सङ्घभेदवस्तु

यदा शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो जातः तदा चतुर्णां राज्ञां पुत्रा जाताः, श्रावस्त्याम् अराडब्रह्मदत्तस्य पुत्रो जातः; अराडब्रह्मदत्तस्यैतद् अभवत्: मम पुत्रस्य जन्मनि प्रसन्नः प्रसन्न इव जनपदः ख्याति; तस्माद् भवत्व् अस्य प्रसेनजित् इति नाम, राजगृहे नगरे महापद्मस्य राज्ञः पुत्रो जातः; तस्यैतद् अभवत् मम पुत्रस्य जन्मनि आदित्यबिम्बेनेवोदयता लोको ऽवभासितः; बिम्बायाश् च पुत्रः; भवत्व् अस्य बिम्बिसार इति नाम; कौशांब्यां शतानीकस्य राज्ञः पुत्रो जातः; तस्यैतद् अभवत्: मम पुत्रस्य जन्मनि (अ 364अ) आदित्येनेवोदयता लोको ऽवभासितः; भवत्व् अस्योदयन इति नाम; उज्जयन्यां नगर्याम् अनन्तनेमिनो राज्ञः पुत्रो जातः; अनन्तनेमिनो राज्ञ एतद् अभवत् मम पुत्रस्य जन्मनि प्रद्योतेनेव लोको ऽवभासितः; भवत्व् अस्य प्रद्योत इति नाम; तच् च नैवम्; अपि सर्वं तद् बोधिसत्वानुभावात्.

असित, नालद अन्द् थे यक्ष शाक्यवर्धन

किष्किन्धे पर्वते असितो नाम रिषिः प्रतिवसति संवर्तनीयकुशलो विवर्तनीयकुशलश् च तस्य नालदो नाम भागिनेयः; स तस्य कालेन कालं संवर्तनीयविवर्तनीयं कथयति; स तस्य सकाशे प्रव्रजितः; बोधिसत्वस्य (sbv i 47) भगवतो जन्मनि सर्वलोक उदारेणावभासेन स्फुटो ऽभूत्; तेन खलु समयेन नालदो गुहां प्रविश्य ध्यायति; स तम् अवभासं दृष्ट्वा असितम् उवाच; उपाध्याय उपाध्याय उत्पद्यन्ते हि किं सर्वे युगपत् भास्करा इह / तथा हि सगुहा शैला दीप्ता इव गभस्तिभिः //

असितस् त्व् अब्रवीत् तीक्ष्णा भनोः शीता त्व् इयं प्रभा / तद् अस्मिन् प्रविशत्य् आभिर् नूनम् एषा मुनिप्रभा //

निष्क्रामति ध्रुवं कुक्षेः बोधिसत्वो महाद्युतिः / इयं निष्क्रामतस् तस्य माहासत्वस्य निर्मला / प्रभा काञ्चनसङ्काशा लोकेषु विसृता त्रिषु //

नालदः कथयति: उपाध्याय गच्छामो बोधिसत्वं पश्यामः; स कथयति: वत्स इदानीं बोधिसत्वो महेशाख्यमहेशाख्याभिर् देवताभिर् आकीर्णो विहरति; स्थानम् एतद् विद्यते यद् वयम् अवकाशं न लप्स्यामहे; यदा भगवान् कपिलवस्तु प्रवेशितो भवति, नाम चास्य व्यवस्थापितम्, तदा वयं दर्शनायोपसङ्क्रमिश्याम इति; यम् एव दिवसं बोधिसत्वो भगवान् जातः तम् एव दिवसं राज्ञः शुद्धोदनस्य छन्दकप्रमुखानि पञ्चोपस्थायकशतानि जातानि; च्छन्दिकाप्रमुखानि पञ्चोपस्थायिकशतानि <जातानि>; पञ्चहस्तिनीशतानि प्रसूतानि; पञ्चवडवाशतानि पञ्चभिर् निधिशतैर् मुखान्य् उपदर्शितानि; प्रातिसीमैश् च कोट्टराजभिः करप्रत्यया उपनिबद्धाः

names of the bodhisatva

अमात्यै राज्ञे शुद्धोदनाय यथावृत्तं समाख्यातम्; राजा संलक्षयति: मम पुत्रस्य जन्मनि सर्वार्थाः सर्वकर्मान्ताश् च परिपूर्णाः; भवतु कुमारस्य सर्वार्थसिद्ध इति नाम; तत्र बोधिसत्वस्येदं प्रथमं नामधेयं व्यवस्थापितं यदुत सर्वार्थसिद्ध (sbv i 48) इति; कपिलवस्तुनि नगरे शाक्यवर्धनो नाम यक्षो नैवासिकः; आचरितं शाक्यानां, यस्य कस्यचित् छाक्यस्य पुत्रो वा जाते दुहिता वा स शाक्यवर्धनस्य पादाभिवन्दको नीयते; राज्ञा पौरुषेयाणाम् आज्ञा दत्ता: गच्छत भवन्तः कुमारं शाक्यवर्धनस्य यक्षस्य पादयोर् निपत्य पातयत इति; एवं देव इत्य् अमात्या राज्ञाः शुद्धोदनस्य प्रतिश्रुत्य, बोधिसत्वं चतूरत्नमयां शिबिकाम् आरोप्य कपिलवस्तुनगरं प्रवेशयितुम् आरब्धाः; कापिलवास्तवाः शाक्याश् चण्डा रभसाः कर्कशाः साहसिकाश् च; ते बोधिसत्वस्य प्रविशतो मुनय इव स्थिताः; राजा शुद्धोदनः संलक्षयति: इमे कापिलवास्तवाः (अ 364ब्) शाक्याश् चण्डा रभसाः कर्कशाश् च कुमारास्य प्रविशतो मुनय इवावस्थिताः; भवतु कुमारस्य शाक्यमुनिर् इति नामेति; तत्र बोहिसत्वस्य द्वितीयं नाम व्यवस्थापितं यदुत शाक्यमुनिर् इति; बोधिसत्वः शायवर्धनस्य यक्षय भवनसस्मीपं नीतः; अद्राक्षीच् छाक्यवर्धनो यक्षो बोधिसत्वं भवनसमीपम् आगतं; दृष्ट्वा च पुनर् भवनान् निर्गम्य सर्वकायेन बोधिसत्वस्य पादयोर् निपतितः; जनकायेन राज्ञा शुद्धोदनाय निवेदितम्: देव शाक्यवर्धन एव यक्षो बोधिसत्वस्य पादयोर् निपतितः इति; श्रुत्वा च राजा कथयति: भवन्तो देवा अपि कुमारस्य पादयोर् निपतन्ति; देवानाम् अप्य् अयं देवः; तस्मात् भवतु कुमारस्य देवातिदेव इति

नाम इति; तत्र बोधिसत्वस्य तृतीयं नामधेयं व्यवस्थापितं यदुत देवातिदेव इति; सांप्रतजातो बोधिसत्वः मातापितृभ्यां धात्र्यै दत्तः: अयं ते धात्रि कुमारः कालेन कालम् उद्वर्तयितव्यः, कालेन कालं स्नपयितव्यः, कालेन कालं भोजयितव्यः, कालेन कालं सम्यक् सुखेन परिहर्तव्यः इति; तम् एनं धात्री आत्तमनात्तमना उभाभ्यां पाणिभ्यां प्रतिगृह्य, कालेन कालम् उद्वर्तयति, कालेन कालं स्नपयति, कालेन कालं भोजयति, कालेन कालम् सम्यक् सुखेन परिहरति; अपीदानीं ये गन्धाः सुमनोज्ञरूपाः तैर् विलिप्य, सर्वालङ्कारैर् अलङ्कृतं पितुः शुद्धोदनस्यानुप्रयच्छति; तम् एनं राजा शुद्धोदनो गृहीत्वा, अङ्के निषाद्य, पुनः पुनः प्रेक्षते हर्षजातः (sbv i 49)

predictions of the naimittikas

धर्मता खलु सांप्रतजातं बोधिसत्वं मातापितरौ ब्राह्मणानां, नैमित्तिकानाम्, विपञ्चनकानाम् चोपदर्शयतः: कच्चिद् भवन्तः समन्वागतः कुमारो द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः? यैः समन्वागतस्य महापुरुषस्य (अ 365अ?) द्वे गती भवतो, नान्या; सचेद् गृही अगारम् अध्यावसति, राजा भवति चक्रवर्ती, चातुरन्तां विजेता, धार्मिको, धर्मराजः सप्तरत्नसमन्वागतः; तस्येमान्य् एवंरूपाणि सप्त रत्नानि भवन्ति; तद्यथा (1) चक्ररत्नम्, (2) हस्तिरत्नम्, (3) अश्वरत्नम्, (4) मणिरत्नम्, (5) स्त्रीरत्नम्, (6) गृहपतिरत्नम्, (7) परिणायकरत्नम् एव सप्तमम्; पूर्णं चास्य भवति सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम्; स इमाम् एव समुद्रपर्यन्तां महापृथिवीम् अखिलाम् अकण्टकाम् अनुत्पीडाम् अदण्डेनाशस्त्रेण धर्मेण समेनाभिनिर्जित्याध्यावत्स्यति; सचेत् केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजति तथागतो भवत्य् अर्हन् संयक्संबुद्धो विघुष्टशब्दो लोक इति; तथ्यं देव समन्वागतः कुमारो द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणाइः; यैः समन्वागतस्य महापुरुषस्य द्वे गती भवतो नान्या; सचेत् गृही अगारम् अध्यावसति, राजा भवति चक्रवर्ति, चातुरन्तां विजेता, धार्मिको धर्मराजाः पूर्ववद् यावत् तथागतो भवत्य् अर्हन् सम्यकस्ंबुद्धो विघुष्टशब्दो लोके

lakṣaṇas of a mahāpuruṣa

कतमानि तानि भवन्तो द्वात्रिंशत् महापुरुषलक्षणानि? यैः समन्वागतस्य महापुरुषस्य द्वे गती भवतो नान्या; पूर्ववद् यावद् विघुष्टशब्दो लोके (sbv i 50) (1) सुप्रतिष्ठितपादो देव कुमारः; अपीदानीं सुप्रतिष्ठितत्वात् पादयोः समम् आक्रमते महीम्; इदं कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (2) अधस्ताच् चास्य पादतलयोः चक्रे जाते सहस्रारे, सनाभिके सनेमिके, सर्वाकारपरिपूर्णे; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (3) दीर्घाङ्गुलिर् देव कुमारः (4) आयतपाद्पार्ष्णिर् (5) मृदुतरुणपाणिपादः; मृदुकम् अस्य पाणिपादं तद्यथा तूलपिचुर् वा कर्पासपिचुर् वा; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (6) जालिनीपाणिपादो देव कुमारः; जालिन्य् अस्य हस्तयोश् च पादयोश् च, तद्यथा अभिजातस्य हंसराजस्य; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (7) उच्छाङ्खचारो देव कुमारः; (8) एणीजङ्घः; (9) अनवनतकायः अनवनमनेन कायेन उभौ जानुमण्डलाव् आमार्ष्टि परामार्ष्टि; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषणम्; (10) कोशोगतवस्तिगुह्यो देव कुमारः; कोशोगतवस्तिगुह्यं तद्यथा अभिजातस्य हस्त्याजानेयस्य वा अश्वाजानेयस्य वा; इदें देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (11) न्यग्रोधपरिमण्डलो देव कुमारः; यावान् कायेन तावान् व्यामेन, यावान् व्यामेन तावान् कायेन; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (12) ऊर्ध्वाङ्गरोमो देव कुमारः; (13) एकैकरोमः; एकैकम् अस्य रोम काये जातं नीलम्, कुण्डलजातकां प्रदक्षिणावर्तम्; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (14) सुवर्णवर्णसङ्काशो देव

कुमारः; व्यामप्रभः काञ्चनसन्निभस् त्वक्; (15) सूक्ष्मच्छविः; अपीदानीं सूक्ष्मत्वाच् च्छवे रजोमलम् अस्य काये न सन्तिष्ठते; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुष्लक्षणम्; (16) सप्तोत्सदकायो देव कुमारः; सप्तोत्सदाः काये जाताः; द्वौ हस्तयोर् द्वौ पादयोर् द्वाउ अंसयोर् एकं ग्रीवायाम्; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (sbv i 51) (17) चितान्तरांसो देव कुमारः, (18) सिंहपूर्वार्धकृयो (19) बृहदृजुगात्राः, (20) सुसंवृतस्कन्धः, (21) चत्वारिंशद्दन्तः, (22) समदन्तः (23) अविरलदन्तः, (24) शुक्लदंष्ट्रः, (25) सिम्हहनू (26) रसरसाग्रप्राप्तः; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (27) प्रभूततनुजिह्वो देव कुमारः; अपीदानीं प्रधूतत्वात् तनुत्वाच् च जिह्वाया मुखाज् जिह्वां निर्णमय्य सर्वं मुखमण्डलं छादयति यावत् केशपर्यन्तम् उपादाय; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (28) ब्रह्मस्वरो देव कुमारः, कलविङ्कमनोज्ञभाणी दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; (29) अभिनीलनेत्रो देव कुमारः, (30) गोपक्ष्मा; (31) उष्णीषशिराः; (32) ऊर्णा चास्य भ्रुवोर् माध्ये जाता श्वेता शङ्खनिभा प्रदक्षिणावर्ता; इदं देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम्; इमानि तानि (अ 365ब्) देव कुमारस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणानि, यैः समन्वागतस्य द्वे गती भवतो नान्या; पूर्ववद् यावद् विघुष्टशब्दो लोके; यदि च कुमारो न प्रव्रजिष्यति राजा भविष्यति चक्रवर्ती

beauty and other qualities of the bodhisatva

धर्मता खलु सप्ताहजातस्य शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य माता जनयित्री कालगता; समनन्तरकालगता प्रणीते त्रयस्त्रिंशद्देवनिकाये उपपन्ना; धर्मता खलु शाक्यमुनिर् बोधिसत्व अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः; अतिक्रान्तो मानुषवर्णम् असंप्राप्तश् च दिव्यं वर्णं; अपीदानीम् नराश् च नार्यश् च निरीक्षमाणास् तृप्तिं न गच्छन्ति; मुदं लभन्ते; तद्यथा जांबूनदमयी सुवर्णनिष्का कर्मारपरिमृष्टा अहते पाण्डुकम्बल उपनिक्षिप्ता अत्यर्थं भासते तपति विरोचते; एवम् एव शाक्यमुनिर् बोधिसत्व अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः अतिक्रान्तो मानुषं वर्णं असंप्राप्तश् च दिव्यं वर्णं; धर्मता खलु शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो महाजनकायस्य प्रियश् चाभून् मनापश् च; अपीदानीं महाजनकायम् (sbv i 52) अंसेनांसं सम्परिवर्तयति, तद्यथा शारदकं पद्मं महाजनकायस्य प्रियं च मनापं च; अपीदानीं महाजनकायस् तत् पाणिना पाणिं संवारयति; एवं पूर्ववत्

