सङ्घभेदवस्तु

सङ्घभेदवस्तु

पिण्डोद्दानम् संमतो देवपालश् च निर्यूहो जीर्णो भद्रकः / पर्षत् कौण्डिन्य ऋद्धिश् च कौशिको भुक्पुह ... / सावीचिश् च कतरो भवति पश्चिमः //

उद्दानम् महासंमतः सिंहहनुः सुप्रबुद्धस् तथैवच / (sbv i 2) तुषितास् च दोहदो जातिः छन्दो ऽसितो ऽप्य् अथ पात्री //

कृमिवर्माथ बद्धाली सहदेवस् तथैव च / छदनं वैशालकानिर्देशनं प्रसादनम् अथ //

यशोधरा हंसश् चाप्य् अथ कल्याणी गोपिका / निर्देशनं जम्बू च मृगजा सप्तमः कुलो भार्गवः / राजगृहं तपसश् च आराडो दुष्करं नन्दा / (sbv i 3) कालकः स्वस्तिकस् तथा मारस्य नाशनं कृत्वा / चतुष्पर्षच् च पश्चिमम् //

lineage of kings

अर्चिष्मन्तः पोतलके एकशतम् अरिन्दमः अयोध्यायां चतुष्पंचाशद् अजितंजयो वाराणस्यां त्रिषष्टिः दुष्प्रसहो किम्पिलायां चतुरशीतिः ब्रह्मदत्तः हस्तिनापुरे द्वात्रिंशद् हस्तिदत्तः तक्षशीलायां पंचसहस्राणि कालीशो उरसायां द्वात्रिंशन् नग्नजिद् अजितंजये द्वात्रिंशज् जयदत्तो कन्याकुब्जायां द्वादश जयसेन चंपायाम् अष्टादश नागदेव तालिप्ये पंचविंशतिः नरदेवः तामलिप्त्यां द्वादश सागरदेवः दन्तपुर्याम् अष्टादश सुमतिः राजगृहे पंचविंशतिः तमोनुद् वाराणस्याम् एकशतं महेन्द्रसेनः कुशावत्यां चतुरशीतिः समुद्रसेनः पोतलके सहस्रं तपंचरः कुसावत्यां चतुरशीतिः महीमुखो वाराणास्यां शतसहस्रं महीपतिर् अयोध्यायां शतसहस्रं महीधरो मिथिलायां चतुरशीतिः महादेवो (अ 350ब्) पुनर् अपि मिथिलायां चतुरशीतिः (sbv i 4) महादेवो निमिः ... पेयालम् ... दृढरथः सांकाश्ये सप्तसप्ततिः अम्बरीशो नागसंपालो वाराणस्याम् एकशतं कृकिः सुजातः पोतलके एकशतं कर्ण इक्ष्वाकुः पोतलके एकशतं विरूढक इक्ष्वाक्वादिर् गोपूरकः कपिलवस्तुनि पंचपंचाशत्सहस्राणि दशरथः ... पेयालम् ... सिंहहनुः सिंहहनोश् चत्वारः चतुर्भ्यः द्विकयुक्तिः (sbv i 5)

bhikṣus desire to know the origin of the śākyas

बुद्धो भगवान् कपिलवस्तुनि विहरति न्यग्रोधारामे / अथ संबहुलानां कापिलवास्तवानां शाक्यानां संस्थागारे संनिषण्णानां संनिपतितानाम् अयम् एवं रूपो ऽभूद् अन्तराकथासमुदाहारः / कुतो निर्जाता भवन्तः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च शाक्यानां पौराणकुलवंशश् च / सचेत् कश्चिद् अस्माकम् उपसंक्रम्यैवं पृच्छेत्: कुतो निर्जाता भवन्तः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च तेषां पौराणः कुलवंश इति / एवं पृष्टा वयं किं व्याकुर्यामः / न च पुनर् जानीमः कुतो निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च तेषां पौराणः कुलवंश इति / एते वयं येन भगवांस् तेनोपसंक्रामामः / उपसंक्रम्य भगवन्तम् एतम् एवार्थं परिपृच्छामः, यथा चास्माकं भगवान् व्याकरोति तथैनं धारयिष्यामः इति / अथ संबहुलाः कापिलवास्तवाः शाक्या येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ताः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः / एकान्ते निषण्णाः संबहुलाः कापिलवास्तवाः शाक्या भगवन्तम् इदम् अवोचन् / इहास्माकं भदन्त संबहुलानां कापिलवास्तवानां शाक्यानां संस्थागारे संनिषण्णानां संनिपतितानाम् अयम् एवंरूपो ऽभूद् अन्तराकथासमुधाहारः / कुतो निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च तेषां पौराणः कुलवंशः / सचेत् कश्चिद् अस्माकम् (sbv i 6) उपसंक्रम्यैवं पृच्छेत् कुतो निर्जाता भवन्तः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च तेषां पौराणः कुलवंश इति / एवं पृष्टा वयं किं व्याकुर्यामः / न च पुनर् जानीमः कुतो निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च तेषां पौराणः कुलवंश इति / एते वयं येन भगवांस् तेनोपसंक्रमामः /

उपसंक्रम्य भगवन्तम् एतम् एवार्थं परिपृच्छामः, यथा चास्माकं भगवान् व्याकरिष्यति तथैनं धारयिष्यामः इति / ते वयम् एतम् एवार्थं परिपृच्छामः: कुतो भगवन् निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च शाक्यानां पौराणः कुलवंश इति / अथ भगवत एतद् अभवत् / सचेद् अहं शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् आरभ्य धर्म्यां कथां कुर्यां स्थानम् एतद् विद्यते: यद् अन्यतीर्थिकपरिव्राजका एवं वदेयुः आत्मश्लाघी श्रमणो गौतमो यद् इच्छति तद् व्याकरोतीति / अथ को नु मम श्रावकः (अ 351अ) प्रतिबलः स्याद् यः शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् आरभ्य भिक्षूणां धर्म्यां कथां कुर्यात्; तेन खलु समयेनायुष्मान् महामौद्गल्यायनस् तस्याम् एव परिषदि संनिषण्णो ऽभूत् संनिपतितः

थे बुद्ध अस्क्स् मौद्गल्यायन तो नर्रते

तत्र भगवान् आयुष्मन्तं महामौद्गल्यायनम् आमन्त्रयते: प्रतिभातु ते मौद्गल्यायन शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् आरभ्य भिक्षूणां धर्म्यां कथां कर्तुम् / पृष्ठं मे आविलायते / तत् तावद् आयामयिष्यामीति / अधिवासयत्य् आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो भगवतस् तूष्णींभावेन / अथ भगवान् आयुष्मतो महामौद्गल्यायनस्य तूष्णींभावेनाधिवासनां विदित्वा गणपुटां संघाटीं शिरस्य् उपनिधाय दक्षिणपार्श्वेन शय्यां कल्पयति पादे पादम् आधायालोकसंज्ञी स्मृतः संप्रजानन्न् उत्थानसंज्ञाम् एव मनसिकुर्वाणः / अथायुष्मतो महामौद्गल्यायनस्यैतद् अभवत् / यन्व् अहं तद्रूपं समाधिं समापद्येयं (sbv i 7) यथा समाहिते चित्ते शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् अवलोकयेयं कुतो निर्जाताः शाक्याः किमग्रण्याः किमन्वयाः कश् च शाक्यानां पौराणः कुलवंश इति / अथायुष्मान् महामौद्गल्यायनस् तद्रूपं समाधिं समापन्नो यथा समाहिते चित्ते शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् अवलोकयति / अद्राक्षीद् आयुष्मान् महामौद्गल्यायनः शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् अवलोक्य यतो निर्जाताः शाक्याः यदग्रण्याः यदन्वयाः यश् च शाक्यानां पौराणः कुलवंशः / दृष्ट्वा च पुनस् तस्मात् समाधेर् व्युत्थाय पुरस्ताद् भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः / निषद्यायुष्मान् महामौद्गल्यानः कपिलवास्तवांश् छाक्यान् आमन्त्रयते

मौद्गल्यायन नर्रतेस्.

the beings in the region of the ābhāsvara devas

भवति गौतमा स समयो यद् अयं लोकः संवर्तते; संवर्तमाने लोके यद्भूयसा सत्वा आभास्वरे देवनिकाये उपपद्यन्ते; ते तत्र भवन्ति रूपिणो मनोमयाः अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थायिनः स्वयंप्रभा विहायसंगमाः प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहाराः दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति / तेन खलु समयेनेयं महापृथिवी एकोदका भवत्य् एकार्णवा / यः खलु <एकोदकाया> महापृथिव्या एकार्णवाया उपरि वायुना सरः संगच्छति संमूर्छति सन्तनोति तद्यथा पयसः पक्वस्य शीतीभूतस्य उपरि वायुना सरः संगच्छति संमूर्छति सन्तनोति / एवम् एकोदकाया महापृथिव्या एकार्णवाया उपरि वायुना सरः संगच्छति संमूर्च्छति सन्तनोति / स भवति पृथिवीरसो वर्णसंपन्नो गन्धसंपन्नो रससंपन्नः; एवंरूपो वर्णेन तद्यथा नवनीतम्; एवंरूपो रसेन तद्यथा क्षौद्रमध्व् अनेडकम् / भवति गौतमा स समयो यद् अयं लोको विवर्तते; विवर्तमाने लोके तत एके सत्वा आयुःक्षयात् कर्मक्षयात् पुण्यक्षयाद् आभास्वराद् (अ 351ब्) (sbv i 8) देवनिकायाच् च्युत्वा इत्थम् आगच्छन्ति मानुष्याणां सभागतायाम् / ते इह भवन्ति रूपिणो मनोमया अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थायिनः स्वयंप्रभा विहायसंगमाः प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहाराः दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति / तेन खलु समयेन न सूर्याचन्द्रमसोर् लोके प्रादुर्भावो भवति; न नक्षत्राणां; न क्षणलवमुहूर्तानां; न रात्रिन्दिवसानां; न मासार्धमासरितुसंवत्सराणां लोके प्रादुर्भावो भवति / न स्त्री प्रज्ञायते न पुरुषो नान्यत्र सत्वः सत्व इति संख्या गच्छति /

the tasting of the pṛthivīrasa

अथान्यतमो लोलुपजातीयः सत्वः पृथिवीरसम् अङ्गुल्यग्रेणास्वादयति / यथा यथास्वादयति तथा तथा रोचयते; यथा यथा रोचयते तथा तथा कवडीकाराहारोपक्रमेण परिभुङ्क्ते / अद्राक्षुर् अन्ये ऽपि सत्वा तं सत्वं पृथिवीरसम् अङ्गुल्यग्रेणास्वादयमानं यथा यथास्वादयति तथा तथा रोचयते; यथा यथा रोचयते तथा तथा कवडीकारोपक्रमेण परिभुक्तवान् इति / दृष्ट्वा च पुनस् ते सत्वाः पृथिवीरसम् अङ्गुल्यग्रेण आस्वादयितुम् आरब्धाः; यथा यथास्वादयन्ति तथा तथा रोचयन्ते; यथा यथा रोचयन्ते ततः कवडीकारोपक्रमेण परिभुक्तवन्तः; यतस् च ते सत्वाः पृथिवीरसं कवडीकाराहारोपक्रमेण परिभुक्तास् ततस् तेषां सत्वानां खरत्वं च गुरुत्वं च काये ऽवक्रान्तम् / तेषां यासौ शुभा वर्णनिभा सान्तर्हिता / अन्धकारं लोके प्रादुर्भूतम् / धर्मता खलु गौतमा अन्धकारस्य लोके प्रादुर्भावात् सूर्याचन्द्रमसोर् लोके प्रादुर्भावो भवति; नक्षत्राणां क्षणलवमुहूर्तानां रात्रिन्दिवसानां मासार्धमासरितुसंवत्सराणां लोके प्रादुर्भावो भवति (sbv i 9) / ते तद्भक्षास् तदाहारा दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति / तेषां यो ऽल्पतरम् आहारम् आहरति स वर्णवान् भवति; यः प्रभूततरम् आहारम् आहरति स दुर्वर्णो भवति; इत्य् आहारद्विमात्रतां प्रतीत्य वर्णद्विमात्रता प्रज्ञायते / वर्णद्विमात्रतायां सत्यां सत्वः सत्वम् अवमन्यते: हम्भोः सत्व वर्णवान् अहं; दुवर्णस् त्वम् इति; तेषां वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानाम् अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः पृथिवीरसो ऽन्तर्हितः / अन्तर्हिते पृथिवीरसे ते सत्वाः संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते / एवं चाहुर् अहो रस अहो रस इति / तद्यथैतर्हि मनुष्याः किंचिद् एव स्वादु सुभोजनं भुक्त्वा तद् एव पुराणम् अक्षरपदव्यञ्जनम् अनुस्मरन्त एवम् आहुर् अहो रस अहो रस इति / एवं ते सत्वा अन्तर्हिते गौतमा पृथिवीरसे संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते / एवं चाहुर् अहो रस अहो रस इति / अर्थं चास्य न जानन्ति: अयम् अस्य भाषितस्यार्थो ऽयम् अस्य भाषितस्यार्थ इति

the appearance of the pṛthivīparpaṭake, etc.

