अनाथपिण्डदो गृहपतिर् अनाथपिण्डदो गृहपतिर् इति जनः सञ्जानीते; कुतोभूमकस् त्वं गृहपते? अस्ति भदन्त प्राचीनेषु जनपदेषु श्रावस्ती नाम कोसलानां निगमः; तत्राहं प्रतिवसामि

अनाथपिण्डद इन्वितेस् थे बुद्ध तो श्रावस्ती

आगच्छतु भगवान् श्रावस्तीम्; अहं भगवन्तम् उपस्थास्यामि यावज्जीवं चीवरपिण्डपातग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः सार्धं भिक्षुसङ्घेन; सन्ति गृहपते विहाराः श्रावस्त्याम्? नो भदन्त; यत्र गृहपते विहाराः सन्ति तत्र भिक्षव आगन्तव्यं गन्तव्यं वस्तव्यं मन्यन्ते; आगच्छतु भगवान्; अहं तथा करिष्यामि यथा श्रावस्त्यां विहारा भविष्यन्ति; भिक्षवश् च आगन्तव्यं गन्तव्यं वस्तव्यं मंस्यन्त इति; अधिवासयति भगवान् अनाथपिण्डदस्य गृहपतेस् तूष्णींभावेन; अनाथपिण्डदो गृहपतिर् भगवतस् तूष्णींभावेनाधिवासनां विदित्वा भगवतः पादौ शिरसा (sbv i 171) वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः; ततो ऽस्य यावद् राजगृहे कृत्यं वा करणीयं वा तत् सर्वं कृत्वा परिप्राप्य येन भगवांस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः; एकान्तनिषण्णो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिर् भगवन्तम् इदम् अवोचत्: अनुप्रयच्छ मे भगवन् भिक्षुं सहायकम् येन सहायकेन भगवतो ऽर्थाय विहारं कारयामीति; भगवान् संलक्षयति: कतरस्य भिक्षोर् अनाथपिण्डदो गृहपतिः सपरिवारो <श्रावस्तीनिवासी च जनकायो> विधेय; पश्यति शारिपुत्रस्य भिक्षोः; तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् आमन्त्रयते: संअन्वाहर शारिपुत्र अनाथपिण्डदं गृहपतिम् <सपरिवारं> श्रावस्तीनिवासिनं च जनकायम् इति; अधिवासयत्य् आयुष्मांश् छारिपुत्रो भगवतस् तूष्णींभावेन; अथायुष्मांश् छारिपुत्रो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽनित्कात् प्रक्रानतः

śāriputra leaves for śrāvastī

अथायुष्मांश् छारिपुत्रस् तस्या एव रात्रेर् अत्ययात् पूर्वाहाणे निवास्य पात्रचीवरम् आदाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत्; राजगृहं पिण्डाय चरित्वा कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्तपिण्डपातप्रतिक्रान्तो यथापरिभुक्तं शयनासनं प्रतिशमय्य, समादाय पात्रचीवरं, येन श्रावस्ती तेन चारिकां प्रक्रान्तः; अथानाथपिण्डदो गृहपतिः प्रभूतं शम्बलम् आदाय एकैकरात्रिनिवासेन श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः स प्रविशन्न् एव श्रावस्तीम् आरामेणारामम् (अ 412ब्) उद्यानेनोद्यानम् उपवनेनोपवनं चङ्क्रमम् अनुचङ्क्रम्यमाणो सुविचरन्न् एवम् आह: कतरः स पृथिवीप्रदेशो भविष्यति श्रावस्त्या नातिदूरे नात्यासन्ने दिवा अल्पाकीर्णो ऽल्पविलापो रात्राव् अल्पशब्दो ऽल्पनिर्घोषः अल्पदंशमशकवातातपसरीसृपसंस्पर्शः, यत्राहं भगवतो ऽर्थाय विहारं मापयिष्यामीति; अद्राक्षीद् अनाथपिण्डदो गृहपतिर् जेतस्य कुमरस्यारामं श्रावस्त्या नातिदूरे नात्यासन्ने दिवा अल्पाकिर्णम् अल्पविलापं रात्राव् अल्पशब्दम् अल्पनिर्घोषम् अल्पदंशमशकवातातपसरीसृपस्पर्शम्; दृष्ट्वा च पुनर् अस्यैतद् अभवत्: अत्राहं भगवतो ऽर्थाय विहारं मापयिष्यामीति; स प्रविषन्न् एव स्वं निवेशनं येन जेतः कुमारस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य जेतं कुमारम् इदम् अवोचत्: अनुप्रयच्छ मे कुमार आरामम्; (sbv i 172) अहं तत्र भगवतो ऽर्थाय विहारं कारयामि इति; स कथयति:न मे गृहपते स आरामः; किन्तु उद्यानं तन् मेमेति; द्विर् अपि त्रिर् अप्य् अनाथपिण्डदो गृहपतिर् जेतं कुमारम् इदम् अवोचत्: अनुप्रयच्छ मे कुमार आरामम्; अहं तत्र भगवतो ऽर्थाय विहारं मापयामीति; अपरित्यक्तो <गृहपते> मे आरामः कोटिसंस्तरेणापि; पुनर् अप्य् अनाथपिण्डदो

गृहपतिर् जेतं कुमारम् इदम् अवोचत्: कृतार्घो ऽसि कुमार आरामस्य; प्रतीच्छ हिरण्यसुवर्णम्; ममारामः; कः कृतार्घः? त्वं कृतार्घः; तौ कृतार्घो न कृतार्घ इति विवादम् आपन्नौ, येन व्यावहारिकपुरुषास् तेन संप्रस्थिताः; अत्रान्तरे चतुर्णां लोकपालानाम् एतद् अभवत्: अयम् अनाथपिण्डदो गृहपतिर् उद्युक्तो भगवतो ऽर्थाय विहारं मापयितुम्; साहाय्यम् अस्यानुष्ठेयम् इति; ततो व्यावहारिकपुरुषम् आत्मानम् अभिनिर्माय अर्थाधिकरणे निषण्णाः; अनाथपिण्डदो गृहपतिर् जेतश् च कुमारो व्यावहारिकसकाशम् उपसङ्क्रान्तौ; अथानाथपिण्डको गृहपतिर् व्यावहारिकपुरुषाणाम् एतम् अर्थं विस्तरेण निवेदयति; ते कथयन्ति: कृतार्घो ऽसि कुमार आरामस्य: प्रतीच्छ सुवर्णम्: गृहपतेर् आराम इति; स तूष्णीम् अवस्थितः; अनाथपिण्डदो गृहपतिः शकतैर् भारैः मूटैः पिटकैर् उष्ट्रैर् गोभिर् गर्द्भैः प्रभूतं सुवर्णम् अभिनिर्हृत्य, सर्वं जेतवनं संस्तर्तुम् आरब्धः; न परिसमाप्यते; तिष्ठते एवानास्तीर्णः कश्चित् पृथिवीप्रदेशः; ततः अनाथपिण्डदो गृहपतिर् एतम् अर्थं चिन्तयन् मुहूर्तस्ं तूष्णीम् अस्थात्: कतरत् तन् निधानं भविष्यति? नातिस्तोकं, नातिप्रभूतं येन अयम् अनास्तीर्णः पृथिवीप्रदेशः आस्तरिष्यति; न च पुनर् गोपयितव्यो भविष्यतीति; जेतः कुमारः संलक्षयति: नूनम् अनाथपिण्डद्स्य गृहपतेर् विप्रतिसारः, कस्माद् आरामकारणाद् इयन्तं महान्तं धनस्कन्धं परित्यजामि; इति विदित्वा अनाथपिण्डदं गृहपतिम् इदम् अवोचत्: सचेत् ते ह गृहपते विप्रतिसारः प्रतीच्छ सुवर्णम्; ममैवारामः; न मे कुमार विप्रतिसारः; अपि त्व् अहम् एतम् एवार्थम् अनुचिन्तयन् मुहूर्तं तूष्णीम् अवस्थितः;

कतरत् तन् निधानं भविष्यति? नातिस्तोकं नातिप्रभूतं, येनायम् अनास्तीर्णः पृथिवीप्रदेशः आस्तरिष्यति; न च प्र्नर् गोपयितव्यो भविष्यतीति; अथ जेतस्य कुमारस्य एतद् अभवत्:न बतावरो (अ 413अ) बुद्धो भविष्यति; नावरं धर्माख्यानम्; यत्रेदानीम् अयं गृहपतिर् आरामकारणाद् इयन्तं (sbv i 173) महान्तं धनस्कन्धं परित्यजति; इति विदित्वा अनाथपिण्डदं गृहपतिम् इदम् अवोचत्: अनुप्रयच्छ मे गृहपते अनास्तीर्णं पृथिवीप्रदेशम्; अत्राहं भगवतो ऽर्थाय द्वारकोष्ठकं मापयामि; अनाथपिण्डदो गृहपतिर् जेतस्य कुमारस्य अनास्तीर्णं पृथिवीप्रदेशम् अनुप्रयच्छति: यत्र जेतः कुमारो भगवतो ऽर्थाय द्वारकोष्ठकं मापयति

ओब्स्त्रुच्तिओन् ब्य् थे तीर्थ्यस्

अथानाथपिण्डदो गृहपतिर् भगवतो ऽर्थाय विहारं मापयितुम् आरब्ध इति तीव्रद्वेषपर्याकुलीकृतमनसस् तीर्थ्यास् ते संभूय येनानाथपिण्डदो गृहपतिस् तेनोपसङ्क्रान्ताः; उपसङ्क्रम्य कथयन्ति: मा त्वं गृहपते श्रमणस्य गौतमस्य अर्थायात्र विहारं कारय; किं कारणम्? अस्माभिर् नगराणि भाजितानि; श्रमणस्य गौतमस्य राजगृहम्; अस्माकं श्रावस्ती; स कथयति: भाजितानि युष्माभिर् नगराणि, न तु मदीयं स्वापतेयम्; यस्याभिप्रेतं तस्य धर्मस्कन्धं कारयामीति; ते राज्ञः सकाशं गताः; तत्राप्य् अनाथपिण्डदेन पराजिताः; ध्वाङ्क्षास् तीर्थ्या अविकृतवदनाः कथयन्ति: गृहपते न ते कामकारम् अनुप्रयच्छामः; श्रमणस्य गौतमस्याग्रश्रावकः आगतः; च यद्य् अस्मान् वादेन पराजयते कारय विहारम् इति; स कथयति: ओब्ननम्; आर्यशारिपुत्रं तावद् अवलोकयामीति; अथानाथपिण्डदो गृहपतिर् येनायुष्मान् शारिपुत्रः तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्यायुष्मतः शारिपुत्रस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः; एकान्तनिषण्णो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिर् आयुष्मन्तं शारिपुत्रम् इदम् अवोचत्: तीर्थ्या भदन्ते शारिपुत्र एवम् आहुः: गृहपते न ते कामकारम् अनुप्रयच्छामः; श्रमणस्य गौतमस्य अग्रश्रावक आगतः; स यद्य् अस्मान् वादेन पराजयते, कारय विहारम् इति; कथम् अत्र प्रतिपत्तव्यम् इति; आयुष्मान् शारिपुत्रः संलक्षयति: किम् एषां सन्ति कानिचित् कुशलमूलानि उत न सन्तीति; पश्यति, सन्ति; कस्यान्तिके प्रतिबद्धानि; ममैव; पुनः संलक्षयति: किम् एतावन्त एव मम प्रतिबद्धा विनेया आहोस्विद् अन्ये ऽपि वादेन विनेयाः सन्तीति; पश्यति, सन्ति; कियच्चिरेण सन्निपतिष्यन्ति; पश्यति,