अन्तरोद्दानम्: अनिमिषविपाकधर्मश् च वल्गुस्वरश् च पण्डित उद्यानम् //

धर्मता खलु सांप्रतजातो बोधिसत्व अनिमिषण्; रूपाणि पश्यन् नासौ निमिषति; तद्यथा देवास् त्रयस्त्रिंशाः; धर्मता खलु सांप्रतजातो बोधिसत्व पूर्वकर्मविपाकजेन दिव्येन चक्षुषा समन्वागतो येनासु पश्यति दिवा च रात्रौ च समन्तयोजनं; धर्मता खलु सांप्रतजातो बोधिसत्व वल्गुस्वरश् चाभून् मधुरस्वरश् च मनोज्ञस्वरश् च; तद्यथा हैमवतः शकुनको वल्गुस्वरश् च मधुरस्वरश् च मनोज्ञस्वरश् च; एवम् एव सांप्रतजातो बोधिसत्वो वल्गुस्वरश् चाभून् मधुरस्वरश् च मनोज्ञस्वरश् च; धर्मता खलु सांप्रततजातो बोधिसत्वः पण्डितो ऽभूद् व्यक्तो मेधावी तन्त्रोपमिकया मीमांसिक्या प्रज्ञया समन्वागतः; अपीदानीं राज्ञश् च शुद्धोदनस्यार्थाधिकरणेन निषद्य गंभीरम् अर्थपदव्यञ्जनं प्रज्ञया प्रतिविध्यति

the arrival of asita and nālada

ततो नालदः कथयति: उपाध्याय बोधिसत्वः कपिलवस्तुनि प्रवेशितः; नामत्रयं च व्यवस्थापितम्; इदानीं गच्छामो बोधिसत्वं दर्शनाय इति; स कथयति; एवं कुर्मः; तौ संप्रस्थितौ; बोध्हिसत्वानुभावाद् ऋद्धेः परिहीणौ; पद्भ्याम् एव कपिलवस्तुनगरं प्रविश्य राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहद्वारं गतौ; तत असितरिषिर् दौवारिकं पुरुषं आमन्त्रयते: गच्छ भोः पुरुष रज्ञः शुद्धोदनस्य गत्वा कथय, असितरिषिर् द्वारि तिष्ठति, देवं द्रष्टुकाम इति; तेन प्रविश्य (sbv i 53) राज्ञे निवेदितम्; राजा कथयति, प्रविशतु को भवन्तम् असितं वारयति; स प्रविष्टः; राज्ञा शुद्धोदनेन सत्कारपुरस्सरम् अर्घपाद्येन पूजितः आसने दत्ते निषण्णः; राज्ञा शुद्धोदनेन कथालापेन प्रतिसंमोद्याभिहितो: महर्षे किम् आगमनप्रयोजितम् (अ 366अ); स कथयति: महाराज तव पुत्रदर्शनाय वयम् इहागताः, लोकज्येष्ठस्य विनायकस्य मुनेर् दर्शनाय; यद्य् एवं मुहूर्तं तावद् उदीक्षस्व, सुप्तः कुमारो यावत् प्रतिबुद्ध्यत इति; स कथयति सुप्तम् एव पश्यामि; एवं कुरु; स पश्यति; यावद् बोधिसत्व अनिमिषः; रूपाणि पश्यति न निमिसान्; स गाथां भाषते हयानाम् इव जात्यानाम् अर्धरात्रावशायिनाम् / नाहितकार्यानां निद्रा चिरं नेत्रेषु तिष्ठति // इति ततः सांप्रतजातो बोधिसत्वो धात्र्या अङ्के गृहीत्वा रिषेर् उपनामितः; असितेन रिषिणा उभाभ्यां पाणिभ्यां प्रतिगृहीतः; मुहूर्तं निरीक्ष्य कथयति: देव दर्शितः कुमारो ब्राह्मणानां नैमित्तिकानां विपञ्चनकानाम्? राजा कथयति दर्शितः; किम् तैर् व्याकृतम्? राजा भविष्यति चक्रवर्ती, पूर्ववद् यावद् विघुष्टशब्दो लोके; अथासितरिषिर् बोधिसत्वं दृष्ट्वा गाथां भाषते भ्रष्टा मतिः पार्थिव तार्किकाणां युगान्तकाले न हि चक्रवर्ती / अयं तु पुण्योत्तमधर्मकोशो बुद्धो भविष्यत्य् अभिजित्य दोषान् //

अव्यक्तैर् भवति हि लक्षणैर् नरेन्द्रो द्वीपानाम् अधिपतिर् ईश्वरश् चतुर्णाम् / सुव्यक्तैर् भवति हि लक्षणैर् मुनीन्द्रो संबुद्धो नरवर धर्मचक्रवर्ती // इति (sbv i 54) विदित्वा आत्मन आयुःप्रकर्षं व्यवलोकयितुम् आरब्धो बोधिसत्वस्य चाभिसंबोधिं यावत्; पश्यति बोधिसत्व एकान्नत्रिंशत्को वयसा गृहान् निर्गमिष्यति; षड्वर्षाणि दुष्करं चरिष्यति; ततो ऽमृतम् अधिगमिष्यति; आत्मनः पश्यत्य् अन्तरैव कालक्रियाम्; सो ऽस्रुपर्याकुलेक्षणो व्यवस्थितः; राजा शुद्धोदनो दृष्ट्वा सन्त्रस्तमतिर् गाथां भाषते नराश् च नार्यश् च हि यं समीक्ष्य तृप्तिं न गच्छन्ति मुदं लभन्ते / दृष्ट्वेह तं प्रीतिकरं शुभाङ्गम् कस्मात् सबाष्पं वदनं महर्षेः //

न मे कुमारस्य भयं कुतश्चिद् आयुःक्षयो वा समुपस्थितः स्यात् / तत् साधु मे क्षिप्रम् इदं वदस्व तवाश्रुपातेन विकंपितो ऽस्मि //

असितो ऽपि ऋषिर् गाथां भाषते अस्योपरिष्टाद् यदि वज्रवर्षं नभःप्रमुक्तं प्रपतेत् प्रचण्डम् / महामुनेर् नैकशरीरचाल्यम् अप्य् एककम् कंपयितुं समर्थम् //

महाग्नयो वायुबलप्रवेरितास् तीक्ष्णानि शत्राणि सुदारुणानि / विषं च घोरा उरगाश् च तीक्ष्णाः क्षणं नशेयुः पतिताः कुमारे //

भयार्दितानाम् अभयप्रदाता औदर्यभूमिः करुणाविहारी / (sbv i 55) कृत्स्नस्य लोकस्य भयं स हन्ति भयं भवेत् तस्य कुतो नरेन्द्र //

सब्रह्मकायस्य दिवौकसाद्याः कुर्वन्ति रक्षां सततं मदात्मनः / मगात्मनां श्रेष्ठतमस्य लोके भयं भवेत् तस्य कुतो नरेन्द्र //

संप्रेक्ष्य तु स्वां नृपते विपत्तिं रोदिम्य् अहं येन लभे न शान्तिं / अयं स सत्वोत्तमधर्मकोशो यो ऽहं मरिष्याम्य् अनवाप्तकार्यः //

ते धन्यपुण्याश् च गतज्वराश् च ये धर्मं अस्याप्रतिमानस्य / श्रोष्यन्ति धर्मं वदतां वरस्य श्रुत्वा च यास्यन्ति परां प्रशान्तिम् //

असितऽस् देपर्तुरे

असितर्षिः क्लिष्टसन्तानः संलक्षय्ति: अहं बोधिषत्वस्यानुभावाद् ऋद्धेः परिहीणः; सयदि पद्भ्यां गमिष्यामि (अ 366ब्) महाजनकायो मां प्रतर्कयिष्यति राजा च ; इति विदित्वा कथयति: देव तवायं दीर्घरात्रम् आशासकः, अहो बतासितर्षिः, पद्भ्याम् एव कपिलवस्तु प्रविशेद् इति; सो ऽहं पध्भ्याम् कपिलवस्तु प्रविष्टः; इदानीं पद्भ्याम् एव निष्क्रमिष्यामि; त्वं मार्गशोभां च कारयेति; राज्ञा शुद्धोदनेन अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता: गच्छत भवन्तो नगरशोभां मार्गशोभां च कारयत रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेषु घण्टावघोषणाम्; असितिरिषिः पद्भ्यां कपिलवस्तुनो नगरान् निष्क्रामति; यद् वः कृत्यं वा करणीयं वा तत् कुरुध्वम् इति; एवं देवेत्य् अमात्यैः राज्ञः प्रतिश्रुत्य कपिलवस्तुनगरम् अपगतशर्करकठल्लं (sbv i 56) व्यवस्थापितम्, चन्दनवारिपरिषिक्तम् सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धम् आमुक्तपल्लवदामकलापम्, उच्छ्रितध्वजपताकं; रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेसु घण्तावघोषणं कारितम्: शृण्वन्तु भवन्तः कपिलवास्तवाः शाक्याः असितर्षिः कपिलवस्तुनो नगरान् निष्क्रामति; यद् वः कृत्यं वा करणीयं वा तत् कुरुध्वम् इति; ततो ऽसौ क्लिष्टबुद्धिः कृतोपचारी राज्ञा शुद्धोदनेनामात्यगणपरिवृतेनानेकैश् च कापिलवास्तवैर् ब्राह्मणगृहपतिभिर् अनुगम्यमानो मध्यमध्येन नगरस्य परया विभूत्या कपिलवस्तुनो निष्क्रान्तः; राजानं निवर्त्य यथेष्टगतिप्रचारतया संप्रस्थितो ऽनुपूर्वेण किष्किन्धं पर्वतम् अनुप्राप्तः; स तम् अधिरुह्य इतश् चामुतश् च परिभ्रमन् यथाभिप्रेतस्थानसमन्वेषणया अन्यतमस्मिन् प्रदेशे निषण्णः; ततस् तेन मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य ध्यानान्य् उत्पादितानि;

ऋद्धिश् चाभिनिर्हृता; यावद् अपरेण समयेन असितरिषिर् ग्लानः संवृत्तः; स उपस्थीयते मूलगन्धपत्रपुष्पफलभैषज्यैः; तथाप्य् असौ हीयत एव; ततो ऽस्य नालदः शरीरावस्थां परिच्छिद्य कथयति: उपाध्याय यत्किंचिद् वयं प्रव्रजितास् तत् सर्वम् अमृतार्थिनो मृतगवेषिणः; सचेद् उपाध्यायेनामृतम् अधिगतम् अस्माकम् अपु अमृतेन संविभागं करोत्व् इति; स कथयति: माणव अहम् अपि यत्किंचित् प्रव्रजितः सर्वं तद् अमृतार्थी अमृतगवेषि; न च मयामृतम् अधिगतम्; अपि तु य एष शाक्यानां कुमार उत्पन्न एषो ऽमृतम् अधिगमिष्यति; अमृतेन जगत् सन्तर्पयिष्यति; तस्यान्तिके प्रव्रज; प्रव्रज्य च तेन <न> जातिवादः कर्तव्यो न गोत्रवादो न माणवकवादः; केवलं तु प्रव्रज्य ब्रह्मचर्यं चरितव्यम्; अमृताधिगमे चोद्योगः करणीयः; ततस् ते अमृतं भविष्यति; इति विदित्वा गाथां भाषते प्राचीनान् एव सेव त्वम् अन्वेषाणस् तथागतम् /

दुर्लभं दर्शनं भवति संबुद्धानां यशस्विनाम् //

इत्य् उक्त्वा सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः / संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् // (sbv i 57) इत्य् उक्त्वा कालधर्मेण संयुक्तः; ततो नालदस् तस्य शरीरे शरीरपूजां कृत्वा (अ 367अ) वाराणसीं गत्वावस्थितः; स तत्र पञ्चमाणवकशतानि ब्राह्मणकान् मन्त्रान् वाचयति; नालदः कात्यायनो गोत्रेण; तस्य कात्यायनः कात्यायन इति संज्ञा संवृत्ता; सो ऽभिसम्बुद्धबोधेर् भगवतः सकाशम् उपसङ्क्रमिष्यति; तं भगवान् कात्यायनाववादेनावबोध्य संसारकान्ताराद् उत्तार्य अत्यन्तनिष्ठे योगक्षेमे निर्वाणे प्रतिष्ठापयिष्यति; तस्य महाकात्यायनो महाकात्यायन इति संज्ञा भविष्यति

सिद्धार्थ, थे नागसहस्रबल

अथापरेण समयेन शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो धात्र्यंसगतः सुवर्णपात्र्यां शालिमासौदनं भुङ्क्ते; स प्रभूतं भुङ्क्ते; नावतिष्ठत इति धात्री आच्छेत्तुम् आरब्धा; न शक्नोत्य् आच्छेत्तुम्; तया राज्ञे शुद्धोदनया आरोचितम्; राजा अन्तःपुरसहीय आच्छेत्तुम् आरब्धः; सो ऽपि न शक्नोति; ततो राज्ञा अमात्याः कपिलवास्तवाश् च जनकायाः प्रयुक्टाः; ते ऽपि न शक्नुवन्त्य् आच्छेत्तुम्; ततः पञ्चहस्तिशतानि योक्त्रितानि; बोधिसत्वः संलक्षयति: मा ममेति बलं पंसयिष्यन्ति; यन्व् अहम् कुटिलाङ्गुलिकया पात्रीं विधारयेयम् इति; तेन कुटिलाङ्गुलिकया सुवर्णपात्री आकृष्टा; तानि च पञ्चशतानि पृष्ठतोमुखानि आकृष्टानि, न तु तैः सुवर्णपात्री आकृष्टा; राजा शुद्धोदनः संलक्षयति: बोधिसत्वेन वामेन पाणिना पञ्चहस्तिशतान्य् आकृष्टानि; नियतम् उभाभ्यां पाणिभ्यां नागसहस्रम् आक्रक्ष्यति; तस्माद् भवतु कुमारस्य नागसहस्रबल इति नामेति

