सङ्घभेदवस्तु

भूतपूर्वम् अन्यतमस्यां राजधान्याम् अन्यतमो राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च; स देव्या सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति; तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः क्रमशश् चत्वारः पुत्रा जाताः, शाखः प्रशाखः अनुशाखः विशाखश् च; ते उन्नीता वर्धिता महान्तः संवृत्ताः; भूम्यन्तराणां च राज्ञां दुहितृभिः परिणीताः; ते राज्ञो विकर्तुम् आरब्धाः; ततो राज्ञा निर्वासिताः स्वकस्वका (sbv ii 116) पत्नीर् आदाय निर्गताः; यावत् कान्तारमार्गं प्रतिपन्नाः; तेषां पथ्यदनं परिक्षीणं; तैः परस्परंक्रियाकारः कृतः: एकैकां स्त्रियं जीविताद् व्यपरोप्य तन्मांसेन कान्तारमार्गान् निस्तरेम इति; विशाखः (अ 466ब्) संलक्षयति: कामं स्वप्राणविनाशो, न तु परप्राणोपरोधः; किम् अत्र प्राप्तकालं भार्याम् आदाय निष्पलायेय इति; स भार्याम् आदाय निष्पलायितः; सास्य भार्या अन्नपानवियोगान् मार्गश्रमखेदाच् च काहलीभूता कथयति: आर्यपुत्र प्राणैर् वियोक्ष्ये इति; विशाखः संलक्षयति: मया राक्षसमध्यात् परित्राता; इदानीं यदि मरिष्यति, न शोभनम् इति; तेन ऊरुमांसं छित्वा तस्या भक्षणाय दत्तं; बाहुभ्यां च शिरे मुक्त्वा रुधिरं पायिता; सो ऽनुपूर्वेण ताम् आदाय अन्यतमं पर्वतम् उपसृप्तः; तत्र च मूलफलैर् यापयति; तस्य च पर्वतस्य सन्निकृष्टे नदी वहति; तस्यां पुरुषः शत्रुणा हस्तपादविकलः कृत्वा प्रवाहितः; स स्रोतसापह्रियमाणः आर्तस्वरं क्रन्दति; विशाखश् चान्यतमस्मिन् प्रदेशे मूलान्य् उत्पाटयति; तेनासौ पुरुषविरावः श्रुतः; स करुणाम्रेडितचित्तसन्ततिः पर्वतम् अभिरुह्य समन्ताद् व्यवलोकयितुम् आरब्धः; यावत्

पश्यति तं पुरुषम् उह्यमानं; स लघु लघ्व् एव पर्वताद् अवतीर्य नदीम् अभ्यवगाह्य तं पुरुषं पृष्ठम् अभिरोह्य नदीम् उत्तीर्य तीरे स्थापयित्वा तं दुःखसन्तापितहृदयः कथयति: वत्स किम् इदम् इति; तेन यथावृत्तं समाख्यातं; ततस् तेनासौ समाश्वासितः; मूलफलैश् च सन्तर्प्य पत्न्याः समर्पितः; तया तस्योपस्थानं कृतं; सा तस्योपस्थानं कुर्वती प्रणयसौमुख्या मुहुर् मुहुर् उपसंक्रम्य विविधाभिः कथाभिर् उपतिष्ठति; धर्मता ह्य् एषा प्रकृत्या मन्दरागिणो भवन्ति बोधिसत्वाः; विशाखस् तया सार्धं कदाचित् परिचारयति कदाचिन् न परिचारयति; बोधिसत्वानुभावेन च तानि कन्दमूलफलानि अतीव वीर्यवन्ति; तान्य् असौ परिभुंजाना क्लेशप्राबल्यात् तं हस्तपादविकलं प्रार्थयितुम् आरब्धा; स न संप्रतिपद्यते; कथयति च: अहं तावद् इदानीं गतप्रत्यागतप्राणः कथंचिज् जीवितः; यदि पुनर् ईदृशं करोमि स्थानम् एतद् विद्यते यद् अयं तव भर्ता मां सर्वेण सर्वं जीविताद् व्यपरोपयति इति; स भूयो भूयस् तया प्रार्थ्यते; दुर्जयाः क्लेशाः; सा तया सार्धं विप्रतिपन्नः; सा तेन सार्धम् आनन्दसौमनस्याद् एव अतीव संरक्ता प्रेष्यमाणापि तत्सकाशान् न गच्छति; स संलक्षयति: यथैवेयम् (sbv ii 117) अध्यवसिता, प्रतिक्रुष्टम् एतद् वैराणां यदुत स्त्रीवैरम्: इदानीम् अहं नष्टः; तेन तया सार्धं संजल्पः कृतः; अयं तव स्वामी यदि जानीते आवयोः संप्रयोगं नियतं तव अनर्थं करोति, मां च जीविताद् व्यपरोपयति इति; सा संलक्षयति: शोभनम् अयं कथयति; उपायसंविधानं कर्तव्यम् इति; असितपण्डितो मातृग्रामः; सा शिरो वस्त्रेण वेष्टयित्वा पर्वतशिलायां

निषद्यावस्थिता; यावन् मूलफलान्य् आदाय विशाख आगतः; पश्यति तां तथा विप्रकृतां; ततः पृच्छति: भद्रे किम् एतद् इति; सा कथयति: आर्यपुत्र शिरोरुजा मे ऽतीव बाधते इति; विशाखः कथयति: किमत्र कर्तव्यम् इति; तया पाषाणभेदकः पर्वतप्राग्भारे दृष्टः इति सा (अ 467अ) कथयति: आर्यपुत्र पूर्वम् अप्य् एषा शिरोरुजा आसिद् वैद्येन पाषाणभेदको व्यपदिष्टः; तेन स्वस्थीकृता इति; विशाखः कथयति: पाशाणभेदकं समन्वेषामि इति; सा कथयति: आर्यपुत्र एष पर्वतप्राग्भारे दृश्यते; अहं त्वां रज्वा धारयामि; त्वम् उत्पाटय इति; ऋजुको ऽसौ महात्मा तस्याः शाठ्यं न वेत्ति; स प्रतिपन्नः: एवं भवतु धारय उत्पाटयामि इति; स तया रज्वा ओसारितः; तेन चैकेन पाणिना रज्जुर् मुक्ता; तया च मुक्ता; नद्यां पतितः; दीर्घायुः स सत्वः; राज्यसुखं च प्रत्यनुभवितव्यं; न मृतः; स्रोतसा उह्यमानः अन्यतमां राजधानीम् अनुप्राप्तः; तत्र च राजा अपुत्रः कालगतः; अमात्याः सपौरजानपदाः सर्वे सन्निपत्य विचारयन्ति: भवन्तो राजा कालगतः; कम् इदानीं राज्ये प्रतिष्ठापयामः इति; तैर् लक्षणज्ञाः पुरुषाः प्रयुक्ताः: भवन्तः समन्वेषत; यः पुण्यमहेशाख्यः सत्वः तं राज्ये प्रतिष्ठापयामः इति; ते सम्नततः समन्वेषितुम् आरब्धाः; न प्रणश्यन्ति कर्माण्य् अपि कल्पशतैर् अपि /

सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् //

विशाखः प्रत्युपस्थितविपाकत्वाद् राज्यसंवर्तनीयस्य कर्मणः नदीम् उत्तीर्य एकस्मिन् प्रदेशे निषण्णः; बोधिसत्वानुभावेन स प्रदेशो ऽलङ्कृतः इवावस्थितः; यावल् लक्षणपरीक्षकाः पुरुषाः तं (sbv ii 118) प्रदेशम् आगताः पश्यन्ति तं महात्मानं राज्यलक्षणसंपन्नं; ते प्रमुदितमनसः अमात्यानां सकाशं गताः कथयन्ति: समन्वेषितः अस्माभिः पुण्यमहेशाख्यः सत्वो यो राज्यम् अर्हति इति; ततस् तैर् अमात्यैर् मार्गशोभां नगरशोभां च कृत्वा महता श्रीसमुदायेन नगरं प्रवेश्य दिवसतिथिमुहूर्तनक्षत्रानुपूर्व्या राज्ये ऽभिषिक्तः; तस्य देवी नास्तीति अमात्याः पुरोहिताः भूम्यन्तरराजानः अन्ये च धनिनः श्रेष्ठिनः सार्थवाहाः स्वकस्वका दुहितॄन् सर्वालङ्कारविभूषिताः आदाय तन्नगरम् आगताः राजा परिणेष्यतीति; स राजा स्त्रिया विप्रलब्धो न प्रतिपद्यते; अमात्याः कथयन्ति: देव अन्तःपुरकुमारामात्यपौरजानपदाः धनिनो राजानो भवन्ति; अन्तःपुरम् उपस्थाप्यतां; नानादेशनिवासिनः प्रधानपुरुषाः भूम्यन्तराश् च राजानः इतस्त्याश् च प्रधानपुरुषाः कन्याः सज्जीकृत्य व्यवस्थिताः; अभिमुखीभवतु इति; तथाप्य् असौ न प्रतिपद्यते; स भूयसा च स्त्रियो जुगुप्सते; पुण्यानुभावात् सत्वानाम् उपभोगा वीर्यवन्तो भवन्ति संपद्यन्ते च; यदा बोधिसत्वस् तस्मात् पर्वतात् कृतघ्नस्त्रिया मुक्तस् तदा तस्मिन् पर्वते मूलफलानि तनूभूतानि; निर्वीर्याणि च संवृत्तानि; ततः सा स्त्री दुर्भिक्षाकालमृत्युभयभीता तं हस्तपादविकलं पुरुषं स्कन्धे आरोप्य ग्रामान्तं समवसृता; रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेषु भिक्षाम् अटति; पृष्टा च कथयति अहं पतिव्रतेति; अस्ति चैष लोकधर्मो या स्त्री

पतिव्रता सा लोके पूज्यते; सा यत्र प्रविशति तत्र भिक्षां लभते; यावद् असाव् अनुपूर्वेण तां राजधानीम् अनुप्राप्ता; श्रुत्वा लोकः (अ 467ब्) परं विस्मयम् आपन्नः; केचित् कुतूहलजाताः तां द्रष्टुं बहिर् निर्गताः; नगरनिवासिना जनकायेनावतारो लब्धः; ते ऽवध्यायन्ति क्षिपन्ति विवाचयन्ति: भवन्तः अयं राजा सर्वाः स्त्रियो जुगुप्सते; न पश्यतीमां सतीं पतिव्रतां हस्तपादविकलं पुरुषं स्कन्धेनादाय परिभ्रमतीम् इति; स वृत्तान्तः पुरोहितेन राज्ञो निवेदितः; राज्ञा च संलक्षितं; स कथयति: आहूयतां सा स्त्री पश्यामि इति; सा आहूता, राज्ञा दृष्टा; विपुष्पितं गाथा चोक्ता: भक्षयित्वोरुमांसानि पीत्वा च मम शोणितम् /

स्कन्धेन वहसे रुण्डम् इदानीं त्वं पतिव्रता //

पातयित्वा प्रपाते मां शिलोद्भेदस्य कारणात् / (sbv ii 119) स्कन्धेन वहसे रुण्डम् इदानीं त्वं पतिव्रता // इति किं मन्यध्वे भिक्षवः? यो ऽसौ राजकुमारः अहम् एव सः तेन कालेन तेन समयेन; यासव् भार्या एष एव स देवदत्तस् तेन कालेन तेन समयेन; तदाप्य् एष अकृतज्ञः अकृतवेदी; एतर्ह्य् अप्य् एष अकृतज्ञ अकृतवेदी; पुनर् अप्य् यथैष अकृतज्ञ अकृतवेदी तच् छ्रूयतां.

the story of viśvantara (concerning a previous birth of devadatta)