सप्ताहस्यात्ययाद् इति; समन्वाहृत्य कथयति: गृहपते एवं भवतु; किं तु सप्तमे दिवसे; ततो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिः प्रीतिप्रामोद्यजातो येन तीर्थ्यास् तेन उपसङ्क्रान्तह्; उपसङ्क्रम्य (sbv i 174) तीर्थ्यान् इदम् अवोचत्: भदन्त आर्यशारिपुत्रः कथयति: शोभनम्, एवं भवतु; किं तु स्पतमे दिवसे इति; ते संलक्षयन्ति; द्वाभ्याम् अत्र कारणाभ्यां भवितव्यम्; अथवासौ निष्पलायितुकामः; अथवा पक्षं समन्वेष्टुकामः; किम् अत्र प्राप्तकालं; वयम् अपि पक्षं समन्वेषामह इति; ते पक्षं समन्वेष्टुम् आरब्धाः; तैः पक्षं समन्वेषमानै रक्ताक्षो नाम परिव्राजको दृष्टः; स तैर् उक्तः: त्वम् अस्माकं सब्रह्मचारी; श्रमणस्य गौतमस्याग्रश्रावको ऽस्माभिर् वादेनाहूतः; (अ 413ब्) स पक्षं समन्वेषते; त्वम् अस्माकं साहाय्यं कल्पय; कियता कालेन? इतः सप्तमे दिवसे; शोभनम्, एवं भवतु; यदा युष्माकं सन्निपातो भवति तदा ममारोचयितव्यम्; तीर्थ्याः शङ्कितोद्विग्नमनसो दिवसानुदिवसं पक्षं समन्वेषयन्ते; दिवसांश् च गणयन्ति

थे तीर्थ्यस् अन्द् शारिपुत्र चोन्तेस्त्

यावत् सप्तमे दिवसे अनाथपिण्डदेन गृहपतिना विस्तीर्णावकाशे पृथिवीप्रदेशे आसनप्रज्ञप्तिः कारिता; आयुष्मतश् च शारिपुत्रस्यार्थाय सिंहासनं प्रज्ञप्तम्; नानादेशनिवासिनस् तीर्थ्याः सन्निपतिताः; श्रावस्तीनिवासी जनकायः अनेकानि च तत्सामन्तनिवासीनि प्राणिशतसहस्राणि, कानिचिर् कुतूहलजातानि, कानिचित् पूर्वकैः कुशलमूलैः संचोद्यमानानि; तत आयुष्मान् शारिपुत्रो ऽनाथपिण्डदेन गृहपतिना सपरिवारेण संपुरस्कृतो वादिमण्डलं प्रविश्य विनेयजनम् अभिसमीक्ष्य स्मितपूर्वं समशान्तेर्यापथेन सिंहासनम् अभिरुह्य निषण्णः; सर्वैव सा पर्षद् अवहितचेतस्का आयुष्मन्तम् शारिपुत्रम् अभिसमीक्षमाणा निषण्णा

defeat of the tīrthyas

तत आयुष्मान् शारिपुत्रस् तीर्थ्यान् आमन्त्रयामास: भवन्तः किं तावत् करिष्यथ? आहोसिव्द् विकरिष्यथ? ते कथयन्ति: वयं कुर्मः; त्वां विकुरु; आयुष्मान् शारिपुत्रः संलक्षयति: यद्य् अहं करिष्यामि; सदेवको ऽपि लोको न शक्ष्यति विकर्तुम्; प्राग् एव रक्ताक्षः परिव्राजकः; इति विदित्वा रक्ताक्षं परिव्राजकम् इदम् अवोचत्: त्वं कुरु, अहं विकरिष्यामीति; स इन्द्रजाले कृतावी; तेन सुपुष्पितः (sbv i 175) सहकारपादपो निर्मितः; आयुष्मता शारिपुत्रेण तुमुलो वातवर्ष उत्सृष्टः; येनासौ समूल उत्पाट्य इतश् चामुतश् च विकीर्णो योगिजनानाम् अप्य् अविषयीभूतः; ततस् तेन पद्मिनी निर्मिता; आयुष्मता शारिपुत्रेण कलभहस्ती निर्मितः; तेन सा समन्तान् मर्दिता; तेन सप्तशीर्षो नागो निर्मितः; आयुष्मता शारिपुत्रेण गरुडो निर्मितः येनासाव् अपहृतः; तेन वेताडो निर्मितः; आयुष्मता शारिपुत्रेण मन्त्रैः कीलितः; कुप्रयुक्तो वेतादा आत्मवधाय चेतयते; स तस्यैवोपरि प्रधावितः; ततो ऽसौ भीतस् त्रस्तः संविग्न आहृष्टरोमकूपः आयुष्मतः शारिपुत्रस्य पादयोर् निपतितः: आर्य शारिपुत्र त्रायस्व शरणागतो ऽस्मीति; तत आयुष्मता शारिपुत्रेण मन्त्रा उत्कीलिताः; स वेताडो व्युपशान्तः; तस्यायुष्मता शारिपुत्रेण धर्मो देशितः; स प्रसादजातः कथयति: लभेयाहम् आर्यशारिपुत्र स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्याम् उपसंपदं भिक्षुभावम्; चरेयम् अहम् आर्यशारिपुत्रस्यान्तिके ब्रह्मचर्यम् इति; आयुष्मता शारिपुत्रेण स प्रव्राजितः उपसंपादितः; अववादो दत्तः; तेनोद्यच्छमेन घटमानेन व्यायच्छमानेन सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षाकृतम्; अर्हन् संवृत्तः; त्रैधातुकवीतरागः समलोष्टकाञ्चन

आकाशपाणितलसमचित्तो वासीचन्दनकल्पो विद्याविदारिताण्डकोशो (अ 414अ) विद्याभिज्ञाप्रतिसंवित्प्राप्तो भवलाभलोभपराङ्मुखः, सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्यो ऽभिवाद्यश् च संवृत्तः; ततः सा पर्षद् विस्मयोत्फुल्ललोचना संवृत्ता; आयुष्मति शारिपुत्रे ऽभिप्रसन्ना कथयति: महान् आर्यशारिपुत्रेण वादिवृषभो निगृहीतः; इति विदित्वा अयुष्मतः शारिपुत्रस्य मुखे ऽवलोकिकाः संवृत्ताः; तत आयुष्मता शारिपुत्रेण तस्याः पर्षदः आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता; यां श्रुत्वा अनेकैः सत्वसहस्रैः महान् विशेष आगतः; कैश्चिच् छ्रावकबोधौ चित्तान्य् उत्पादितानि; कैश्चित् प्रत्येकायां बोधौ; कैशिद् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ; कैश्चिच् छरणगमनशिक्षापदानि गृहीतानि; कैश्चित् स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतम्; कैश्चित् सकृदागामिफलम्; कैश्चिद् अनागामिफलम्; कैश्चित् प्रव्रज्य सर्वक्लेशसंप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतम्; यद्भूयसा सा पर्षद् बुद्धनिम्ना, धर्मप्रवणा, सङ्घप्राग्भारा, (sbv i 176) व्यवस्थापिता; तीर्थ्याः संलक्षयन्ति: न शक्यम् अस्माभिर् अयं वादे निग्रहीतुम्; उपायसंविधानं कर्तव्यम्; अत्रैव भृतिकया कर्म कुर्मः; ततश् छिद्रं लब्ध्वा बैष्केणैनं प्रघातयाम इति; ते सर्वे संभूय अनाथपिण्डदस्य गृहपतेः सकाशं गत्वा कथयन्ति: गृहपते त्वयास्माकं सर्वाणि वृत्तिपदानि समुच्छिन्नानि; तद् अनुकम्पां कुरु; त्वदीयविहारे भृतिकया कर्म कुर्मः; चिरं वयम् अत्र अवस्थिताः; मा देशपरित्यागं कुर्म इति; अनाथपिण्डदः कथयति: आर्यशारिपुत्रं तावद् अवलोकयामि; स येनायुष्मान् शारिपुत्रस् तेनोपसङ्क्रान्तः;

उपसङ्क्रम्यायुष्मन्तं शारिपुत्रम् इदम् अवोचत्: <आर्य>, तीर्थ्याः कथयन्ति, अस्माकं त्वया सर्वाणि वृत्तिपदानि समुच्छिन्नानि; तद् अनुकम्पां कुरु; त्वदीये विहारे भृतिकया कर्म कुर्मः; चिरं वयम् अत्रावस्थिताः; मा देशपरित्यागं कुर्म इति; आयुष्मांश् छारिपुत्रः समन्वाहर्तुं प्रवृत्तः: किं तेषां सन्ति कानिचित् कुशलमूलानि आहोस्विन् न सन्ति इति; पश्यति, सन्ति; कस्यान्तिके प्रतिबद्धानि; ममैवेति; समन्वाहृत्य कथयति: गृहपते एवं भवतु, को ऽत्र विरोध इति; ते तस्मिन् विहारे भृतिकया कर्म कर्तुम् आरब्धाः; आयुष्मता शारिपुत्रेण लतावारिकः पुरुषो रौद्रो निर्मितः; स तत् कर्म कारयितुम् आरब्धः; आयुष्मान् शारिपुत्रः तेषां विनयकालं ज्ञात्वा तत्समीपे वृक्षमूलस्याधस्ताच् चङ्क्रम्यमाणस् तिष्ठति; स तैर् दृष्टः; ते संलक्षयन्ति, अयम् अस्य काल प्रघातयितुं प्रविविक्ते तिष्ठतीति; ते तस्य सकाशं उपसङ्क्रम्य परिवार्य अवस्थिताः; आयुष्मान् शारिपुत्रः संलक्षयति: कीदृशेन चित्तेन एते मत्सकाशम् उपसङ्क्रान्ता इति; यावत् पश्यति वधकचित्तेन; तेनासौ लतावारिको निर्मित उत्सृष्टः; तेन ते ऽभिद्रुता गच्छत कर्म कुरुतेति; ते कथयन्ति: आर्य शारिपुत्र परित्रायस्व; स कथयति: आयुष्मन् गच्छ; विश्राम्यन्तु तावद् इति; ते संलक्षयन्ति: ईदृशो ऽस्त्य् अयं महात्मा; वयम् अस्य वधकचित्ताः; एषो ऽस्माकं मैत्रचित्तः इति विदित्वा अभिप्रसन्नाः; तत आयुष्मता (sbv i 177) शारिपुत्रेण तेषाम् आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता (अ 414ब्) यां श्रुत्वा विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्वा स्रोतआपत्तिफलं

साक्षात्कृतं

conversion of the tīrthyas

ते दृष्टसत्याः कथयन्ति: लभेमहि वयं शारिपुत्र स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्याम् उपसंपदं भिक्षुभावम्; चरेम वयं भदन्तशारिपुत्रस्यान्तिके ब्रह्मचर्यम् इति; ते आयुष्मता शारिपुत्रेण प्रव्राजिता उपसंपादिताः; अववादो दत्तः; तैर् युज्यमानैर्, घटमानैर्, व्यायच्छमानैर् इदम् एव पञ्चगण्डकं संसारचक्रं चलाचलं विदित्वा सर्वसंस्कारगतीः शतनपतनविकिरणविध्वंसनधर्मतया पराहत्य सर्वक्लेशपरहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतम् इत्य् अर्हन्तः संवृत्ताः; त्रैधातुकवीतरागाः समलोष्टकाञ्चना आकाशपाणितलसमचित्ता वासीचन्दनकल्पा विद्याविदारिताण्डकोशा विद्याभिज्ञाप्रतिसंवित्प्राप्ता भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखाः सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्या मान्या अभिवाद्याश् च संवृत्ताः

construction of vihāras

तत्र आयुष्मता शरिपुत्रेण विहारसूत्रम् एकान्ते गृहीतम्; अनाथपिण्डदेनापि गृहपतिना एकान्ते गृहीतम्; आयुष्मान् शारिपुत्रः स्मितं प्राविष्कर्तुम् आरब्धः; अनाथपिण्डदो गृहपतिः कथयति: नाहेत्वप्रत्ययम् आर्यशारिपुत्र तथागता वा तथागतश्रावका वा स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति; कः आर्यशारिपुत्र हेतुः? कः प्रत्ययः स्मितस्य प्राविष्करणाय? एवम् एतद् गृहपते, एवम् एतत्; नाहेत्वप्रत्ययं तथागता वा तथागतश्रावका वा स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति; त्वया चेह सूत्रं गृहीतम्; तुषिते देवनिकाये सौवर्णं भवनम् अभिनिर्वृत्तम्; ततो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिर् विस्मयोत्फुल्ललोचनः कथयति: आर्यशारिपुत्र यद्य् एवं, तेन हि पुनः सूत्रं प्रसारय भूयस्या मात्रया; चित्तम् अभिप्रसादयामीति; आयुष्मता शारिपुत्रेण तत् सूत्रम् गृहीतम्; अनाथपिण्डदेन गृहपतिना भूयस्या मात्रया तीव्रेण प्रसादवगेन चित्तम् अभिप्रसादितम्; येन प्रसादजातेन समनन्तरम् एव तत् सौवर्णं भवनं चतूरत्नमयं संवृत्तम्; आयुष्मता चास्य शारिपुत्रेण निवेदितम्; ततो ऽनाथपिण्डदेन गृहपतिना उत्तरोत्तरप्रवृद्धपुण्यसन्ततिना (sbv i 178) षोडशमहल्लिका विहारा मापिताः; षष्टिश् च कुटिकावस्तूनि; षोडशमहल्लिकान् विहारान् मापयित्वा षष्टिं च कुटिकावस्तूनि सर्वोपकरणैः पूरयित्वा येनायुष्मान् शारिपुत्रस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्यायुष्मन्तं शारिपुत्रम् इदम् अवोचत्: कियत्प्रमाणैर् आर्यशारिपुत्र प्रयाणकैर् भगवान् अध्वानं गच्छति; तद्यथा गृहपते राजा चक्रवर्ती; कियत्प्रमाणै राजा चक्रवर्ती; दशक्रोशकैर् गृहपते राजा चक्रवर्ती प्रयाणकैर् अध्वानं गच्छति; ततो ऽनाथपिण्डदेन गृहपतिना यावच् च श्रावस्ती यावच् च राजगृहम् अत्रान्तराद् वासकान् परिसङ्ख्याय परिक्रमणका मापिताः; दानशला कारिता; कालारोचकः पुरुषः स्थापितः; छत्रध्वजपताकाशोभिताश् चन्दनवारिपरिषिक्ताः सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धास् तोरणाः कारिताः; कालिकानि यामिकानि च भैषज्यान्य् उपस्थापितानि