अन्तरोद्दानम् दारका क्रीडनका चैव विद्या प्रासाद एव च / हंसो युद्धं सारकल्यानी युद्धम् अन्तःपुरेण च // (sbv i 58)

siddhārtha's performances

धर्मता खलु शाक्यमुनिर् बोधिसत्वः पञ्चशतपरिवारः कृमिवर्मणो लिप्याचार्यस्य लिपिं शिक्षणायोपन्यस्तः; कृमिवर्मणा लिप्याचार्येण बोधिसत्वस्य लिपिर् लिखित्वा दत्ता; बोधिसत्वः कथयति जानाम्य् अहम् एनाम् इति; ततस् तेन द्वितिया तृतीया; एवं यावत् पञ्चलिपिशतानि लिखित्वा दत्तानि; बोधिसत्वः कथयति: एताम् अप्य् अहं जाने अन्यां कथयेति; कृमिवर्मा कथयति: एतावत्यो लोके लिपयः प्रचरन्ति, नाहम् अन्यां जाने इति; ततो बोधिसत्वेन स्वयम् एव लिपिर् लिखित्वा कृमिवर्मणो दत्ता; उक्तश् च कथय किंनामेयं लिपिर् इति; स कथयति न जानामीति; बोधिसत्वः कथयति: द्वयोर् लोके प्रदुर्भावाद् इयं लिपिः प्रज्ञायते, बोधिसत्वस्य चक्रवर्तिनो वा इति; गगनतलस्थेन ब्रह्मणाभिहितम्: एवम् एतत् कृमिवर्मन् यथा बोधिसत्वः कथयति; द्वयोर् एव लोके प्रादुर्भावाद् इयं लिपिः प्रज्ञायते, बोधिसत्वस्य चक्रवर्तिनो वा इति; बोधिसत्वेनेयं लिपिर् ब्रह्मस्वरेण वाचिता; ब्रह्मणा च गगनतलस्थेन साक्ष्यं दत्तम्; ब्राह्मी लिपिर् ब्राह्मी लिपिर् इति संज्ञा संवृत्ता; यदा बोधिसत्वो लिप्याः पारं गतः भाद्दालिनाम बोधिसत्वस्य मातुलस् तेन हस्तिग्रीवायं शिक्षायां शिक्षितः; सहदेवो नाम इष्वस्त्राचार्यः; तेन पञ्चशतपरिवारः च्छेद्यं शिक्षयितुम् आरब्धः; भाद्दालिना सहदेव उच्यते: बोधिसत्वः कारुणिकः (अ 367ब्) सर्वाश् शिक्षाश् शिक्षयितव्यः; एवम् अन्ये कुमाराह्; अयं देवदत्तः क्रूरकर्मा; अस्य मर्मवेधो न व्यपदेष्टव्यः मा सर्वलोकं व्यापादयिष्यतीति; यदा बोधिसत्वः सर्वशिक्षासु शिक्षितः, पञ्चसु स्थानेषु कृतावी संवृत्तः, दूरवेधे, शब्दवेधे, मर्मवेधे, अक्षूणवेधे, दृढप्रहारितायां

च, सामन्तकेन शब्दो विसृतः शाक्यानां कुमार उत्पन्नः पूर्ववद् यावद् विघुष्टशब्दो लोक इति; तेन खलु समयेन वैशालैर् लिच्छविभिर् लक्षणसंपन्नो हस्ती लब्धः; ते संलक्षयन्ति; राज्ञः शुद्धोदनस्य पुत्रो नैमित्तिकैर् व्याकृतः राजा भविष्यति चक्रवर्तीति; तस्यानुभावाद् इदं हस्तिरत्नम् (sbv i 59) उत्पन्नम्; गच्छामस् तस्यैव उपनामयाम इति; ते तं हस्त्यलङ्कारैर् अलङ्कृत्य महत्या विभूत्या संप्रस्थिता अनुपूर्वेण कपिलवस्त्व् अन्प्राप्ताः; राजकुलद्वारे हस्तिनं स्थापयित्वा स्थिताः; दैवात् क्रूरकर्मा देवदत्तो निर्गतः; तेनासौ हस्तिनागस् तथालङ्कारविभूषितो दृष्टः; यतो ऽस्य महती ईर्ष्या समुत्पन्ना; ईर्ष्यांअर्षजातः पृच्छति कस्यायं हस्तिनाग इति; तैः समाख्यातम्; शाक्यमुनिः कुमारो नैमित्तिकैश् चक्रवर्ती व्याकृतः; तस्येदं हस्तिरत्नं वैशालिकेन गणेन प्रेषितम् इति; देवदत्तः सुतरां सञ्जातामर्षः कथयति: यावद् असौ चक्रवर्ती न भवति तावद् युष्माभिर् अस्य हस्तिरत्नम् उपनीतम् इत्य् उक्त्वा तलप्रहारेणासौ हस्ती जीविताद् व्यपरोपितः; यावत् तेन प्रदेशेन नन्दो गच्छति; तेनासौ दृष्टः; स पृच्छति: भवन्तः शोभनो ऽयं हस्ती केन प्रघातितः; तैः समाख्यातं: देवदत्तेन; स संलक्षयति: नूनम् अत्र देवदत्तेन बलं जिज्ञासितम्, <यन्नु वयम् अप्य् अत्र बलं जिज्ञासयेमः> इति कृत्वा पुच्छे गृहीत्वा एकान्ते स्थापितो मा दौर्गन्ध्यं करिष्यतीति; यवत् शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो निर्गतः; तेनासौ दृष्टः; स पृच्छति; कुतो ऽयं हस्ती? तैर् यथावृत्तं समाख्यातम्; केन प्रघातितः? देवदत्तेन; न शोभनम्; अतिथीनाम् अतिथिपूजा कर्तव्या; कस्म्मिन् प्रदेशे प्रघातितः?

एतस्मिन्; केनायम् अत्रानीतः? नन्देन; संलक्षयति: नूनम् अत्र ताभ्यां बलं जिज्ञासितम्; यन्व् अहम् अप्य् अत्र बलं जिज्ञास्येयम् इति विदित्वा पुच्छे गृहीत्वा उपरिष्टात् प्राकारस्य क्षिप्तः सप्त प्राकारान्, सप्त च परिखा लङ्घयित्वा पतितः; तेन पतता गर्ता कृता; हस्तिगर्ता हस्तिगर्ता इति (sbv i 60) संज्ञा संवृत्ता; तत्र श्राद्धैर् ब्राह्मणगृहपतिभिश् चैत्यं प्रतिष्ठापितम्; अद्यापि चैत्यवन्दका भिक्षवो वन्दन्ते; आह चात्र यो देवदत्तेन हतो गजेन्द्रो नन्देन नीतश् च पदानि सप्त / स बोधिसत्वेन करेण दूरं क्षिप्तो बहिर् लोष्ट इवान्तरिक्षे //

इति //

कुमाराः कथयन्ति: गच्छामः; च्छेद्यं कुर्मः इति ते निर्गताः; श्रुत्वा शाक्यमुनिर् बोधिसत्वः पञ्चाशतपरिवारः च्छेद्यं कर्तुं निर्गतः; कुमाराः कलमच्छेद्यं कुर्वन्ति; तैश् छिन्नाश् छिन्नाः पतन्ति; बोधिसत्वः आढकच्छेद्यं करोति; तेन छिन्ना न पतन्ति; तथैवावतिष्ठन्ते; कुमाराः कथयन्ति; भवन्तः शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो बलवान् श्रूयते, पञ्चसु स्थानेषु कृतावीति; तद् अयं छेद्यम् अपि न जानाति कर्तुम्; न चायम् अस्मत्तो बलवान्; तथा ह्य् अस्माभिः पादपाश् छिन्नास् ते सर्वे निपतिताः; अनेन तु ये छिन्नास् ते तथैवावतिष्ठन्त इति; अथ या देवता शाक्यमुनौ बोधिसत्वे अभिप्रसन्ना तस्या एतद् अभवत्: इमे शाक्या बोधिसत्वबलम् अजानन्तः शिल्पे च कृतावितां बोधिसत्वस्यावज्ञां करिष्यन्ति; बलं च पंसयिष्यन्ति; तद् उपायसंविधानं कर्तव्यम् इति; तया तादृशं वातम् उत्सृष्टं, येन सर्वे ते वृक्षाः कर्करायमाणाः पतिताः; दृष्ट्वा शाक्याः परं विस्मयम् आपननाः; ते वेध्यं कर्तुम् आरब्धाः; तेषां तत्र लोहा लक्ष्याः; सप्त लोहमयास् ताला भेरी <सूरी> च <प्रतिष्ठापिताः>; देवदत्तेन पदबन्धं कृत्वा नाराचः क्षिप्तः; एकस् तालो भिन्नः; नन्देन द्वौ; बोधिसत्वेन नाराचः क्षिप्तः; सप्त ताला भेरी सूरी च भिन्नाः; स नाराचः पातालं प्रविष्टः; नागैर् उद्द्ःऋतः; पानीयं प्रादुर्भूतं स्वादु; तन् महाजनकायः पातुम् आरब्धः; श्राद्धैर् ब्राह्मणगृहपतिभिस् तत्र चैत्यं प्रतिष्ठापितम्; अद्यापि चैत्यवन्दका भिक्षवो वन्दन्ते (sbv i 61)

śuddhodana's efforts

for sbv i 61.18-63.3 cf. also gbm 10.3348-3349

कुमारा रथाभिरूढाः कपिलवस्तु प्रविशन्ति; नैमित्तिकाश् च नगरान् निष्क्रामन्ति; तैः शाक्यमुनिः कुमारो रथाभिरुढः प्रविशन् व्याकृतः; यद्य् अयं द्वादशभिर् वर्षैर् न प्रव्रजिष्यति, नियतं राजा भविष्यति चक्रवर्तीति; राज्ञा शुद्धोदनेन श्रुतं कुमारो नैमित्तिकैर् व्याकृत इति; श्रुत्वा पुनः प्रीतिप्रामोद्यजतः शाक्यान् सन्निपात्य कथयति: श्रुतं मे भवन्तः कुमारो नैमित्तिकैर् व्याकृतः यदि द्वादशभिर् वर्षैर् न प्रव्रजिष्यति, नियतं राजा भविष्यति चक्रवर्तीति; तद् यदि कुमारो द्वादशभिर् वर्षैर् न प्रव्रजति राजा भवति चक्रवर्ती; ते वयं गगनतलविचारिणश् चतुरो द्वीपान् अनुसंयास्यामः; निवेशो ऽस्य क्रियताम्; अमात्याः कथयन्ति: देव कुमारो ऽनर्थिकः कामैर् इति; राजा शुद्धोदनः कथयति: सर्वाः कन्याः कुम्मारस्योपदर्शयामः; यास्याभिप्रेता भविष्यति, ताम् अन्तःपुरं प्रवेशयिष्यामः; अपरे कथयन्ति: देव दानाभिरुचिः कुमारः; कन्यानाम् अलङ्कारो दाप्यताम्; यास्य परितोषं जनयिष्यति ताम् अन्तःपुरं प्रवेशयिष्याम इति; राजा शुद्धोदनः कथयत्य् एवं क्रियताम्; अमात्यैर् नानाप्रकाराणां रत्नविचित्राणाम् अलङ्काराणां राशिर् उपस्थापितः; ततो राज्ञा शुद्धोदनेन गृहशोभां नगरशोभां च कारयित्वा नक्षत्रतिथिमुहूर्तैर् मण्डपे सिंहासनं प्रज्ञप्य शाक्यमुनिकुमारो निषादितः; सिंहासनसमीपे च्द् नानाविचित्राणाम् अलङ्काराणां राशिर् व्यवस्थापितह्; अमात्या अन्यश् च कापिलवास्तवप्रधानसंमतो जनकायः प्रविष्टः; ततः सर्वकन्याः स्वकुलविभवानुरूपेण वेषालङ्कारपरिच्छदेन प्रवेशिताः; बोधिसत्वेन दानरुचितया तासाम् अलङ्कारं दत्तम् (sbv i 62)