अन्तर्हिते पृथिवीरसे तेषां सत्वानां पृथिवीपर्पटकः प्रादुर्भूतो वर्णसंपन्नो गन्धसंपन्नो रससंपन्नः; एवंरूपो वर्णेन तद्यथा कर्णिकारपुष्पम्; (अ 352अ) एवंरूपो रसेन तद्यथा क्षौद्रमध्व् अनेडकम् / ते तद्भक्षास् तदाहाराः दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति / तेषां यो ऽल्पतरम् आहारम् आहरति स वर्णवान् भवति; यः प्रभूततरम् आहारम् आहरति स दुर्वर्णः; इत्य् आहारद्विमात्रतां प्रतीत्य वर्णद्विमात्रता प्रज्ञायते / वर्णद्विमात्रतायां सत्यां सत्वः सत्वम् अवमन्यते: हम्भोः सत्व वर्णवान् अहम् अस्मि; दुर्वर्णस् त्वम् इति; तेषां वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानाम् अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः पृथिवीपर्पटको ऽन्तर्हितः / अन्तर्हिते पृथिवीपर्पटके ते सत्वाः संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते / एवं चाहुर् अहो बत अहो बतेति / तद्यथैतर्हि मनुष्याः केनचिद् एव दुःखदौर्मनस्येन (sbv i 10) स्पृष्टाः तान्य् एव पुराणान्य् अक्षरपदव्यञ्जनान्य् अनुव्यवहरन्त एवम् आहुर् अहो बत अहो बतेति / एवम् एव ते सत्वा अन्तर्हिते पृथिवीपर्पटके संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते / एवं चाहुर् अहो बत अहो बतेति / अर्थं चास्य न जानन्त्य्: अयम् अस्य भाषितस्यार्थो ऽयम् अस्य भाषितस्यार्थ इति अन्तर्हिते पृथिवीपर्पटके तेषां सत्वानां वनलता प्रादुर्भूता वर्णसंपन्ना गन्धसंपन्ना रससंपन्ना; एवंरूपा वर्णेन तद्यथा कदम्बकापुष्पम्; एवंरूपा रसेन तद्यथा क्षौद्रमध्व् अनेडकम् / ते तद्भक्षास् तदाहारा दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति /

तेषां यो ऽल्पतरम् आहारम् आहरति स वर्णवान् भवति; यः प्रभूतम् आहारम् आहरति स दुर्वर्णो भवतीत्य् आहारद्विमात्रतां प्रतीत्य वर्णद्विमात्रता प्रज्ञायते / वर्णद्विमात्रतायां सत्यां सत्वः सत्वम् अवमन्यते: हम्भोः सत्व वर्णवान् अहं; दुर्वर्णस् त्वम् इति; तेषां वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानाम् अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः वनलता अन्तर्हिता / अन्तर्हितायां वनलतायां ते सत्वाः संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते / एवं चाहुर् अपैहि पुरस्ताद् अपैहि पुरस्ताद् इति / एवम् एव ते सत्वा अन्तर्हितायां वनलतायां संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते / एवं आहुर् अपैहि पुरस्ताद् अपैहि पुरस्ताद् इति / अर्थं चास्य न जानन्त्य्: अयम् अस्य भाषितस्यार्थो ऽयम् अस्य भाषितस्यार्थ इति / अन्तर्हितायां गौतमा वनलतायां तेषां सत्वानाम् अकृष्टोप्तं तण्डुलफलशालिः प्रादुर्भूत अकण अतुषः शुद्धः शुचिः चतुरङ्गुलः पर्यवनद्धः / स सायं लूनः काल्यं पक्वश् च भवति (sbv i 11) प्रतिविरूढश् च / काल्यां लूनः सायं पक्वश् च भवति प्रतिविरूढश् च इति लूनो लूनः प्रतिविरोहत्य् अलूनश् च प्रज्ञायते / ते तद्भक्षास् तदाहाराः दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठन्ति / ततश् च ते सत्वा अकृष्टोप्तं तण्डुलफलशालिं कवडीकाराहारोपक्रमेण परिभुक्तवन्तः / (अ 352ब्) ततस् तेषाम् इन्द्रियनानात्वं प्रादुर्भूतम् / एकेषां स्त्रीन्द्रियम् एकेषां पुरुषेन्द्रियम् / तत्र येषां स्त्रीन्द्रियं येषां च पुरुषेन्द्रियं ते ऽन्योन्यं चक्षुषा चक्षुर् उपनिध्याय पश्यन्ति /

ये यथा चक्षुषा चक्षुर् उपनिध्याय पश्यन्ति तथा तथा संरक्ताः; यथा यथा संरक्तास् तथा तथावदीर्णाः; यथा यथावदीर्णास् तथा तथा विप्रतिपन्नाः / अद्राक्षुर् अन्ये ऽपि सत्वाः सत्वं सत्वे विप्रतिपन्नं; दृष्ट्वा च पुनः पांशुम् अपि क्षिपन्ति, लोष्टम् अपि शर्करा अपि कपालान्य् अपि; एवं चाहुः: धिग् ग्राम्यसत्व अकार्यकारक धिग् ग्राम्यसत्व अकार्यकारक कथम् इदानीं त्वं भोः सत्व सत्वं दूषयसीति / तद्यथैतर्हि मनुष्या वधुकायाम् उद्वाह्यमानायां चूर्णम् अपि क्षिपन्ति गन्धम् अपि माल्यम् अपि वस्त्रजालान्य् अपि क्षिपन्ति / एवं चाहुः सुखिनी भव वधूके सुखिनी भव वधूके इति / एवम् एव ते सत्वाः सत्वं सत्वे विप्रतिपन्नं दृष्ट्वा पांशुम् अपि क्षिपन्ति, लोष्टम् अपि शर्करा अपि कपालान्य् अपि; एवं चाहुः: धिग् ग्राम्यसत्व <धिग् ग्राम्यसत्व अकार्यकारक> कथम् इदानीं त्वं भोः सत्व सत्वं दूषयसीति / इति हि गौतमा यत् पूर्वम् अधर्मसंमतं तद् एतर्हि धर्मसंमतं; यत् पूर्वम् अविनयसंमतं तद् एतर्हि विनयसंमतं; यत् पूर्वं गर्ह्यसंमतं तद् एतर्हि प्रशस्यसंमतम् / ते तम् एकाहम् अपि प्रवासयन्ति द्विस् त्रिः सप्ताहम् अपि प्रवासयन्ति / यतश् च ते सत्वास् तस्मिन् पापके असद्धर्मे ऽत्यर्थं पातकव्रतम् आपन्नास् ततस् ते उद्युक्ता अगाराणि मापयितुम् इह वयम् अकार्यं करिष्याम इह वयम् अकार्यं करिष्याम इति; अगारम् अगारम् इति संज्ञा उदपादि / अयं गौतमा पुराणो ऽग्रणीर् अगारे (sbv i 12) कर्मान्तानां लोके प्रादुर्भावः / यतश् च ते धर्मेण नाधर्मेण तत्रायं धर्मः श्रेष्ठो जिनेन्द्राणां; ते सायं च सायमाशार्थिनः शालिकारणात् समवसरन्ति प्रातश् च प्रातराशार्थिनः /

अथान्यतरेणालसजातीयेन सत्वेन सायंप्रातिकः शालिर् आनीतः / अथान्यतरः सत्वस् तं सत्वम् इदम् अवोचत्: एहि त्वं भोः सत्व शालिकारणात् समवसराम इति / अथ स सत्वस् तम् इदम् अवोचत्: प्रतिजानीहि त्वं भोः सत्व स्वं शालिम्; आनीतो मया सायंप्रातिकः शालिर् इति / अथ तस्य सत्वस्यैतद् अभवत्: एतद् बत साध्व् एतद् बत सुष्ठु यन्व् अहं द्वैयह्निकं त्रैयह्निकं यावत् सप्ताहिकं शालिम् आनयेयम् इति / स द्वैयह्निकं यावत् साप्ताहिकं शालिम् आनीतवान् / अथान्यतरः सत्वस् तं सत्वम् इदम् अवोचत्: एहि त्वं भोः सत्व शालिकारणात् समवसराम इति / अथ स सत्वस् तम् इदम् अवोचत्: प्रतिजानीहि त्वं भोः सत्व स्वं शालिम्; आनीतो मया स द्वैयह्निकं त्रैयह्निकं यावत् साप्ताह्निकं शालिर् इति / अथ तस्य सत्वस्यैतद् अभवत्: एतद् बत साध्व् एतद् बत (अ 353अ) सुष्ठु यन्व् अर्धमासिकं मासिकं शालिम् आनयेयम् इति / सो ऽर्धमासिकं मासिकं शालिम् आनीतवान् / यतश् च ते सत्वा अकृष्टोप्तं तण्डुलफलशालिं संनिधीकारपरिभोगेन परिभुक्तास् ततस् तस्य शालेः कणश् च तुषश् च तण्डुलं पर्यवनह्यति; लूनो लूनो न प्रतिविरोहत्य् अबलश् च प्रज्ञायते / षण्डवनषण्डेषु व्यवस्थितः शालिः / अथ ते सत्वाः संगम्य समागम्य शोचन्ति क्लाम्यन्ति परिदेवन्ते वयं स्म भवन्तः पूर्वं (sbv i 13) रूपिणो भवामो मनोमया अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थायिनः स्वयंप्रभा विहायसंगमाः प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहाराः दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठामः / तेषाम् अस्माकं पृथिवीरसः प्रादुर्भूतो वर्णसंपन्नो गन्धसंपन्नो रससंपन्नः /

ते वयं पृथिवीरसं कवडीकाराहारोपक्रमेण परिभुक्ता यतश् च पृथिवीरसं कवडीकाराहारोपक्रमेण परिभुक्ता ततो अस्माकम् खरत्वं गुरुत्वं च काये ऽवक्रान्तं; यासौ शुभा वर्णनिभा सान्तर्हिता; अन्धकारं लोके प्रादुर्भूतम् / ते वयं तद्भक्षास् तदाहारा दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठामः / तेषाम् अस्माकं यो ऽल्पम् आहारम् आहृतवान् स वर्णवान् भवति; यः प्रभूतम् आहारम् आहृतवान् स दुर्वर्ण इत्य् आहारद्विमात्रतां प्रतीत्य वर्णद्विमात्रता प्रज्ञायते / वर्णद्विमात्रतायां सत्यां सत्वः सत्वम् अवमन्यते: हम्भोः सत्व वर्णवान् अहं; दुर्वर्णस् त्वम् इति; तेषाम् अस्माकं वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानाम् अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः पृथिवीरसो ऽन्तर्हितः / अन्तर्हिते पृथिवीरसे पृथिवीपर्पटकः प्रादुर्भूतो वर्णसंपन्नो गन्धसंपन्नो रससंपन्नः; तेषाम् अस्माकं वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानां अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः पृथिवीपर्पटको ऽन्तर्हितः / अन्तर्हिते पृथिवीपर्पटके वनलता प्रादुर्भूता वर्णसंपन्ना गन्धसंपन्ना रससंपन्ना / तेषाम् अस्माकं वर्णाभिमानिकानां सतां तेषाम् एव पापकानां अकुशलानां धर्माणां समादानहेतोः वनलता अन्तर्हिता / अन्तर्हितायां वनलतायाम् अकृष्टोप्तं तण्डुलफलशालिः प्रादुर्भूतः अकण अतुष्टः शुद्धः शुचिः चतुरङ्गुलः पर्यवनद्धः / स सायं लूनः काल्यं पक्वश् च भवति प्रतिविरूधश् च इति लूनः लूनः प्रतिविरोहति अलूनश् च प्रज्ञायते स्म / ते वयं तद्भक्षास् तदाहारा दीर्घायुषो दीर्घम् अध्वानं तिष्ठामः / यतः वयम् अकृष्टोप्तं तण्डुलफलशालिं संनिधिकारपरिभोगेन परिभुक्तवन्तः /

ततो ऽस्य शालेः कुणश् च तुषश् च तन्डुलं (sbv i 14) पर्यवनह्यति / लूनो लूनो न प्रतिविरोहत्य् अबलश् च प्रज्ञायते / षण्डवनषण्डेषु व्यवस्थितः शालिः

the establishing of lines of demarcation, boundaries, etc.,

the origin of property, and the first king

यन्नु वयं संगम्य समागम्य क्षेत्राणि मापयेम सीमां बध्नीयाम मर्यादां स्थापयेम इदं तव इदं ममेति; ते संगम्य समागम्य क्षेत्राणि मापितवन्तः; सीमां च बद्धवन्तः; मर्यादां स्थापितवन्तः / अयं गौतमा पुराणो ऽग्रणीः मर्यादाकर्मान्तानां लोके प्रादुर्भावो भवति / तच् च धर्मेण नाधर्मेण / तत्रायं धर्मो धर्मः श्रेष्ठो जिनेन्द्राणाम् / अथान्यतमः सत्वः तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आदत्ते / अद्राक्षीद् अन्यतरः सत्वः तं सत्वं तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आददानं; दृष्ट्वा च पुनस् तं सत्वम् इदम् अवोचत्: कस्मात् त्वं भोः सत्व तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् आदत्से? गच्छ भोस् त्वं सत्व मा भूय एवं कार्षिः; द्विर् अपि त्रिर् स सत्वः तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आदत्ते / अद्राक्षीत् स सत्वः तं सत्वं द्विर् अपि त्रिर् अपि तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आददानं; दृष्ट्वा च पुनस् तं सत्वम् इदम् अवोचत्: कस्मात् त्वं भोः सत्व तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्तम् आदत्से? स तम् आकर्षति पराकर्षति यावत् पर्षन्मध्ये ऽप्य् अवतारयति अयं भवन्तः सत्वः तिष्ठति स्वे शालौ परकीयं शालिम् अदत्त इति / अथ ते सत्वास् तं सत्वम् इदम् अवोचन्: कस्मात् त्वं भोः सत्व तिष्ठति स्वे शालौ यावत् त्रिर् अपि परकीयं शालिम् अदत्तम् आदत्से? गच्छ त्वं भोः सत्व मा भूय एवं कार्षिः; अथ स सत्वस् तान् सत्वान् इदम् अवोचत्: अनेनास्मि भवन्तः सत्वेन शालिकारणाद् आकृष्टः पराकृष्टो यावत् पर्षन्मध्ये अपि अवध्यायितः /