messenger to the buddha

ततः संभृतसंभारो ऽन्यतमं पुरुषम् आमन्त्रयते: एहि त्वं भोः पुरुष; येन भगवांस् तेनोपसङ्क्राम; उपसङ्क्रम्यास्माकं वचनेन भगवतः पादौ वन्दित्वा अल्पाबाधतां च पृच्छ अल्पातङ्कतां च, लघूत्थानतां च यात्रां च, बलं च, सुखं च अनवद्यतां (अ 415अ) च, स्पर्शविहारतं च; एवं च वद, आगच्छतु भगवान् श्रावस्तीम्; अहं भगवन्तम् उपस्थास्यामि यावज्जीवं चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः सार्धं भिक्षुसङ्घेन <इति>; एवम् आर्य इति स पुरुषो ऽनाथपिण्डदस्य गृहपतेः प्रतिश्रुत्य येन राजगृहं तेन सम्प्रस्थितं; अनुपूर्वेण राजगृहम् अनुप्राप्तः; ततो मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य येन भगवांस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते ऽस्थात्; एकान्तस्थितः स पुरुषो भगवन्तम् इदम् अवोचत्: अनाथपिण्डदो भदन्त गृहपतिर् भगवतः पादौ शिरसा वन्दते; पूर्ववद् यावत् स्पर्शविहारतां च; सुखी भवतु भोः पुरुष अनाथपिण्डदो गृहपतिस् त्वं च; अनाथपिण्डदो भदन्त गृहपतिर् एवम् आह: आगच्छतु भगवान् श्रावस्तीम्; अहं भगवन्तम् उपस्थास्यामि यावज्जीवं चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति; अधिवासयति (sbv i 179) भगवांस् तस्य पुरुषस्य तूष्णींभावेन; अथ स पुरुषो भगवतस् तूष्णींभावेनाधिवासनां विदित्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः

थे बुद्ध अर्रिवेस् अत् श्रावस्ती

ततो भगवान् दान्तो दान्तपरिवारः, शान्तो शान्तपरिवारः, मुक्तो मुक्तपरिवारः, आश्वस्त आश्वस्तपरिवारः, विनीतो विनीतपरिवारः, अर्हन्न् अर्हत्परिवारः, वीतरागो वीतरागपरिवारः, प्रासादिकः प्रासादिकपरिवारः, ऋषभ इव गोगणपरिवृतः, गज इव कलभपरिवृतः, सिंह इव दंष्ट्रिगणपरिवृतः, हंस इव हंसगणपरिवृतः, सुपर्णीव पक्षिगणपरिवृतो, विप्र इव शिष्यगणपरिवृतः, सुवैद्य इवातुरगणपरिवृतः, शूर इव योधगणपरिवृतो, दैशिक इवाध्व गगणपरिवृतः, सार्थवाह इव वणिग्गणपरिवृतः, श्रेष्ठीव परिजनपरिवृतः, कोट्टराज इव मन्त्रिगणपरिवृतः, चक्रवर्तीव पुत्रसहस्रपरिवृतः, चन्द्र इव नक्षत्रगणपरिवृतः, सूर्य इव रश्मिसहस्रपरिवृतः, धृतराष्ट्र इव गन्धर्वगणपरिवृतः, विरूढक इव कुम्भाण्डगणपरिवृतः, विरूपक्ष इव नागगणपरिवृतः, धनद इव यक्षगणपरिवातः, वेमचित्रीव असुरगणपरिवृतः, शक्र इव त्रिदशगणपरिवृतः, ब्रह्मेव ब्रह्मकायिकपरिवृतः, स्तिमित इव जलनिधिः, सजल इव जलधरः, विमद इव गजपतिः, सुदान्तैर् इन्द्रियैर् असंक्षोभितेर्यापथप्रचारः, द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतः, अशीत्या चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रः, व्यामप्रभालङ्कृतमूर्तिः, सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं, जङ्गम इव रत्नपर्वतः, समन्ततोभद्रको, दशभिर् बलैश्, चतुर्भिर् वैशारद्यैस्, त्रिभिर् आवेणिकैः स्मृत्युपस्थानैर् महाकरुणया च समन्वागतः, महता भिक्षुसङ्घेन, अनाथपिण्डदेन गृहपतिना श्रावस्तीनिवासिना च महाजनकायेन, अनेकैश् च देवताशतसहस्रैर् अनुगम्यमानः, (अ 415ब्) श्रावस्तीनगरीम् अनुप्राप्तः;

यदा च भगवता श्रावस्तीं नगरीं (sbv i 180) प्रविशता साभिसंस्कारं नगरेन्द्रकीले दक्षिणः पादो न्यस्तः तदा षड्विकारः पृथिवीकम्पो जातः; इयं महापृथिवी चलति, संचलति, संप्रचलति; व्यथते, प्रव्यथते, संप्रव्यथते; पूर्वो दिग्भाग उन्नमति; पश्चिमो ऽवनमति; पश्चिम उन्नमति; पूर्वो ऽवनमति; दक्षिन उन्नमति; उत्तरो ऽवनमति; उत्तर उन्नमति; दक्षिणो ऽवनमति; अन्त उन्नमति; मध्यो ऽवनमति; मध्य उन्नमति; अन्तो ऽवनमति; सर्वश् चायं लोक उदारेण अवभासेन स्फुटः संवृत्तः सार्धं लोकान्तरिकाभिः; अन्तरीक्षे च देवदुन्दुभयस् तादिताः; गगनतलस्था देवता <भगवत> उपरिष्टाद् दिव्यान्य् उत्पलानि क्षेप्तुम् आरब्धाः; पद्मानि, कुमुदानि, पुण्डरीकाण्य्, अगरुचूर्णानि, तगरुचूर्णानि, चन्दनचूर्णानि, कुङ्कुमचूर्णानि, तमालपत्रानि, दिव्यानि च मान्दारकाणि पुष्पाणि <क्षिपन्ति> चैलविक्षेपांश् चाकार्षुः

effects felt following buddha's arrival

भगवतः पुरप्रवेशे इमान्य् एवंविधाश्चर्याण्य् अभूवन्; अपराणि च; संक्षिप्तानि विशालीभवन्ति; नीचान्य् उच्चानि भवन्ति; उच्चानि समानि भवन्ति; हस्तिनः क्रौञ्चन्ति; अश्वा हेषन्ते; ऋषभा नर्दन्ति; गृहगतानि विविधानि वादित्रभाण्डानि स्वयम् नदन्ति; अन्धाश् चक्षुंषि प्रतिलभन्ते; बधिराः श्रोत्रम्; मूकाः प्रव्याहरणसमर्था भवन्ति; परिशिष्टेन्द्रियविकला इन्द्रियाणि प्रतिलभन्ते; मद्यमदाक्षिप्ता विमदीभवन्ति; विषपायिता निर्विषीभवन्ति; अन्योन्यवैरिणो मैत्रीं प्रतिलभन्ते; गुर्विण्यः स्वस्तिना प्रसूयन्ते; बन्धनबद्धा मुच्यन्ते; अधना धनानि प्रैलभन्ते; इमानि चान्यानि च भगवतः पुरप्रवेशे अद्भुतशतसहस्राणि प्रादुर्भवन्ति

थे जेतवन

ततो भगवान् एवंविधेन महता सत्कारेण श्रावस्तीं प्रविष्टः; प्रविश्य पुरस्ताद् भिक्षुसङ्घस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः; अनाथपिण्डदो गृहपतिः सुहृत्संबन्धिबान्धवजनपरिवृतः सौवर्णं (sbv i 181) भृङ्गारम् आदाय वारिधारां पातयितुम् आरब्धः; सा न प्रपतति; अनाथपिण्डदो गृहपतिर् दुर्मनाः संलक्षयति: मा मया कानिचित् सापक्षालानि कर्माणि कृतानि स्युर् इति; भगवान् आह: न त्वया गृहपते कानिचित् सापक्षालाणि कर्माणि कृतानि; अपि त्व् एतस्मिन् प्रदेशे स्थितेन त्वया पूर्वकाणां सम्यक्संबुद्धानाम् अयम् एव प्रदेशो निर्यातितः; अन्यस्मिन् प्रदेशे स्थित्वा <पातय; तेनान्यस्मिन् प्रदेशे स्थित्वा> पातिता; भगवान् पञ्चाङ्गोपेतेन स्वरेण स्वयम् एव जेतवनम् उद्घोषयति; उद्घोष्यमाणे जेतवने जेतः कुमारः संलक्षयति: अहो बत भगवान् ममापि तत्प्रथमतो नामोद्ग्रहणं कुर्याद् इति; भगवता जेतस्य कुमारस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय तत्प्रथमतो नामोद्ग्रहनं कृतम्: इदं भिक्षवो जेतवनम् अनाथपिण्डददस्यारामः; इति श्रुत्वा जेतः कुमारो ऽतीव प्रसन्नः मम भगवता तत्प्रथमतो नामोद्ग्रहणं कृतम् इति; तत्प्रीतिप्रामोद्यजातेन तद् द्रव्यजातं भगवतो ऽर्थाय चतूरत्नमयं द्वारकोष्ठकं कारितम्; तथा सङ्गीतिकारैर् अपि स्थविरैस् सूत्रान्त उपनिबद्धम्: (अ 416अ) भगवान् श्रावस्त्यां विहरति जेतवने ऽनाथपिण्डदस्यारामे इति

king prasenajit meets the buddha

अश्रौषीद् राजा प्रसेनजित् कौशलः श्रमणो गौतमः कौशलेषु जनपदेषु चारिकां चरन् श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः; श्रवस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामे; स खलु भगवान् गौतमो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धो ऽस्मीत्य् आत्मानं प्रतिजानीत इति; श्रुत्वा च पुनर् येन भगवांस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं संमुखं संमोदनीं संरञ्जनीं विविधां कथां व्यतिसार्य एकान्ते निषण्णः; एकान्तनिषण्णो राजा प्रसेनजित् कौशलो भगवन्तम् इदम् अवोचत्: श्रुतं मे भो गौतम भवान् गौतमो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धो ऽस्मीत्य् आत्मानं प्रतिजानीत इति; ये ते भो गौतम एवम् आहुः कच्चित् ते एवं व्याकुर्वाणा, नो च भवन्तं गौतमम् अभ्याचक्षते, नातिसरन्ति; उक्तवादिनाश् च ते भवतो गौतमस्य <धर्मवादिनश् च धर्मस्य> चानुधर्मं व्याकुर्वन्ति? न च तेषां कश्चिद् आगच्छेत् परतः सहधर्मेण वादानुवादं गर्हास्थानीयो धर्मः; ये ते महाराज एवम् (sbv i 182) आहुस् तथ्यत एवं व्याकुर्वाणा नो च माम् अभ्याचक्षते, नातिसरन्ति; उक्तवादिनश् च ते धर्मवादिनश् च धर्मस्य चानुधर्मं व्याकुर्वन्ति; न च तेषां कश्चिद् आगच्छेत् परतः सहधर्मेण वादानुवादं गर्हास्थानीयो धर्मः; तत् कस्य हेतोर्? अहम् अस्मि महाराज अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धः; किं चापि भवान् गौतम एवम् आह; अपि तु नाहं भवतो गौतमस्य श्रद्धादेयो गच्छामि; तत् कस्य हेतोर्? ये तावद् इमे, भो गौतम, वृद्धवृद्धाः, श्रमणब्राह्मणाः, तद्यथा पूरणः काश्यपो, मस्करी गोशलीपुत्रः, सञ्जयी वैरडीपुत्रः, अजितः केशकम्बलः, ककुदः कात्ययनो, निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रः, ते तावन् नानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धा स्म इत्य् आत्मानं प्रतिजानते? कुतः पुनर् भवान् गौतमो दह्रश् च जात्या, नवकाश् च प्रव्रज्यया?