यशोधरा

for sbv i 61.18-63.3 cf. also gbm 10.3348-3349

दण्डपाणेः शाक्यस्य दुहिता यशोधरा नाम रूपयौवनवयसानुगता; दण्डपाणिना शाक्येनोक्ता: पुत्रि बोधिसत्वो ऽलङ्कारं ददाति; सा कथयति: तात किम् अस्माकम् आलङ्कारिकं नास्ति? पुत्रि न नास्ति; किं तु या (अ 368ब्) बोधिसत्वस्य कन्याभिरुचिता ताम् असौ वरयति; तात वरयतु वा मा वा; अपि तु स एव मम भर्ता; पुत्रि यद्य् एवं सुतरां गन्तव्यम्; गच्छतः; यशोधराभिनववयाः; सुवेषा, महाजनमनोनयनान्य् आक्षिपन्ती सर्वास् ताः कन्याः देवकन्या इवावभासमाना प्रविश्य शान्तेनेर्यापथेन बोधिसत्वस्य पुरस्ताद् अवस्थिता; बोधिसत्वेन सर्वालङ्कारिकं दत्तम्; अङ्गुलीयकम् एव समवशिष्टम्; बोधिसत्वेन तस्यास् तद् उपदर्शितम्; ततस् तया अनादिकालप्रकर्षप्रणयनया सिंहासनसोपानकम् अभिरुह्य बोधिसत्वहस्तात् स्वयम् आकृष्टम्; अमात्याः कापिलवास्तवश् च प्रधानसंमतो जनकायः कथयन्ति: भवन्तः सर्वकन्यानाम् इयं विशिष्टा; शक्नोत्य् एषा कुमारस्य चित्तग्राहं कर्तुम्; एषा प्रवेश्यताम् इति; ततो राज्ञा शुद्धोदनेन यशोधरा विंशतिकन्यासहस्रपरिवारा शाक्यमुणेः कुमारस्यान्तःपुरं प्रवेशिता

the sārakalyāṇi-tree, the goose and devadatta's first quarrel

for sbv i 61.18-63.3 cf. also gbm 10.3348-3349

धर्मता खलु यदा बुद्धा भगवन्तो लोक उत्पद्यन्ते तदा सारकल्याणी नामा वृक्षो जायते; स दिवसेन हस्तशतं वर्धते; यावच् चादित्यो नोदयति तावन् नखेनापि छिद्यते; उदिते त्व् आदित्ये शस्त्रेणापि न छिद्यते; अग्निनापि न दह्यते; अन्तरा च कपिलवस्तु अन्तरा च देवदृषम्, (sbv i 63) अत्रान्तरा नदी रोहका नाम, तस्याः कूले जातः; कालेन कालम् उदकवृद्ध्या तस्य मूलं शोचितम्; वातवशात् पतितः सेतुवन् नदीं रुद्ध्वा स्थितः; ततः सुप्रबुद्धस्य राज्ञः अनुदकेन देशो नाश्यति; शुद्धोदनस्याप्य् उदकेन; सुप्रबुद्धेन राज्ञः शुद्धोदनस्य सन्दिष्टम्: सारकल्याणि वृक्षः पतितः; रोहकां नदीम् अवष्टभ्यावस्थितः; कुमारा बलवन्तः श्रूयन्ते; तद् एतान् प्रेषयितुम् अर्हसि इति; राजा शुद्धोदनः कथयति: नाहं कुमाराणाम् आज्ञां ददामीति; छन्दः कथयति: केवलं देवो ऽनुजानातु; अहं तथा करिष्यामि यथा न च कुमाराणाम् आज्ञा दीयते, अथ च पुनः स्वयम् एव गच्छन्तीति; राज्ञा शुद्धोदनेनाधिवासितं; छन्देन नद्या रोहकायास् तीरे प्रत्येकं कुमाराणाम् उद्यानानि मापितानि; उक्ताश् च कुमारा गच्छाम उद्यानं; ते कथयन्ति, गच्छामः; ते प्रत्येकं रथम् अभिरुह्य उद्यानं गताः; देवदत्तस्योद्यानोपरिष्टद् धंसो गच्छति; स देवदत्तेन शरेण विद्धः; बोधिसत्वस्योद्याने निपतितः; बोधिसत्वेन गृहीत्वा विशल्यीकृतः; उपहारश् च दत्तः; स्वस्थो जातः; देवदत्तेन बोधिसत्वस्य सन्दिष्टम्: मयायं पूर्वपरिगृहीतो हंसः, प्रेषयैनम् इति; बोधिसत्वेन सन्दिष्टम्: यदैव मया बोधाय चित्तम् उत्पादितं, तैदैव मया सर्वसत्वाः परिगृहीता इति; तत्र देवदत्तस्य बोधिसत्वेन सार्धं चरमे भवे

तत्प्रथमतो वैरूक्ष्यम् उत्पन्नम्; अन्यभवेषु तु बहुशः; सुप्रबुद्धेन (sbv i 64) कुमारा उद्यानभूमिं सारकल्याणीवृक्सस्यापनयनाय निर्गता इति श्रुत्वा महाजनकायः प्रेषितः; तत्रोच्चशब्दमहाशब्दो महाजनकायस्य च निर्घोषो जातः; बोधिसत्वः (अ 369अ) पृच्छति: भवन्तः किम् एष उच्चशब्दमहाशब्दो महाजनकायस्य च निर्घोष इति; छन्देन यथावृत्तं समाख्यातम्; बोधिसत्वः कथयति: यद्य् एवं गच्छामो ऽपनयामः; बोधिसत्वः संप्रस्थितः सार्धं कुमारैः; यावद् विवराद् आशीविषो बोधिसत्वस्याभिमुखो निर्गतः; उदायिना मा बोधिसत्वं दङ्क्ष्यतीति तीक्ष्णेन शस्त्रेण मध्ये छिन्नः; तेन उदायी श्वासेन दग्धः कृष्णीभूतः; तस्य कालोदायी कालोदयीति संज्ञा संवृत्ता; ततः कुमाराः सारकल्याणीवृक्षम् अपनेतुं प्रवृत्ताः; देवदत्तेन परिकरं बद्ध्वा ईषच्चालितः; नन्देनेषद् उत्क्षिप्तः; बोधिसत्वेन तु सर्वम् उपरि विहायसा क्षिप्तो द्विखण्डो जातः; नद्या रोहकाया एकस्मिंस् तीरे एकखण्डो निपरितः, द्वितीये द्वितीयः; बोधिसत्वः कथयति: भवन्तः अयं सारकल्याणीवृक्षः शीतविपाकः, पित्तघ्नः; गण्डगण्डं कृत्वा नयत; उत्पातगण्डपिटकानां प्रलेपं दास्यथ; कुमाराः स्वकस्वकान् रथान् अभिरुह्य उद्यानभूमेः कपिलवस्तु संप्रस्थिताः; पुरप्रवेशे रथाभिरूढो बोधिसत्वो नैमित्तिकैर् व्याकृतः; यद्य् एष सप्तदिवसे न प्रव्रजति, राजा भवति चक्रवर्तीति

meeting with gopikā

घाटागिरेः शाक्यस्य गोपिका दुहिता, उपरिप्रासादतलगता बोधिसत्वेन दृष्टा; सहदर्शनाच् च रथः पादाङ्गुष्ठेनावष्टब्धो निष्कम्पो जातः; बोधिसत्वो गोपिकां निरीक्षितुम् आरब्धः; गोपिकापि बोधिसत्वम्; बोधिसत्वस्य हस्ते नाराचः; स तेन गोपिकां पश्यता चूर्णीकृतः; गोपिकयापि बोधिसत्वं (sbv i 65) निरीक्षमाणया पादाङ्गुष्ठेन प्रासादतलं छिद्रितम्; महाजनकायेन बोधिसत्वो गोपिका च परस्परं निऋईक्षमाणौ भाविताध्याशयौ दृष्टौ; <दृष्ट्वा कथयन्ति>: यादृशी कन्या शक्ष्यत्य् एवैषा बोधिसत्वस्य चित्तग्राहं कर्तुम्; एष वृत्तान्तो राज्ञा शुद्धोदनेन श्रुतः; तेन <सा> बोधिसत्वस्यान्तःपुरं विंशतिकन्याशहस्रपरिवारा प्रवेशिता

sight of am old man

धर्मता खलु यदा बोधिसत्व उद्यानभूमिं निर्गन्तुकामो भवति तदा सारथिम् आमन्त्रयते: अङ्ग तावत् सारथे क्षिप्रं भद्रं यानं योजय यत्राहम् अभिरुह्योद्यानभूमिं निर्यास्यामि <इति; ततो बोधिसत्वः सारथिम् आमन्त्रयते: अङ्ग तावत् सारथे क्षिप्रं भद्रं यानं योजय यत्राभिरुह्योद्यानभूमिं गच्छामि;> एवं देवेति सारथिः शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य प्रतिश्रुत्य भद्रं यानं योजयित्वा येन शाक्यमुनिर् बोधिसत्वस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य शाक्यमुनिं बोधिसत्वम् इदम् अवोचत्: युक्तं देवस्य भद्रं यानं, यस्येदानीं देवः कालं मन्यते; अथ शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो भद्रं यानम् अभिरुह्य उद्यानभूमिं निर्गतः; अद्राक्षीच् छाक्यमुनिर् बोधिसत्वः पुरुषं जीर्णं वृद्धं महल्लकं <कुब्जं> गोपानसीवाङ्कं दण्डम् अवष्टभ्य पुरतः प्रवेपमानेन कायेन गच्छन्तं; केशाश् चास्य विवर्णा, न यथान्येषां पुरुषाणां; दृष्ट्वा च पुनः सारथिम् आमन्त्रयते: क एष सारथे पुरुषः? जीर्णो (अ 369ब्) वृद्धो महल्लकः कुब्जो गपानसीवङ्को दण्डम् अवष्टभ्य पुरतः प्रवेपमानेन कायेन गच्छति; केशाश् चास्य न यथान्येषां पुरुषाणाम्; एष, देव, पुरुषो जीर्णो नाम; क एष सारथे जीर्णो नाम?; अनेन, देव, पुरुषेण न चिराद् एव मर्तव्यं भविष्यति; स एष जीर्नो नाम; अहम् अपि सारथे जराधर्मा, जराधर्मतां चानतीतः? देवो ऽपि जराधर्मा जराधर्मतां चानतीतः; तेन हि सारथे प्रतिनिवर्तय (sbv i 66) रथम्; अन्तःपुरम् एव गच्छ; यद् अहम् अन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयिष्यामीति; जरां किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; प्रतिनिवर्तयति सारथी रथम्; अन्तःपुरम् एव याति; तत्र स्विच् छाक्यमुनिर् बोधिसत्वो ऽन्तःपुरमध्यगतः; अथाप्रतीतः करुणानि ध्यायति, जरां किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; आह चात्र पुरुषं हि दृष्ट्वा समतीतयौवनं जीर्णं कुब्जं पलितं दण्डपाणिम् / अथाप्रतीतः करुणानि ध्यायति जरां किलास्म्य् अव्यतिवृत्त इत्यसौ // इति //

अथ राजा शुद्धोदनः सारथिम् आमन्त्रयते: कच्चित् सारथे कुमार आत्तमनात्तमना उद्यानभूमिं निर्गत अभिरतो वा उद्याने?; नो देव: तत् कस्य हेतोः? अद्राक्षीद् देव कुमार उद्यानभूमिं निर्गच्छन् पुरुषं जीर्णं वृद्धं महल्लकं कुब्जं गोपानसीवङ्कं दण्डम् अवष्टभ्य पुरतः प्रवेपमानेन कायेन गच्छन्तम्; केशाश् चास्य विवर्णा; न यथान्येषां पुरुषाणाम्; दृष्ट्वा च पुनर् माम् इदम् अवोचत्: क एष सारथे पुरुषो जीर्णो वृद्धो महल्लकः कुब्जो गोपानसीवङ्को दण्डम् अवष्टभ्य पुरतः प्रवेपमानेन कायेन गच्छति; केशाश् चास्य विवर्णा न यथान्येषां पुरुषाणाम् इति; तम् एनम् एवं वदामि; एष देव जीर्णो नामेति; स एवम् आह; क एष सारथे जीर्णो नामेति; तम् एनम् एवं वदामि: अनेन देव, पुरुषेण न चिरान् मर्तव्यं भविष्यति; स एष जीर्णो नामेति; स एवम् आह: अहम् अपि सारथे जराधर्मा, जराधर्मतां चानतीत इति; तम् एनम् एवं वदामि: देवो ऽपि जराधर्मा, जराधर्मतां चानतीत इति; स एवम् आह: तेन हि सारथे प्रतिनिवर्तय रथम्; अन्तःपुरम् एव गच्छ; यद् अहम् अन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयामि, जरां किलाहम् (sbv i 67) अव्यतिवृत्त इति; स एष देव कुमारो ऽन्तःपुरमध्यगतः; अथाप्रतीतः करुणानि ध्यायति, जरां किलाहम् अव्यतिवृत्त इति

śuddhodanas' anxiety

अथ राज्ञः शुद्धोदनस्य एतद् अभवत्: मा हैव तेषां ब्राह्मणानां नैमित्तिकानां विपञ्चनकानां च वचनं भूतं सत्यं भविष्यति; मा हैव कुमारः केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजिष्यति; यन्व् अहं कुमारस्य भूयस्या मत्रया पञ्च कामगुणान् अनुप्रदद्याम्, अप्य् एवाभिरतो न प्रव्रजेद् इति; अथ राजा शुद्धोदनः शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य भूयस्या मात्रया पञ्चकामगुणान् (अ 370अ) अनुप्रयच्छत्य् अप्य् एवाभिरतो न प्रव्रजेद् इति; आह चात्र श्रुत्वा हि सङ्ग्राहकवाक्यम् एतच् छुद्धोदनः शाक्यमुनेः पितासौ / ददौ तदा कामगुणान् स पञ्च भूयो रतो ऽप्य् एव न मां त्यजेद् इति //

sight of a sick man

धर्मता खलु यदा बोधिसत्व उद्यानभूमिं निर्गन्तुकामो भवति तदा सारथिम् आमन्त्रयते: अङ्ग तावत् सारथे क्षिप्रं भद्रं यानं योजय, यत्राहम् अभिरुह्योद्यानभूमिं निर्यास्यामि इति; ततो बोधिसत्वः सारथिम् आमन्त्रयते: अङ्ग तावत् सारथे क्षिप्रं भद्रं यानं योजय, यत्राहम् अभिरुह्योद्यानभूमिं निर्यास्यामि (sbv i 68) इति; एवं देवेति सारथिः शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य प्रतिश्रुत्य क्षिपं भद्रं यानं योजयित्वा येन शाक्यमुनिर् बोधिसत्वस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य शायमुनिं बोधिसत्वम् इदम् अवोचत्: युक्तं देवस्य भद्रं यानं, यस्येदानीं देवः कालं मन्यत इति; अथ शाक्यमुनिर् भद्रं यानम् अभिरुह्य उद्यानभूमिं निर्गतः; अद्राक्षीच् छाक्यमुनिर् बोधिसत्वः पुरुषम् उत्पाण्डूत्पाण्डुकं कृशालं दुर्बलकं व्यतिभिन्नेन्द्रियं नो तु निबन्धनीयं बहुजनस्य चक्षुषो दर्शनाय; दृष्ट्वा च पुनः सारथिम् आमन्त्रयते: क एष सारथे पुरुष उत्पाण्डूत्पाण्डुकः कृशालो दुर्बलको व्यतिभिन्नेन्द्रियो नो तु निबन्धनीयो बहुजनस्य चक्षुषो दर्शनाय? एष देव व्याधितो नाम; क एष सारथे व्याधितो नाम? अनेन देव पुरुषेण स्थानम् एतद् विद्यते यद् अनेनैवाबाधेन मर्तव्यं भविष्यति; स एष व्याधितो नाम; अहम् अपि सारथे व्याधिधर्मा व्याधिधर्मतां चानतितह्? देवो ऽपि व्याधिधर्मा व्याधिधर्मतां चानतीतः; तेन हि सारथे प्रतिनिवर्तय रथम्; अन्तःपुरम् एव गच्छ; यद् अहम् अन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयिष्यामि, व्याधिं किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; प्रतिनिवर्तयति सारथी रथम्; अन्तःपुरम् एव याति; तत्र स्विच् छाक्यमुनिर् बोधिसत्वो ऽन्तःपुरमध्यगतः; अथाप्रतीतः करुणानि