अथ ते सत्वास् सत्वम् इदम् अवोचन्: कस्मात् त्वं भोः सत्व सत्वं शालिकारणाद् आकर्षसि पराकर्षसि यावत् पर्षन्मध्ये ऽप्य् अवतरयसि; (sbv i 15) गच्छ त्वं भोः सत्व मा भूय एवं कार्षीर् इति / अथ तेषां सत्वानाम् एतद् अभवद्: दृष्यन्ते खलु शालिकारणाद् आकर्षणम् अपि पराकर्षणम् अपि यावत्पर्षन्मध्ये ऽप्य् अवतारणम् / यन्नु वयं संगम्य समागम्य यो ऽस्माकं सत्वो ऽभिरूपतरश् च दर्शनीयतरश् च प्रासादिकतरश् च महेशाख्यतरश् च तं वयं क्षेत्राणाम् अधिपतिं स्थापयेम यो ऽस्माकं निगृहीतव्यांश् च निग्रहीष्यति (अ 354अ) प्रगृहीतव्यांश् च प्रग्रहीष्यति / यच् चास्माकं क्षेत्रेभ्यः संपत्स्यते ततो ऽस्मै धर्म्यां क्षितिम् अनुप्रदास्याम इति ते संगम्य समागम्य यस् तेषां सत्वो ऽभिरूपतरश् च दर्शनीयतरश् च प्रासादिकतरश् च महेशाख्यतरश् च तं क्षेत्राणाम् अधिपतिं स्थापयन्ति / एवं चाहुः: एहि त्वं भोः सत्व अस्मान् निगृहीतव्यांश् च निगृहाण; प्रगृहीतव्यांश् च प्रगृहाण; यच् चास्माकं क्षेत्रेभ्यः संपत्स्यते ततस् ते वयं धर्म्यां क्षितिम् अनुप्रदास्याम इति / स तेषां निगृहीतव्यांश् च निगृह्णाति प्रगृहीतव्यांश् च प्रगृह्णाति / यच् च तेषां क्षेत्रेभ्यः संपद्यते ततो ऽस्मै धर्म्यां क्षितिम् अनुप्रयच्छन्ति; महाजनेन संमतो महासंमत इति महासंमतो महासंमत इति संज्ञोदपादि / क्षेत्राणाम् अधिपतिः क्षताच् च त्रायत इति क्षत्रियः क्षत्रिय इति संज्ञोदपादि / धर्मेण प्रजा रञ्जयति शीलवृत्तसमुदाचारेण प्रज्ञावृत्तसमुदाचारेणेति राजा राजेति संज्ञोदपादि / महासंमतस्य गौतमा राज्ञो मनुष्याणां सत्वा सत्वा इति संज्ञाभूत् /

महासंमतस्य गौतमा राज्ञो <रोचः पुत्रः; रोचस्य राज्ञो मानुष्याणाम् एहिका एहिका इति संज्ञोदपादि; रोचस्य गौतमा कल्याणः पुत्रः; कल्याणस्य राज्ञो मानुष्याणां तिलकास् तिलका इति संज्ञोदपादि; कल्याणस्य गौतमा वरकल्याणः पुत्रः वरकल्याणस्य गौतमा राज्ञो मानुष्याणाम्> अभ्रकण्ठा अभ्रकण्ठा इति संज्ञोदपादि / वरकल्याणस्य उपोषधः पुत्रः / उपोषधस्य गौतमा राज्ञो मनुष्याणां स्तालजङ्घा स्तालजङ्घा इति संज्ञाभूत् / उपोषधस्य (sbv i 16) राज्ञो मूर्ध्नि पिटको जातः मृदुः सुमृदुः; तद्यथा तूलपिचुर् वा कर्पासपिचुर् वा; न कदाचिद् आबाधां जनयति / परिपाकान्वयात् स्फुटितः; कुमारो जातः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको द्वाद्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतः; मूर्ध्ना जातो इति मूर्ध्नातो मूर्ध्नात इति संज्ञोदपादि / जातमात्रः कुमारो ऽन्तःपुरं प्रवेशितः / उपोषधस्य राज्ञः षष्टिस्त्रीसहस्राणि / सर्वासां स्तनाः प्रस्रुताः / एकैका कथयति मान् धापय मान् धापयेति; मान्धाता मान्धातेति संज्ञोदपादि / यस्मिन् समये मान्धाता राजा राज्यं कारयति तस्मिन् समये मनुष्याः चिन्तका अभूवन् तुलका उपपरीक्षकाः / ते चिन्तयित्वा तुलयित्वा उपपरीक्ष्य पृथक्छिल्पस्थानकर्मस्थानानि मापयन्तीति तेषां मनुजा मनुजा इति संज्ञोदपादि / इतीमे गौतमा षड्राजानो ऽमृतायुषश् चाभूवन्न् अपरिमितायुषश् च

अन्तरोद्दानम् सत्वा एहिकास् तिलका अभ्रकण्ठास् तथैव च / स्तालजङ्घाश् च मनुजा षडेते उदिताः पदा /

lineage of kings

मान्धातुर् गौतमा राज्ञो दक्षिणे ऊरौ पिटको जातो मृदुः सुमृदुः; तद्यथा तूलपिचुर् वा कर्पासपिचुर् वा; स न कांचिद् आबाधां जनयति / परिपाकान्वयात् स्फुटितः; कुमारो जातः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको द्वाद्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतः; (अ 354ब्) दक्षिणाद् ऊरोर् जातश् चारुश् चारुर् इति संज्ञा उदपादि / महर्धिकः स कुमारो महानुभावः / अथेदानीं चतुर्षु द्वीपेषु राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारितवान् / चारोर् गौतमा वामे ऊरौ पिटको जातः मृदुः सुमृदुस् तद्यथा तूलपिचुर् वा कर्पासपिचुर् वा; न कांचिद् आबाधां जनयति, परिपाकान्वयात् (sbv i 17) स्फुटितः; कुमारो जातः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको द्वाद्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतः; वामाद् ऊरोर् जातः उपचारुर् उपचारुर् इति संज्ञा उदपादि / महर्धिकः स कुमारो महानुभावो ऽपीदानीं त्रिषु द्वीपेषु राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारितवान् / उपचारोर् गौतमा राज्ञो दक्षिणे चरणे पिटको जातो मृदुः सुमृदुस् तद्यथा तूलपिचुर् वा कर्पासपिचुर् वा; न कांचिद् आबाधां जनयति, परिपाकान्वयात् स्फुटितः; कुमारो जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको द्वाद्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतः; दक्षिणाच् चरणाज् जातः चारुमांश् चारुमान् इति संज्ञा उदपादि / महर्धिकः स कुमारो महानुभाव इत्य् अपीदानीं द्वयोर् द्वीपयो राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारितवान् /

चारुमतो गौतमा राज्ञो वामे चरणे पिटको जातः मृदुः सुमृदुस् तद्यथा तूलपिचुर् वा कर्पासपिचुर् वा; न कांचिद् आबाधां जनयति, परिपाकान्वयात् स्फुटितः; कुमारो जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको द्वाद्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतः; वामाच् चरणाज् जात उपचारुमान् उपचारुमान् इति संज्ञा उदपादि / महर्धिकः स कुमारो महानुभावः अपीदानीं एकस्मिन् द्वीपे राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारितवान् / इति हि गौतमा महासंमतस्य राज्ञो रोचः पुत्रः रोचस्य कल्याणः कल्याणस्य वरकल्याणः वरकल्याणस्य उपोषधः उपोषधस्य मान्धाता मान्धातुश् चारुः चारोर् उपचारुः उपचारोश् चारुमान् चारुमत उपचारुमान् रुचिः सुरुचिः मुचिर् मुचिलिन्द अङ्ग अङ्गीरथो भृङ्गो भगीरथः सगरः सागरो महासागरः शकुनिर् महाशकुनिः कुश उपकुशो महाकुशः सुदर्शनो महासुदर्शनः प्रणयो महाप्रणयः प्रणादो महाप्रणादः प्रभङ्करः प्रतापवान् मेरुर् मेरुमान् मेरुमन्तः अर्चिर् अर्चिष्मान् अर्चिष्मन्तः; अर्चिष्मन्तस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया (sbv i 18) पोतलके नगरे एकशतराजशतम् अभूत्; तेषाम् अपश्चिमकः अरिन्दमो नाम राजाभूद्; अरीन् दमयतीत्य् अरिन्दमः अरिन्दम इति संज्ञा उदपादि; अरिन्दमस्य गौतमा राज्ञाः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया अयोध्यायां चतुःपंचाशद् राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमकः अजितञ्जयो नाम राजाभूद्; अजितं जयतीत्य् अजितंजयः अजितंजय (अ 355अ) इति संज्ञा उदपादि / अजितंजयस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया वाराणस्यां त्रिषष्टी राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको दुष्प्रसहो नाम राजाभूत् /

दुष्प्रसहस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया किंपिल्ये नगरे चतुरशीतिराजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको ब्रह्मदत्तो नाम राजाभूत् / ब्रह्मदत्तस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया हस्तिनापुरे द्वात्रिंशद् राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको हस्तिदत्तो नाम राजाभूत् / हस्तिदत्तस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया तक्षशिलायां पंच राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको कालीशो नाम राजाभूत् / कालीशस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया उरसायां नगर्यां द्वात्रिंशद् राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको नग्नजिन् नाम राजाभूत् / नग्नजिनो गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया अजितंजये नगरे द्वात्रिंशद् राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको जयदत्तो नाम राजाभूत् / जयदत्तस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया कन्यकुब्जायां नगर्यां द्वादशराजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको जयसेनो नाम राजाभूत् / जयसेनस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया चंपायां नगर्यां अष्टादश राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको नागदेवो नाम राजाभूत् / नागदेवस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया तालिप्ये नगरे पंचविंशती (sbv i 19) राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको नरदेवो नाम राजाभूत् / नरदेवस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया तामलिप्त्यां नगर्यां द्वादश राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमकः सागरदेवो नाम राजाभूत् /

सागरदेवस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया दन्तपुर्यां नगर्यां अष्टादश राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमकः सुमतिर् नाम राजाभूत् / सुमतेर् गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया राजगृहे नगरे पंचविंसती राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमकस् तमोनुदो नाम राजाभूत् / तमोनुदस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि वाराणस्यां नगर्यां एकशतराजशतम् अभूत्; तेषाम् अपश्चिमको महेन्द्रसेनो नाम राजाभूत् / महेन्द्रसेनस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया कुशावत्यां नगर्यां चतुरशीतिराजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमकः समुद्रसेनो नाम राजाभूत् / समुद्रसेनस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि पोतलके नगरे राजसहस्रम् अभूत्; तेषाम् अपश्चिमकस् तपंचरो नाम राजाभूत् / (अ 355ब्) तपंचरस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि कुशावत्यां नगर्यां चतुरशीतिराजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको महीमुखो नाम राजाभूत् / महीमुखस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि वाराणस्यां नगर्यां राजशतसहस्रम् अभूत्; तेषाम् अपश्चिमको महीपतिर् नाम राजाभूत् / महीपतेर् गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि अयोध्यायां नगर्यां शतसहस्रम् अभूत्; तेषाम् अपश्चिमको महीधरो नाम राजाभूत् / महीधरस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया मिथिलायां नगर्यां चतुरशीतिराजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमको महादेवो नाम राजाभूत् /

महादेवस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि मिथिलायां नगर्यां (sbv i 20) चतुरशीतिमहादेवसहस्राणि राजर्षय ब्रह्मचर्यम् अचार्षुः; तेषाम् अपश्चिमको निमिर् नाम राजाभूत् / निमेर् निमग्नो दृढनेमिः खनुर् उपखनुः खनुमान् खनुमन्तः सुदृशः समदृशः श्रुतसेनो धर्मसेनो विदितो महाविदितो विदितसेन अशोको विगतशोको दृढसेनो जरासन्ध धुन्धुमारः अरुणो दिशांपतिर् एण्डः संककरकः आनन्द आदर्शमुखो जनकः संजनको जनर्षभः अन्नपानः प्रचुरान्नपानः अजितो ऽपराजितः प्रतिष्ठितः सुप्रतिष्ठितः महाबलो महाबलवाहनः सुमतिर् दृढवाहनः शतधनुः चित्रधनुः नवतिधनुः विजितधनुर् दृढधनुर् दशरथः शतरथो नवतिरथः नरर्षभः चित्ररथो विचित्ररथो दृढरथः; दृढरथस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया सांकास्ये नगरे सप्तसप्तती राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अपश्चिमकः अम्बरीषो नाम राजाभूत् / अम्बरीषस्य गौतमा राज्ञः नागसंपालः पुत्रः; नागसंपालस्य गौतमा रज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि वाराणस्यां नगर्यां एकशतं राजशतम् अभूत्; तेषाम् अपश्चिमको क्र्किर् नाम राजाभूत् / तेन खलु समयेन काश्यपो नाम शास्ता लोके उत्पन्नः; तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्; यस्य अन्तिके बोधिसत्वो भगवान् आयत्यां बोधाय प्रणिधाय (sbv i 21) ब्रह्मचर्यं चरित्वा तुषिते देवनिकाये उपपन्नः /