the four small ones

भगवान् आह: चत्वार इमे महाराज दह्रा नावमन्तव्याः; न परिभवितव्याः; कतमे चत्वारः? क्षत्रियो, महाराज, दह्रो नावमन्तव्यः, <दह्रो> न परिभवितव्यः; उरग, महाराज, दह्रो नावमन्तव्यः, दह्रो न परिभवितव्यः; अग्निर्, महाराज, स्तोको नावमन्तव्यः, स्तोको न परिभवितव्यः; भिक्षुर्, महाराज, दह्रो नावमन्तव्यः, दह्रो न परिभवितव्यः; तत् कस्य हेतोर्? धरश् चापि भिक्षुर् भवति अर्हन् महर्धिको; महानुभावः; इदम् अवोचत् भगवान्; इदम् उक्त्वा सुगतो ब्य् अथापरम् एतद् उवाच शास्ता: क्षत्रियं व्यञ्जनोपेतम् अभिजातं यशस्विनम् / दह्रं तं नावजानीयान् नैनं परिभवेद् बुधः //

स्थानं हि रज्यते राजन् यद् राज्यं प्राप्य कोविदः / क्षत्रियो दण्डम् आदध्यात् तस्मात् तं प्रणमेत् भृशम् //

तस्मात् तं नावजानीयाद् रक्षन् जीवितम् आत्मनः / सम्यक् चैनं परिहरेत् संपश्यन्न् अर्थम् आत्मनः //

ग्रामे वा यदि वारण्ये यत्र पश्येद् भुजङ्गमम् / (sbv i 183) दह्रं तं नावजानीयान् नैनं परिभवेद् बुधः //

उच्चावचेषु वर्णेषु नागश् चरति हैषिणाम् / आसाद्य बालान् दहति नरान् नारीश् च नैकशः //

तस्मात् तं नावजानीयाद् रक्षन् जीवितम् आत्मनः / सम्यक् चैनं परिहरेत् संपश्यन्न् अर्थम् आत्मनः //

प्रभूतपक्षो ज्वलनः कृष्णवर्त्मा हुताशनः / स्तोकं तं नावजानीयान् (अ 416ब्) नैनं परिभवेद् बुधः //

स्तोकं भूत्वा बहुर् भवत्य् उपादानेन पावकः / तेजसा दहति क्षिप्रं ग्रामांश् च नगराणि च //

तस्मात् तं नावजानीयाद् रक्षन् जीवितम् आत्मनः / सम्यक् चैनं परिहरेत् संपश्यन्न् अर्थम् आत्मनः //

यम् अग्निर् दहते दावं ग्रामांश् च नगराणि च / जायन्ते पल्लवास् तत्र अहोरात्रान्वयाः क्वचित् //

यस् तर्हि शीलसंपन्नं भिक्षुम् आसाद्य दह्यते / न तस्य पुत्रा पौत्रा वा दायादं न स विन्दति //

न चिरात् तालमस्तकवद् उद्दायादा भवन्ति ते / तस्मात् तं नावजानीयाद् रक्षन् जीवितम् आत्मनः //

सम्यक् चैनं परिहरेत् संपश्यन्न् अर्थम् आत्मनः / क्षत्रियं व्यञ्जनोपेतम् उरगं पावकं तथ //

भिक्षुं च शीलसंपन्नं नैनान् परिभवेद् बुधः //

तस्मात् तान् नावजानीयाद् रक्षन् जीवितम् आत्मनः / सम्यक् चैनान् परिहरेत् संपश्यन्न् अर्थम् आत्मनः //

अथ राजा प्रसेनजित् कौशलो भगवतो भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः

udāyin brings messages from śuddhodana and his own conversion

तत्र बुद्धो भगवान् श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामे; राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन राज्ञः शुद्धोदनस्य (sbv i 184) लेखो ऽनुप्रेषितः: देव दिष्ट्या वर्धस्व; पुत्रेण ते अमृतम् अधिगतम्; अमृतेन जगत् सन्तर्पयति इति; श्रुत्वा राज्ञा शुद्धोदनेन दूतो ऽनुप्रेषितः; स तत्रैव प्रव्रजितः; द्वितीयो दूतो ऽनुप्रेषितः; सो ऽपि तत्रैव प्रव्रजितः; स्वाख्यातत्वाद् धर्मविनयस्य यं यं दूतम् अनुप्रेषयति, स तत्रैव प्रव्रजति; राजा करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः: यं यम् एव दूतं प्रेषयामि स तत्रैव प्रव्रजति स्वाख्यातत्वाद् धर्मविनयस्य; उदायिना दृष्ट उक्तश् च: देव कस्यार्थे त्वं करे कपोलं दत्वा चिन्तापरस् तिष्ठसीति; स कथयति: उदायिन् कथम् अहं न चिन्तापरो भवामि? यदा सर्वार्थसिद्धः कुमारो दुष्कराणि चरति तदाहं वृत्तान्तवाहकान् पुरुषान् प्रेषयामि; ते समागत्यारोचयन्ति; अनेन चानेन <च> विहारेण सर्वार्थसिद्धः कुमारो विहरतीति; इदानीम् अहं वृत्तान्तवाहकान् पुरुषान् प्रेषयामि न कश्चिद् वृत्तान्तं गृहीत्वा आगच्छति; उदायी कथयति: देव अहं गच्छामि; वृत्तान्तं गृहीत्वा आगमिष्यामीति; राजा शुद्धोदनः कथयति: उदायिन् यो गच्छति <स> शासनसंपत्तिं दृष्ट्वा तत्रैव तिष्ठति; स्थानम् एतद् विद्यते यत् त्वम् अपि तत्रैव गत्वा स्थास्यसीति; उदायी कथयति, देव आगमिष्यामीति; ततो रज्ञा शुद्धोदनेन स्वयम् एव लेखो लिखितः: गर्भात् प्रभृत्य् उपादाय भवान् संवर्धितो मया / क्लेशाग्निसंप्रतप्तेन जिनवृक्षः प्ररोपितः //

तस्य ते ऽद्य विवृद्धस्य शिष्यशाखाप्रशाखिनः / अन्ये सुखेन मोदन्ते वयं दुःखस्य भागिनः //

येनासि वृक्षक इवाङ्कुरमात्रपक्षः संवर्धितो शिशुर् अपत्यम् इदं ममेति / प्राप्ते तनूज विषयस्य फलोपभोगे तस्मिन् गुणैर् अफलतो न तवास्ति दैन्यम् //

यदासि प्रथमं जात प्रतिज्ञातं तदा त्वया / कृत्वा स्वकार्यं सुमहत् करिष्ये ज्ञात्यनुग्रहम् // (sbv i 185) तत् ते ऽवाप्तं पदं (अ 417अ) शान्तं कुरुष्वागमने मतिम् / अनुकम्पाम् उपादाय मम ज्ञातिगणस्य च //

उदायी लेखं गृहीत्वा सप्तमे दिवसे श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः; मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य भगवत्सकाशं उपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य लेखम् उपनामयति: भगवन् राज्ञा शुद्धोदनेन लेखो ऽनुप्रेषित इति; भगवता स्वयम् एव गृहीत्वा वाचितः; वाचयित्वा लेख एकान्ते स्थापितः; उदायी कथयति: किं भगवान् गमिष्यति कपिलवस्त्व् इति; भगवान् कथयति; गमिष्याम्य् उदायिन्न् इति; उदायी भगवतः पूर्वम् अतीव कृतप्रणयः; स तेनैव पूर्वकेण प्रणयेन कथयति: यदि भवान् न गमिष्यति, अहं बलान् नेष्यामीति; अथ भगवान् अस्याम् उत्पत्तौ गाथा भाषते: यस्य जालिनी विषक्तिका तृष्णा न क्वचिद् अस्ति नेत्रिका / तं बुद्धम् अनन्तगोचरम् अपदं केन पदेन नेष्यसि //

यस्य जालिनी विषक्तिका तृष्णा न क्वचिद् अस्ति नेत्रिका / तं बुद्धम् अनन्तगोचरम् अपदं केन पदेन नेष्यसि //

यस्य जितं नोपचीयते जितम् अस्य नान्वेति कथंचिद् एव / तं बुद्धम् अनन्तगोचरम् अपदं केन पदेन नेष्यसि //

यस्य जितं नोपचीयते जितम् अस्य नान्वेति कथंचिद् एव / तं बुद्धम् अनन्तगोचरम् अपदं केन पदेन नेष्यसि //

स उत्तरे प्रतिभानम् अलभमानः कथयति: भगवन् गच्छामि; राज्ञः शुद्धोदनस्य कथयामीति; उदायिन्न् एवंविधा बुद्धदूता भवन्ति; उदायी कथयति, भगवन् कीदृशा भवन्ति; प्रव्रजिताः; त्वम् अपि प्रव्रजेति; भगवन् मया राज्ञः शुद्धोदनस्य प्रतिज्ञातम् आगमिष्यामीति; भगवान् आह: उदायिन् यथाप्रतिज्ञातं कुरु; प्रव्रजित्वा गच्छ; तथा हि भगवता बोधिसत्वभूतेन मातापित्रोर् आचार्योपाध्यायानां गुरूणां गुरुस्थानीयानां च धर्म्या आज्ञा न कदाचित् प्रतिव्यूढपूर्वा; उदायी कथयति: भगवन् यद्य् एवं प्रव्रजामीति

उदायिन् मदे अ मोन्क्

तत्र भगवान् आयुष्मन्तं शारिपुत्रम् आमन्त्रयते: प्रव्राजय शारिपुत्र उदायिनम्; तदास्य भविष्यति दीर्घरात्रम् अर्थाय हिताय (sbv i 186) सुखायेति; एवं भदन्त इत्य् आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवतः प्रतिश्रुत्य उदायिनं प्रव्राजितः उपसंपादितं; विस्तरेण चास्य आसमुदाचारिकम् आरोचितम् इदं ते करणीयम् इति; अद्याग्रेण ते उदायिन् मातृग्रामेण सार्धम् एकागारे शय्या न कल्पयितव्येति; एवं भदन्तेत्य् उदायी आयुष्मतः शारिपुत्रस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा प्रक्रान्तः; येन भगवांस् तेन उपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवन्तम् इदम् अवोचत्: भगवन् कपिलवस्तु गमिष्यामीति

इन्स्त्रुच्तिओन्स् तो उदायिन्

भगवान् आह: उदायिन् गच्छ; न ते सहसैव राजकुलं प्रवेष्टव्यम्; द्वारे स्थित्वा वक्तव्यम्, शाक्यभिक्षुर् आगत इति; यदि कथयन्ति प्रविशेति, प्रवेष्टव्यम्; प्रविष्टस्य यदि कथयन्ति, सन्त्य् अन्ये ऽपि शाक्यभिक्षव इति, वक्तव्यं सन्तीति; यदि कथयन्ति सर्वार्थसिद्धस्यापि कुमारस्य एवंविध एव वेष इति, वक्तव्यम् एवंविध एवेति; न च ते राजकुले वस्तव्यम्; यदि कथयन्ति सर्वार्थसिद्धः कुमारो राजकुले वासं न कल्पयतीति; वक्तव्यः, न कल्पयतीति; यदि पृच्छन्ति कुत्र वासं कल्पयतीति, वक्तव्यम् अरण्ये विहारे वा; यदि पृच्छन्ति क एवंविधो विहार इति, जेतवनाकारेण लिखित्वा दर्शयितव्यम्; यदि पृच्छन्ति, आगमिष्यति सर्वार्थसिद्धः कुमार इति, वक्तव्यम् (अ 417ब्) आगमिष्यति; कियच्चिरेण? सप्ताहस्यात्ययद् इति