ध्यायति, व्याधिं किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; आह चात्र दृष्ट्वेह रोगेण विषक्तरूपं पाण्डुं मनुष्यं कृशम् अस्वतन्त्रम् / अथाप्रतीतः करुणानि ध्यायति व्याधिं किलास्म्य् अव्यतिवृत्त इत्यसौ //

इति / अथ राजा शुद्धोदनः सारथिम् आमन्त्रयते: कच्चित् सारथे कुमार आत्तमनात्तमना उद्यानभूमिं निर्गत अभिरतो वा उद्याने? नो देव; तत् कस्य हेतोः? अद्राक्षीद् देव कुमारः उद्यानभूमिं निर्गच्छन् पुरुषम् (sbv i 69) उत्पाण्डूत्पाण्डुकं कृशालकं दुर्बलकं म्लानं व्यतिभिन्नेन्द्रियं, नो तु निबन्धनीयं बहुजनस्य चक्षुषा दर्शनाय; दृष्ट्वा च पुनर् माम् आमन्त्रयते; क एष सारथे पुरुष उत्पण्डूत्पाण्डुकः कृशालको दुर्बलकः म्लानो व्यतिभिन्नेन्द्रियो नो तु निबन्धनीयो बहुजनस्य चक्षुषा दर्शनाय; तम् एनम् एवं वदामि: एष देव व्याधितो नमेति; स एवम् आह: क एष सारथे व्याधितो नाम? तम् एनम् एवं वदामि: अनेन देव पुरुषेण स्थानम् एतद् विद्यते यद् अनेनैवाबाधेन मर्तव्यं भविष्यति; स एष देव व्याधितो नामेति; स एवम् आह: अहम् अपि सारथे व्याधिधर्मा व्याधिधर्मतां चानतीत? इति; तम् एनम् एवं वदामि: देवो ऽपि व्याधिधर्मा व्याधिधर्मतां चानतीत इति; स एवम् आह: तेन हि सारथे प्रतिनिवर्तय रथम्; अन्तःपुरम् एव गच्छ; यद् अहम् अन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयिष्यामि, व्याधिं किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; स एष देव कुमारो ऽन्तःपुरमध्यगत अप्रतीतः करुणानि ध्यायति, व्याधिं किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; अथ राज्ञः शुद्धोदनस्यैतद् अभवत्: मा हैव तेषां ब्राह्मणानां नैमित्तिकानां विपञ्चनकानां वचनं भूतं सत्यं भविष्यति; मा हैव कुमारः केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजिष्यतीति; यन्व् अहं कुमारस्य भूयस्या मात्रया पञ्चकामगुणान् अनुप्रदास्यामि; अप्य् एवाभिरतो न प्रव्रजेद् इति; अथ राजा

शुद्धोदनः शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य भूयस्या मात्रया पञ्चकामगुणान् अनुप्रयच्छत्य् अप्य् एवाभिरतो न प्रव्रजेद् इति; आह चात्र रूपाणि शब्दांश् च तथैव गन्धान् स्प्रष्टव्यान् वै प्रेमणीयान् प्रधानान् / (sbv i 70) ददौ तदा कामगुणांस् तु पञ्च भूयो रतो ऽप्य् एव न मां त्यजेद् इति //

sight of a deceased-man

धर्मता खलु यदा बोधिसत्व उद्यानभूमिं निर्गन्तुकामो भवति तदा सारथिम् आमन्त्रयते: अङ्ग तावत् सारथे क्षिप्रं भद्रं यानं योजय; यत्राहम् अभिरुह्योद्यानभूमिं निर्यास्यामि इति; ततो बोधिसत्वः सारथिम् आमन्त्रयते: अङ्ग तावत् सारथे क्षिप्रं भद्रं यानं योजय, यत्राभिरुह्योद्यानभूमिं गच्छामि; एवं देवेति सारथिः शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य प्रतिश्रुत्य क्षिप्रं भद्रं यानं योजयित्वा येन शाक्यमुनिर् बोधिसत्वस् तेनोपसङ्क्रान्तः: उपसङ्क्रम्य शाक्यमुनिं बोधिसत्वम् इदम् अवोचत्: युक्तं देवस्य भद्रं यानं यस्येदानीं देवः कालं मन्यत इति; अथ शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो भद्रं यानम् अभिरुह्य उद्यानभूमिं निर्गतः; अद्राक्षीच् छाक्यमुनिर् बोधिसत्व उद्यानभूमिं निर्गच्छन् नानारङ्गैर् वस्त्रैश् चैलवितानं विततं, शिबिकां च प्रगृहीताम्, उल्कां च पुरस्तान् नीयमानां, महाजनकायं च पुरस्ताद् गच्छन्तं, नारीभिः प्रकीर्णकेशाभिः रुदन्तीभिः पृष्ठतः समनुबद्धम्; दृष्ट्वा च पुनः सारथिम् आमन्त्रयते: किम् एतत् सारथे नानारङ्गैर् वस्त्रैश् चैलवितानं विततम्? शिबिका च प्रगृहीता? उल्का च पुरस्तान् नीयते? महाजनकायश् च पुरस्ताद् गच्छति? नार्यश् च प्रकीर्णकेश्यो रुदन्त्यः पृष्ठतः समनुबद्धा? इति; देव एष मृतो नाम; क एष सारथे मृतो नाम? एष देव पुरुषो न भूयः प्रियं मातापितरं द्रक्ष्यति; न पुत्रदारं; दासीदासकर्मकरपौरुषेयं; ते ऽप्य् एनं न भूयो द्रक्ष्यन्ति; स एष देव मृतो नाम; अहम् अपि सारथे मरणधर्मा मरणधर्मतां चानतीतः? (अ 371अ) देवो ऽपि मरणधर्मा मरणधर्मतां चानतीतः; स एवम् आह: तेन हि सारथे प्रतिनिवर्तय रथम्; अन्तःपुरम् एव गच्छ; यद् अहं (sbv i 71) अन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयिष्यामि, मरणं किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; प्रतिनिवर्तयति सारथी रथम्; अन्तःपुरम् एव याति; तत्र स्विच् छाक्यमुनिर् बोधिसत्वो ऽन्तःपुरमध्यगतः अप्रतीतः करुणानि ध्यायति, मरणं किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; आह चात्र पुरुषं दृष्ट्वा व्यपयातचेतसं मृतं विसंज्ञं गतम् आयुषः क्षयात् / अथाप्रतीतः करुणानि ध्यायति मृत्युं किलास्म्य् अव्यतिवृत्त इत्य् असौ //

अथ राजा शुद्धोदनः सारथिम् आमन्त्रयते: कच्चित् सारथे कुमार आत्तमनात्तमना उद्यानभूमिं निर्गत अभिरतो वा उद्याने? नो देव; तत् कस्य हेतोः? अद्राक्षीद् देव कुमार उद्यानभूमिं निर्गच्छन् नानारङ्गैर् वस्त्रैश् चैलवितानं विततम्; शिबिकां च गृहीताम्; उल्कां च पुरस्तान् नीयमानाम्; महाजनकायं च पुरस्ताद् गच्छन्तं; नारीश् च प्रकीर्णकेशा रुदतीः पृष्ठतः समनुबद्धाः; दृष्ट्वा च पुनर् माम् आमन्त्रयते: किम् एतत् सारथे नानारङ्गैर् वस्त्रैश् चैलवितानं विततम्? शिबिका च प्रगृहीता? उल्का च पुरस्तान् नीयते? महाजनकायश् च पुरस्ताद् गच्छति? नार्यश् च प्रकीर्णकेश्यो रुदन्त्यः पृष्ठतः समनुबद्धा? इति; तम् एनम् एवं वदामि: एष देव मृतो नामेति; स एवम् आह; क एष सारथे मृतो नामेति; तम् एनम् एवं वदामि: (sbv i 72) एष देव पुरुषो न भूयः प्रियं मातापितरं द्रक्ष्यति; न पुत्रदारं; न दासीदासकर्मकरपौरुषेयम्; ते ऽप्य् एनं न भूयो द्रक्ष्यन्ति; स एष देव मृतो नामेति; स एवम् आह: अहम् अपि सारथे मरणधर्मा? मरणधर्मतां चानतीतः? इति; तम् एनम् एवं वदामि; देवो ऽपि मरणधर्मा मरणधर्मतां चानतीत इति; स एवम् आह; तेन हि सारथे प्रतिनिवर्तय रथम्; अन्तःपुरम् एव गच्छ; यद् अहम् अन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयिष्यामि, मरणं किलाहम् अव्यतिवृत्त इति; स एष देव कुमारो ऽन्तःपुरमध्यगतः; अथाप्रतीतः करुणानि ध्यायति, मरणं किलाहम् अव्यतिवृत्त इति अथ राज्ञः शुद्धोदनस्यैतद् अभवत्: मा हैव तेषां ब्राह्मणानां नैमित्तिकानां विपञ्चनकानां वचनं भूतं सत्यं भविष्यति; मा हैव कुमारः केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजिष्यति; यन्व् अहं कुमारस्य भूयस्या मात्रया पञ्चकामगुणान् अनुप्रदद्याम्; अप्य् एवाभिरतो न प्रव्रजेद् इति; अथ राजा शुद्धोदनः शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य पञ्चकामगुणान् अनुप्रयच्छति; अप्य् एवाभिरतो न प्रव्रजेद् इति; आह चात्र पुरोत्तमे श्रीमति तत्र रम्ये देवातिदेवो दहरः समानः / संमोदते कामगुणैर् हि पञ्चभिः सहस्रनेत्र इव नन्दने वने //

sight of a mendicant

अथ शुद्धावासकायिकानां देवानाम् एतद् अभवत्: (अ 37ल्ब्) यद्य् अपि बोधिसत्वा हेतुबलिनस् तथापि प्रत्ययोपसंहारः (sbv i 73) कर्तव्यः यस्माद् धेतुबलं प्रत्ययबलम् अपेक्षत इति; तैः पुरुषो निर्मितो मुण्डः काषायवस्त्रप्रावृतः, पात्रपाणिर् अनुवेश्मानुवेश्म कुलान्य् उपसङ्क्रामन्; धर्मता खलु यदा बोधिसत्व उद्यानभूमिं निर्गन्तुकामो भवति तदा सारथिम् आमन्त्रयते: अङ्ग तावत् सारथे क्षिप्रं भद्रं यानं योजय, यत्राहम् अभिरुह्योद्यानभूमिम् <निर्यास्यामि इति; ततो बोधिसत्वः सारथिम् आमन्त्रयते: अङ्ग तावत् सारथे क्षिप्रं भद्रं यानं योजय यत्राहम् अभिरुह्योद्यानभूमिं> निर्गच्छामि; एवं देवेति सारथिः साक्यमुनिर् बोधिसत्वस्य प्रतिश्रुत्य क्षिप्रं भद्रं यानं योजयित्वा येन साक्यमुनिर् बोधिसत्वस् तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य शाक्यमुमिं बोधिसत्वम् इदम् अवोचत्: युक्तं देवस्य भद्रं यानं यस्येदानीं देवः कालं मन्यत इति; अथ शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो भद्रं यानम् अभिरुह्य उद्यानभूमिं निर्गतः; अद्राक्षीच् छाक्यमुनिर् बोधिसत्वः पुरुषं मुण्डम् काषायवस्त्रप्रावृतं पात्रपाणिम् अनुवेश्मानुवेश्म कुलान्य् उपसङ्क्रामन्तम्; दृष्ट्वा च पुनः सारथिम् आमन्त्रयते: क एष सारथे पुरुषो मुण्डः पात्रपाणिर् अनुवेश्मानुवेश्म कुलान्य् उपसङ्क्रामति? वस्त्राणि चास्य विवर्णानि; म यथान्येषाम्? एष देव प्रव्रजितो नाम; क एष सारथे प्रव्रजितो नाम; एष देव प्रव्रजितः साधुदमः साधुसंयमः साध्वर्थचर्यः साधुकुशलचर्यः साधुकल्याणचर्य इति विदित्वा केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजितः; स एष देव प्रव्रजितो नाम;

तेन हि सारथे येनैष प्रव्रजितस् तेन रथं प्रेरय; एवम् देवेति सारथिः शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य प्रतिश्रुत्य येन स प्रव्रजितस् तेन रथं प्रेरयति; अथ शाक्यमुनिर् बोधिसत्वस् तं प्रव्रजितम् इदम् अवोचत्: कस्मात् त्वं भोः पुरुष मुण्डः पात्रपाणिर् अनुवेश्मानुवेश्म कुलान्य् उपसङ्क्रामसि? वस्त्राणि च ते विवर्णानि न यथान्येषाम्? स एवम् आह: अहम् अस्मि कुमार प्रव्रजितो नाम; यथा कथं त्वं भोः पुरुष प्रव्रजितो नाम? अहम् अस्मि कुमार साधुदमः साधुसंयमः साध्वर्थचर्यः साधुधर्मचर्यः (sbv i 74) साधुकुशलचर्यः साधुकल्याणचर्य इति केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य संयग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजितः; एवम् अहं प्रव्रजितो नाम; साधु त्वं भोः पुरुष साधुदमः साधुसंयमः साध्वर्थचर्यः साधुधर्मचर्यः साधुकुशलचर्यः साधुकल्याणचर्य इति केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजितः अथ शाक्यमुनिर् बोधिसत्वः सारथिम् आमन्त्रयते: तेन हि सारथे प्रतिनिवर्तय रथम्; अन्तःपुरम् एव गच्छ; यद् अहम् अन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयिष्यामि; प्रतिनिवर्तयति (अ 372अ) सारथी रथम्; अन्तःपुरम् एव याति; तत्र स्विच् छाक्यमुनिर् बोधिसत्वो ऽन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयत्य् अहो बताहं केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजेयम् इति; अथ राजा शुद्धोदनः सारथिम् आमन्त्रयते: कच्चित् सारथे कुमार आत्तमनात्तमना उद्यानभूमिं निर्गतो ऽभिरतो वा उद्याने? नो देव; तत् कस्य हेतोह्? अद्राक्षीद् देव कुमारः