कृकेर् गौतमा राज्ञः सुजातः पुत्रः; सुजातस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि पोतलके नगरे एकशतं राजशतम् अभूत्; तेषाम् अपश्चिमको कर्णो नाम राजाभूत्

story of gautama, the progenitor of ikṣvāku

(अ 356अ) कर्णस्य गौतमा राज्ञो द्वौ गौतमो भरद्वाजश् च; तयोर् गौतमो नैष्कर्म्याभिनन्दि; भरद्वाजो राज्याभिनन्दी; स पितरं पश्यति धर्माधर्मेण राज्यं कारयन्तं; स संलक्षयति: अहम् अपि पितुर् अत्ययाद् राजा भविष्याम्य् अहम् अपि धर्माधर्मेण राज्यं कारयित्वा नरकपरायणो भविष्यामि; किम् अत्र प्राप्तकालम् अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजिष्ये इति विदित्वा येन कर्णो राजा तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य पादयोर् निपत्य विज्ञापयति; तातानुजानीहि मां प्रव्रजामि श्रद्धया अगाराद् अनगारिकाम् इति; स कथयति: पुत्र यस्यार्थे यज्ञा इज्यन्ते होमा हूयन्ते तपांसि तप्यन्ते तत् तव करतलगतं राज्यं; ममात्ययाद् राजा भविष्यसि / किमर्थं प्रव्रजसीति / स कथयति: तात न शक्यं मया धर्माधर्मेण राज्यं कारयितुं; तद् अनुजानीहि प्रव्रजामीति; ततो राज्ञा अवश्यं निर्बन्धं ज्ञात्वा अनुज्ञातः / तेन खलु समयेन अन्यतमस्मिन्न् आश्रमपदे कृष्णद्वैपायनो नाम ऋषिः प्रतिवसति; ततो गौतमः कुमारो राज्ञा समनुज्ञातो हृष्टतुष्टप्रमुदित उदग्रप्रीतिसौमनस्यजातो येन कृष्णद्वैपायनो रिषिस् तेनोपसंक्रान्तः; उपसंक्रम्य विनीतेर्यापथपादाभिवन्दनं (sbv i 22) कृत्वा कथयति प्रव्रज्यार्थी प्रव्रजायस्व माम् इति / स तेन प्रव्रजितः; कृष्णद्वैपायनो ऋषिः फलमूलांबुभक्षः; तस्यापि गौतम ऋषिः गौतम ऋषिः इति संज्ञा संवृत्ता /

यावद् अपरेण समयेन कर्णो राजा कालगतः; भरद्वाजकुमारो राज्यैश्वर्याधिपत्ये प्रतिष्ठापितः पित्र्यं राज्यं कारयति; यावद् अपरेण समयेन गौतमो ऋषिर् उपाध्यायास्य कथयति: उपाध्याय न शक्नोमि आरण्यकाभिर् ओषधीभिर् यापयितुं; ग्रामान्तं समवसरामीति; स कथयति: पुत्र शोभनं; ग्रामे वा अरण्ये वा प्रतिवसता रिषिणा सर्वथा इन्द्रियाणि रक्षितव्यानीति; गच्छ त्वं पोतलसामन्तकेन शाखापर्णकुटिं कृत्वा वासं कल्पय; एवम् उपाध्याय इत्य् उक्त्वा गौतम रिषिः पोतलकसामन्तकेन शाखापर्णकुटिं कृत्वा अवस्थितः; तेन खलु समयेन पोतलके नगरे भद्रा नाम रूपाजीवनी प्रतिवसति; मृणालश् च नाम्ना धूर्तपुरुषः; तेन वस्त्रालंकारम् अनुप्रेषितं परिचारणाय; सा तद्वस्त्रालंकारं प्रावृत्य संप्रस्थिता; अन्यतमश् च पुरुषः पंचकार्षापणशतान्य् आदायोपस्थितः; भद्रे आगच्छ परिचारय इति; सा संलक्षयति: यदि गमिष्यामि पंचकार्षापणशतानि लप्स्ये; अदाक्षिण्यं चैतद् गृहागतं प्रत्याख्यायान्यत्र गमनम् इति; तया प्रेष्यदारिकाभिहिता: गच्छ मृणालस्य कथय आर्या कथयति न तावद् अहं सज्जा पश्चाद् आगमिष्यामीति; तयापि तस्य गत्वारोचितं; सो ऽपि पुरुषो बहुकरणीयः; स (अ 356ब्) तां परिचार्य प्रथम एव यामे प्रक्रान्तः /

सा संलक्षयति: महती वेला वर्तते शक्ष्याम्य् अहं तस्यापि चित्तग्राहं कर्तुम् इति; तया पुनर् अप्य् असौ दारिकाभिहिता: गच्छ मृणालस्यारोचय आर्या सज्जा संवृत्ता कथय कतरद् उद्यानम् आगच्छत्व् इति; तया तस्मै गत्वारोचितं; स कथयति क्षणेन तवार्या सज्जा क्षणेनासज्जेति; सा दारिका तस्याः सान्तरा; तया समाख्यातम्: आर्य्पुत्र नासाव् असज्जा; किं तर्हि; तया त्वदीयेन वस्त्रालंकारेणान्येन पुरुषेण सार्धं परिचारितम् इति; तस्य यत्तत् कामरागपर्यवस्थानं (sbv i 23) तद् विगतं; व्यापादपर्यवस्थानं समुत्पन्नं; स संजातामर्षः कथयति: दारिके गत्वा भद्रायाः कथय मृणालः कथयत्य् अमुकम् उद्यानं निर्गच्छेति; तया गत्वा भद्राया आरोचितं; ततः सा तद् उद्यानं निर्गता; मृणालेन धूर्तपुरुषेणोक्ता: युक्तं नाम तव मदीयेन वस्त्रालंकारेणान्येन पुरुषेण सार्धं परिचारयितुम् इति; सा कथयति: आर्यपुत्रास्त्य् एव ममापराधः; किं तु नित्यापराधो मातृग्रामः क्षमस्वेति; ततस् तेन संजातामर्षेण निष्कोशम् असिं कृत्वा जीविताद् व्यपरोपिता; ततस् तया प्रेष्यदारिकया महान् कोलाहलः शब्दः कृतः आर्या प्रघातिता आर्या प्रघातितेति; श्रुत्वा समन्ताज् जनकायः प्रधावितः यावत् तस्मिन्न् एवाश्रमपदे गौतमरिषिः प्रतिवसति; ततो ऽसौ मृणालो धूर्तपुरुषः संत्रस्तो रुधिरम्रक्षितम् असिं गौतमस्य रिषेः पुरस्ताच् छोरयित्वा तस्यैव महाजनकायस्य मध्यं प्रविष्टः; महाजनकायश् च रुधिरम्रक्षितम् असिं दृष्ट्वा कथयति: अनेन प्रव्रजितेन भद्रा जीविताद् व्यपरोपितेति /

ततस् तं गौतमरिषिं परिवार्य संजातामर्षाः कथयन्ति: भोः प्रव्रजित रिषिध्वजं धारयसि ईदृशं च कर्म करोषीति / स कथयति: किं कृतं; ते कथयन्ति: भद्रया ते सार्धं परिचारितं सा च जीविताद् व्यपरोपितेति; स कथयति: शान्तं नाहम् अस्य कर्मणः कारीति; स शान्तवाद्य् अपि तेन महाजनकायेन पश्चाद्बाहुगाढबन्धनबद्धो राज्ञे उपनामितः देवानेन प्रव्रजितेन भद्रया सार्धं परिचारितं सा जीविताद् व्यपरोपिता इति; अपरीक्षका राजानः; कथयति: यद्य् एवं गच्छत; एनं शूले समारोपयत; परित्यक्तो ऽयं मया प्रव्रजित इति / ततो ऽसौ प्रव्रजितः करवीरमालासक्तकण्ठगुणो नीलांबरवसनैः पुरुषैर् उद्यतशस्त्रैः संपरिवारितो रथ्यावीथीचत्वरशृण्गाटकेषु श्रवणासुखेष्व् अनुश्राव्य दक्षिणेन (sbv i 24) नगरद्वारेण निष्कास्य जीवन्न् एव शूले समारोपितः; तस्यासाव् उपाध्यायः कृष्णद्वैपायनः कालेन कालं तस्याश्रमपदम् उपसंक्रामति; यावद् अपरेण समयेनोपसंक्रान्तः न पश्यति स इतश् चेतश् च समन्वेषितुम् आरब्धो यावत् पश्यति शूलसमारोपितं (अ 357अ) स बाष्पगद्गदकण्ठः अश्रुपर्याकुलेक्षणः करुणदीनविलंबिताक्षरं कथयति: हा वत्स किम् इदं; सो ऽपि गद्गदकण्ठो मर्मवेदनोपरोधजनितविषादः कथयत्य् उपाध्याय कर्माणि; किम् अन्यद् भविष्यतीति /

स कथयति: वत्स नासि क्षत उपहतो वा; तात क्षतो ऽहं कायेन नो तु चित्तेन; वत्स कथं ज्ञायते; उपाध्याय सत्योपयाचनं करिष्ये शृणु येन सत्येन सत्यवचनेन क्षतो ऽहं कायेन नो तु चित्तेन तेन सत्येन सत्यवचनेन येयम् उपाध्यायस्य कृष्णवर्णा च्छविर् इयं सुवर्णवर्णा भवेद्; भाविताध्याशयो ऽसौ महात्मा; वचनावसानसमनन्तरम् एव कृष्णद्वैपायनस्य ऋषेः कृष्णवर्णा च्छविर् अन्तर्हिता; सुवर्णवर्णा संवृत्ता / सामन्तकेन शब्दो विसृतः कृष्णद्वैपायनरिषिः सुवर्णवर्णः संवृत्त इति / तस्य सुवर्णद्वैपायनः सुवर्णद्वैपायन इति संज्ञा संवृत्ता; स परं विस्मयम् उपगतः; ततो ऽसौ गौतमरिषिः कथयति: उपाध्याय इतश् च्युतस्य मे का गतिर् भविष्यति का उपपत्तिः को ऽभिसंपराय इति /

स कथयति: वत्स ब्राह्मणाः कथयन्ति: अपुत्रस्य गतिर् नास्तीति; अस्ति त्वया किंचिद् अपत्यम् उत्पादितम्; उपाध्याय कुमार एवाहं; स्त्रीतन्त्रे अप्रकृतिज्ञः; पित्रा राज्यनिमित्तं प्रोत्साह्यमानः प्रव्रजितः; कुतो ममापत्यसमुत्पत्तिः; वत्स यद्य् एवं पूर्वोपभुक्तविषयानुस्मरणं कुरु; उपाध्याय गाढवेदनाभ्याहतस्य मे इदानीं छिद्यमानेषु मर्मसु मुच्यमानेषु सन्धिषु (sbv i 25) मरणैकान्तमनसः कथं पूर्वोपभुक्तविषयानुस्मरणं भवति; स तस्योपाध्यायः पंचाभिज्ञालाभी; तेन ऋद्ध्या महान् वातवर्षो निर्मितः; तस्य वर्षबिन्दवः काये निपतिताः; ततः शीतलसलिलवातस्पर्शाद् वेएदना विष्टंभिता; स पूर्वोपभुक्तविषयान् स्मर्तुम् आरब्धः; यावद् अस्य मैथुनरागसमनुस्मरणाद् द्वौ शुक्रबिन्दू सरुधिरे निपतितौ; चत्वारि स्थानान्य् अचिन्तनीयानि; आत्मचिन्ता लोकचिन्ता सत्वानां कर्मविपाकचिन्ता बुद्धानां च बुद्धविषयचिन्ता इति; तौ शुक्रबिन्दू द्वे अण्डे प्रादुर्भूते; सूर्यस्याभ्युद्गमनकालसमये सूर्यरश्मिपरिपाचिते स्फुटिते; द्वौ कुमारौ जातौ; ततो नातिदूरे इक्षुवाटः; तौ तत्र प्रविष्टौ; ततस् सूर्यरश्मयो भासुरतरा जाताः; गौतमरिषिः सूर्यरश्मिपरितापितः कालगतः; ततः सुवर्णद्वैपायनरिषिर् आगतः; पश्यति कालगतः; स शूलसामन्तके पश्यति अण्डे स्फुटिते; कपालान्य् अवस्थितानि; सो ऽनुसरन्न् इतश् चामुतश् च इक्षुवाटं प्रविष्टो यावत् पश्यति: द्वौ कुमारौ; समन्वाहर्तुं प्रवृत्तः; कस्यैतौ पुत्राव् इति; पश्यति: गौतमस्य ऋषेः; ततो ऽस्य सुतरां प्रेमा उत्पन्नः; तेन ताव् आस्रमपदं नीत्वा आपायितौ पोषितौ संवर्धितौ; (अ 357ब्) तयोश् च नामधेयं व्यवस्थापयितुं प्रवृत्तः;