उदायिन् रेतुर्न्स्

स कथयति: भगवन् गच्छामीति; भगवान् आह: गच्छेति; वचसा महीपतीनां समृद्ध्यति, चित्तेन देवानां, चित्तोत्पादेन तथा समृद्ध्यति ध्यायिनां सर्वम् इति, स भगवता तथाधिष्ठितो यथायुष्मान् उदायी तत्क्षणाद् एव कपिलवस्तु नगरं गतः; आयुष्मत उदायिनः भगवतो ऽन्तिके तीव्रः प्रसादो जातः; स राजकुलद्वारे स्थित्वा कथयति, भवन्त राज्ञो निवेदयत शाक्यभिक्षुर् आगत इति, ते कथयन्ति: किम् अन्ये ऽपि सन्ति शाक्यभिक्षवः; भवन्तः सन्ति; तै राज्ञो निवेदितं, शाक्यभिक्षुर् आगत इति; राजा कथयति: (sbv i 187) प्रविशतु; स प्रविष्टः; राज्ञा शुद्धोदनेन दृष्ट उक्तश् च; उदायिन् प्रव्रजितो ऽसि? <देव> प्रव्रजितो ऽस्मि; ननु भवताभिहितम् आगमिष्यामीति, तत् कथम् एतत्; उदायी कथयति; देव उक्तं भगवता नेदृशा बुद्धदूता भवन्तीति; सो ऽहं स्वाख्यातत्वाद् धर्मविनयस्य प्रव्रजितं; अपि त्व् अहं स्वश्रद्धया प्रव्रजितः; राज्ञा सर्वाङ्गैर् अनुपरिष्वज्य प्रज्ञप्त एवासने निषादितः; तदर्थं च पानीयं परिस्रावितम्; मूलफलानि कल्पितानि; शुचिनाहारेण भोजितः; आयुष्मता उदायिना परमोपशमदमस्थितियुक्तेन यथानुशासनीविधानेन परिभुक्तम्; राजा तम् उपलक्ष्य विस्मयम् आपन्नः कथयति: किं कुमारस्याप्य् एवंविध उपशमः? उदायी कथयति: देव अल्पमात्रं ममोपशमं; यथाकथं सुमेरुसर्षपवत्, समुद्रगोष्पदवत्, आदित्यखद्योतवत्, आकाशविवरवत्; राजा शुद्धोदनः कथयति: उदायिन् सर्वार्थसिद्धस्यापि कुमारस्य एवंविध एव वेषः? एवंविधः; श्रुत्वा राजा शुद्धोदनः मूर्छितः पृथिव्यां निपतितो महता जलप्रक्षेपेण प्रत्यागतप्राणः कथयति: उदायिन्

आग्मिष्यति सर्वार्थसिद्दः कुमार इति; उदायी कथयति, आगमिष्यति: कियच्चिरेण? सप्ताहस्यात्ययात्; राजा शुद्धोदनः अमात्यान् आमन्त्रयते; भवन्तो राजकुलं शोधयत, अन्तःपुराणी च; सर्वार्थसिद्धः कुमारा आगमिष्यतीति; उदायी कथयति: देव न भगवान् अन्तःपुरे वासं कल्पयति; राजा कथयति: कुत्र वासं कल्पयति? उदायी कथयत्य् अरण्ये विहारे वा; राजा कथयति: क एवंविधो विहार इति; आयुष्मता उदायिना जेतवनाकारेण लिखित्वा दर्शितः; ततो राजा अमात्या आमन्त्रयते; भवन्तो न्यग्रोधारामे जेतवनाकारेण षोदशमहल्लकान् विहारान् मापयत; षष्टिं च कुटिकावस्तूनि; एवं देवेत्य् अमात्या राज्ञः प्रतिश्रुत्य न्यग्रोधारामे जेतवनाकारेण षोडशमहल्लकान् विहारान् मापिताः; षष्टिं च कुटिकावस्तुनि

the buddha leaves for kapilavastu

तत्र भगवान् आयुष्मन्तं महामुद्गल्यायनम् आमन्त्रयते: गच्छ मौद्गल्यायन भिक्षूणाम् आरोचय, भगवान् कपिलवस्तु संप्रस्थितः; यो युष्माकम् उत्सहते पितापुत्रसमागमं द्रष्टुं स चीवराणि प्रतिगृह्णातु; एवं भदन्तेत्य् आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो (sbv i 188) भगवतः प्रतिश्रुत्य भिक्षूणाम् आरोचयति: भगवान् आयुष्मन्तः कपिलवस्तु गमिष्यति; यो युष्माकम् उत्सहते पितापुत्रसमागमं द्रष्टुं स चीवरकाणि प्रतिगृह्णात्व् इति; ततो भगवान् दान्तो दान्तपरिवारः शन्तो शान्तपरिवारः, मुक्तो मुक्तपरिवारः, आश्वस्त आश्वस्तपरिवारः, विनीतो विनीतपरिवारः, अर्हन्न् अर्हत्परिवारः, वीतरागो वीतरागपरिवारः, प्रासादिकः प्रासादिकपरिवारः, ऋषभ इव गोगणपरिवृतः, गज इव कलभपरिवृतः, सिंह इव दंष्ट्रिगणपरिवृतः, हंस इव हंसगणपरिवृतः, सुपर्णीव पक्षिगणपरिवृतो, विप्र इव शिष्यगणपरिवृतः, सुवैद्य इवातुरगणपरिवृतः, शूर इव योधगणपरिवृतो, दैशिक इवाध्व गगणपरिवृतः, सार्थवाह इव वणिग्गणपरिवृतः, श्रेष्ठीव परिजनपरिवृतः, कोट्टराज इव मन्त्रिगणपरिवृतः, चक्रवर्तीव पुत्रसहस्रपरिवृतः, चन्द्र इव नक्षत्रगणपरिवृतः, सूर्य इव रश्मिसहस्रपरिवृतः, धृतराष्ट्र इव गन्धर्वगणपरिवृतः, विरूढक इव कुम्भाण्डगणपरिवृतः, विरूपक्ष इव नागगणपरिवृतः, धनद इव यक्षगणपरिवातः, वेमचित्रीव असुरगणपरिवृतः, शक्र इव त्रिदशगणपरिवृतः, ब्रह्मेव ब्रह्मकायिकपरिवृतः, स्तिमित इव जलनिधिः, सजल इव जलधरः, विमद इव गजपतिः, सुदान्तैर् इन्द्रियैर् असंक्षोभितेर्यापथप्रचारः, द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः

समलङ्कृतः, अशीत्या चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रः, व्यामप्रभालङ्कृतमूर्तिः, सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं, जङ्गम इव रत्नपर्वतः, समन्ततोभद्रको, दशभिर् बलैश्, चतुर्भिर् वैशारद्यैस्, त्रिभिर् आवेणिकैः स्मृत्युपस्थानैर् महाकरुणया च समन्वागतो, <महता> भिक्षुसङ्घेन सार्धं रोहकाम् अनुप्राप्तह्; अश्रौषीद् राजा शुद्धोदनः सर्वार्थसिद्धः कुमारो रोहकां नदीम् अनुप्राप्त इति; श्रुत्वा च पुनः राज्ञा शुद्धोदनेन कपिलवस्तुनगरम् अपगतपाषाणशर्करकठल्लं व्यवस्थापितम्; चन्दनवारिपरिषिक्तं विविधसुरभिधूपघटिकासमलङ्कृतम्, आमुक्तपट्टदामकलापम्, यावच् च रोहका नदी यावच् च न्यग्रोधाराम अत्रान्तरान् महती मार्गशोभा कारिता; विस्तीर्णावकाशे पृथिवीप्रदेशे आसनप्रज्ञप्तिर् विचित्रा कारिता; तत्र रोहकायां नद्यां केचिद् भिक्षवो हस्तौ निर्मर्दयन्ति; केचिद् दन्तकाष्ठं विसर्जयन्ति; केचित् स्नान्ति; कापिलवास्तवैः शाक्यैः श्रुतं, सर्वार्थसिद्धः कुमार आगत इति; श्रुत्वा च पुनः सर्वे न्यग्रोधारामं निर्गताः; केचित् पूर्वकैः कुशलमूलैः सञ्चोद्यमानाः, केचित् कृतकुतूहलजाताः ज्ञास्यमः किं पिता पुत्रस्य पादाभिवन्दनं करोति, आहोस्वित् पुत्रः पितुर् इति; अथ भगवत एतद् अभवत्: सचेद् अहं कपिलवस्तु पद्भ्यां प्रवेक्ष्यामि मानिनः शाक्या अप्रसादं प्रवेदयिष्यन्ते: प्रभूतं च सर्वार्थसिद्धेन कुमारेण तपोवनं गत्वावाप्तम्; यो हि नामानेकैर् देवताशतसहस्रैर् अनुगम्यमान उपैर् विहायसा निष्क्रम्य इयन्तं कालं दुष्करशतसहस्राणि चरित्वा अमृतम् अधिगम्य इदानीं पद्भ्यां प्रविष्ट इति

magical exploits

अथ भगवांस् तद्रूपं समाधिं समापन्नो यथा समाहिते चित्ते पूर्वस्यां दिश्य् उपरि विहायसम् अभ्युद्गम्य चतुर्विधम् ईर्यापथं कल्पयति; तद्यथा चङ्क्रम्यते, तिष्ठति, निषीदति, शय्यां कल्पयति, तेजोधातुम् अपि समापद्यते; तेजोधातुसमापन्नस्य भगवतो बुद्धस्य विविधान्य् अर्चींषि कायान् निश्चरन्ति, नीलानि, पीतानि, लोहितान्य्, अवदातानि, माञ्जिष्ठानि, स्फटिकवर्णानि; यमकान्य् अपि प्रातिहार्याणि विदर्शयति; अधःकायः प्रज्वलति; उपरिमात् कायाच् छीतला वारिधारा स्यन्दन्ते; उपरिमः कायः प्रज्वलति; अधःकायाच् छीतला वारिधारा स्यन्दन्ते; यथा पूर्वस्यां दिश्य् एवं दक्षिणस्यां पश्चिमायाम्, उत्तरस्यां दिशीति चतुर्दिशं चतुर्विधम् ऋद्धिप्रातिहार्यं (sbv i 189) विदर्श्य तान् ऋद्ध्यभिसंस्कारान् प्रतिप्रस्रभ्य सप्ततालमात्रे ऽवस्थितः, <सप्ततालमात्रे> भिक्षवः, षट्सु भगवान्, षट्सु भिक्षवः; पञ्चसु भगवान्, अपि पञ्चसु भिक्षवः; चतुर्षु भगवान्, अपि चतुर्षु भिक्षवः; त्रिषु भगवान्, अपि त्रिषु भिक्षवः; द्वयोर् भगवांश्, द्वयोः भिक्षवः; तालमात्रे भगवांस्, तालमात्रे भिक्षवः; सप्तपौरुषे व्यवस्थितो भगवान्, सप्तपौरुषा भिक्षवः; षट्सु भगवान्, षट्सु भिक्ष्वः; पञ्चसु भगवान्, पञ्चसु भिक्षवः; चतुर्षु भगवान्, चतुर्षु भिक्षवः; त्रिषु भगवान्, त्रिषु भिक्षवः; द्वयोर् भगवान्, द्वयोर् भिक्षवः; साधिकपौरुषे <भगवान्, साधिकपौरुषे> भिक्षवः; पृथिव्यां राज्ञः शुद्धोदनस्य तथाविधं प्रातिहार्यं दृष्ट्वा भिक्षुत्वं च संमोहो जातः; न जानीते कतरो ऽत्र भगवान् इति; तत आयुष्मन्तम् उदायिनम् आमन्त्रयते: उदायिन् बहवो ऽत्र काषायवाससः प्रव्रजिताः; कतरः कुमारः? आयुष्मान् उदायी भगवन्तम् उपदर्शयन्न् आह: एषो ऽसौ भगवान् भवान्तकरणश् चित्तेश्वरो नायकः एष क्लेशनिषूदनो दिनकरस् तत्वार्थसन्दर्शकः / एष प्राप्तमनोरथो दशबलः सर्वत्र पारङ्गतः पुत्रस् ते नृपते विभाति विमलः पश्याद्य धर्मेश्वरः //