भूतपूर्वं भिक्षवो विश्वपुर्यां राजधान्याम् विश्वामित्रो नाम राजा राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमरतस्कररोगापगतं शालीक्षुगोमहिषीसंपन्नं; धार्मिको धर्मराजो धर्मेण राज्यं कारयति; स च राजा श्राद्धो भद्रः कल्याणाशयः आत्महितपरहितप्रतिपन्नः कारुणिको महात्मा धर्मकामः प्रजावत्सलः; सो ऽपरेण समयेन देव्या सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति; तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः कालान्तरेण पत्नी आपन्नसत्वा संवृत्ता; सा अष्टानां व नावानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता; दारको जातः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णः छत्राकारशिराः प्रलम्बबाहुर् विस्तीर्णललाटः संगतभ्रूस् तुङ्गनासः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेतः; तस्य जातौ जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते; किं भवतु दारकस्य नाम? इति; ज्ञातय ऊचुः; अयं दारको विश्वामित्रस्य राज्ञः पुत्रः; तस्माद् भवतु दारकस्य विश्वन्तर इति नाम इति; विश्वन्तरो दारकः अष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्तः; द्वाभ्याम् अंशधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकधात्रीभ्यां; सो ऽष्टाभिर् धात्रीभिर् उन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिर्मण्डेन अन्यैश् चोत्तप्तोत्तप्तैर् उपकरणविशेषैर् आशु वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम्; स यदा महान् संवृत्तः तदा लिप्याम् उपन्यस्तः सङ्ख्यायां गणनायां मुद्रायां; यानि तानि राज्ञां क्षत्रियाणां मूर्धाभिषिक्तानां (अ 468अ) जनपदैश्वर्यस्थामवीर्यम् अनुप्राप्तानां महान्तं पृथिवीमण्डलम् अभिनिर्जित्य अध्यावसतां (sbv ii 120)

पृथग् भवन्ति शिल्पस्थानकर्मस्थानानि तद्यथा हस्तिग्रीवायाम् अश्वपृष्ठे रथे त्सरौ धनुषि अपयाने निर्याणे अंकुशग्रहे पाशग्रहे तोमरग्रहे छेद्ये भेद्ये वेध्ये मुष्टिबन्धे पादबन्धे शिखाबन्धे दूरवेधे शब्दवेधे मर्मवेधे अक्षूणवेधे दृढप्रहारितायां पञ्चसु स्थानेषु कृतावी संवृत्तः; विश्वन्तरः कुमारो श्राद्धो भद्रः कल्याणाशयः आत्महितपरहितप्रतिपन्नः कारुणिको महात्मा धर्मकामः प्रजावत्सलः सर्वप्रदः सर्वपरित्यागी निःसङ्गपरित्यागी च महति त्यागे वर्तते; तस्य प्रदानविस्तरम् उपश्रुत्य योजनशताद् अपि अर्थिनः अभ्यागच्छन्ति; सर्वांश् च परिपूर्णमनोरथान् प्रेषयति अथ कदाचित् बोधिसत्वो मणिकनकरजतवज्रवैडूर्यमुसारगल्वार्केन्द्रनीलविद्योतितं चन्दनवरसारपरिणामितं सिंहव्याघ्रद्वीपिचर्मपरिणद्धं पवनबलसमजवैः कनकरजतमणिघण्टिकाविघूर्णितरवैः चतुर्भिस् तुरगैर् युक्तं स्यन्दनवरम् अभिरुह्य नगराद् उद्यानाभिमुखो निर्ययौ; अथ केचिद् विप्रा वेदवेदाङ्गविदो विश्वन्तरम् अभिगम्योचुः; जयतु भवान् क्षत्रियकुमारः इति; आह च सर्वेषु खलु लोकेषु विश्रुतः सर्वदो भवान् /

रथम् एतद् द्विजातिभ्यो दानं त्वं दातुम् अर्हसि //

इत्य् एवम् उक्तो विश्वन्तरो बोधिसत्वः लघु लघ्व् एव तस्माद् रथाद् अवतीर्य हृष्टतुष्टप्रमुदितहृदयस् तेभ्यो द्विजातिभ्यस् तं रथवरम् उपदर्शयन्न् उवाच यथा मया रथस् त्यक्तो विप्रेभ्यः परया मुदा / तथाहं त्रिभवं त्यक्त्वा स्पृशेयं बोधिम् उत्तमाम् // (sbv ii 121) इति; सो ऽपरेण समयेन कुन्दकुमुदहिमरजतसिताभ्रवर्णं सप्तसुजातसुप्रतिष्ठितचरणतलमैरावणविलासगामिनं परमस्वाभाव्यलक्षणालङ्कृतपुण्यनिदर्शनं राजवर्धनं नाम गजवरम् अभिरुह्य परितुष्टभृत्यमित्रसेवकानुयात्रिकैः चन्द्र इव नक्षत्रगणैः परिवृतः संप्राप्ते वसन्तकालसमये संपुष्पितेषु पादपेषु हंसक्रौञ्चमयूरशुकशारिकाकोकिलजीवञ्जीववकनिर्घोषिते वनषण्डे उद्यानभूमिं निर्ययौ; अथ केचित् प्रत्यर्थिकप्रयुक्ता विप्रास् त्वरितत्वरितं विश्वन्तरं कुमारम् अभिगम्य ऊचुः: जयतु भवान् क्षत्रियकुमारः इति; आह च सदैत्यामरलोकेषु विश्रुतः सर्वदो भवान् / दातुम् एतं गजवरम् अस्मभ्यस् त्वम् इहार्हसि // इति एवम् उक्तश् च बोधिसत्वस् तस्माद् अपि गजवराल् लघु लघ्व् एव अवतीर्य हृष्टतुष्टप्रमुदितमनास् तेभ्यस् तं गजवरम् उपदर्शयन्न् उवाच यथा मया गजस् त्यक्तो विप्रेभ्यः परया मुदा / तथाहं त्रिभवं त्यक्त्वा स्पृशेयं बोधिम् उत्तमाम् //

शुश्राव च राजा विश्वामित्रः: पुत्रेण च तेभ्यो विश्वन्तरेण राज्यवर्धनो नाम गजवरः प्रत्यर्थिकप्रयुक्तेभ्यो दत्तः इति; (अ 468ब्) श्रुत्वा च पुनः राज्ञा विस्वामित्रेण कोपकुपितेन विश्वन्तरः कुमारः आहूयोक्तः: गच्छ कुमार न ते मद्विषये वस्तव्यम् इति; ततो विश्वन्तरः कुमारः पित्रा परित्यक्तः चिन्तयामास: बोधाय मया कृतव्यवसायेन सर्वलोकानुग्रहार्थं बद्धसन्नाहेन गजो ऽसौ त्यक्तः तद् गृहे वर्तमानेन दानं देयं यथाबलम् / तपोवनं वा संश्रित्य कर्तव्यो नियमः परः //