सूर्यस्याभ्युद्गमनकालसमये सूर्यरश्मिभिः परिपाचितौ जातौ भवतः; तस्मात् सूर्यगोत्राव् इति सूर्यगोत्रा इति संज्ञा संवृत्ता; गौतमस्य रिषेः पुत्रौ गौतमा गौतमा इति द्वितीया संज्ञा संवृत्ता; स्वाङ्गीनिसृता इति आङ्गीरसा आङ्गीरसा इति तृतीया संज्ञा संवृत्ता; इक्षुवाटाल् लब्धा इक्ष्वाका इक्ष्वाका इति चतुर्थी संज्ञा संवृत्ता; यावद् अपरेण समयेन भरद्वाजो राजा अपुत्र एव कालगतः; अमात्याः संनिपत्य समवायं कर्तुम् आरब्धाः; भवन्तः कम् इदानीं राजानम् अभिषिञ्चाम इति; अपरे कथयन्ति तस्य भ्राता गौतमो रिषीणां मध्ये प्रव्रजितः; तस्येदं कुलक्रमागतं राज्यं; तम् अभिसिञ्चाम इति; कृतसञ्जल्पाः सुवर्णद्वैपायनस्य रिषेः सकाशम् उपसंक्रान्ताः; उपसंक्रम्य पादयोर् निपत्य कथयन्ति: महर्षे गौतमः क्व गत इति; स कथयति युष्माभिर् एव प्रघातित इति; महर्षे वयं तस्य दर्शनम् अपि न समनुस्मरामः; कथं प्रघातयामः (sbv i 26) अहं युष्मान् स्मारयामि; शोभनं; तेन ते स्मारिताः कथयन्ति: महर्षे यद्य् एवम् अलं तस्य नामग्रहणेन; पापकार्य् असाव् अकीर्तनीयः; किं तेन पापकं कर्म कृतं; इदं चेदं च; नासौ पापकर्मकारी; अदूष्य् अनपकार्य् एव युष्माभिः प्रघातितः; कथं; तेन विस्तरेण यथावृत्तं समाख्यातं; ते संजातदौर्मनस्याः कथयन्ति: महर्षे यद्य् एवं वयं पापकर्मकारिणो नासाव् इति; ते चैवम् आलापं कुर्वन्ति; तौ च दारकौ रिषेः सकाशम् उपसंक्रान्तौ; अमात्याः कथयन्ति: महर्षे कस्येतौ दारकौ कथयति तस्यैव पुत्रौ; कथम् एतौ समुत्पन्नौ का वा अनयोः संज्ञा; तेन सोत्पत्तिकं विस्तरेण समाख्यातम्; अमात्याः श्रुत्वापि परं विस्मयम्

उपगताः; तैस् तं रिषिम् अनुज्ञाप्य तयोर् ज्येष्ठः कुमारो राज्याभिषेकेणाभिषिक्तः; सो ऽप्य् अपुत्रः कालगतः; ततो ऽसौ द्वितीयः कनीयान् अभिषिक्तः; तस्य इक्ष्वाकुराजा इक्ष्वाकुराजा इति संज्ञा संवृत्ता; इक्ष्वाकोर् गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया पुनर् अपि पोतलके नगरे एकशतम् इक्ष्वाकुराजशतम् अभूत्

the story of virūḍhaka

तेषाम् अपश्चिमको विरूढको नाम इक्ष्वाकुराजो ऽभूद्; विरूढकस्य गौतमा इक्ष्वाकुराजस्य चत्वारः पुत्राः; उल्कामुखः करकर्णी हस्तिनियंसः नूपुरकश् च; तस्यापरेण समयेनाग्रमहिषी कालगता; स करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः; अमात्याः कथयन्ति: किमर्थं देव करे कपोलं दत्वा चिन्तापरस् तिष्ठति; स कथयति: ममाग्रमहिषी कालगता; कथं न चिन्तापरस् तिष्ठामीति; देव यद्य् एवं किमर्थं देवस्याग्रमहिषी न समन्विष्यते; संविद्यन्ते प्रतिसामान्तकानां राज्ञां (sbv i 27) दुहितरः; (अ 358अ) राजा कथयति: इमे राज्याभिनन्दिनः कुमाराः; एषु संविद्यमानेषु प्रत्यनीकभूतेषु को मे दुहितरं दास्यति: देवश् चित्तं करोतु; वयं समन्वेषामः; यावद् अन्यतमस्य राज्ञः दुहिता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका प्रतिरूपा देवीत्वेन; ते तां समुपलभ्य तस्य राज्ञः सकाशं गताः; तैः पारंपर्येण राज्ञो निवेदितं; राज्ञा आज्ञा दत्ता आहूयताम् इति; ततस् ते राज्ञः सकाशं प्रेषिताः; पादयोर् निपत्य कथालापपूर्वकं निषण्णाः; आलापावसरप्राप्ता राजानं संमुखं दृष्ट्वा कथयन्ति: देव स्वस्ति स्वस्तीति; राजा कथयति: भवन्तः किं याचध्वे; विरूढकस्येक्ष्वाकुराजस्याग्रमहिषी कालगता; तस्यार्थाय कन्यां भिक्षां; राजा कथयति: शोभनं प्रतिरूपो वरः; किं तु समयतो ऽनुप्रयच्छामि यदि मे दुहितुः पुत्रो भवति; तं यदि राज्यैश्वर्याधिपत्ये प्रतिष्ठापयति; देव एवं भवतु गच्छामः देवं श्रावयामः; तैर् गत्वा विरूढकस्येक्ष्वाकुराजस्य यथावृत्तम् आरोचितं; राजा कथयति: भवन्तो नैतत् प्रतिरूपं ज्येष्ठतरान् राज्याभिनन्दिनः कुमारान् प्रत्याख्याय कनीयसः

प्रतिष्ठापनं; देव सन्दिग्धो ऽयम् अर्थः आनीयतां तावद् देवी; तया सार्धं देवः क्रीडतु रमतां परिचारयतु; न ज्ञायते किम् असौ कुमारं जनयिष्यतीत्य् आहोस्वित् कुमारिकां वन्ध्या वा भविष्यतीति; राजा कथयति: भवन्तो यद्य् एवं गच्छत; ततः प्रतिष्टा भवतु; तैर् गत्वा प्रतिगृहीता; यावद् राज्ञा महता श्रीसमुदायेन परिणीता; सा च राज्ञो ऽभिमता संवृत्ता; स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति; तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः कालान्तरे देवी आपन्नसत्वा संवृत्ता; सा अष्टानां वा नवानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता; दारको जातः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः; तस्य जातौ जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते किं भवतु दारकस्य नामेति; अमात्या देव यस्माद् अयम् अजात एव (sbv i 28) राज्यम् अभिनन्दति तस्माद् भवतु दारकस्य राज्याभिनन्दीति; स दारकः अष्टाभ्यो धात्रीभ्यः अनुप्रदत्तः पूर्ववद् यावद् आशु वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजं; तं राजा यौवराज्ये न प्रतिष्ठापयति; तस्य मातामहेन राज्ञा श्रुतं; तेन तस्य दूतो ऽनुप्रेषितः; सकर्कशं च लिखितं: त्वया पूर्वम् अनुज्ञातम् एव; यदि यथाप्रतिज्ञातं करोषि इत्य् एवं कुशलं; नो चेद् यत् ते बलं वीर्यं पराक्रमस् ### तेनावतिष्ठस्व; एषो ऽहम् आगतः राष्ट्रापमर्दं करोमीति; महाबलसमुदितो ऽसौ राजा; स श्रुत्वा व्यथितः; अमात्यान् संनिपात्य पृच्छति: भवन्तः मम तेन राज्ञा एवं लिखितं; कथम् अत्र प्रतिपत्तव्यम् इति; ते कथयन्ति: देव अभिषिच्यतां राज्याभिनन्दी यौवराज्ये; स कथयति: भवन्तः नैतद् युक्तं ज्येष्ठान् राज्याभिनन्दिनः कुमारान् प्रत्याख्याय कनीयसो राज्याभिषेचनं; ते

कथयन्ति: देव उदीर्णबलवाहनो (अ 358ब्) ऽसौ राजा; स्थानम् एतद् विद्यते यद् आगत्य नियतं राष्ट्रापमर्दं करिष्यति; अभिषिच्यतां राज्याभिनन्दी राज्यैश्वर्याधिपत्ये; प्रवास्यन्तां कुमारा राज्याद्; राजा कथयति: भवन्तः कथम् अदूषिणो ऽनपकारिणः कुमारा निर्वास्यन्ते; देव वयम् अमात्या हिताधानतत्पराः अदूषिणो ऽनपकारिणः प्रवासयामः; दूषिणम् अपकारिणं प्रतिष्ठापयामः; राजा अप्य् उपेक्ष्य तूष्णीम् अवस्थितः; अमात्याः संनिपत्य परस्परं संजल्पं कर्तुम् आरब्धाः: भवन्त उपायसंविधानं कर्तव्यं येन राजा कुमारेषु विमुखी भवति; ततस् तैर् उद्यानं शोधयित्वा चित्रम् उपचित्रं कारितं; सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धम् आमुक्तदामपट्टकलापं नानापुष्पावकीर्णं रमणीयं; ततस् तैर् अमात्यैस् तद् उद्यानं तथाभिसंस्कृतं दूराद् दृष्टं; ते कुमाराश् चपलाद् उद्यानाभिमुखं संप्रस्थिताः; अमात्या उद्यानशोभां कारयित्वा निर्गताः; कुमारैः पृष्टाः कस्येदम् उद्यानम् (sbv i 29) इति; ते कथयन्ति देवस्य; ते प्रतिनिवर्तितुम् आरब्धाः; अमात्याः कथयन्ति: कुमाराः प्रविशत किमर्थं निवर्तथ इति; ते कथयन्ति देवकीयम् उद्यानं; कथं प्रविशाम इति; अमात्याः कथयन्ति: देवो वा क्रीडेत् कुमारो वा को ऽत्र विरोधः; ते प्रविश्य क्रीडितुम् आरब्धाः; अमात्यै राजाभिहितः: देव उद्यानं शोभनं परिकर्मीकृतं; कालो देवस्य द्रष्टुम् इति; राजा संप्रस्थितः; अश्रौषीद् उद्याने कोलाहलं शब्दं; श्रुत्वा च पुनर् अमात्यान् पृच्छति: भवन्त उद्याने कोलाहलः शब्दः श्रूयते; को ऽत्रावतिष्ठते; अमात्याः कथयन्ति: देव कुमाराः; यद्य् एवं परित्यक्ता मया कुमाराः; अमात्याः पादयोर् निपत्य कथयन्ति: देव

क्षम्यतां कुमाराणां; मा परित्यज्यन्ताम् इति; राजा कथयति एवं भवत्व् इति; ते प्रवासयितुम् आरब्धाः राज्ञः पादयोर् निपत्य कथयन्ति: देव यद्य् एवं यो ऽस्माभिः सार्धं परिजनो गच्छति स यथा न निवार्यते तथाज्ञां दातुम् अर्हसि; राज्ञा आज्ञा दत्ता; ते संप्रस्थिताः; अनुरक्तजनपदास् ते; तैः सार्धं महाजनकायः संप्रस्थितः; सप्तदिवसं पोतलकस्य नगरद्वारम् अपावृतं स्थितं जनकायस्य निर्गच्छतः; अमात्यै राज्ञे निवेदितं: देव यदि नगरस्य द्वारं नाव्रियते न चिरात् पोतलकं निरावासं भवतीति; यद्य् एवं द्वाराण्य् आवृणुत; ततस् ते कुमाराः स्वकस्वका भगिनीर् आदायानुपूर्वेण हिमवत्पार्श्वं नद्या भगीरथ्यास् तीरं कपिलस्य रिषेर् आश्रमपदस्य नातिदूरम् अनुप्राप्ताः; ते तस्मिंश् छाखापर्णकुटीरकाणि कृत्वा वासं कल्पितवन्तः मृगांश् च प्रघात्य प्रघात्य जीविकां कल्पयन्ति; त्रिष्कालं च कपिलस्य रिषेर् आश्रमपदम् उपसंक्रामन्ति; अभिनवयौवनमदाक्षिप्ताः कामरागेणात्यर्थं बाध्यमानाः उत्पाण्डूत्पाण्डूकाः कृशालकाः (अ 359अ) संवृत्ताः; यावद् अपरेण समयेन कपिलेन रिषिणा तथाविधा दृष्टाः पृष्टाश् च: कस्माद् यूयम् उत्पाण्डूत्पाण्डुकाः; ते कथयन्ति: महर्षे कामरागेणातीव बाध्यामहे; स कथयति: स्वकस्वका भगिनीस् त्यक्त्वा वैमातृकाभिर् भगिनीभिः सार्धं वासं कल्पयत; लभ्यं महर्षे अस्माभिर् एवं कर्तुं; लभ्यं भवन्तो यथापितत् क्षत्रियै राज्यपरिभ्रष्टैः; ततस् ते रिषिवचनं प्रमाणम् इति कृत्वा कामरागाध्यवसिताः प्रीतिप्रामोद्यजाताः वैमातृकाभिर् भगिनीभिः सार्धं (sbv i 30) क्रीडन्ति रमन्ते परिचारयन्ति; तेषां ताभिः संक्रीडतां रममाणानां