उद्यानभूमिं निर्गच्छन् पुरुषं मुण्डं काषायवस्त्रप्रावृतं पात्रपाणिम् अनुवेश्मानुवेश्म कुलान्य् उपसङ्क्रामन्तं; दृष्ट्वा च पुनर् माम् आमन्त्रयते: एष सारथे मुण्डः पात्रपाणीर् अनुवेश्मानुवेश्म कुलान्य् उपसङ्क्रामति; वस्त्राणि चास्य विवर्णानि न यथान्येषाम् इति; तम् एनम् एवं वदामि एष देव प्रव्रजितो नामेति; स एवम् आह: क एष सारथे प्रव्रजितो नामेति; तम् एनम् एवं वदामि एष देव प्रव्रजितः साधुदमः साधुसंयमः साध्वर्थचर्यः साधुधर्मचर्यः साधुकुशलचर्यः साधुकल्याणचर्य इति केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजितः; स एष देव प्रव्रजितो नामेति; स एवम् आह: तेन हि सारथे येनैष प्रव्रजितस् तेन रथं प्रेरय; एवं देवेति शाक्यमुनेर् बोधिसत्वस्य पुअतिश्रुत्य येन स प्रव्रजितस् तेन रथं प्रेरयामि; अथ शाक्यमुनिर् बोधिसत्वस् तं प्रव्रजितम् इदम् अवोचत्: कस्मात् त्वं भोः पुरुष मुण्डः पात्रपाणिर् अनुवेश्मानुवेश्म कुलान्य् उपसङ्क्रामसि? वस्त्राणि (sbv i 75) च ते विवर्णानि; न यथान्येषां पुरुषाणाम्? स एवम् आह: अहम् अस्मि <कुमार> प्रव्रजितो नामेति; बोधिसत्वः प्राह: यथाकथं त्वं भोः पुरुष प्रव्रजितो नामेति; स एवम् आह: अहम् अस्मि कुमार साधुदमः साधुसंयमः साध्वर्थचर्यः <साधुधर्मचर्यः> साधुकुशलचर्यः साधुकल्याणचर्य इति केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजितः; एवम् अहं प्रव्रजितो नामेति; बोधिसत्वः प्राह: साधु त्वं भोः पुरुष साधुदमः साधुसंयमः साध्वर्थचर्यः <साधुधर्मचर्यः> साधुकुशलचर्यः

साधुकल्याणचर्य इति केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजित इति; ततो देव कुमारो माम् आमन्त्रयते: तेन हि सारथे प्रतिनिवर्तय रथम्; अन्तःपुरम् एव गच्छ; यद् अन्तःपुरमध्यगत एतम् अर्थं चिन्तयिष्यामि; तन् मया निवर्तितः <रथः>; कुमारो ऽन्तःपुरं प्रविष्टः

visit to a farming village

राजा संलक्षयति: मा हैव तेषां ब्राह्मणानां नैमित्तिकानां विपञ्चनकानां वचनं सत्यं भूतं भविष्यति; मा हैव कुमारः केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजिष्यति; यन्व् अहं कुमारं कार्षग्रामकं प्रेषयेयम्; अप्य् एव तत्र चित्तं विनोदयेद् इति विदित्वा शाक्यमुनिं कुमारम् इदम् अवोचत्: एहि त्वं कुमार कार्षकग्रामकं गच्छ; (अ 372ब्) कर्मान्तान्य् अवलोकय इति; ततो बोधिसत्वो जीर्णातुरमृतसन्दर्शनाद् उद्विग्नः प्रव्रज्यायाम् अभिनिविष्टबुद्धिः पितुः शाक्यस्य शुद्धोदनस्य वचनानुकारितया रथम् अभिरुह्य कार्षग्रामकं संप्रस्थितः कायेन नो तु चित्तेन; तस्यान्तर्मार्गे पञ्चभिर् निधिशतैर् मुखान्य् उपदर्शितानि; शब्दश् च निश्चारितः: कुमार वयं तव ज्ञातिसन्तका निधयो गृहाणास्मान् इति; बोधिसत्वः कथयति: तैस् तावन् मोहपरिग्रहं कृत्वा किं कृतम्; गच्छत मम न युष्माभिः प्रयोजनम् इति; गाथां च भाषते (sbv i 76) यैर् अपि कृता ऽमृतकथा ते ऽप्य् अस्माकं मृताः कथीभूताः / वयम् अपि मृताः परेषां नचिरेण कथीभविष्यामः //

तैः पुनर् अपि शब्दो निश्चारितः: यद्य् अस्माकं कुमारो न गृह्णाति वयं म्हासमुद्रं विशाम इति; बोधिसत्वः कथयति: प्रविशत यथासुखम् इति; ते महासमुद्रं प्रविष्टाः; बोधिसत्वः संप्रस्थितो यावत् पश्यति कार्षकान् उद्धूतशिरस्कान् स्फुटितपाणिपादान् रजसावचूर्णितगात्रान्; बलीवर्दांश् च प्रतोदविक्षतशरीरान् रुधिरावसिक्तपृष्ठकटिप्रदेशान् क्षुत्पिपासाश्रमोपरुध्यमानप्राणान्, प्रततनिश्वासोपरुध्यमानहृदयान्, युतगोत्पीडनप्रगडितव्रणपूयशोणितान्, मक्षिकाकृमिसङ्घातभक्ष्यमाणस्कन्धप्राणान्, हलयुगविलिखितचरणान्, लालाशिङ्घाणकप्रस्रुतमुखनासान्, दंशमशकचर्मप्राणकाकीर्णान्; दृष्ट्वा च पुनर् अनादिकालपुण्योपचयसंभृतया करुणया पर्याकुलीकृतमनाः कार्षकान् इदम् अवोचत्: भवन्तः कस्य यूयं? ते कथयन्ति: देवस्य; स कथयति: गच्छत, भवन्तो, यूयम् अद्याग्रेणादासा अप्रेष्याभुजिष्या येनकामगमा सुखस्पर्शं विहरत; बलीवर्दाश् च उक्ताः: गच्छत यूयम् अप्य् अद्याग्रेण अच्छिन्नाग्राणि तृणानि भक्षयत; अनवमर्दितानि स्वच्छानि च पानीयानि पिबत अनाविलानि; चतुर्दिशं च शीतला वायवो वान्त्व् इति /

the shadow of the rose-apple tree

ततो बोधिसत्वस् तेनैव संवेगेन पितुः शाक्यस्य शुद्धोदनस्य कर्मान्तान् अवलोक्य येन जम्बूछाया तेनोपसङ्क्रान्तः; उपसङ्क्रम्य जम्बूछायायां निषद्य विविक्तं <कामैर् विविक्तं> पापकैर् अकुशलधर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं अनाश्रवसदृशं प्रथमं ध्यानं समापन्नः; जनकायो ऽपि परिशिष्टवृक्षमूलेष्व् अवस्थितो बोखिसत्वं न (sbv i 77) परित्यज्य गच्छति; राजा शुद्धोदनः संलक्षयति: बोधिसत्वश् चिरयति; तथा हि भक्तकाइअसमयो ऽतिक्रान्तः, गच्छामि, पश्यामि इति; स रथम् अभिरुह्य कार्षकग्रामकं गतः; इतश् चामुतश् च बोधिसत्वं समन्वेषमाणो जम्बूसमीपम् अनुप्राप्तः; तेन खलु समयेन परिणते मध्याह्ने अन्येषां वृक्षाणां छाया प्राचीननिम्ना, प्राचीनप्रवणा, प्राचीनप्राग्भारा; बोधिसत्वानुभावात् तु जम्बूछाया बोधिसत्वस्य कायं न विजहाति; अद्राक्षीद् राजा शुद्धोदनः परिणते मध्याह्ने अन्येषां वृक्षाणां छाया प्राचीननिम्ना, प्राचीनप्रवणा, प्राचीनप्राग्भारा; बोधिसत्वस्य <अनुभावात्> तु जम्बूछाया बोधिसत्वस्य कयं न विजहाति; दृष्ट्वा च पुनर् अस्यैतद् अभवत्: महर्धिकः कुमारो महानुभावो यत्रेदानीं परिणते मध्याह्ने अन्येषां वृक्षाणां छाया प्राचीननिम्ना प्राचीनप्रवणा प्राचीनप्राग्भारा, (अ 373अ) जम्बूछाया तु बोधिसत्वस्य कायं न विजहाति; ततः प्रसन्नाधिकारं कृत्वा बोधिसत्वस्य पादयोर् निपत्य, गाथां भाषते इदं द्वितीयं तव भूरिवृद्धे पादौ नमस्यामि समन्तचक्षो / यथा च जाते पृथिवी प्रकंपिता छाया च जम्बोर् न जहाति कायम् //

ततः प्रसन्नाधिकारं कृत्वा बोधिसत्वं पर्यङ्काद् उत्थाप्य रथम् अभिरोप्य श्मशानमध्येन कपिलवस्तु संप्रस्थितः; बोधिसत्वेन श्मशानमध्येन गच्छता विनीलकानि, विपटुमकानि, व्याध्मातकानि शरीराणि दृष्टानि; तत्र सुतरां संविग्नो रथाभिरूढ एव पर्यङ्कं बद्ध्वावस्थितः; ततो ऽपि राज्ञा पर्यङ्काद् उत्थापितः; स संप्रस्थितः; कपिलवस्तुनगरप्रवेशे नैमित्तिकैर् व्याकृतः यदि कुमारः सप्तमे दिवसे न प्रव्रजति राजा भवति चक्रवर्ती इति; विदित्वा राजानं इदम् अवोचन् (sbv i 78) प्रादुर्भविष्यन्ति दिवाकरोदये रत्नानि सप्त नृपते न संशयह्/ तस्माद् धि रक्षां कुरु सप्तरात्रिं सुतस्य शोभां यदि द्रष्टुम् इच्छसि //

सप्तरत्नेश्वरो राजा भविष्यति सुतस् तव / प्रशासिष्यत्य् अदण्डेन सागरान्तां वसुन्धराम् //

अथवा त्यज्य वसुधां वनं यास्यति निर्भयः / सर्वज्ञताम् अनुप्राप्य जगद् उत्तारयिष्यति //

meeting with mṛgajā

कालक्षेमस्य शाक्यस्य मृगजा नाम दुहिता; तया वातायनस्थया बोधिसत्वं दृष्ट्वा गाथा भाषिता सुखिता बत सा माता सुखी चास्य पिता ह्य् असौ / निर्वृता बत सा नारी यस्या भर्ता भविष्यति //

निर्वाणशब्दं श्रुत्वा तु ध्यायी स पुरुषोत्तमः / निर्वाणे शान्ततां ज्ञात्वा तस्मिंश् चित्तम् अरोचयत् //

ततो बोधिसत्वेन सौभाषिणिको मुक्ताहारः क्षिप्तः; बोधिसत्वस्यानुभावेन वातायनेनानुप्रविश्य तस्या ग्रीवायां लग्नः; प्रविशन्न् असौ महाजनकायेन दृष्टः; तै राज्ञे शुद्धोदनाय विस्तरेण समाख्यातम्; राज्ञा शुद्धोदनेन मृगजा विंशतिस्त्रीसहस्रपरिवारा बोधिसत्वस्यान्तःपुरं प्रवेशिता; इति तत्र बोधिसत्वस्य गोपिकामृगजायशोधराप्रमुखानि षष्टिस्त्रीसहस्राण्य् अन्तःपुरम् अभूत्

precautions of śuddhodana

ततो राजा शुद्धोदनः भ्रातृभिः, द्रोणोदनेन, शुक्लोदनेन, अमृतोदनेन च, सार्धम् एकध्ये सन्निपत्य संजल्पं कर्तुम् आरब्धः: ब्राह्मणैर् नैमित्तिकैर् विपञ्चनकैश् च (sbv i 79) व्याकृतः शाक्यमुनिर् बोधिसत्वो यदि सप्तमे दिवसे न प्रव्रजति, राजा भवति चक्रवर्तीति; तद् अस्माभिर् बोधिसत्वः सप्त रात्रिन्दिवसान् यत्नतो रक्षणीयः; नगरं सुगुप्तं कारयामः; ततस् तैः कपिलवस्तुनगरं सप्तभिः प्राकारैः परिक्षिप्तं सप्तभिः परिखाभिश् च; आयसाश् च कवाटाः पुरद्वारे दत्ताः; घण्टाश् च सुस्वनाः कवाटेषु निबद्धाः; यासाम् उद्घाट्यमानेषु द्वारेषु समन्ताद् योजनम् शब्दः स्फुरति; बोधिसत्वश् च हर्म्यतले नृत्तगीतवादित्रै स्त्रीभिश् चाभिरूपमनोहराभिर् उपचर्यमाणो ऽवस्थापितः; अमात्याश् च तुरङ्गबलकायसमेता बहिः प्राकारस्य समन्ताद् गुल्मकेषु स्थापिताः; सञ्चारिसंशोधनं कारितम्; यत् पञ्चभिः पुरुषशतैः स्थाप्यते अन्तःपुरद्वारं तादृशं कारितम्; यस्योद्घाट्यमानस्य राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहं शब्देन स्फुरति; तच्छ्रवणाद् अन्तःपुरजनो नगरद्वारनियुक्तश् च अप्रमत्तो ऽवतिष्ठते बहिर्नगरनियुक्ता अमात्याः पौराजनपदाश् च; तन् महत्या विभूत्या बोधिसत्व उपरिप्रासादतलगतो निष्पुरुषेण तूर्येण वीणावेणुपणवसुघोषकादिना उपगीयमनस् तिष्ठति; रात्रौ बहिः शुद्धोदनश् चतुरङ्गेन बलकायेन पूर्वद्वारे ऽवहितो ऽवतिष्ठते; दक्षिणे द्रोणोदनः पश्चिमे शुक्लोदनः, उत्तरे अमृतोदनः; मध्ये नगरस्य महानामा शाक्यः प्राहारिकः; स पूर्वद्वारं गत्वा कथयति, को जागर्ति, को जागर्तीति; राजा कथयति: अहं जागर्मि; जागृहि देव, जाग्रतस् ते श्रेयान् इति; विदिवा