तद् अहं गृहम् उत्सृज्य प्रयास्यामि तपोवनम् / वक्तुं न तूत्सहे वाक्यं न दास्यामीति याचितः // इति

अथैवं कृतमतिर् बोधिसत्वो भार्याया माद्र्याः सकाशम् अभिगम्य एतद् विस्तरेण निवेदयामास; ततः सा माद्री सहश्रवणाद् एव (sbv ii 122) प्रियविप्रयोगाशङ्कितहृदया कृतकरपुटा बोधिसत्वम् उवाच: आर्यपुत्र यद्य् एवम् अहम् अपि तपोवनं यास्यामि इति; न शक्यं मया आर्यपुत्रवियुक्तया मुहूर्तम् अपि प्राणान् धारयितुं; कुतः गगनम् इव चन्द्रहीनं सस्यविहीना भवेद् यथा पृथिवी / नलिनीव जलविहीना भर्तृविहीना भवेत् तथा नारी // इति बोधिसत्व उवाच: अवश्यम् आवयोर् अन्ते वियोगेन भवितव्यम्, एष लोकस्वभावः; त्वं च प्रवरान्नपानशयनासनसंवसनोपचिता परमसुकुमारशरीरा; तपोवने च तृणपर्णोपचितायां भूमौ स्वप्तव्यं; मूलफलानि चाहारः; दर्भोपलकण्टकचितायां मह्यां विचरितव्यम्; अभीक्ष्णम् उपवासम् उपवसितव्यं; सर्वजनस्यात्मा उपदर्शयितव्यः; सर्वप्रयत्नेनातिथयः पूजयितव्याः; तत्रापि च मया अवश्यं यथाशक्त्या दानं देयं; तत्र भवत्या न किंचिद् अनुतापः करणीयः; तत् पुनर् अपि तावत् संप्रधार्यताम् इति; माद्री कथयति: आर्यपुत्र यथाशक्त्या अहम् आर्यपुत्रम् अनुवर्तिष्ये इति; बोधिसत्वः कथयति: यद्य् एवं स्मर्तव्या ते इयं प्रतिज्ञा इति; ततो बोधिसत्वः पितरम् उपगम्य मूर्ध्ना च प्रणिपत्योवाच क्षमस्व यत् तात मयापराद्धं गजप्रदानं प्रति पार्थिवेन्द्र / एष प्रयास्यामि पुराद् अरण्यं कोशक्षयो मा नृपते तवाभूत् // इति ततः पुत्रवियोगविक्लवो राजा बष्पोपरुध्यमानगद्गदकण्ठ उवाच: पुत्र तिष्ठ निवर्त्यतां दानान् मतिर् इति; बोधिसत्व उवाच अप्य् एव परिवर्तेत धरा सधरणीधरा / प्रदानान् न त्व् अहं चित्तं निवर्तेय महीपते //

इत्य् उक्त्वा प्रक्रान्तः; ततः पुत्रदुहितृकलत्रसहितः शोकोत्कण्ठः पौरजानपदसहस्रैर् अनुगम्यमानः तस्मान् नगरान् निर्जगाम; कश्चित् पुरुषः तं रुदनपरिदेवितशब्दं श्रुत्वा महाजनकायं च नगरद्वारेण निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा अन्यतरं पुरुषम् उवाच: भोः पुरुष किंकृतो ऽयं महाजनस्य रुदितशब्दः इति; स उवाच: किं भवान् न जानीते (sbv ii 123) अस्मात् पुरान् नृपतिना स्वसुतः सुदंष्ट्रो निर्वास्यते स्थिरधृतिर् निरतः प्रदाने / तं प्रस्थितं वनम् उपेत्य सपुत्रदारं पौराः समेत्य सुभृशं करुणं रुदन्ति // इति ततो बोधिसत्वस् तस्मान् नगरान् निर्गतान् पौरान् यथान्याय्यम् अभिगम्योवाच: निवर्तन्तु भवन्तः; सुचिरम् अपि हि प्रियसंयोगो भूत्वा अवश्यम् एवान्ते (अ 469अ) विप्रयोगावसानः; वासवृक्षो ऽध्वप्रतिश्रयभूतो हि बन्धुजनसंयोगः; अवश्यभावी प्रियविप्रयोगः; कुतः सर्वेषु लोकेष्व् अवशस्य जन्तोः प्रियैर् वियोगो भवन्तीति मत्वा / कार्या भवद्भिर् भुवि सर्वयत्नैः स्थिराप्रकम्प्या च शमाय बुद्धिः // इति अथ त्रिंशद्योजनातिक्रान्तं बोधिसत्वम् अवेक्ष्य अन्यतमो ब्राह्मणः अभिगम्योवाच: भोः क्षत्रियकुमार इतस् त्रिंशन्मात्रैर् अधिष्ठानं; ततो ऽहं भवतो गुणश्रवणाद् आगतः; तद् अर्हति भवान् अनेन रथवरेण मे सफलं श्रमं कर्तुम् इति; ततो माद्री संजातामर्षा निष्ठुराभिधानेन तं ब्राह्मणम् उवाच अहो द्विजस्यास्य सुदारुणा मतिर् वने ऽपि यो ऽभ्यर्थयते नृपात्मजम् / न नाम कारुण्यम् इहास्य जायते नरेन्द्रपुत्रे नृपतिश्रिया च्युते //