परिचारयतां पुत्रा दुहितरश् च जाताः; ते वृद्धिं गताः

the cities of kapilavastu and devadṛśa

कपिलरिषिः शब्दकण्टकत्वाद् ध्यानानां चित्तैकाग्रतां नारागयति; स कथयति: भवन्तः अवलोकिता भवत; अहम् अन्यत्र गमिष्यामि; महर्षे किमर्थं; चित्तैकाग्रतां नारागयामि, शब्दकण्टकानि ध्यानानि; महर्षे त्वम् इहैव तिष्ठ; वयम् अन्यत्र गच्छामः; किं तु भूभागम् अस्माकम् अनुप्रयच्छ; भवन्तः शोभनं; ऋषयस् ते महात्मानः ईप्सितमनोरथसाधकाः; तेन सौवर्णं भृंगारम् आदाय नगराकारेण उदकधारापातैर् नगरं मापितं; कपिलेन रिषिणा तेषां वासाय वस्तु परित्यक्तम् इति कपिलवस्तु कपिलवस्त्व् इति संज्ञा संवृत्ता; ते तत्र वृद्धिं गताः; महाजनकायः संवृत्तः; संबाधाद् वृद्धिं न लभन्ते; तेषां चेतसा चित्तम् आज्ञाय देवताभिर् अन्यप्रदेश उपदर्शितः; तैस् तत्र गत्वा द्वितीयं नगरं मापितं; देवद्रिशं देवद्रिशम् इति संज्ञा संवृत्ता; ततस् ते संगम्य समागम्य संजल्पं कर्तुम् आरब्धाः: भवन्तो यद् वयं निर्वासिताः तत् सदृशभार्योपादानात्; तद् अस्माकं न केनचिद् द्वितीया सदृशी भार्या उपादातव्या; एकयैव सन्तोषः करणीय इति; ते एकाम् एव सदृशीं भार्यां परिणमयन्ति; न द्वितीयाम्; अथापरेण समयेन विरूढको राजा प्रियान् पुत्रान् समनुस्मरन् अमात्यान् आमन्त्रयते: हम्भोः ग्रामण्यस् ते कुमाराः क्व सांप्रतं; तैर् विस्तरेणारोचितं; देव केनचिद् अधिकरणेन निर्वासिताः; ते स्वकस्वका भगिनीर् आदाय इतः प्रक्रान्ताः; अनुहिमवत्पार्श्वे नद्या भगीरथ्यास् तीरे कपिलस्य रिषेर् आश्रमपदस्य नातिदूरे वासं कलयन्ति; स्वकस्वका भगिनीः प्रत्याख्याय वैमातृकाभिर् भगिनीभिः सार्धं क्रीडन्ति रमन्ते परिचारयन्ति; तेषां क्रीडतां रममाणानां परिचारयतां पुत्रा (sbv i 31) दुहितरश् च जाताः; शक्यं ग्रामण्यः कुमारैर् एवं कर्तुं; देव शक्यम्; अथ विरूढकः इक्ष्वाकुराजः पूर्वं कायम् अभ्युन्नमय्य दक्षिणबाहुम् अभिप्रसार्योदानम् उदानयति; शक्या बत कुमाराः, परमशक्या बत कुमारा इति; महेशाख्येन सत्वेन वाङ् निश्चारिता शाक्या बत कुमाराः; परमशाक्या बत कुमारा इति शाक्या इति संज्ञा संवृत्ता

सुच्चेस्सोर्स् तो विरूढक

अपरेण समयेन विरूढक इक्ष्वाकुराजः कालगतः (अ 359ब्); राज्याभिनन्दी राज्ये ऽभिषिक्तः; सो ऽप्य् अपुत्रः कालगतः; उल्कामुखो राज्यैश्वर्याधिपत्ये प्रतिष्ठापितः; सो ऽप्य् अपुत्रः कालगतः; करकर्णी राजा संवृत्तः; सो ऽप्य् अपुत्रः कालगतः; हस्तिनियंसो राजा संवृत्तः; सो ऽप्य् अपुत्रः कालगतः; नूपुरको राजा सम्वृत्तः; तस्य पुत्र ओपुरकः; ओपुरकस्य गोपुरकः गोपुरकस्य गौतमा राज्ञः पुत्रप्रपौतृकया नप्तृप्रनप्तृकया कपिलवस्तुनगरे पंचपंचाशद् राजसहस्राण्य् अभूवन्; तेषाम् अप्श्चिमको दशरथः शतरथो नवतिरथः चित्ररथो बिजितरथो दृढरथः दशधनुः शतधनुः नवतिधनुः विजितधनुर् चित्रधनुः दृढधनुर्; दृढधनुषो गौतमा द्वौ पुत्रौ सिंहहनुः सिंहनादी च; यावन्तः खलु गौतमा जम्बूद्वीपे धनुर्धराः सिंहहनुस् तेषाम् अग्र अख्यातः; सिंहहनोर् गौतमा चत्वारः पुत्राः शुद्धोदनः शुक्लोदनः द्रोणोदनः अमृतोदनः; शुद्धा शुक्ला द्रोणा अमृतिका चेति दुहितरः; शुद्धोदनस्य द्वौ पुत्रौ भगवान् आयुष्मांश् च नन्दः; शुक्लोदनस्य (sbv i 32) द्वौ पुत्रौ; आयुष्मांश् च तिष्यो भद्रकश् च शाक्यराजः; द्रोणोदनस्य द्वौ पुत्रौ महानामा आयुष्मांश् चानिरुद्धः; अमृतोदनस्य द्वौ पुत्रौ आयुष्मान् आनन्दो देवदत्तश् च; शुद्धायाः सुप्रबुद्धः पुत्रः; शुक्लायाः पुत्रो माली; द्रोणाया भाद्दाली; अमृतिकायाः शैवलः भगवतो राहुलः पुत्र इति गौतमा राहुले महासंमतवंशः प्रतिष्ठितः; उच्छिन्ना भवनेत्री विक्षीणो जातिसंसारो नास्तीदानीं पुनर्भवः

बुद्धऽस् रेमर्क्स्

अथ भगवान् आयुष्मतो महामौद्गल्यायनस्य कथापर्यवसानं विदित्वा उत्थाय निषण्णः; निषद्यायुष्मन्तं महामौद्गल्यायनम् आमन्त्रयते: साधु साधु मौद्गल्यायन साधु साधु खलु त्वं मौद्गल्यायन यस् त्वं भिक्षूणां पुरस्ताच् छाक्यानां पौराणं कुलवम्शम् आरभ्य धर्म्यां कथां कथयसि; पुनर् अपि त्वं मौद्गल्यायन अभीक्ष्णम् अपि त्वं शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् आरभ्य धर्म्यां कथां कथय; तद् एषां भविष्यति दीर्घरात्रम् अर्थाय हिताय सुखाय; तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म: उद्गृह्णीत यूयं भिक्षवः शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् आरभ्य धर्म्यां कथां धारयितुं ग्राहयितुं वाचयितुं; तत् कस्य हेतोः; अर्थोपसंहिता भिक्षवः शाक्यानां पौराणं कुलवंशम् आरभ्य धर्म्या कथा; अर्थोपसंहिता ब्रह्मचर्योपसंहिता; युक्तम् एव भिक्षवः श्रद्धया प्रव्रजितेन कुलपुत्रेण शाक्यानां (sbv i 33) पौराणं कुलवंशम् आरभ्य धर्म्यां कथां धारयितुं ग्राहयितुं वाचयितुम्; अथ कापिलवस्तवाः (अ 360अ) शाक्या भगवतो भाषितम् अभिनन्द्यानुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्ताः

सिंहहनुऽस् रेइग्न्

तेन खलु समयेन कपिलवस्तुनि नगरे सिंहहनुर् नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च; देवदृशे नगरे सुप्रबुद्धो राज्यं राजा कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च; सुप्रबुद्धस्य राज्ञो लुम्बिनी नामाग्रमहिषी अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका जनपदकल्याणी; देवदृशे ऽन्यतमो गृहपतिः प्रतिवसत्य् आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशालपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी; तस्यारामः पुष्पसंपन्नः फलसंपन्नः शालिसंपन्नो नानाविहगनिकूजितः; तस्याभिरामतया राजा कालानुकालं तत्र गत्वा सार्धम् अन्तःपुरेण रतिक्रीडां प्रत्यनुभवति; लुम्बिन्यास् तं दृष्ट्वा स्पृहा उत्पन्ना; स कथयति: देव ममैतम् आरामम् अनुप्रयच्छेति; राजा कथयति: गृहपतिसन्तको ऽयम् आरामः; कथम् अनुप्रयच्छामि; यदि त्वम् आरामेणार्थिनी अन्यं तवार्थाय शोभनतरं कारयामीति; ततो राज्ञा सुप्रबुद्धेन लुम्बिन्या अर्थाय तद्विशिष्टतर आरामः कारितः; तस्य लुंबिनीवनं लुम्बिनीवनम् इति संज्ञा संवृत्ता; सिंहहनोर् दीर्घरात्रम् अयम् आशासकः: अहो बत मे कुले चक्रवर्ती उत्पद्येत इति; सुप्रबुद्धस्यापि राज्ञो दीर्घरात्रम् अयम् आशासकः: अहो बत मे सिंहहनुना सार्धं संबन्धः स्याद् इति; यावत् तस्यापरेण समयेन देव्या सार्धं क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः कालान्तरेण पत्नी आपन्नसत्वा संवृत्ता; सा अष्टानां वा नवानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता; दारिका जाता अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता; (sbv i 34) तस्या रूपशोभया सुप्रबुद्धो राजा सान्तःपुरो देवदृशनिवासी

जनकायश् च परं विस्मयम् उपगतः; सन्दिग्धमनाश् च संवृत्तः: किम् इयं दारिका आहोस्विद् विश्वकर्मनिर्मितेयं मायेति; तस्यास् त्रीणि सप्तकान्य् एकविंशतिदिवसान् विस्तरेण जाताया जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते: किं भवतु दारिकाया नामेति; अमात्याः कथयन्ति: देव देवदृशनिवासिजनकाया रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेषु विप्रवदन्ते; केचित् कथयन्ति: दारिका एवासौ पूर्वकर्मविपाकाभिनिष्पन्ना एवं वर्णरूपशोभेति; अपरे कथयन्ति: नासौ दारिका; किंतर्हि विश्वकर्मनिर्मिता सा मायेति तस्माद् भवतु दारिकाया मायेति नाम; तस्य मायेति नाम कृतं; माया दारिका अष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्ता पूर्ववद् यावन् महती संवृत्ता; सा नैमित्तिकैर् व्याकृता; पुत्रं जनयिष्यत्य् अनेकलक्षणसंपन्नं; राजा भविष्यति बलचक्रवर्ती; भूयो ऽप्य् अस्य क्रीडतो रम्माणस्य परिचारयतः दुहिता (अ 360ब्) जाता प्रतिरूपा दर्शनीया प्रासादिका परमया वर्णपुष्कलतया समन्वागता; तस्या जन्मनि सर्वं तन् नगरम् उदारेणावभासेनावभासितं; न चास्याः शक्यते सर्वथा रूपशोभां वर्णयितुं; यथा मायायास् तस्या अपि विस्तरेण जातौ जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते; किं भवतु दारिका नामेति; अमात्याः कथयन्ति: अस्या रूपशोभा यन् मायां व्यतिरिच्य वर्तते तस्माद् भवतु महामायेति; साप्य् उन्नीता वर्धिता महती संवृत्ता; सा नैमित्तिकैर् व्याकृता; पुत्रं जनयिष्यति द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतं; स राजा भविष्यति चक्रवर्तीति; सुप्रबुद्धेन राज्ञा सिंहहनोर् दूतो ऽनुप्रेषितः; द्वे दुहितरौ जाते माया महामाया च; तत्रैका व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति लक्षणसंपन्नं; स राजा

भविष्यति बलचक्रवर्तीति; द्वितीया व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षनैः (sbv i 35) समलङ्कृतं; स राजा भविष्यति चक्रवर्तीति; अनयोर् याभिप्रेता शुद्धोदनस्य कुमारस्यार्थायानयेति; सिंहहनुना प्रतिसन्देशो दत्तः, द्वाभ्याम् अपि कुमारस्य प्रयोजनं; किं तु न द्वे सदृशे भार्ये एकस्योपस्थापयितव्ये इति यैवं व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतं स राजा भविष्यति चक्रवर्तीति, एषा तावत् प्रतीष्टा; द्वितीयाया अर्थाय गणम् अवलोकयिष्यामीति; तेन सा पञ्चशतपरिवारा प्रेषिता; तेन खलु समयेन शाक्यानां पाण्डवा नाम खषाः प्रतिविरुद्धाः; शाक्याः संभूय राज्ञः सिंहहनोः सकाशम् उपसंक्रान्ताः; देव पाण्डवैः खषैर् उपद्रुताः स्म, साहाय्यं कल्पयेति; स कथयति भवन्तो वृद्धो ऽहं न शक्नोमि तैः सार्धं संग्रामयितुं; देव शुद्धोदनं कुमारम् अनुप्रेषय; समयतो ऽनुप्रेषयामि यदि कुमारस्य यथाभिप्रेतं वरं प्रार्थयतो ऽनुप्रयच्छत; ते कथयन्ति: देव एवं भवतु प्रयच्छामः; राज्ञा चतुरङ्गं बलकायं दत्वा शुद्धोदनः कुमारः प्रेषितः; तेन ते खषाः हतप्रहतविध्वस्ताः कृताः; ततः शाक्याः परितुष्टाः सिंहहनो राज्ञः सकाशम् उपसंक्रान्ताः; देव कुमारेण पाण्डवा खषाः हतप्रहताः विध्वस्ताः कृताः; परितुष्टा स्मः; वद कुमारस्य कं वरम् अनुप्रयच्छामः; भवन्तः शाक्यैः क्रियाकारः कृतः न केनचिद् द्वे सदृशे भार्ये उपस्थापयितव्ये इति; देव किं मुच्यतां क्रियाकारः; स कथयति: सुतरां बद्धव्यो न मोक्तव्यः; किं तु कुमारस्यैकं वरम् अनुप्रयच्छथ, द्वितीयां सदृशीं भार्याम् उपस्थापयितुं;