अथ राजा शुद्धोदनस् तथागतस्यावनमत्कायेन पादाभिवन्दनं करोति; गाथां भाषते: इदं तृतीयं तव भूरिबुद्धे पादौ नमस्यामि समन्तचक्षोः / उत्पद्यमानस्य मही प्रकम्पिता जम्ब्वाश् च छाया न जहाति कायम् // (sbv i 190) ततः शाक्याः शाक्यायनिकाश् च राजानं शुद्धोदनं भगवतः पादयोर् निपतितं दृष्ट्वा अप्रसादं प्रवेदयन्ते: कथम् इदानीं पिता पुत्रस्य पादाभिवन्दनं करोतीति; राजा शुद्धोदनः शाक्यान् शाक्यायनिकाश् च संज्ञापयन्न् एवम् आह: न मया भवन्त इदानीं सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य पादाभिवन्दनं कृतम्; यदापि सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य जन्मनि महान् पृथिवीचालो ऽभूत् सर्वश् चायं लोक उदारेणावभासेन स्फुटो ऽभूत्; या अपि ता लोकस्य लोकान्तरिका अन्धास् तमसो ऽन्धकारतामिस्रा यत्रेमौ सूर्यचन्द्रमसौ एवंमहर्धिकाव् एवंमहानुभावाव् आभया आभां न प्रत्यनुभवतः, ता अपि तस्मिन् समये उदारेणावभासेन स्फुटा अभूवन्; तत्र ये सत्वा उपपन्नास् ते तया आभया अन्योन्यं सत्वं दृष्ट्वा संजानते अन्ये ऽपीह भवन्तस् (अ 419अ) सत्वा उपपन्ना अन्ये ऽपीह भवन्तस् सत्वा उपपन्ना इति; तदापि मया बोधिसत्वस्य भगवतः पादाभिवन्दनं कृतम्; यदापि सर्वार्थसिद्धं कुमारो मम कर्मान्तान् अनुसंयान् जम्बूछायायां निषद्य विविक्तं कामैर् विविक्तं पापकैर् अकुशलैर् धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखम् अनास्रवसदृशं प्रथमं ध्यानम् उपसंपद्य विहरति, अन्येषां च वृक्षाणां छाया प्राचीननिम्ना <प्राचीनप्रवणा> प्राचीनप्राग्भारा, जम्बूच्छाया बोधिसत्वस्य कायं न विजहाति, तदापि मया तदाश्चर्याद्भुतधर्मावर्जितमतिना भूयो भगवतः पादौ शिरसा वन्दितौ; इदानीं त्रिर् अपि भगवतः पादौ वन्दे यतः एवं वदामि इदं तृतीयं तव भूरिबुद्धे पादौ नमस्यामि समन्तचक्षोः / उत्पद्यमानस्य मही प्रकम्पिता जम्ब्वाश् च छाया न जहाति कायम् // इति; अथ भगवान् तान् ऋद्ध्यभिसंस्कारान् प्रतिप्रस्रभ्य अनेकशतसहस्रां पर्षदम् अभ्यवगाह्य पुरस्ताद् भिक्षुसण्घस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः

śuddhodana's questions and buddha's replies

अथ राजा शुद्धोदनः बाष्पोपरुद्ध्यमानहृदयो ऽश्रुपर्याकुलेक्षणो भगवन्तम् गाथाभिर् गीतेन प्रश्नं पृच्छति: (sbv i 191) भवनेषु महार्हेषु वसित्वा पैतृके गृहे / सभयेषु अरण्येषु एकाकी वससे कथम् //

भगवान् आह: आर्यावासेषु दशसु वसामि मनुजाधिप / वसन्ति मुनयो यत्र निर्मुक्ता गृहबन्धनात् //

राजा प्राह: दन्तकाञ्चनपादेषु आस्तीर्णेषु सुखेषु च / पर्यङ्केषु शयित्वाथ संस्तरे शयसे कथम् //

भगवान् आह: विमुक्तिशयने रम्ये बोध्यङ्गकुसुमाकुले / राजन् स्वपिमि निःसङ्गः परिदाहविवर्जितः //

राजा प्राह: हस्त्यश्वरथयानेन गत्वा वीर स्वके गृहे //

सकण्टकां वसुमतीं पद्भ्याम् आक्रमसे कथम् //

भगवान् उवचा: ऋद्धिपादरथेनाहं सम्यग्व्यायामदायिना/ विचरामि महीं कृत्स्नाम् अक्षतः क्लेशकण्टकैः //

राजा शुद्धोदनः प्राह: प्रावृतः काशिकैर् वस्त्रैः पूर्वं वीर विराजसे / काषायपरुषं वासं कथं वहति ते तनुः //

भगवान् आह: ह्रीवस्त्रं मम सङ्घाटी राजन् प्रावरणं मम / प्रावृता येन शोभन्ते शान्ते हि मुनयो वने //

राजा शुद्धोदनः प्राह: पुरा हि त्वं काञ्चनभाजनस्थं शाल्योदनं नैकरसोपपन्नम् / (sbv i 192) भुक्त्वा विभो पिण्डपातं हि भुङ्क्षे लूहं कथं कण्ठम् उपैति ते ऽद्य //

भगवान् आह: अग्रं हि मे धर्मरसेन भोज्यम् नैष्क्रम्ययुक्तस्य समाहितस्य / आहारतृष्णां हि विहाय सर्वां लोकानुकम्पार्थम् अहं चरामि //

राजा प्राह: मृद्वीकाशर्करारसं पीत्वा कण्ठसुखं बहु / कथं पिबसि तोयानि तप्तानि कलुषाणि च //

भगवान् आह: अहं धर्मरसं सुख्यं पिबामि मनुजाधिप / यं पीत्वा सर्वपानानि विषवत् प्रतिभान्ति मे //

राजा शुद्धोदनः प्राह: पुरा हि त्वं हर्म्यविमानवासी प्रासादपृष्ठेषु यथार्तवेषु / एकाकिनस् ते वसतो वने ऽद्य कथं भयं नाविशते सुबुद्धे //

भगवान् आह: यद् गौतमा सर्वभयस्य मूलं ते मे मलाः सानुशयाः प्रहीणाः //

सो ऽहं विशोको ह्य् अभयं वसामि न मे भयं स्वल्पम् अपीह किंचित् //

राजा शुद्धोदनः प्राह: पुरा हि त्वं स्नानगृहे सुरम्ये स्नातः सदा स्नानवरैर् विशिष्टैः / एकाकिनं त्वा वनवासयुक्तम् इहाद्य कः स्नापयते मुनीन्द्रः //

भगवान् आह: (sbv i 193) धर्मो ह्रदो गौतम शीलतीर्थो ह्य् अनाविलस् सद्भिर् अपि प्रशस्तः / स्नात्वा यस्मिन् वेदगुणैर् मनुष्या अनार्द्रगात्राः प्रतरन्ति पारम् //

राजा शुद्धोदनः प्राह: सौवर्णराजतैः कुम्भैर् स्नात्वा वीर स्वके गृहे / कथं स्नायसि तोयेषु तप्तेषु कलुषेषु च //

भगवान् आह: शुद्धा नदी गौतम पुण्यतीर्था ह्य् अनाविल सद्भिर् अपि प्रशस्ता / स्नात्वा यस्यां वेदगुणैर् मनुष्या अनार्द्रगात्राः प्रतरन्ति पारम् //

राजा शुद्धोदनः प्राह: हरिचन्दनलिप्ताङ्गः काशिकोत्तमसंवृतः / शोभसे त्वं पुरा वीर तैर् वियुक्तो न शोभसे //

भगवान् आह: शीलम् आभरणं ह्य् अग्र्यं शीलम् इवानुलेपनम् / किं ममोन्मादजनकैः सुवर्णमणिकुण्डलैः //

राजा शुद्धोदनः प्राह: कुतः परिभवो जातः कुतश् च भवभीरुता / निर्वेदो वा यतो जातः पृष्ट आचक्ष्व तन् मम //

भगवान् आह: यतः परिभवो मह्यं यतश् च भवभीरता / निर्वेदो वा यतो जातः शृणु त्वं कथयामि ते //

जरा व्याधिश् च मृत्युश् च यदि न स्याद् इदं त्रयम् / ममापि सुमनोज्ञेषु विषयेषु रतिर् भवेत् //

राजा शुद्धोदनः प्राह: (sbv i 194) साधु वीर सुजातो ऽसि शाक्यानां कुलनन्दनः / अष्टाभिर् लोकदर्मैस् त्वं यद् एवं नोपलिप्यसे //

ततः प्रहृष्टो विकसत्प्रसाद<ः> प्रदक्षिणं सङ्घम् ऋषिं च कृत्वा / मुनीन्द्रपादौ शीरसा प्रणम्य स्थितः समन्तात् सुगतं निरीक्ष्य //

अथ राज्ञः शुद्धोदनस्य एतद् अभवत्: लाभा मे सुलब्धा यस्य मे पुत्रेण एवंविधा गुणगणा अधिगताः

conversion of the śākyas

ततो भगवता न्यग्रोधारामे तस्याः पर्षदः आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ञात्वा तादृशी धर्मदेशना कृता यां श्रुत्वा शुद्धोदनप्रमुखैः सप्तसप्तत्या शाक्यसहस्रैः स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतं स्थापयित्वा राजानं शुद्धोदनं; देवदत्तः पापेच्छो मनाभिमानी; तेन सत्यदर्शनं न कृतम्; स क्रोधपर्यवस्थितः कथयति: यन्व् अहम् अपीदृशीम् अन्वावर्तनीं मायां जानीयाम्; अहम् अपि सर्वं लोकम् अन्वावर्तयेयम् इति; स कृतप्रणयसौमुख्यैः शाक्यैर् अभिहितः, अलं देवदत्त मा मैवं वोचः; महर्धिको भगवान् महानुभाव इति; स तूष्णीम् अवस्थितः; ब्रह्मावर्ते उद्याने तथाविधो धर्मो देशितः यं श्रुत्वा द्रोणोदनप्रमुखैः षट्सप्तत्या शाक्यसहस्रैः स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतं स्थापयित्वा राजानं शुद्धोदनं; देवदत्तस् तथैव परिभाषते; रोहीतके उद्याने तथाविधो धर्मो देशितो यं श्रुत्वा अमृतोदनप्रमुखैः पञ्चसप्तत्या शाक्यसहस्रैः स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतं स्थापयित्वा राजानं शुद्धोदनं; देवदत्तस् तथैव परिभाषते; अवशिष्टायाः पर्षदः कैश्चिच् छ्रावकबोधौ चित्तान्य् उत्पादितानि; कैश्चित् प्रत्येकायां बोखौ, कैश्चिद् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ; कैश्चित् स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतम्; कैश्चित् सकृदागामिफलम्; कैश्चिद् अनागामिफलम्; कैश्चित् प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणाद् (sbv i 195) अर्हत्वं (अ 420अ) साक्षात्कृतम्; केचिद् बुद्धं शरणं गताः; केचिद् धर्मम्; केचित् सङ्घम्; यद्भूयसा सा परिषद् बुद्धनिम्ना धर्मप्रवणा सङ्घप्राग्भारा व्यवस्थापिता

the pride of śuddhodana

अथ राज्ञः शुद्धोदनस्य एतद् अभवत्; पूर्वं भगवान् ससुरासुरस्य जगतः पूज्यश् चाभून् मान्यश् चाभूद् अभिवाद्यश् च; इदानीं मनुष्यपूजितो न देवपूजित इति; अथान्यतमः शाक्यकुमारो गाथां भाषते: सन्तर्पितेयं जनता महर्षे सद्धर्मवृष्ट्या वदतां वरेण / उद्धृत्य घोराद् विनिपातमार्गात् लोको ऽह्य् अयं मोक्षपथे नियुक्तः //