इति बोधिसत्व उवाच: न खलु न खलु भवत्या ब्राह्मणः परिभाषणीयः; कुतः यद्य् एते न भवेयुर् अर्थरुचयो माद्रि प्रतिग्राहकाः बोधिं कः समवाप्नुयाद् भुवि नरः सर्वप्रदानाद् ऋते / षड्भिः पारमिताभिर् उत्तमगुणाः संबोधिसत्वाः सदा दानाद्याभिर् अवाप्नुवन्ति नियतं सर्वज्ञताम् उत्तमाम् // इति ततो बोधिसत्वस् तम् अप्य् अश्वरथं परेण हर्षेण तस्मै ब्राह्मणाय दत्वा उवाच अनेन मात्सर्यमलप्रवाहिना रथप्रदानेन ममास्त्व् इह द्विज / (sbv ii 124) महर्षिभिः सद्भिर् अनुप्रवर्तितो निरास्रवो धर्ममयो महारथः // इति ततो विश्वन्तरः प्रमुदितहृदयस् तम् अपि रथवरं ब्राह्मणाय दत्वा कृष्णाजिनां कुमारीं स्कन्धे आरोप्य माद्री च जालिनं कुमारं तपोवनाभिमुखौ संप्रस्थितौ; अनुपूर्वेण च तपोवनम् अनुप्राप्तौ; ततो विश्वन्तरस् तस्मिंस् तपोवने स्वहृदयप्ररितोषकरं व्रतम् आस्थाय विजहार; यावद् अन्यतमो ब्राह्मणः माद्र्या<ं> मूलफलार्थम् अभिगताया<ं> तपोवनाद् विश्वन्तरम् अभिगम्योवाच: जयतु भवान् क्षत्रियकुमारः; उपस्थायकहीनो ऽहं भ्रमामि सवधूजनः / तदर्थं बालकाव् एतौ मम त्वं दातुम् अर्हसि // इति एवम् उक्तो विश्वन्तरो बोधिसत्वः इष्टसुतपरित्यागं प्रति मुहूर्तं चिन्तापरो बभूव; ततो ऽसौ ब्राह्मणो विश्वन्तरं बोधिसत्वम् उवाच: यतो ऽहं भवन्तम् अर्थये; तत् किम् इदं विचार्यते भवान् ख्यातः क्षितितले सर्वतः करुणात्मकः / यथा शिबिः श्रुतो नित्यं तथा त्वं कर्तुम् अर्हसि // इति एवम् उक्तो बोधिसत्वस् तं ब्राह्मणम् उवाच: भो महाब्राह्मण स्वजीवितपरित्यागे न मे काचिद् विचारणा / किं पुनः स्वसुतत्यागे मम स्यान् मतिर् अन्यथा //

अपि तु महाब्राह्मण परित्यक्तौ मया बालौ वनवृद्धौ सुखात्मकौ / मातृहीनौ कथम् इमौ स्थास्यतः करुणात्मकौ //

मा भूद् वक्ता च मे कश्चित् कुमारौ निर्घृणो भृशम् / बालौ त्यजति नात्मानं साधु ब्राह्मण मां नय // इति

अथ स ब्राह्मणो (अ 469ब्) विश्वन्तरम् उवाच: भोः क्षत्रियकुमार नैतद् भवतः प्रतिरूपं महति राजवंशे प्रसूतस्य सर्वस्यां पृथिव्यां ख्यातयशसः सर्वप्राणिषु दयानुक्रोशप्रवृत्तस्य दानमानसत्कारगन्धहस्तिनः (sbv ii 125) श्रमणब्राह्मणातिथिगुरुजनपूजकस्य कृपणवणीपकानाथदरिद्रजनपरिग्राहकस्य सर्वमनोरथपरिपूरकस्य अमोघदर्शनस्य यत् मम वन्ध्यम् आगमनं भवेत्, मोघो वा मार्गश्रमः निरर्थकं वा दर्शनम्; अफला सा आशा चिरकालाशासितो वा चेतस्य् आशासकः; तत् शिघ्रं सङ्क्कल्पतुरगस्य मनोरथस्य तद्वचननास्तिक्यप्रत्याहतस्य मे निर्वृत्तिर् भवेत्; तद् अर्हति भवान् परिपूर्णमनोरथं मां विसर्जयितुं कुतः जलनिधिवसना<ं> ग्रहान्तराक्षी<ं> गिरिवरपीनपयोधरोत्तमाङ्गीम् / सनगरनिगमां विचार्य भूमिं न तव सुदंष्ट्र समो ऽस्ति दानशक्त्या // इति अथैतद् वचनं ब्राह्मणस्योपश्रुत्य विश्वन्तरो बोधिसत्वः इमां चिन्ताम् आपेदे तनयस्नेहविक्लवः यदि तावत् प्रदास्यामि ब्राह्मणस्य सुतद्वयम् / प्राप्स्याम्य् अहं च माद्री च दुःखं पुत्रवियोगजम् //

अथास्मै न प्रदास्यामि भविष्यामि क्षतव्रतः / निराशो ब्राह्मणश् चायं गमिष्यति यथागतः //

कामं पुत्रवियोगार्तो भुवि शोकं व्रजाम्य् अहम् / भग्नप्रतिज्ञो न त्व् एव भविष्यामि क्षतव्रतः // इति