देव शोभनम्; एवं क्रियतां; ततः सिंहहनुना सुप्रबुद्धस्य लेखो ऽनुप्रेषितः अवलोकितो मया गणः; द्वितीयां दुहितरम् अनुप्रेषयेति; तेन सापि पञ्चशतपरिवारा प्रेषिता; शुद्धोदनेन कुमारेण द्वे अपि परिणीते (sbv i 36)

śuddhodana succeeds siṃhahanu and the descent of the buddha

यावद् अपरेण समयेन सिंहहनू राजा कालगतः; कपिलवस्तुनि शुद्धोदनो राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं (अ 361अ) च; सो ऽपरेण समयेन महामायादेव्या सार्धम् उपरिप्रासादतलगतो निष्पुरुषेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति; धर्मता ह्य् एषा तुषितभवनस्थो बोधिसत्वः पंचभिर् अवलोकनैर् लोकम् अवलोकयति जात्यवलोकनेन देशावलोकनेन कालावलोकनेन वंशावलोकनेन स्त्र्यवलोकनेन च; (1) केन कारणेन बोधिसत्वा जात्यवलोकनं कुर्वन्ति? तुषितभवनस्थस्य बोधिसत्वस्यैवं भवति; कीदृश्यां जातौ बोधिसत्वाः प्रतिसन्धिं गृह्णन्तीति; पश्यति ब्राह्मणकुले वा क्षत्रियकुले वा; तत्र कदाचिद् ब्राह्मणा उच्चकुलसंमता भवन्ति; कदाचित् क्षत्रियाः; इदानीं तु क्षत्रियाः उच्चकुलसंमताः, यन्व् अहं क्षत्रियकुले प्रतिसन्धिं गृह्णीयां; मा मे स्युर् अतोनिदानं परे वक्तारः बोधिसत्वेन गर्हणीयायां जातौ प्रतिसन्धिर् गृहीत इति; तथा हि बोधिसत्वेनानादिकालीनम् अनाक्षेपसंवर्तनीयं कर्म कृतम् उपचितम्; <अवन्ध्यफलधर्मदेशिका हि बुद्धा भगवन्तः>; अनेन कारणेन बोधिसत्वा जात्यवलोकनं कुर्वन्ति; (2) केन कारणेन बोधिसत्वा देशावलोकनं कुर्वन्ति? बोधिसत्वस्यैतद् अभवत्: कीदृशि देशे बोधिसत्वाः प्रतिसन्धिं गृह्णन्तीति; पश्यति यो ऽसौ देश इक्षुशालिमालागोमहिषीसंपन्नो भैक्षुकशतकलिलो दस्युजनविवर्जितः आर्यजनाध्युषितः; तस्यैवं भवत्य् अयं मध्यदेश इक्षुशालिमालागोमहिषीसंपन्नो भैक्षुकशतकलिलो दस्युजनविवर्जितः आर्यजनाध्युषितः; यन्व् अहं मध्यदेशे प्रतिसन्धिं गृह्णीयां; मा मे स्युर् अतोनिदानं परे

वक्तारः बोधिसत्वेन (sbv i 37) प्रत्यन्तेषु जनपदेषु प्रतिसन्धिर् गृहीत इति; तथा हि बोधिसत्वेनानादिकालीनम् अनाक्षेपसंवर्तनीयं कर्म कृतम् उपचितम्; अवन्ध्यफलधर्मदेशिका हि बुद्धा भगवन्तः; अनेन कारणेन बोधिसत्वा देशावलोकनं कुर्वन्ति; (3) केन कारणेन बोधिसत्वाः कालावलोकनं कुर्वन्ति? बोधिसत्वस्यैतद् अभवत्; कीदृशे काले बोधिसत्वा जंबूद्वीपे प्रतिसन्धिं गृह्णन्ति; उत्कर्षे वर्तमनायां प्रजायाम् अशीतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायाम् ऊर्ध्वं प्रतिसन्धिं न गृह्णन्ति; अपकर्षे शतवर्षायुषां मनुष्याणां <प्रजायाम् अर्वाक् प्रतिसन्धिं न> गृह्णन्ति; केन कारणेन बोधिसत्वा अशीतिवर्षसहस्रायुषि मनुष्याणाम् ऊर्ध्वं प्रतिसन्धिं न गृह्णन्ति? अशीतिवर्षसहस्रायुषो हि मनुष्या दुरुद्वेज्या भवन्ति; दुःसंवेद्या जडा मृद्विन्द्रियाः प्रमत्ताः सुखबहुलाः सत्यानाम् अभाजनभूताः; अपकर्षे ऽप्य् अर्वाग् वर्षशतस्य पञ्चकषाया उद्रिक्ता भवन्ति; तद्यथा आयुःकषायः क्लेशकषायः सत्वकषायो दृष्टिकषायः कल्पकषायश् च; मा मे स्युर् अतोनिदानं परे वक्तारः पञ्चकषायोद्रिक्ते काले बोधिसत्वेन प्रतिसन्धिर् गृहीत इति; तथा हि बोधिसत्वेनानादिकालीनम् अनाक्षेपसंवर्तनीयं कर्म कृतम् उपचितम्; अवन्ध्यफलधर्मदेशिकाश् (अ 361ब्) च बुद्धा भगवन्तः; अनेन कारणेन बोधिसत्वाः कालावलोकनं कुर्वन्ति; (4) केन कारणेन कुलावलोकनं कुर्वन्ति? बोधिसत्वस्यैवं भवति; कीदृशे कुले बोधिसत्वाः प्रतिसन्धिं गृह्णन्तीति; पश्यति यत् कुलम् उच्चसंमतम् अनुपाक्रुष्टचारित्रं यावद् आसप्तमं मातामहं पैतामहं युगम् उपादायेति; तस्यैतद् अभवद् अयं शाक्यवंश उच्चकुलसंमतो यावन्

महासंमतम् उपादायानुपाक्रुष्टचारित्रश् च यन्व् अहं राज्ञः शुद्धोदनस्य कुले प्रतिसन्धिं गृह्णीयां; मा मे स्युर् अतोनिदानं परे वक्तारः प्रत्यवरे कुले बोधिसत्वेन प्रतिसन्धिर् गृहीत इति; तथा हि बोधिसत्वेनानादिकालीनम् अनाक्षेपसंवर्तनीयं कर्म (sbv i 38) कृतम् उपचितम्; अवन्ध्यफलधर्मदेशिकाश् च बुद्धा भगवन्तः; अनेन कारणेन बोधिसत्वा वंशावलोकनं कुर्वन्ति; (5) केन कारणेन बोधिसत्वा स्त्र्यवलोकनं कुर्वन्ति? बोधिसत्वस्यैवं भवति; कीदृश्या स्त्रियाः कुक्षौ बोधिसत्वाः प्रतिसन्धिं गृह्णन्तीति; पश्यति या स्त्री रूपवती भवति शीलवती कुलवती कुलिना कुलवर्धनी पूर्वबुद्धेषु कृतप्रणिधाना अहो बताहं बुद्धस्य माता स्याम् इति; शक्नोति बोधिसत्वं दशमासं कुक्षिणा धारयितुं; न च स्वार्थं हापयति; तस्यैवं भवति इयं महामाया यावद् आसप्तमं मातामहं मातामहं पैतामहं युगम् उपादायानुपाक्रुष्टचारित्रा रूपवती शीलवती कुलिना कुलवर्धनी; शक्नोति बोधिसत्वं दशमासं कुक्षिणा धारयितुं; न च स्वार्थं हापयितुम्; तथा हि महामाया पूर्वबुद्धेषु कृताधिकारप्रणिधाना अहो बताहं बुद्धमाता स्याम् इति; मा च मे स्युर् अतोनिदानं परे वक्तारः अलक्षणसंपन्नाया स्त्रियाः कुक्षौ बोधिसत्वेन प्रतिसन्धिर् गृहीत इति; तथा हि बोधिसत्वेनानादिकालीनम् अनाक्षेपसंवर्तनीयं कर्म कृतम् उपचितम्; <अवन्ध्यफलधर्मदेशिकाश् च बुद्धा भगवन्तः>; अनेन कारणेन बोधिसत्वाः स्त्र्यवलोकनं कुर्वन्ति; अथ बोधिसत्वः पञ्च व्यवलोकनानि व्यवलोक्य षट् कामावचरान् देवांस् त्रिर् अनुश्रावयति इतो ऽहं मार्षास् तुषिताद् देवनिकायाच् च्युत्वा मनुष्येषु प्रतिसन्धिं

ग्रहीष्यामि राज्ञः शुद्धोदनस्याग्रमहिष्याः कुक्षौ; तस्य पुत्रत्वम् अधिगम्य अमृतम् अधिगमिष्यामि; यो युष्माकम् अमृतेनार्थी स मनुष्येषु प्रतिसन्धिं गृह्णातु भूयो मध्यदेश इति; एवम् उक्तास् तुषितकायिका देवा बोधिसत्वम् इदम् अवोचन्: यत् खलु बोधिसत्व जानीया एतर्हि कलिकलुषो लोकः क्रूरसन्तानप्रजा आकुलीकृतश् च जंबूद्विपः षड्भिस् तार्किकैः षड्भिर् आनुश्रविकैः षड्भिः समापत्तृभिः; तत्र षट् तार्किकाः कतमे? तद्यथा पूरणः काश्यपः (sbv i 39) मस्करी गोशालिपुत्रः सञ्जयी वैरट्टीपुत्रः अजितः केशकंबलः ककुदः कात्यायनो निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्र; षड् आनुस्रविकाः कतमस् तद्यथा कूटताण्ड्यो ब्राह्मणः श्रोणताण्ड्यो ब्राह्मणः, चोगी ब्राह्मणः ब्राह्मायुर् ब्राह्मणः (अ 362अ) पुष्करसारि ब्राह्मणः लोहित्यश् च ब्राह्मणः; षट् प्रतिपत्तारः कतमे? तद्यथा उद्रको रामपुत्रः; अराडः कालामः सुभद्रः परिव्राजकः सञ्जयी माणवः असितरिषिः उरुबिल्वाकाश्यपश् च जटिलः; इह तु बोधिसत्वस्य द्वादशयोजनानि धर्मश्रवणार्थम् आसनप्रज्ञप्तिः प्रज्ञाप्यते; अस्माकं चैवं भवति: यम् अस्माकं तुषितभवनस्थो बोधिसत्वो धर्मं देशयिष्यति तं वयं धर्मं श्रुत्वा तथा तथा प्रतिपत्स्यामहे; यथापितद् अस्माकं भविष्यति दीर्घरात्रम् अर्थाय हिताय सुखायेति; एवम् उक्तो बोधिसत्वः तुषितकायिकान् देवान् इदम् अवोचत्: तेन हि मार्षा सर्ववाद्यानि प्रहण्यन्ताम् इति

descent from the tuṣitas

तुषितकायिकाभिर् देवताभिः सर्ववाद्यानि प्रहतानि; बोधिसत्वेनापि सङ्खम् आपूर्याभिहितं: कतरो ऽत्र मार्षाः ओदारिकः शब्दः? शङ्खशब्दो भगवन्; यथायं मार्षाः शङ्खशब्दः सर्ववाद्यान्य् अभिभूयावस्थितः एवम् एवाहं जम्बूद्वीपम् अवतीर्य षट् तार्किकान्, षड् आनुश्रविकान्, षट् च प्रतिपत्त्रीन् अभिभूयामृतम् अधिगमिष्यामि; अमृतेन जगत् सन्तर्पयिष्यामि; अनित्यताशङ्खम् आपूरयिष्यामि; शून्यताभेरीं ताडयिष्यामीति; नैरात्म्यसिंहनादं नदिष्यामी इति विदित्वा गाथां भाषते: सिंहैकः प्रमथति नैकश्वापदौघान् वज्रैको विलिखति नैकषृङ्गशैलान् / शक्रैको विजयति नैकदानवेन्द्रान् सूर्यैको विमथति नैकम् अन्धकारम् // (स्ब्व्.इ 40) यो युष्माकं मार्षा अमृतेनार्थी स मध्यदेशे प्रतिसन्धिं गृह्णातु; षट्सु महानगरेष्व् इर्यतह; शक्रस्य देवेन्द्रस्यैतद् अभवत्: अयं बोधिसत्वो भगवान् महामायायाः देव्याः कुक्षाउ प्रतिसन्धिं ग्रहीतुकामः; यन्व् अहम् अस्या ओजोपसंहारं कुर्यां कुक्षिं च विशोधयेयम् इति विदित्वा शक्रेण देवानाम् इन्द्रेण महामायाया देव्याः ओजोपसंहारं कृतवान्; कुक्षिं च शोधितवान्; ततस् तुषितभवनस्थो बोधिसत्वः पञ्चावलोकितानि व्यवलोक्य षट् कामावचरान् देवांस् त्रिर् अनुश्राव्य गजनिदर्शनेन रात्र्या मध्यमे यामे माहामायाया देव्याः कुक्षिम् अवक्रान्तः; आह च जगत्परित्राणकृतप्रतिज्ञो देवान् उपामन्त्र्य ततश् च्युतो ऽसौ / इक्ष्वाकुवंशे प्रविवेश कुक्षिम् सन्ध्याभ्रराजीम् इव बालसूर्यः //

conception; auspicious signs in the dream

तथा हि महामाया चतुरः स्वप्नान् पश्यति; (1) षड्दन्तो मे श्वेतो हस्तिनागः कुक्षिं भित्वा प्रविष्टः; (2) उपरि विहायसा गच्छामि; (3) महाशैलपर्वतम् अभिरुहामि; (4) महाजनकायो मे प्रणामं करोतीति; तया रज्ञ शुद्धोदनायारोचितम्; राज्ञा अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता; भवन्तः आहूयन्तां स्वप्नाध्यायविदः नैमित्तिकाश् च ब्राह्मणा इति; तैश् च स्वप्नाध्यायविदो नैमित्तिकाश् च ब्राह्मणा आहूताः; ततो राज्ञा तेषाम् स्वप्नानि निवेदितानि; ते कथयन्ति: देव यथा शास्त्रे दृष्टं, पुत्रं जनयिष्यति द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः समलङ्कृतम्; सचेद् गृही अगारम् अध्यावत्स्यति, (अ 362ब्) राजा भविष्यति चक्रवर्ती; सचेत् केशश्मश्रूण्य् अवतार्य काषायाणि (sbv i 41) वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजिष्यति, तथागतो भविष्यत्य् अर्हन् सम्यक्संबुद्धो विघुष्टशब्दो लोक इति