गाथां भाषते सुप्तो मृतसमो लोकः सुप्तो मारवशं गतः / जाग्रतीह सदा सन्तस् तस्माज् जागृत जागृत //

इति; दक्षिणद्वारं गत्वा कथयति: को जागर्ति, को जागर्तीति; द्रोणोदनः कथयति: अहं जागर्मि; जागृहि देवः जाग्रतस् ते श्रेयान् इति; विदित्वा गाथां भाषते (sbv i 79) सुप्तो मृतसमो लोकः सुप्तो मारवशं गतः / सुप्तो मृत्युवशं प्राप्तस् तस्माज् जागृत जागृत // इति; पश्चिमद्वारं गत्वा कथयति: को जागर्ति को जागर्तीति; शुक्लोदनः कथयति: अहं जागर्मि; जागृहि देव, जाग्रतस् ते श्रेयान् इति; विदित्वा गाथां भाषते सुप्तः खलु सदा मत्तः सुप्तो मद्याढकं पीत्वा / अटवीषु वनेषु सुप्तस् तस्माज् जागृत जागृत // इति उत्तरं द्वारं गत्वा कथयति: को जागर्ति को जागर्तीति; अमृतोदनः कथयति: अहं जागर्मि; जागृहि देव; जाग्रतस् ते श्रेयान् इति; विदित्वा गाथां भाषते शयितं गिरिषु शयितं दरीषु शयितं च सागरजलेष्व् अपि / वृक्षाग्रेष्व् अपि शयितं तस्माज् जागृत जागृत // इति; मध्ये चत्वरशृङ्गाटकस्य गत्वा कथयति: को जागर्ति को जागर्तीति; नियुक्ताः कथयन्ति: वयं जागृमः; जागृत जाग्रतां वः श्रेयान् इति; विदित्वा गाथां भाषते धर्मं चरत मा ऽधर्मं सत्यं वदत मानृतम् / महत् तमो प्रवेष्टव्यं तस्माज् जागृत जागृत //

इति; ततः प्रभातायां रजन्यां महानामा शाक्यो राज्ञे शुद्धोदनाय आरोचयति: देव प्रभाता रजनी; निर्गतं सप्तानां रात्रिंदिवसानाम् एकं रात्रिंदिवसम्; षड् रात्रिंदिवसान्य् अवशिष्टानि इति; राजा शुद्धोदनः कथयति: शोभनम्; षण्णां रात्रिंदिवसानाम् अत्ययात् कुमारश् चक्रवर्ती भविष्यति; वयं गगनतलविचारिणश् चतुरो द्वीपान् अनुसंयास्यामः; इत्य् एवं यावद् एकं रात्रिंदिवसम् अवशिष्टं; शक्रस्य देवानाम् इन्द्रस्याधस्ताज् ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते; स गाघां भाषते; (sbv i 81) असौ मुनिश् शाक्यनरेन्द्रगर्भः प्रपूर्णषड्पारमितो महात्मा / प्रयातुकामो वनम् आर्यकान्तं तपोवनं प्रीतिकरं मुनीनाम् // इति /

disgusting sight in harem

ततो बोधिसत्वस्यान्तःपुरसमेतस्य निष्पुरुषेण तूर्येण (अ 374अ) क्रीडतो रममाणस्य परिचारयत एतद् अभवत्: भविष्यन्ति मे अतोनिदानं परे वक्तारः शाक्यमुनिः कुमारो ऽपुमान्, येन यशोधरागोपिकामृगजाप्रभृतीनि षष्टिस्त्रीसहस्राण्य् अपास्य प्रव्रजित इति; यन्व् अहं यशोधरया सार्धं परिचारयेयम् इति; तेन यशोधरया सार्धं परिचारितम्; यशोधरा आपन्नसत्वा संवृत्ता; तस्या एतद् अभवत्: प्रभातायां रजन्यां बोधिसत्वस्यारोचयिष्यामि इति; अथ बोधिसत्वस् तस्यां वेलायां प्रतीत्यसमुत्पादयोगाद् गाथां भाषते नारीसहागारशय्या अपश्चिमा ममाद्येयम् / नाहं पुनर् अपि वत्स्ये अगारे सह युवत्या // इति: अथ ताः स्त्रियो नृत्तगीतवादित्रपरिश्रान्ता लालाप्रस्रुतवदना प्रकीर्णकेश्यो विक्षिप्तभुजवाससः कान्य् अपि कान्य् अप्य् अश्लीकानि प्रलपन्त्यो मिद्धम् अवक्रान्ताः; अद्राक्षीद् बोधिसत्वस् ता स्त्रियः प्रस्रुतवदनाः प्रकीर्णकेश्यः विक्षिप्तभुजवाससः कान्य् अपि कान्य् अप्य् अश्लीकानि प्रलपन्त्यः मिद्धम् अवक्रान्ताः; दृष्ट्वा च पुनर् अस्यान्तःपुरे श्मशानसंज्ञा समुत्पन्ना; स गाथां भाषते वाताहतं कमलषण्डम् इवापविद्धं (sbv i 82) विक्षिप्तबाहुचरणं धरणीतले ऽस्मिन् / केशाकुलं विवृतगुह्यकटिप्रदेशं दृष्ट्वापि शाक्यतनयोद्विजितो ऽस्मि भावात् //

एतान् श्मशानसदृशान् विकृतस्वभावान् पश्यामि चारुरहितान् युवतीजनौघान् / किं भो विचेतनमतिस्मृतिसंप्रयुक्तो यद् बालसत्वचरितो विषये रमेद् यः //

धिक् कामपङ्कशरशक्तिविषाग्नितुल्यान् स्वप्नोपमान् लवणपानविषोपमांश् च / एष त्यजामि भुजगेन्द्रनिभान् दुरन्तान् कामान् अनर्थकलिकिल्बिषहेतुभूतान् //इति /

dreams of mahāprajāpati, yaśodharā and siddhārtha

अत्रान्तरे महाप्रजापतिश् चतुरः स्वप्नान् पश्यति: राहुणा चन्द्रमसं ग्रस्तम्; पूर्वस्यां दिश्य् आदित्यम् उदितं, तत्रैवास्तंगतम्; महाजनकायम् आत्मानं प्रणामं कुर्वन्तम्; हसन्तं चात्मानम्; यशोधरा अष्टौ स्वप्नान् अद्राक्षीत्; आत्मीयं मातृकावंशं भग्नम्; श्रीपर्यङ्कं भग्नम्; वलयबाहू भग्ने; दन्तमाले विशीर्णे; केशवेणीं स्रस्ताम्; श्रियं गृहान् निर्गताम्; चन्द्रमसं राहुणा ग्रस्तम्: पूर्वस्यां दिश्य् आदित्यम् उदितं तत्रैवास्तंगतम्; बोधिसत्वो ऽपि पञ्च स्वप्नान् अद्राक्षीत्: महापृथिवीम् आत्मनो महाशयनम्; सुमेरुं पर्वतराजं विश्वोपधानम्; वामं बाहुं पूर्वमहासमुद्रे ऽन्तर्गतम्; दक्षिनं बाहुं पश्चिममहासमुद्रे ऽन्तर्गतम्; उभौ चरणौ दक्षिणमहासमुद्रे ऽन्तर्गतौ; स्थितिकां तृणजातं नाभेर् अभ्युद्गम्य यावन्नभ आसाद्य व्यवस्थिताम्; सर्वश्वेतांश् छकुनकान् कृष्णशिरसः पादयोर् निपत्य यावज्जानुमण्डलम् उत्थितान्; नानावर्णांश् छकुनकान् चतुर्दिशाम् (sbv i 83) आगम्य पुरस्ताद् एकवर्णान् स्थितान्; अमेध्यपर्वतस्योपरि आत्मानं चङ्क्रमणं <कुर्वन्तम्>; दृष्ट्वा च पुनः प्रीतमनाः संलक्षयति: यादृशा मया स्वप्ना दृष्टाः, न चिराद् एवानुत्तरं ज्ञानम् अधिगमिष्यामि इति; ततो यशोधरया बोधिसत्वस्य स्वप्ना निवेदिताः: देव अद्य मया अष्टौ स्वप्ना दृष्टाः; (अ 374ब्) मातृकावंशो भग्नः; <श्रिपर्यङ्को भग्नः>; वलयबाहू भग्ने; दन्तमाले विशीर्णे; वेणी स्रस्ता; श्री गृहान् निर्गता; चन्द्रो राहुणा ग्रस्तः; पूर्वस्यां दिश्य् आदित्य उदितस् तत्रैव अस्तंगतः इति; बोधिसत्वो यशोधरां प्रतिविनोदयन् स्वप्नान् आविष्करोति: यत् कथयसि मातृकावंशो मे भग्न इति; नन्व् अयं तिष्ठति; यत् कथयसि

श्रीपर्यङ्को भग्न इति; सो ऽपि न भग्नः; एष तिष्ठति; यत् कथयसि वलयबाहू भग्ने इति; स्वयम् एव प्रत्यवेक्षस्व किं भग्ने न वेति; यत् कथयसि दन्तमाले विशीर्णे इति, एतत् ते प्रत्यात्मवेद्यम्; प्रत्यवेक्षस्व किं विशीर्णे न वेति; यत् कथयसि वेणी स्रस्तेति; एतत् ते प्रत्यात्मवेद्यम्; प्रत्यवेक्षस्व किं स्रस्ता न वेति; यत् कथयसि श्रीर् मे गृहान् निर्गतेति; स्त्रियो भर्ता श्रीः, तद् अहं तिष्ठाम्य् एव; यत् कथयसि राहुणा चन्द्रो ग्रस्त इति; नन्व् एष चन्द्रमाः साक्षात् तिष्ठति; यत् कथयसि पूर्वस्यां दिश्य् आदित्य उदितस् तत्रैवास्तंगत इति; तद् अयम् अर्धरात्रो वर्तते; न तावद् उदेति; कुतो ऽस्तंगमिष्यति; एवं संज्ञप्ता यशोधरा तूष्णीम् अवस्थिता; बोधिसत्वः संलक्षयति: यादृशानि यशोधरया स्वप्नानि दृष्टानि नियतं मयाद्यैव गन्तव्यम्; तद् अस्या लेशांशदेशेन कथयाम्> इति; तेन तस्य लेशांशदेशेन कथितम्; यशोधरा कथयति: देव यत्र त्वं गमिष्यसि तत्र मां नेष्यसि इति; बोधिसत्वो निर्वाणं सन्धाय कथयत्य् एवं भवतु; यत्र यत्र गमिष्यामि तत्र तत्र त्वां नेष्यामि इति (sbv i 84)

सिद्धार्थऽस् रेनुन्चिअतिओन्

अथ शक्रब्रह्मादयो देवा बोधिसत्वस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय येन बोधिसत्वस् तेनोपसङ्क्रान्ताः; उद्दामकिशोरकसन्निभकं वनवानरगोचरचित्तसमम् / यदि चित्तं निवर्तसि कामगुणात् ततो द्रक्ष्यसि ज्योतिर् अनिन्द्यपदम् //

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ सुमते त्यक्त्वा निष्क्रम मेदिनीम् / सर्वज्ञताम् अनुप्राप्य जगद् उत्तारयिष्यसि //

बोधिसत्वेनाभिहितम्: ननु पश्यसि कौशिक मृगपतिर् इव वागुरावृतो ऽहं धनुरसिखड्गधरैर् नरैः समर्थैः / हयगजरथसङ्कुलैर् बलौघैः कपिलपुरं परिवारितं समन्तात् //

शुद्धोदनप्रमुख एष हि शाक्यसङ्घो हस्त्यश्वयानम् अभिरुह्य सुवर्मिताङ्गः / प्रासादतोरणविमानतलान्तरस्थो नानाविधैः प्रहरणैर् अमनापहस्तैः //

अन्तःपुरगृहद्वारम् <बहिः द्वारं> तथैव च / बद्धं च यन्त्रितं चैव समन्ताद् रक्षितं तथा //

आडिंबशङ्खपटहस्वरभेरिनादैः प्रासादतोरणविमानतलान्तरस्थैः / हस्त्यश्वयोधकलिलः सतताप्रमत्तो मायं व्रजेद् इति हि रक्षति मां जनौघः //

शक्रः कथयति पूर्वप्रतिज्ञां समनुस्मरस्व दीपङ्करव्याकरणं च सौम्य / दुःखार्दितं लोकम् इमं च भूयस् (sbv i 85) त्यक्त्वा गृहान् निष्क्रमणं कुरुष्व //

वयं तथा करिष्यामः सब्रह्माद्या दिवौकसः / यद् भवान् विघ्ननिर्मुक्तो वनम् (अ 375ब्) अद्यैव वास्यति // इति; बोधिसत्वः शोभनम् इत्युक्त्वा प्रीतमनाः संवृत्तः; ततः शक्रेण देवेन्द्रेण स्वापनं कृत्वा पाञ्चिकस्य महायक्षसेनापतेर् आज्ञा दत्ता; मार्ष सोपानम् उपानय; बोधिसत्वो हर्म्यतलाद् अवतरतीति; तेन सोपानम् उपनीतम्; बोधिसत्वो ऽवतीर्णः; ततः शक्रेण सह कृतसङ्केतो येन छन्दक उपस्थायकस् तेनोपसङ्क्रान्तो यावत् पश्यति छन्दकं गाढमिद्धावष्टब्धम्; बोधिसत्वेन यत्नम् आस्थाय प्रबोधितो गाथाभिर् गीतेन चोक्तः: उत्तिष्ठ हे छन्द ममानयस्व तूर्णं गृहात् कन्थकम् अश्वरत्नम् / यास्याम्य् अहं पूर्वजिनोपभुक्तं तपोवनं तुष्टिकरं मुनीनाम् //

छन्दकः सुप्तप्रतिबुद्धलोचनः कथयति: देव नोद्यानकालः समुपस्थितस् ते वैरं न ते केनचिद् अस्ति सौम्य / न चापि शत्रुस् तव कश्चिद् अस्ति किम् अर्धरात्रे हि तवाश्वकार्यम् //