ततो विश्वन्तरो बोधिसत्वः इष्टसुतपरित्यागं प्रति कृतनिश्चय उवाच: एष भो लोकं दुःखमाहर्णवे प्रतिभये मज्जन्तम् आर्तं भृशम् पारं तारयितुं सुदुष्करशतैर् बध्नामि मार्गप्लवम् / इत्य् उक्त्वा विमलाम्बुपूर्णवदनो वक्त्रेण निर्मन्युना बालाव् अश्रुजलाम्बुपूर्णनयनौ विप्राय तस्मै ददौ // (sbv ii 126) आह च अस्य पुत्रप्रदानस्य फलं विपुलम् आप्नुयाम् / तारयेयम् अहं तेन लोकं संसारसागरात् // इति दत्तमात्रयोश् च पुनस् तयोर् बालदारकयोः इयं च वसुमती षड्विकारं चचाल; ततस् तेन भूमिकम्पेन तद्वनवासिनस् तापसाः संत्रस्ताः अन्योन्यम् ऊचुः किंप्रभावनिमित्तो ऽयं भूमेः कम्पः सुदारुणः / ज्ञतव्यम् इह सुव्यक्तं प्रभावः कस्य ईदृशः // इति तत्रान्यतमो वृद्धतापसो वसिष्ठसगोत्रो निमित्तज्ञानकुशलः; स तेषाम् ऋषीणाम् एतम् अर्थं निवेदयामास नूनं तपोवनरतौ हि फलाम्बुभक्षौ बालौ सुतौ नयनतुष्टिकरौ मनोज्ञौ / दुःखार्दितस्य जगतः परिमोक्षणार्थं विश्वन्तरस् त्यजति कम्पति येन भूमिः // इति ततस् तौ बालदारकौ पितुर् आशयपरित्यागबुद्धिम् अवगम्य करुणकरुणं रुदन्तौ विश्वन्तरस्य पादयोर् निपत्य कृतकरपुटाव् ऊचतुः: प्रसीद तात मा आवां परित्याक्षीः; क्वेदानिं गुरुविहीनौ गमिष्यावः इति अम्बा च तात निष्क्रान्ता त्वं च नो दातुम् अर्हसि / यावत् ताम् अपि पश्यावस् ततो दास्यति नौ भवान् // इति ततो बोधिसत्वः स्नेहविक्लवः साश्रुदुर्दिननयनः तौ बालदारकौ (अ 470अ) परित्यज्योवाच: पुत्रकौ न मे हृदयम् अस्निग्धं नाकृपा नापि नैर्घृणम् / सर्वलोकहितार्थं तु त्यजामि गुणदर्शनात् // इति अप्य् एवाहं परां बोधिम् अभिगम्य शिवां स्वयम् / दुःखार्णवगतं लोकं तारयेयं निराश्रयः // इति ततस् तौ बालदारकौ पितुर् आशयपरित्यागम् अवगम्य करुणादीनविलम्बिताक्षरं पादयोर् निपत्य कृतकरपुटाव् ऊचतुः यद्य् एवं व्यवसायस् ते वचनाद् आवयोस् त्वया वक्तव्या जननी तात क्षन्तुम् अम्ब त्वम् अर्हसि // इति (sbv ii 127) अपि च तात यन् नौ गुरोर् अपकृतं त्वयि बालभावात् यद्य् अप्रियं वचनम् अन्यद् उदाहृतं वा / शुश्रूषणं च परिपूरितम् एव न स्यात् बालापराध इति तत् खलु मर्षणीयम् //

इत्य् उक्त्वा पितरम् अभिवाद्य त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य गुरुवचनलालसौ मुहुर्मुहुः संपरिवर्तमानौ नयनाम्बुपरिप्लुताक्षकौ तस्माद् आश्रमाद् विनिश्चक्रामतुः; ततो बोधिसत्वस् तैर् अतिकरुणैर् बालदारकवचोभिः विक्लवीकृतहृदयो बोधौ मनः प्रणिधाय तपोवनपर्णकुटीं प्रविष्टः; निष्क्रान्तमात्रयोश् च बालदारकयोः अयं त्रिसहस्रमहासहस्रो लोकधातुः षड्विकारं कम्पितः; अनेकैश् च देवतासहस्रैः हाहाकृतम् अन्तरिक्षं बभूव अहो प्रदानमाहात्म्यम् अहो खल्व् अस्य निश्चयः / बालाव् इमौ सुतौ त्यक्त्वा यन् न विक्रियते मनः // इति

तस्मिंश् च समये माद्री मूलफलान्य् आदाय आश्रमाभिमुखी संप्रस्थिता; तेन च महता भूमिकम्पेन त्वरितम् आश्रमपदं प्रतस्थे; अन्यतमा देवता सिंहरूपधारिणी भूत्व मार्गम् अवरुध्यावस्थिता, मा हैव माद्री बोधिसत्त्वस्य सर्वसत्वनिर्मोक्षणकृतोद्योगस्य दानपारमितायां विघ्नम् उत्पादयिष्यतीति ततो माद्री तां मृगराजवधूम् उवाच मृगराजवधूविलासिनि किम् इदं माम् उपरुध्य तिष्ठसि / ध्रुवम् अस्मि यथा पतिव्रता लघु मार्गाद् अपसर्प मे तथा //

अपि च त्वम् अपि मृगराजपत्नी अहम् अपि भार्या नरेन्द्रसिंहस्य / धर्मेण भवसि भगिनी मृगराज्ञि ददस्व मे मार्गम् // (sbv ii 128) इत्य् एवम् उक्ता सा सिंहरूपधारिणी देवता तस्मान् मार्गाद् अपक्रान्ता; ततो माद्री निमित्तान्य् अप्रशस्तानीति मत्वा मुहूर्तं चिन्तयामास: यथायम् अन्तरीक्षे रुदनशब्दः श्रूयते, यथा वनवासिनां भूतानां विक्रोशनशब्दो व्यक्तम् आश्रमपदे अकुशलं भविष्यति इति; आह च यथा स्फुरति मे नेत्रं यथा रौति विहङ्गमः / ध्रुवं तौ बालकौ त्यक्तौ यथा मे मतिर् उत्सुका //

यथायं पृथिवीकम्पो वेपते हृदयं च मे / व्यक्तौ तौ बालकौ त्यक्तौ यथा कायश् च सीदति // इति