इति; राजा शुद्धोदनः अतिहर्षात् सत्यानि न पश्यति, ममैव एकस्य पुत्र एवंमहर्धिको महानुभाव इति; भगवान् संलक्षयति: किं कारणं राजा शुद्धोदनः सत्यानि न पश्यति; तस्यैतद् अभवत्; अतिहर्षेण ममैवैकस्य पुत्र एवंमहर्धिक एवंमहानुभाव इति; सर्वथा मदापनयो ऽस्य कर्तव्य इति; द्वाभ्यां कारणाभ्यां सत्यानि न दृश्यन्ते अतिलीनतया औद्बिल्येन च; तद् अस्य लीनं चित्तम् औद्बिल्यं च; यन्व् अहम् अस्य लीनां सन्ततिम् अपनयेयम् औद्बिल्यं चेति; तत्र भगवान् आयुष्मन्तं महामौद्गल्यायनम् आमन्त्रयते: समन्वाहर मौद्गल्यायन राजानं शुद्धोदनम्; एवं भदन्तेत्य् आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो भगवतः प्रतिश्रुत्य येन राजा शुद्धोदनस् तेनोपसङ्क्रान्तः; अद्राक्षीद् राजा शुद्धोदनः आयुष्मन्तं महामौद्गल्यायनम् दूराद् एव; दृष्ट्वा च पुनर् आयुष्मन्तम् महामौद्गल्यायनम् इदम् अवोचत्: एतु भदन्त महामौद्गल्यायन, स्वागतं भवते महामौद्गल्यायनाय; निषीदतु भदन्त महामौद्गल्यायनः प्रज्ञप्त एवासने; निषण्णः आयुष्मान् महामौद्गल्यायनः प्रज्ञप्त एवासने अथायुष्मान् महामौद्गल्यायनस् तद्रूपं समाधिं समापन्नो यथा समाहिते चित्ते स्वे आसने ऽन्तर्हितः पूर्वस्यां दिश्य् उपरि विहायसम् अभ्युद्गम्य चतुर्विधम् ईर्यापथं कल्पयति; तद्यथा चाङ्क्रम्यते, तिष्ठति, निषीदति, शय्यां कल्पयति; तेजोधातुम् अपि समापद्यते; (sbv i 196) तेजोधातुसमापन्नस्य आयुष्मतो महामौद्गल्यायनस्य विविधान्य् अर्चींषि कायान् निश्चरन्ति; तद्यथा नीलानि पीतानि लोहितान्य् अवदातानि माञ्जिष्ठानि स्फटिकवर्णानि; यमकान्य् अपि प्रातिहार्याणि विदर्शयति; अधः कायः प्रज्वलति; उपरिमात् कायाच्

छीतला वारिधारा स्यन्दन्ते; उपरिमः कायः प्रज्वलति; अधःकायाच् छीतला वारिधारा स्यन्दन्ते; यथा पूर्वस्यां दिश्य् एवं दक्षिणस्यां पश्चिमायाम् उत्तरस्यां दिशीति चतुर्दिशं चतुर्विधम् ऋद्धिप्रातिहार्यं विदर्श्य तान् ऋद्ध्यभिसंस्कारान् प्रतिप्रस्रभ्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः अथ राजा शुद्धोदनः आयुष्मन्तं महामौद्गल्यायनम् इदम् अवोचत्: सन्ति महामौद्गल्यायन अन्ये ऽपि भगवतः श्रावका एवंमहर्धिका एवंमहानुभावा इति; सन्ति महाराज; गाथां च भाषते: महानुभावास् त्रैविद्याश् चेतःपर्याककोविदाः / क्षीणास्रवास् तथार्हन्तो बहवः श्रावका मुनेः //

अथ राज्ञः शुद्धोदनस्य एतद् अभवत्: न खलु ममैव एकस्य पुत्र एवंमहर्धिक एवंमहानुभावः; अपि तु सन्त्य् अन्ये ऽपि प्रव्रजिता एवंमहर्धिका (अ 420ब्) एवंमहानुभावा इति; तस्य यद् औद्बिल्यम् अभूत् तत् प्रतिविगतम्; अत्रान्तरे भगवता लौकिकं चित्तम् उत्पादितम्: अहो बत शक्रब्रह्मादयो देवा आगच्छेयुः; शुद्धायां देवपर्षदि धर्मं देशयेयम् इति; धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तो लौकिकं चित्तम् उत्पादयन्ति तदा कुन्तपिपीलका अपि प्राणिनस् तस्मिन् समये भगवतश् चेतसा चित्तम् आजानन्ति; प्राग् एव शक्रब्रह्मादयो देवाः; यस्मिंस् तु समये लोकोत्तरं चित्तम् उत्पादयन्ति तस्मिन् समये महाश्रावका अपि भगवतश् चेतसा चित्तं नाजानन्ति; कः पुनर् वादः शक्रब्रह्मादयो देवाः; कुत एव कुन्तपिपीलिका अपि प्राणिनः

the buddha teaches to the gods

अथ शक्रस्य देवेन्द्रस्य एतद् अभवत्: किमर्थं थगवता लौकिकं चित्तम् उत्पादितम् इति; तस्यैतद् अभवत्: शुद्धायां देवपर्षदि धर्मं देशयितुकाम इति; तेन विश्वकर्मणो देवपुत्रस्य आज्ञा दत्ता; निर्मिणु विश्वकर्मन् नयग्रोधारामे चतूरत्नमयं कूटागारं, विचित्रां चासनप्रज्ञप्तिम्; भगवान् शुद्धायं देवपर्षदि धर्मं देशयितुकाम इति; परं भद्रं बत कौशिक इति; विश्वकर्मा देवपुत्रः शक्रस्य देवेन्द्रस्य प्रतिश्रुत्य न्यग्रोधारामे चतूरत्नमयं कूटागारं निर्मिणोति, विचित्रां चासनप्रज्ञप्तिम्; तत्र चत्वारो महाराजाश् चतुर्षु द्वारेष्व् अवस्थिताः, धृतराष्ट्रो, विरूढकः, विरूपाक्षः, कुबेरश् च; पूर्वस्मिन् द्वारे धृतराष्ट्र (sbv i 197) अङ्गदकुण्डलविचित्रमाल्याभरणविभूषितः, दक्षिणे विरूढको दिव्यालङ्कारविभूषितः, पश्चिमे च विरूपाक्षो नानारत्नविभूषितः, उत्तरे कुबेरः सर्वालङ्कारविभूषितः; ततः शक्रो देवेन्द्रो न्यग्रोधारामे महतीं विभूतिं कारयित्वा येन भगवांस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य भगवत एतम् अर्थं विस्तरेणारोचयति; ततो भगवान् शक्रादिभिर् अनेकैर् देवताशतसहस्रैऋ परिवृतः कूटागारं प्रविश्य महत्या देवपर्षदः पुरस्तान् नानारत्नविभूषिते सिंहासने निषण्णः; अथ आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो राजानं शुद्धोदनम् आदाय येन भगवांस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्यायुष्मान् महामौद्गल्यायनः प्रविष्टः; राजा शुद्धोदनो धृतराष्ट्रेण देवराजेन निवारितः, तिष्ठ <तिष्ठ> महाराज मा प्रविक्षः; किं कारणम्? भगवान् शुद्धायां देवपर्षदि धर्मं देशयति; नात्र मानुषमात्रस्य प्रवेशो ऽस्तीति; अथ राजा शुद्धोदनः दक्षिणं द्वारं गतः;

विरूढकेन देवराजेन दृष्ट्वाभिहितः: तिष्ठ तिष्ठ महाराज मा प्रविक्षः; राजा शुद्धोदनः कथयति: कस् त्वं भद्रमुख; अहम् अस्मि महाराज विरूढकः; भगवान् शुद्धायां देवपर्षदि धर्मं देशयति; नात्र मनुष्यप्रवेशो ऽस्तीति; अथ राजा शुद्धोदनः पश्चिमं द्वारं गतः; विरूपाक्षेण देवराजेन दृष्ट्वाभिहितः: तिष्ठ तिष्ठ महाराज, मा प्रविक्षः; राजा शुद्धोदनः कथयति, कस् त्वं भद्रमुख; विरूपाक्षः कथयति; अहम् अस्मि महाराज विरूपाक्षः; भगवान् शुद्धायां देवपर्षदि धर्मं देशयति; यत्र मनुष्यभूतस्य न प्रवेशो लभ्यते; अथ राजा शुद्धोदन उत्तरं द्वारं गतः; वैश्रवणेन महाराजेन दृष्ट्वा अभिहितः, तिष्ठ तिष्ठ महाराज मा प्रविक्षः; राजा शुद्धोदनः कथयति, कस् त्वं भद्रमुख; (अ 421अ) वैश्रवणः कथयति, अहम् अस्मि महाराज वैश्रवणः; भगवान् शुद्धायां देवपर्षदि धर्मं देशयति; नात्र मनुष्यभूतस्य प्रवेशो लभ्यत इति अथ राज्ञः शुद्धोदनस्य स्पृहा उत्पन्ना; अहो बताहं भगवन्तम् शुद्धायां देवपर्शदि धर्मं देशयन्तं पश्येयम् इति; ततो राज्ञः शुद्धोदनस्य यासौ लीना सन्ततिः सा प्रतिविगता; भगवान् संलक्षयति: राजा शुद्धोदनो यदि मां न पश्यति, स्थानम् एतद् विद्यते यद् उष्णं शोणितं छर्दयित्वा कालं करिष्यति; तद् (sbv i 198) उपायसंविधानं कर्तव्यम् इति; भगवता यत् तत् चतूरत्नमयं कूटागारं तत् स्फटिकमयं निर्मितम्; येन राजा शुद्धोदन अनावृतं बुद्धशरीरं पश्यति; दृष्ट्वा च पुनः प्रीतिप्रामोद्यजातः भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः

थे बुद्ध तेअछेस् तो शुद्धोदन

अथ राज्ञः शुद्धोदनस्य आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशीं चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकीं धर्मदेशनां कृतवान्, यां श्रुत्वा राज्ञा शुद्धोदनेन विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्वा स्रोतआपत्तिफलं साक्षाक्त्कृतम्; स दृष्टसत्यस् त्रिर् उदानम् उदानयति: इदम् अस्माकं भदन्त न मात्रा कृतम्; न पित्रा, न राज्ञा, न देवताभिः, न पूर्वप्रेतैः, न श्रमणब्राह्मणैः, नान्येन स्वजनबन्धुवर्गेण, यद् भगवता अस्माकं कृतम्; उच्छोषिता रुधिराश्रुसमुद्राः; लङ्घिता अस्थिपर्वताः; पिहितान्य् अपायद्वाराणि; विवृतानि स्वर्गमोक्षद्वाराणि; प्रतिष्ठापिता देवमनुष्येषु; आह च: यत् कर्तव्यं सुपुत्रेण पितुः प्रत्युपकारिणा / तत् त्वया कृतम् अस्माकं चित्तं मोक्षपरायणम् //

दुर्गतिभ्यः समुद्दृत्य स्वर्गे मोक्षे च ते वयम् / स्थापिता सुप्रयत्नेन साधु ते दुष्करं कृतम् //

वणिजा इव लोभेन स्वर्गलोभेन ते वयम् / लम्भिता नाथ वात्सल्याद् भवभोगाभिलाषिणः //

अथ राजा शुद्धोदनः उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस् तेनाञ्जलिं प्रणमय्य भगवन्तम् इदम् अवोचत्: अधिवासयतु मे भगवान् श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन, सार्धं भिक्षुसङ्घेन; अधिवासयति भगवान् राज्ञः शुद्धोदनस्य तूष्णींभावेन; अथ राजा शुद्धोदनो भगवतस् तूष्णींभावेन अधिवासनां विदित्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तो येन शुक्लोदनस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य शुक्लोदनम् इदम् अवोचत्: कुमार राज्याभिषेकस् ते प्राप्तः; प्रतीच्छ राज्यम्; कस्यार्थे? यतो भगवतः सकाशात् सत्यानि दृष्टानि; कतरस्मिन् दिवसे? अद्यैव; (sbv i 199) मया यम् एव दिवसं भगवता न्यग्रोधारामे धर्मो देशितस् तम् एव दिवसं सप्तसप्तत्या शाक्यसहस्रैः सार्धं सत्यानि दृष्टानीति; एवं द्रोणोदनो राज्यं प्रतीच्छेत्य् उक्तः; स कथयति: यदा भगवता ब्रह्मावर्ते उद्याने धर्मो देशितस् तदा षट्सप्तत्या शाक्यसहस्रैः सार्धं सत्यानि दृष्टानीति; एवम् अमृतोदनो राज्यं प्रतीच्छेत्य् उक्तः स कथयति, मयापि यदा भगवता रोहीतके उद्याने धर्मो देशितस् तदा पञ्चसप्तत्या शाक्यसहस्रैः सार्धं सत्यानि दृष्टानि; यद्य् एवम् इदानीं कं राज्ये प्रतिष्ठापयामः; (अ 421ब्) ते कथयन्ति; भद्रिकं शाक्यराजम् इति; तैः संभूय भद्रिकः शाक्यराजो राज्यैश्वर्याधिपत्ये अभिषिक्तः

dedication of nyagrodhārāma

अथ राजा शुद्धोदनस् ताम् एव रात्रिं शुचि प्रणीतं खादनीयभोजनीयं समुदानीय कल्यम् एवोत्थाय आसनकानि प्रज्ञाप्य उदकमणीन् प्रतिष्ठाप्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयति: समयो भदन्त; सज्जं भक्तम्; यस्येदानीं भगवान् कालं मन्यते इति; अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्रचीवरम् आदाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसङ्घपुरस्कृतो येन राज्ञः शुद्धोदनस्य भक्ताभिसारस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य पुरस्ताद् भिक्षुसङ्घस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः; अथ राजा शुद्धोदनः सुखोपनिषण्णं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसङ्घं विदित्वा शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयेन स्वहस्तं सन्तर्पयति, संप्रवारयति; अनेकपर्यायेण शुचिना प्रणीतेन खादनीयभोजनीयेन स्वहस्तं सन्तर्प्य संप्रवार्य भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तम् अपनीतपात्रं सौवर्णं भृङ्गारं गृहीत्वा भगवते न्यग्रोधारामं निर्यातितवान्; भगवता च पञ्चाङ्गोपेतेन स्वरेण दक्षिणा आदिष्टा: इतो दानाद् धि यत् पुण्यं तच् छाक्यान् उपगच्छतु / प्राप्नुवन्तु पदं नित्यम् ईप्सितान् वा मनोरथान् // इति;