बोधिसत्वः कथयति न कदाचित् त्वया छन्द मम वाक्यं विलोपितम् / मा मेऽद्य चरमे काले वाक्यम् एतद् विलोपय // इति;

छन्दः कथयति: कुमार रात्रिर् इयं भयभैरवा; नाहम् अश्वम् आनयामि इति; बोधिसत्वः संलक्षयति: उत्तराद् उत्तरे नियतं जनप्रबोधो भवति; गच्छामि स्वयम् एव; कन्थकम् अश्वराजं सज्जीकरोमि इति; ततः स्वयम् एव पुरद्वारम् उद्घाट्य कन्थकम् अश्वराजं ग्रहीतुम् आरब्धः; स क्रोधाग्निसंप्रदीप्त इव क्षिपति पादं, वक्रयति मुखं, स्थानात् स्थानं चालयति; नावतिष्ठते; ततो बोधिसत्वेन चक्रस्वस्तिकनन्द्यावर्तेनानेकपुण्यशतनिर्जातेन भूतानाम् आश्वासनकरेण करेण शिरसि परामृष्ट उक्तश् च: (sbv i 86) अपश्चिमं कन्थक भारम् उद्वहा विलंबितं प्रापय मां तपोवनम् / अवाप्य बोधिं न चिरेण तर्पये कृत्स्नं जगद् ध्यानविमोक्षवृष्टिभिः //

इति; धर्मता खलु तिर्यञ्चो ऽप्य् उपसान्त्व्यमाना विकृतिं न विकृतिं न भजन्ते; कन्थको ऽश्वराजो निर्विकारो ऽवस्थितः; ततो बोधिसत्वः संजातसौमनस्यं कन्थकम् अश्वराजं सज्जम् अवस्थितं <दृष्ट्वोत्थितः>; शक्रब्रह्मादिभिर् देवैश् चत्वारो देवपुत्रा बोधिसत्वं निष्कासनाय समनुशिष्य स्थापिताः, कूलः, उपकूलः, पर्णः शबरश् च; ते बोधिसत्वेनाभिहिताः: भवन्तः को मां नेष्यति? कथयन्ति: वयं नेष्यामः; किं युष्माकं बलम्? एकः कथयति: कुमार यावती पृथिव्या मृत्तिका ताम् अहं स्कन्धेनादाय गच्छामीति; द्वितीयः कथयति: यावच् चतुर्षु महासमुद्रेषु सरित्तडागोदपानेषु च सलिलं तत् सर्वम् अहं स्कन्धेनादाय गच्छामि इति; तृतीयः कथयति: यावन्तः पृथिव्यां पर्वतास् तान् अहं स्कन्धेनादाय गच्छामि इति; चतुर्थः कथयति: यावत् पृथिव्यां तृणकाष्ठपर्णशादं तत् सर्वम् अहं स्कन्धेनादाय गच्छामि इति; ततो बोधिसत्वेन पृथिव्यां पादो न्यस्तः; ते कम्पयितुम् अपि न शक्नुवन्ति; विस्मयजाताः कथयन्ति: कुमार नास्माभिर् विज्ञातम् ईदृशं बलं (अ 375ब्) बोधिसत्वानाम् इति; यदि विज्ञातं स्यान् न वयम् अवस्थिता स्याम इति; तं कथालापम् श्रुत्वा पूर्वबुद्धश् छन्दको बोधिसत्वसमीपम् उपसङ्क्रान्तः; ततो बोधिसत्वः कन्थकम् अश्वराजम् अधिरूढः; छन्दके ऽश्वपृष्ठे लग्ने कन्थको ऽश्वराज उपरि विहायसम् अभ्युद्गतः: यथापि तत् बोधिसत्वस्य बोधिसत्वानुभावेन देवतानां च देवतानुभावेन; अन्तःपुरनिवासिन्यो देवता बोधिसत्वविजोगाद् रोदितुम् आरब्धाः; तासां रुदन्तीनाम् अश्रुबिन्दवः काये पृथिव्यां च निपतितुम् आरब्धाः; छन्दकः कथयति: कुमार उदकबिन्दवो निपतन्ति;

किं देवो वर्षति इति; बोधिसत्वः कथयति: न देवो वर्षति; किन् त्व् अन्तःपुरनिवासिन्यो देवता मद्वियोगाद् रोदितुम् आरब्धाः; तासां (sbv i 87) रुदन्तीनाम् अश्रुबिन्दवः काये निपतन्तीति; ततश् छन्दको ऽश्रुपर्याकुलेक्षणो दीर्घम् उष्णं च निश्वस्य तूष्णीम् अवस्थितः; बोधिसत्वो दक्षिणेन सर्वकायेन नागावलोकितेन व्यवलोकयति; चिन्तयति च: इयं च मे पश्चिमा रात्रिर् <यदा> मातृग्रामेण सार्धं सहागारशय्या इति; भूयस् स लक्षयति: सचेद् अहं पूर्वं द्वारम् अपहायान्येन द्वारेण निर्गमिष्यामि, राज्ञो भविष्यत्य् अन्यथात्वम् चरमे काले नाहं कुमारेण व्यवलोकित <इति>; यावत् पश्यति राजानं शुद्धोदनम् गाढमिद्धावष्टब्धम्; स तं प्रदक्षिणीकृत्य कथयति: तात नागौरवात्, न शुश्रूषाभावाद् गच्छामि; नान्यत्र जरामरणाभिमर्दितं लोकं जरामरणदुःखभयात् परिमोचयेयम् इति; यावन् महानामा शाक्यो जागरकजनं प्रत्यवेक्षमाणस् तं प्रदेशम् आगतः; पश्यति बोधिसत्वं गमनाभिमुखम्; ततो बाष्पगद्गदकन्ठो ऽश्रुपर्याकुलेक्षणः कथयति: किम् इदं प्रारब्धम्? महानामन् गम्यते; कुमार न युक्तम् एतत्; महानामन् येन मया त्रिभिः कल्पासङ्ख्येयैर् अनेकैश् च दुष्करशतसहस्रैः सत्वानाम् अर्थाय बोधिः समुपार्जितः; मया किं शक्यं गृहे वस्तुम्; एष निश्चयः; गतो ऽस्मि तपोवनम् इति; ततो महानामा शाक्यो निष्करुणवचनसमुदाचारपराहतो विक्रोष्टुम् आरब्धः; हा कष्टं शाक्यानाम् अद्य सर्वेषां राज्ञः शुद्धोदनस्य च / आशा भविष्यत्य् अफला चिन्तिता या पुनः पुनः //

अद्य शुद्धोदनो राजा पुत्रशोकसमर्पितः / ऊर्ध्वबाहू रवं घोरं करिष्यति सुदुःखितः //

गोपिकामृगजायशोधरा स्फीतम् अन्तःपुरं तथा / सिद्धार्थस्य विगोयेन भविष्यन्ति सुदुःखिताः // (sbv i 88) इति विदित्वा ससंभ्रमो यशोधराम् उत्थापयन् कथयति: एष गच्छति सिद्धार्थस् तं वारय पतिं प्रियम् / आरोदिष्यसि दुःखार्ता पतिशोकसमर्पिता //

भर्ता प्रयाति तव दुर्लभदर्शनीयं पश्याद्य पश्चिमन् इदं पतिदर्शनं ते / कष्टं न कश्चिद् अपि मे वचनं ददात्य् आर्तो विरौमि निशि नात्र ममापराधः // इति;

तस्यैवं विप्रलपतो ऽप्य् अन्तःपुरे न कश्चित् प्रतिबुद्ध्यत इति .................................... अरण्यं वा निराक्रन्दं तथा देवैर् अधिष्ठितम् / इति; ततो महानामा दुःखदौर्मनस्यपरीतः संत्वरमाणो राज्ञः (अ 376अ) शुद्धोदनस्य समीपं गत्वा राजानं शुद्धोदनं प्रबोधयन् कथयति एष गच्छति सिद्धार्थस् तं बलाद् विनिवारय / मा रोदिष्यसि दुःखार्तः पुत्रशोकसमर्पितः // इति; दैवात् सो ऽपि न प्रतिबुद्ध्यते; ततः शक्रब्रह्मादयो देवा अनेकदेवताशतसहस्रपरिवृता येन बोधिसत्वस् तेनोपसङ्क्रान्ताः; उपसङ्क्रम्य बोधिसत्वं परिवार्य संप्रस्थिताः; दक्षिणेन पार्श्वेन रूपावचरा देवा शान्तेर्यापथवर्तिनः, वामे कामावचरा उच्छ्रितध्वजपताकैर् दिव्यैर् वाद्यविशेषैर्; अग्रतः शक्रब्रह्मादयः स्वेन स्वेनाचारविहारेण गगनतलस्थाने चानेकानि देवताशतसहस्राणि बोधिसत्वस्योपरिष्टाद् दिव्यान्य् उत्पलानि, पद्मानि, कुमुदानि, पुण्डरीकानि क्षिपन्ति; अगरुचूर्णानि, (sbv i 89) तगरुचूर्णानि, तमालपत्रचूर्णानि, दिव्यानि मान्दारकाणि पुष्पाणि क्षिपन्ति; दिव्यानि च विविधानि वादित्राणि प्रवादयन्ति; चैलविक्षेपांश् चाकार्षुः; आह चात्र प्रस्फोटनादतुमुलं हि दिवौकसः खं कुर्वन्ति हृष्टमनसो भ्रमयन्ति वस्त्रम् / स्तुन्वन्ति केचिद् अपरे ऽपि च बोधिसत्वम् आकाशम् अङ्गुलिशतैश् च समाक्षिपन्ति //

द्वाराणि केचित् प्रविघाटयन्ति मन्दारपुष्पाण्य् अपरे क्षिपन्ति / अश्वस्य केचिच् चरणौ गृहीत्वा निरीक्षमाणाः सुगतं व्रजन्ति //

वामेन गच्छन्तम् अनुव्रजन्ति केचित् पुनर् दक्षिणतो व्रजन्ति / मार्गं स्वयं दर्शयते कुबेरः शक्रस् तथा ब्रह्मसहीय एव //

पुरस्कृतो देवगणैर् महात्मा नक्षत्रसङ्घैर् इव पूर्णचन्द्रः / प्रयाति हृष्टो वनम् आर्यकान्तं तपोवनं प्रीतिकरं मुनीनाम् //

ततो बोधिसत्वः कपिलवस्तुनो नगरात् प्रतिनिष्क्रान्तः; शक्रब्रह्मादयो देवाः प्रीतमनसः प्रोत्साहयन्ति: मार्ष यस् ते ऽभूद् दीर्घरात्रम् आशासकः कदास्विद् अहं विघ्ननिर्मुक्तस् तपोवनं गच्छेयम् इति स ते ऽद्य परिपूर्णः; यदा त्वम् अनुत्तरां सम्यकसंबोधिम् अभिसंबुद्ध्येथास् तदास्मान् अपि समन्वाहरेथा इति; तथास्त्व् इति प्रतिज्ञाय बोधिसत्वो दक्षिणेन सर्वकायेन नागावलोकनेन व्यवलोक्य कथयति: अनवाप्य परं मार्गं सर्वबुद्धनिषेवितम् / न पुनः संप्रवेक्ष्यामि पुरं कपिलवस्त्व् अहम् // इति

अथ बोधिसत्वो यामद्वयेन द्वादशयोजनानि समतिक्रम्याश्वाद् अवतीर्याभरणान्य् अवमुच्य छन्दकम् आमन्त्रयते निवर्तय छन्दकाश्वम् आदायाभरणानि च / (sbv i 90) आह चात्र इमं हयं ह्य् आभरणानि चैव ज्ञातिभ्यो मे सारथे त्वं प्रयच्छ / अहं हि कामान् विपुलान् प्रहाय इहैव दीक्षाम् उपयामि सांप्रतम् //

अथ छन्दकः साश्रुदुर्दिनवदनो बोधिसत्वम् उवाच सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे वने गोकण्टकाचिते / एकाकी बन्धुरहितः कथम् आर्य करिष्यसि // इति;

बोधिसत्वः कथयति एको ह्य् अयं जायते जायमानस् तथा म्रियते म्रियमाणो ऽयम् एकः / एको दुःखान्य् अनुभवतीह जन्तुर् न विद्यते संसरतः सखा यः //

छन्दकः कथयति अदृष्टदुःखः सुकुमारपादो हस्त्यश्वयानोचितो (अ 376ब्) हा कुमार / दर्भोपलाकीर्णतलां खरां महीम् कथं समाक्रम्य वने भ्रमिष्यसि //

बोधिसत्वः कथयति न सौकुमार्यं न सुखोचितत्वं न नाथवत्तां न कुलीनभावम् / न शौर्यवीर्यं न जनप्रियत्वम् अवेक्षते मृत्युभयं कदाचित् //

आगमिष्यति कृत्वा वा जरामृत्युभयम् किल / अकृतार्थो निरारंभो निधनं यास्यतीति वा //

छन्दकः कथयति: देव वृद्धो राजा पुत्रशोकेन कालं करिष्यतीति; तथा (sbv i 91) बोधिसत्वो बोधिसंभारसंभृतत्वात् छन्दकवचनं चित्तेन न करोति; ततो बोधिसत्वेन नीलोत्पलसदृशं निष्कोशम् असिं कृत्वा चूडाम् अपनीय उपरि उपरि विहायसि क्षिप्ता; शक्रेण देवेन्द्रेण गृहीत्वा महता सत्कारेण देवांस् त्रयस्त्रिंशान् नीत्वा चूडामहः प्रज्ञप्तः; श्राद्धैर् अपि ब्राह्मणगृहपतिभिस् तस्मिन् प्रदेशे केशग्रहणं नाम चैत्यं प्रतिष्ठापितम् अद्यापि चैत्यवन्दका भिक्षवो वन्दन्ते; बोधिसत्वः कथयति: किं मन्यसे छन्दक? यस्येदृशो व्यवसायो न स पुनर् अपि गृही अगारम् अध्यावसेत? नो देव; छन्दकः संलक्षयति: क्षत्रियाभिमानी कुमारो, न शक्यम् अनेन प्रतिनिवर्तितुम् इति /

return of kanthaka and chandaka