अन्तरोद्दानम्: च्युतिर् देवपुत्रो रतनम् अष्टाङ्गं श्रान्तव्रतमानसम्

the buddha in mother's womb

धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वस् तुषिताद् देवनिकायाच् च्युत्वा मातुः कुक्षिम् अवक्रान्तो ऽत्यर्थं तस्मिन् समये महापृथिवीचालो ऽभूत्; सर्वश् चायं लोकः उदारेणावभासेन स्फुटो ऽभूत्; या अपि ता लोकस्य लोकान्तरिका अन्धास् तमसो ऽन्धकारतमिस्रा यत्रेमौ सूर्याचन्द्रमसाव् एवंमहर्धिकाव् एवंमहानुभावाव् आभयाभां न प्रत्यनुभवतः, ता अपि तस्मिन् समये उदारेणावभासेन स्फुटा अभूवन्; तत्र ये सत्वा उपपन्नास् ते स्वकम् अपि बाहुं प्रगृहीतं न पश्यन्ति; ते तया आभया अन्योन्यं सत्वान् दृष्ट्वा संजानते अन्ये ऽपीह भवन्तः सत्वा उपपन्ना अन्ये ऽपीह भवन्तः सत्वा उपपन्ना इति यथैव मेघो विपुलः सुसंभृतो बहूदको मारुतवेगप्रेरितः / तथोपमं कुक्षिम् इवाक्रमन् मुनिश् चिराद् घनं सूर्य इवाभ्युपागतः //

अवभासयित्वेह दिशः समन्ततः पृथक् च लोकान्तरिकास् तमोवृताः / यदाक्रमत् कुक्षिम् अतुल्यविक्रमस् तथा तदासीद् इयम् अत्र धर्मता //

(sbv i 41) धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वो भगवान् मातुः कुक्साव् अवक्रान्तः तस्मिन् समये शक्रो देवेन्द्राश् चतुरो देवपुत्रान् मातुर् आरक्षकान् स्थापयत्य् असिहस्तान्, प्रासहस्तांश् छक्तिहस्तान् तोमरहस्तान्, मा कश्चिद् बोधिसत्वं विहेटयिष्यति मनुष्यो वा अमनुष्यो वेति; धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वो मातुः कुक्षाव् अस्थात् कोशोगत एवास्थाद् अम्रक्षितो गर्भमलेन, जुव्रमलेन, रुधिरमलेन, अन्यतमान्यतमेन वाशुचिना विप्रकृतेन; तद्यथा मणिरत्नं काशिकरत्ने उपक्षिप्तं नैव मणिरत्नं काशीकरत्नेन लिप्यते, नापि काशिकरत्नं मणिरत्नेन; एवम् एव यस्मिन् समये बोधिसत्वो मातुः कुक्षाव् अस्थात् कोशोगत एवास्थाद् अम्रक्षितो गर्भमलेन, जुव्रमलेन, रुधिरमलेन अन्यतमान्यतमेन वा अशुचिना विप्रकृतेन; तद्यथा मणिरत्नं; धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वो भगवान् मातुः कुक्षाव् अस्थात् तम् एनं तस्मिन् सस्मये माता सर्वम् अन्तःकुक्षिगतं परिपूर्णं पश्यति; तद्यथा मणिर् अष्टाङ्गो वैडूर्यः शुभ्रो जातिमान् अच्छो विप्रसन्नो ऽनाविलः पञ्चरङ्गिके सूत्रे ऽर्पितः स्यात्; तद्य्था नीले पीते लोहिते ऽवदाते माञ्जिष्ठे; तं चक्षुष्मान् पुरुषो दृष्ट्वा जानीयाद् इदं सूत्रम् अयं मणिः; सूत्रे मणिर् अर्पितः; एवम् एव बोधिसत्वो यस्मिन् समये मातुः कुक्षाव् अस्थात् तम् एनं तस्मिन् समये माता सर्वम् अन्तःकुक्षिगतं परिपूर्णं पश्यति; धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वो भगवान् मातुः कुक्षाव् अस्थान् नास्य तस्मिन् समये माता श्रान्तकाया वा ऽभूत् क्लान्तकाया वा यदुत बोधिसत्वं धारयन्ती; धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वो भगवान् (sbv i 43) मातुः कुक्षाव् अस्थात् तस्मिन् समये माता

यावज्जीवं पञ्चव्रतपदानि समादत्तवती; यावज्जीवं प्राणातिपातं प्रहाया प्राणातिपातात् प्रतिविरता; अदत्तादानम्, अह्रह्मचर्यं, मृषावादं सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानां प्रहाय सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानात् प्रतिविरता; प्राणान् अहन्ती नादत्तम् आददौ; मृषा नावोचत्; न मद्यलोलुपा ऽभूत्; अब्रह्मचर्याद् विरता च मैथुनात् सिद्धार्थमाता; इयम् अत्र धर्मता; धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वो भगवान् मातुः कुक्षाव् अस्थान् नास्य माता तस्मिन् समये पुरुषेषु मानसं निबद्धवती यदुत कामोपसंहितम्; न रज्यते क्लेशेषु; न चास्याः कामहेतोः परिदह्यते मनः; न चास्य माता पुरुषेषु मानसं बध्नाति कामगुणोपसंहितम्

pains of childbirth

अथ महामायाया दोहद उत्पन्नः अहो बताहं चतुर्भ्यो महास्मुद्रेभ्यः पानीयं पिबेयम् इति; तया रज्ञे शुद्धोदनायारोचितम्; राज्ञा शुद्धोदनेन नैमित्तिकानां निवेदितम्; किमर्थं देव्या अयम् एवंरूपो दोहद उत्पन्नः; नैमित्तिकैर् व्याकृतं: देव देवी कुमारां जनयिष्यति; द्वात्रिंशता महापुरुषणैः समलङ्कृतमूर्तिः प्रव्रजित्वा सकलं ज्ञेयार्णवं पास्यति; राज्ञाभिहितम्; यद्य् अस्याः महासमुद्रात् पानीयं <न> दीयते, किं तत् स्यात्; व्यङ्गं पुत्रं जनयेत्; राज्ञाभिहितं: मम तावत् शुद्धोदनस्याविकलाङ्गः पुत्रो भविष्यतीति; तेन खलु समयेन कपिलवस्तुनि रक्ताक्षो नाम परिव्राजकस् तिष्ठति इन्द्रजाले कृतावी; राज्ञा तस्याहूय निवेदितम्; तेन तस्या उपरिप्रासादतलगताया यावच् चतुरो महासमुद्रान् दर्शयित्वा पानीयं दत्तम्; तस्या यो दोहद उत्पन्नः स (sbv i 44) प्रतिविगतः; पुनर् अप्य् अस्या दोहद उत्पन्नः अहो बत सर्वबन्धनमोक्षः क्रियेतेति; राज्ञा सर्वबन्धनमोक्षः कृत इति तस्या यो दोहद उत्पन्नः स प्रतिविगतः; पुनर् अप्य् अस्या दोहद उत्पन्नः अहो बत दानानि दीयेरन् पुण्यानि क्रियेरन्न् इति; राज्ञा दानानि दत्तानि पुण्यानि कृतानि; तस्या यो दोहद उत्पन्नः स प्रतिविगतः; पुनर् अप्य् अस्या दोहद उत्पन्नः; अहो बताहम् उद्यानानि पश्येयम् इति; राज्ञा उद्यानानि दर्शितानि; तस्या यो दोहद उत्पन्नः स प्रतिविगतः; पुनर् अप्य् अस्या दोहद उत्पन्नः अहो बताहम् उद्याने तिष्ठेयम् इति; राज्ञः सुप्रबुद्धस्य लुम्बिनी नामोद्यानम्; तस्य शुद्धोदनेन राज्ञा सन्दिष्टं दुहिता ते उद्यानं निर्गन्तुकामा; उद्यानं शोधयेति; तेन पौरुषेयाणां आज्ञा दत्ता, भवन्त उद्यानं शोधयतेति; तैर् उद्यानं शोधितम्; ततः सा परिचारिकासहीया निर्गता; ततस् तया लुंबिनीवने विचरन्त्या सपुष्पितः अशोकपादपो दृष्टः; सा तम् अवलोक्यावस्थिता प्रसवितुकामा

the birth of the buddha and the accompanying wonders

शक्रो (अ 363ब्) देवेन्द्रः संलक्षयति: बोधिसत्वमाता ह्रीमती; न शक्नोति महाजनपरिवृता प्रसवितुम्; उपायसंविधानं कर्तव्यम् इति; तेन तुमुलं वातवर्षं निर्मितम्; तेनासौ महाजनकायः समन्ताद् विद्रुतः; ततः शक्रो देवेन्द्रः वृद्धधात्रीवर्णम् आत्मानाम् अभिनिर्माय महामायायाः पुरस्ताद् अवस्थितः सा प्रसवितुम् आरब्धा; बोधिसत्वो निर्गच्छंश् छक्रेणाजिनशाटिकायां प्रतिगृहीतः; स गर्भवासपरिक्लान्तः; अथ बोधिसत्वस्यैतद् अभवत्: मदप्राप्तो ऽयं शक्रो भविष्यति मया बोधिसत्वः प्रतीच्छित इति; विदित्वा वज्रशरीरम् आत्मानम् अधिष्ठितः; शक्रो देवेन्द्रः कंपयितुम् आरब्धो बोधिसत्वेनाभिहितः; मुञ्च मुञ्च कौशिक अपैहि पुरस्ताद् इति; (sbv i 45) <धर्मता खलु>, यस्मिन् समये बोधिसत्वो भगवान् जातः तस्मिन् समये महापृथिवीचालो ऽभूत्; पूर्ववद् यावद् अन्ये ऽपीह भवन्तः सत्वा उपपन्ना अन्ये ऽपीह भवन्तः सत्वा उपपन्ना इति; धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वो भगवान् मातुः कुक्षेर् निष्क्रान्तः कोशोगत इवासिर् निष्क्रान्तः अम्रक्षितो गर्भमलेन जुव्रमलेन रुधिरमलेनान्यतमान्यतमेन वा अशुचिना विप्रकृतेन; धर्मता खलु यस्मिन् समये बोधिसत्वो भगवान् मातुः कुक्षेर् निष्क्रान्तो नास्य तस्मिन् समये माता निषण्णा वा ऽभून् निपन्ना वा; स्थितैव सा क्षत्रियी क्षत्रियं प्रसूता; धर्मता खलु सांप्रतजातो बोधिसत्वः सप्तपदानि प्रक्रान्तः परिगृहीतो न केनचित्; चतुर्दिषं च व्यवलोकयति; वाचं च भाषते, इयं पूर्वा दिक् पूर्वंगमो भविष्यामि निर्वाणाय, इयं दक्षिणा दक्षिणीयो भविष्यामि कृत्स्नस्य <जगतः, इयं पश्चिमा दिक्, मम पश्चिमं जन्म भविष्यति; इयम्

उत्तरा दिक्, भवसंसाराद् उत्त्तरिष्यामि इति; तस्य शिरसि उपरि देवाः श्वेतं च छत्रं मणिदण्डकं च चामरं च धारयन्ति; धर्मता खलु सांप्रतजातस्य बोधिसत्वस्य द्वे वारिधारे ऽन्तरिक्षात् प्रादुर्भवत एका शिता एका उष्णा ये बोधिसत्वं स्नापितवत्ये>; धर्मता खलु सांप्रतजातस्य बोधिसत्वस्य मातुर् जनयित्र्याः पुरस्तान् महद् उदपानं प्रादुर्भूतं वारिनिष्यन्दि; यतो ऽस्य माता उदकेनोदककार्यम् अकार्षीत्; धर्मता खलु सांप्रतजातस्य बोधिसत्वस्य देवता अन्तरिक्षात् दिव्यान्य् उत्पलानि क्षिपन्ति; पद्मानि, कुमुदानि, पुण्डरीकान्य् अगरुचूर्णानि, तगरचूर्णानि; चन्दनचूर्णानि, तमालपत्रचूर्णानि, (sbv i 46) दिव्यानि च मान्दारवाणि पुष्पाणि क्षिपन्ति; दिव्यानि च वाद्यानि प्रवादयन्ति

अन्तरोद्दानाम् उत्पादकोशस्थितिः सप्त पदानि द्वे वारिधारे, उदपानं देवता