सा एवम् अनर्थशतसहस्राणि चिन्तयन्ती आस्रमपदं गता; प्रविश्य चा आश्रमपदं ससंभ्रान्ता निरीक्षते; न पश्यति पुत्रकौ; ततो विक्लवहृदया वेपमाना अस्थानपदानुसारं विकल्पयति: अस्मिन् प्रदेशे जालिनः कुमारः सहभगिन्या मृगपोतकैर् (अ 470ब्) अभीक्ष्णं क्रीडितवान्; इमानि च ताभ्यां पांसुनगराणि कृतानि; इमानि च तयोः क्रीडनकानि; तौ तु न पश्यामि; अथ वा अम्बा न दृश्यते इति पर्णकुटीं प्रविश्य शयितौ भविष्यतः इत्य् एवम् आशङ्कापरिगतहृदया सुतदर्शनलालसा मूलफलान्य् एकान्ते उपनिक्षिप्य बाष्पाम्बुपरिप्लुतेक्षणा भर्तुः पादयोर् निपत्य पृच्छति: आर्यपुत्र क्व गतौ बालदारकौ इति; विश्वन्तर उवाच आशया समभिक्रान्तो ब्राह्मणो मम सन्निधौ / तस्य तौ दारकौ दत्तौ त्वम् अनुज्ञातुम् अर्हसि // इति अथैवम् उक्ता माद्री विषदिग्धविद्धेव मृगी भूमौ निपपात; जलाशयोद्धृतेव मत्सी पृथिव्याम् आवर्तनपरिवर्तनं करोति स्म; हृतपोतेव कुररी करुणकरुणं विरौति स्म; नष्टवत्सेव गौर् बहुविधं हम्भारवैर् विललाप; आह च बालपङ्कजसमानवक्त्रकौ पद्मपत्रसुकुमारहस्तकौ / दुःखदुःखितम् अदृष्टदुःखकौ कां गतिं मम गतौ हि पुत्रकौ //

निरतौ मृगकैः सहाश्रमे मृगशाबार्जनकौ मृगाक्षकौ / कथम् अद्य नु पुत्रकौ मम व्रजतस् तस्य वशे न दुःखितौ // (sbv ii 129) नयनाम्बुपरिप्लुताक्षकौ विरुवन्तौ करुणं सुदुःखितौ / न च मे ऽद्य सुदृष्टकौ कृतौ कृपणं जीवति दुःखितो जनः //

अङ्के मम तौ विवृद्धकौ मूलपुष्पफलभोजनात्मकौ / क्षान्तिमार्दवगुरुप्रियौ सदा दुःखितौ हि परमं सुतौ मम //

ज्ञातिमातृपरिहीणकौ च तौ बन्धुभिश् च सहसा निराकृतौ / दुर्जनं जनम् उपेत्य पापकं दुःखितौ हि परमं सुतौ मम //

क्षुत्तृषापरिगतात्मकौ सदा कस्य तौ वशम् उपागमिष्यतः / आर्तिदुःखपरिपीडितौ च तौ प्रेष्यभावम् उपयास्यतो ध्रुवम् //

कर्म नूनम् इह पापकं मया अन्यजन्मनि कृतं सुदारुणम् / प्राणिनः प्रियशतैर् वियोजिता येन गौर् इव विरौम्य् अवत्सिका //

येन सत्यवचनेन मे सदा सर्वसत्वसमतां गतं मनः / तेन सत्यवचनेन मे सुतौ दासभावगमनाद् विमुच्यताम् // इति

ततो माद्री ताभ्यां बालदारकाभ्यां ये वृक्षा रोपितकायपालितकास् तान् किसलयसंछन्नाण् दृष्ट्वा ससंभ्रमा परिष्वज्योवाच बालबालकलशावसिक्तकाः पल्लवप्रपतिताश्रुबिन्दवः / चेतना इव रुदन्ति वृक्षका बालकाः स्तनविहीनका इव //

पुनश् च तयोर् बालदारकयोः क्रीडनकान् आश्रमवासिनो मृगशाबकान् दृष्ट्वा करुणादीनविलम्बिताक्षरं वचनम् उवाच (sbv ii 130) दुःखम् एतद् अपरम् ह्य् अनल्पकम् यद् भ्रमन्ति मृगशाबका इमे / यद् वयस्यपरिदर्शनोत्सुकाः स्थानकेषु परिमार्गणोत्सुकाः ततो येन मार्गेण तौ बालदारकौ गतौ तं मार्गम् अनुसरन्ती तयोर् बालदारकयोर् इतश् चामुतश् च पदान्य् अनृजुकानि दृष्ट्वा तीव्रदुःखाभ्याहता पुनर् उवाच (अ 471अ) पात्यमानौ ध्रुवं नीतौ यथा पदविलम्बितम् / क्वचिद् द्रुतगतावृत्तौ हानृशंस द्विजोत्तम //

बाष्पगद्गदनिरुद्धकण्ठकौ वेपमानरुचिराधरोष्ठकौ / तौ हि मे हरिणपरिप्लुताक्षकौ कोमलैश् चरणकैः कथं गतौ // इति

ततो बोधिसत्वस् तां तथा परिदेवनात्मिकां दृष्ट्वा ताभिस् ताभिः श्रुतिभिर् अनित्यताप्रतिसंयुक्ताभिः बहुप्रकारम् अनुसंज्ञापयन्न् उवाच न दर्पान् न च विद्वेषान् मया त्यक्तं सुतद्वयम् / सर्वसत्वहितार्थं तु त्यक्तौ तौ दुस्त्यजौ सुतौ //

आत्मपुत्रकलत्रं च त्यक्त्वा परमदुस्त्यजम् / प्राप्नुवन्ति महासत्वाः शिबिवद् बोधिम् उत्तमाम् // इति

त्यागाधिष्ठानान् माद्रि पुत्रौ तौ त्यक्तौ दुस्त्याजौ लोकनिर्मोक्षणार्थम् / दद्यां स्वान् दारान् वाहनं चापि वित्तं सर्वं सर्वेभ्यो दातुम् एषा मतिर् मे // इति

अथ माद्री धैर्यम् आलम्ब्य चित्तेन बोधिसत्वम् उवाच न करोम्य् अन्तरायं ते मा ते भून् मतिर् अन्यथा / माम् अपीच्छसि चेद् दातुं निर्विशङ्कं प्रयच्छ माम् //

अपि तु यस्यार्थे स्वजनान् धीर त्यजसि स्नेहविक्लवः / तम् अर्थं प्राप्नुहि क्षिप्रं तारयन् हि भवाज् जगत् // इति