तत्र भगवान् कपिलवस्तुनि विहरति न्यग्रोधारामे; तथा स्थविरैर् अपि सूत्रान्त उपनिबद्धम्, भगवान् कपिलवस्तुनि न्यग्रोधारामे इति; भगवान् कपिलवस्तुन्य् अवस्थितः एकं दिवसं राजकुले भुक्तः, एकं दिवसम् अन्तःपुरे (sbv i 200)

the śākyas follow the buddha

राज्ञा शुद्धोदनेन जटिला प्रव्रजिताः भिक्षवो दृष्टाः; शान्तेर्यापथत्वाच् चित्तप्रासादिका नो तु कायप्रासादिकाः कष्टैस् तपोव्रतविशेषैः कर्शितशरीराः; दृष्ट्वा च पुनर् अस्यैतद् अभवत्: किं वापीमे जटिलाः शान्तेर्यापथत्वाच् चित्तप्रासादिकाः नो तु कायप्रासादिकाः; कथंरूपेण परिवारेण भगवान् शोभेत; संलक्षयति, शाक्यपरिवारेणैति; ततः सर्वशाक्यान् सन्निपात्य कथयति; भवन्तो यदि सर्वार्थसिद्धः कुमारो न प्रव्रजितो ऽभविष्यत्, को ऽभविष्यद्? राजा चक्रवर्ती; यूयं के ऽभविष्यत? अनुयात्रिकाः; इदानीं सर्वार्थसिद्धः कुमारो ऽनुत्तरो धर्मराजः; कस्मान् नानुयात्रिका भवथ; देव किं प्रव्रजामः? प्रव्रजत; किं सर्व एव? कुलैकिकया; एवं कुर्मः; राज्ञा शुद्धोदनेन कपिलवस्तुनगरे घण्टावघोषणं कारितम्; राजा एवं समाज्ञापयति मम विषयनिवासिभिः शाक्यैः कुलैकिकया प्रव्रजितव्यम् इति

अनिरुद्ध अन्द् महानामन्

द्रोणोदनस्य द्वौ पुत्रौ अनिरुद्धो महानामा च; तयोर् महानामा कृषिकर्मान्तानुष्ठाने अत्यर्थम् अभियुक्तः; अनिरुद्धस् तु उपरिप्रासादतलगतो निष्पुरुषेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति; महानामा मात्रा अभिहितः: पुत्र राज्ञा घण्टावघोषणं कारितं शाक्यैः कुलैकिकया प्रव्रजितव्यम् इति; स त्वं प्रव्रज; स कथयति, नाहं प्रव्रजामि; यस् ते प्रियः पुत्रः सुखासीनस् तिष्ठति तं प्रव्राजय; पुत्र पुण्यमहेशाख्यो (अ 422अ) ऽसौ सत्वो; मा तेन सह स्पर्धां कुरु; अम्ब त्वं तस्याभिप्रसन्ना येनासौ पुण्यमहेशाख्यः; अद्य तस्याम्ब मा किंचित् प्रेषय; ज्ञास्यामि किं पुण्यमहेशाख्यो न वेति; पुत्र एवं भवतु; प्रत्यक्षीकरोमि; तया रिक्तपिठरिकाभि <ः> पेटकं पूरयित्वा शुक्लेन वस्त्रेण आच्छाद्य मुद्रालक्षितं कृत्वा प्रेष्यदारिकाया हस्ते प्रेषितः; सन्दिष्टा, यदि पृच्छेत् किम् अत्रेति, वक्तव्यं न किंचिद् इति; सा तम् आदाय संप्रस्थिता; (sbv i 201) शक्रस्य देवेन्द्रस्य अधस्ताज् ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते; स संलक्षयति: येन नाम उपारिष्टः प्रत्येकबुद्धः पिण्डकेन प्रतिपादितः; तस्याद्य कथं भोजनेन विघातो भविष्यतीति; भोजनोपसंहारो ऽस्य कर्तव्य इति; तेनासौ पेटको नानासूपिकरसव्यञ्जनोपेतस्याहारस्य पूरितः; यावद् असौ दारिका तम् आदाय अनिरुद्धस्य सकाशं गता; तदा तेनोक्ता दारिका, किम् अत्रेति; सा कथयति, कुमार न किंचिद् इति; अनिरुद्धः संलक्षयति: प्रियो ऽहं मातुः; किम् असौ रिक्तं प्रेषयिष्यतीति; नूनम् अत्र नाम नकिंचिद् भोजनं प्रक्षिप्तम्; पश्यामि तावद् इति समुद्घाटितम्; सर्वं तद् उद्यानम् अनेकोपकरणसुरभिगन्धसंपूर्णं व्यवस्थितम्; घ्रात्वा अनिरुद्धः

परं विस्मयम् उपगतः; मातृभक्तो ऽसौ; तेन मातुर् अग्रपिण्डपातः प्रेषितः; सन्दिष्टं च अम्ब प्रतिदिवसम् ईदृशं नकिंचिन्नाम भोजनं प्रेषयितुम् अर्हसीति; सापि दृष्ट्वा परं विस्मयम् उपगता; तया महानाम्नो दर्शितम्; पुत्र दृष्टं ते? अम्ब दृष्टम्; तन् न त्वं मया पूर्वम् एवोक्तः पुण्यमहेशाख्यस् स सत्वमनुष्यसुभगः; मा तेन सह स्पर्धां कुरुष्वेति; स कथयति: अम्ब पुण्यमहेशाख्यो वा भवतु मा वा; नाहं प्रव्रजामीति; यतश् च महानामा सर्वावस्थं नाधिवासितवान् प्रव्रज्यां, ततस् तया अनिरुद्धो ऽभिहितः: पुत्र राज्ञा घण्टावघोषणं कारितम्: शाक्यैः कुलैकिकया प्रव्रजितव्यम् इति; स त्वं किं प्रव्रजसि, आहोस्विद् गृहे तिष्ठसीति; स कथयति: अम्ब प्रव्रज्यायां को ऽनुशंअसः? क आदीनवः? गृहावासे को ऽनुशंसः? क आदीनवः? पुत्र प्रव्रज्या संपद्यमाना निर्वाणावाहिका भवति; विपद्यमाना देवमनुष्यावाहिका भवति; गृहावासः सम्यक्प्रतिपाल्यमानो देवमनुष्यावाहकः; अप्रतिपाल्यमानो नरकतिर्यक्प्रेतावाहकः; अम्ब यः प्रव्रज्यायाम् आदीनवः, स गृहावासे अनुशंसः; तस्माद् अलं गृहावासेन; अनुजानीहि; प्रव्रजामीति; सा कथयति: पुत्र शोभनम्, एवं कुरु; अनिरुद्धस्य भद्रिकः शाक्यराजो वयस्यकः; स तस्य सकाशं गतः; तेन खलु समयेन भद्रिकः शाक्यराजो वीणां सारयति; तस्य वीणां सारयतः तन्त्री च्छिन्ना; स्वरः स्वरान्तरं गतः; अनिरुद्धो वीणायां कृतावी; तेन यथानुस्वरं निमित्तम् उद्गृहीतम्; स द्वारे स्थित्वा दौवारिकं पुरुषम् आमन्त्रयते: गच्छ भोः पुरुष, भद्रिकस्य राज्ञो निवेदय अनिरुद्धो द्वारे तिष्ठति देवं द्रष्टुकाम इति; दौवारिकेण (sbv i 202) गत्वा

भद्रिकस्य शाक्यराजस्य निवेदितम्: देव अनिरुद्धो द्वारे तिष्ठति (अ 422ब्) देवं द्रष्टुकाम इति; स कथयति: प्रविशतु भवान् अनिरुद्धः; को भवन्तम् अनिरुद्धं वारयति; स प्रविष्टः; राज्ञा परिष्वज्य निषादितः; उक्तश् च कियच् चिरं तवागतस्येति; स कथयति; यदा तव वीणां सारयतस् तन्त्री छिन्ना; स्वरो स्वरान्तरं गत इति; स परं विस्मयम् आपन्नः कथयति: वीणायां भवान् कृतावी; भद्रिकः शाक्यराजः कथयति: कुमार किम् आगमनप्रयोजनम्; अनिरुद्धः कथयति: देव राज्ञा शुद्धोदनेन घण्टावघोषणं कारितम्: शाक्यैः कुलैकिकया प्रव्रजितव्यम् इति; तद् अवलोकितो भव; प्रव्रजामिति; राजा कथयति, यद्य् एवम् अहम् अपि प्रव्रजामीति; संप्रधारयावेति; अद्य त्वम् इहैव वासम् <उपगच्छ; स इहैव वासम्> उपगतः: शय्याकर्मान्तिकेन शाय्यायां ज्वरगन्धिकानि वस्त्राण्य् आच्छादितानि; पुष्पाणि चावकीर्णानि; अनिरुद्धः शय्यानिषण्णः; तस्य मल्लिकावृन्तम् अधस्ताद् अवस्थितम्; स स्पर्शप्रतिसंवेदी कथयति: किम् अत्राधस्ताच् छिलापुत्रकस् तिष्ठतीति; ते प्रत्यवेक्षितुम् आरब्धाः; मल्लिकावृन्तं <दृष्ट्वा> ते परं विस्मयम् आपन्नाः; अनिरुद्धो रात्रौ दुःखं सुप्तः; प्रभातायां रजन्यां राज्ञाभिहितम्: कच्चिद् अनिरुद्धः सुखं सुप्त इति; स कथयति: देव न सुखं सुप्त इति; राज्ञाभिहितम्, किमर्थम्; अनिरुद्धः कथयति; देव ज्वरगन्धानि वस्त्राणि प्रज्ञप्तानि; पुष्पाणि चावकीर्णानि; पुष्पवृन्तैः कायो द्रूयते; राज्ञा शय्याकर्मान्तिक आहूयोक्तः: किमर्थम् त्वया ज्वरगन्धानि वस्त्राणि प्रज्ञप्तानि; शय्याकर्मान्तिकेनाभिहितम्: मम भाण्डागारिकेन अनुप्रदत्तानि; राज्ञा भाण्डागारिक आहूयोक्तः:

किमर्थं त्वया ज्वरगन्धिकानि वस्त्राण्य् अनुप्रदत्तानि; स कथयति; देव मम तन्तुवायेनानुप्रदत्तानि; राज्ञा तन्तुवाय आहूयोक्तः; किमर्थं त्वया ज्वरगन्धिकानि वस्त्राण्य् अनुप्रदत्तानि? तन्तुवायः कथयति: देव वस्त्रे ऊयमाने किंचिच् छेषम्; तन् मया ज्वरितेन उतम्; राजा कथयति: कुमार कथं त्वया विज्ञातम्; स कथयति, उष्णस्पर्शप्रतिसंवेदनात्; ज्वरगन्धेन च; राजा परं विस्मयम् आपन्नः कथयति: (sbv i 203) भवन्त अनिरुद्धो भवति शाक्यसुभगः; ततो भद्रिकेन शाक्यराजेनाभिहितः: यद्य् अहं प्रव्रजामि, देवदत्तः शाक्यानां राजा भविष्यति; स शाक्यानाम् अनर्थं करिष्यति; यन्नु वयं सर्वे संभूय देवदत्तं प्रोत्साहयाम इति

देवदत्त एन्त्रप्पेद्