ततः शक्रो देवेन्द्रः तद् अत्यद्भुतम् अतिदुष्करं च माद्र्या बोधिसत्वस्य च व्यवसायम् आगम्य त्रिदशगणपरिवृतः उपरि (sbv ii 131) विहायसा तदाश्रमपदम् उपगम्य उदारेणावभासेन तद् वनम् अवभास्य गगनतलस्थ एव बोधिसत्वम् उवाच यथा मूढे लोके कुमतिग्रहपर्याकुलमतौ विभोगासक्ताशये च सुतपाशैर् निगदिते / त्वम् एको निःसङ्गस् त्यजसि तनयान् स्नेहजनकान् ध्रुवं क्षेमं शान्तं विमलविरजं प्राप्स्यसि पदम् // इति तद् एवं प्रोत्साह्य बोधिसत्वं शक्रो देवेन्द्रश् चिन्तयामास: एको ऽयम् उपस्थायकविरहितः खेदम् आपत्स्यते; यन्न्व् इमाम् अस्मात् प्राथयेयम् इति; ततो बोधिसत्वसकाशाद् अपक्रम्य ब्राह्मणवेषम् आस्थाय पुनर् बोधिसत्वम् उवाच इमां सर्वानवद्याङ्गीम् अनुरक्तां पतिव्रताम् / संप्रयच्छ कुलश्लाघ्यां मम भृत्यार्थभागिनीम् // इति ततो माद्री संजातामर्षा ब्राह्मणम् उवाच निर्लज्जश् चापि लुब्धश् च त्वम् इह ब्राह्मणाधमः / सद्धर्मनिरतां यस् त्वं माम् इच्छसि पतिव्रताम् // इति ततो विश्वन्तरो बोधिसत्वः करुणापरिगतहृदयो माद्रीं निरीक्षितुम् आरब्धः; अथ माद्री विश्वन्तरं बोधिसत्वम् उवाच न शोचाम्य् अहम् आत्मानं नापेक्षा मे तथात्मनि / यथा त्वाम् अनुशोचामि कथम् एको भविष्यसि // इति ततो बोधिसत्वस् तां माद्रीम् उवाच अहम् इह भुवि माद्रि नानुशोच्यो परिमृश पदम् अक्षयं विशोकम् / तम् इमम् अनुसर द्विजं विशोको मृगशरणे त्व् अहम् आश्रमे ऽभ्युपैमि //

इति विदित्वा हृष्टतुष्टप्रमुदितमनाश् चिन्तयामास इदम् अस्मिन् वने दानं पश्चिमं मे भविष्यति माद्रीं चेमां परित्यज्य भविष्याम्य् अपरिग्रहः //

इति विदित्वा माद्रीपाणौ गृहित्वा तं ब्राह्मणम् उवाच भावानुरक्तशुश्रूषां सद्वृत्तां प्रियवादिनीम् / (sbv ii 132) (अ 471ब्) मम भार्याम् इमाम् इष्टां गृहाण त्वं द्विजोत्तम // इति ततः पत्नीं सुदंष्ट्रस्य त्यजतो बोधिकाङ्क्षया / षड्विकारा मही कृत्स्ना चचालाम्बुनि नौर् यथा //

ततो माद्री बाष्पोपरुद्ध्यमानगद्गदकण्ठा ब्राह्मणवशम् आगता पतिपुत्रदुहितृरहिता इदम् अभ्रवीत् कीदृङ् मया कृतं कर्म अनार्यं पूर्वजन्मसु / नष्टवत्सेव गौर् येन विरौमि विजने वने //

ततः शक्रो देवेन्द्रो ब्राह्मणवेषम् अन्तर्धाप्य स्ववेषेण स्थित्वा माद्रीम् उवाच न ब्राह्मणो ऽस्मि सुभगे न च मानुषो ऽस्मि शक्रस् त्व् अहं ह्य् असुरनाशकरः सुरेन्द्रः / प्रीतो ऽस्म्य् अनेन विनयेन तवोत्तमेन तद् ब्रूहि किं वरम् इहेच्छसि मत्सकाशात् // इति ततो माद्री तद्वचनजनितसौमनस्या शक्रं प्रणम्योवाच मम पुत्रौ सहस्राक्ष दासभावाद् विमोचय / पितामहसकाशं च प्रापय त्रिदशेश्वर // इति तथेत्य् उक्त्वा महेन्द्रः पुनर् आश्रमपदं प्रविश्य बोधिसत्वम् उपजग्मिवान्; माद्रीं च वामेन पाणिना गृहित्वा बोधिसत्वम् उवाच अहं माद्रीम् इमां तुभ्यं ददामि परिचारिकाम् / न च ते कस्यचिद् देया न्यासद्रोहो हि गर्हितः // इति ततो शक्रो देवेन्द्रस् तं बालदारकपरिग्रहीतारं तथा व्यामोहयामास यथा अन्यनगरशङ्कया तद् एव नगरम् उपेत्य तौ बालदारकौ विक्रेतुम् आरब्धः; यावद् अमात्यैर् दृष्ट्वा राज्ञे निवेदितम् एतौ पुत्रस्य ते पुत्रौ ब्राह्मणो ऽस्मिन् पुरोत्तमे / जालिनं चैव कृष्णां च विक्रीणीते सुदारुणः // इति एतच् छ्रुत्वा भ्रान्तचित्तः स राजा प्राह क्षिप्रं दर्शय त्वं कुमारौ / नार्यश् चक्रुः क्रोशम् अन्तःपुरस्थाः पौरा राज्ञः क्षिप्रम् एयुः समीपम् //

यावद् अन्येनामात्येन राज्ञः सकाशम् उपनीतौ (sbv ii 133) पौत्रौ निरीक्ष्य स नृपो ऽभिमुखोपनीतौ क्षीणस्वरौ कृशतनू मलदिग्धगात्रौ / सिंहासनात् क्षितितलं सहसा पपात पौरा विचुक्रुशुर् अमात्यगणाः स्त्रियश् च //

ततो राजा अमात्यान् आमन्त्रयते वने ऽपि वसतो दानेष्व् अभिरतं मनः / तम् इहानयत क्षिप्रं पत्न्या सार्धं सुलोचनम् // इति

ततः शक्रो देवेन्द्रो बोधिसत्वम् अभिनमस्य स्वभवनम् उपजगाम; पश्चाच् च राजनि विश्वामित्रे अभ्यतीते ब्राह्मणामात्यपौरजानपदैः सार्धं तदाश्रमपदं गत्वा बोधिसत्वं याचित्वा स्वपुरम् आनीय राज्ये प्रतिष्ठापितवान्; ततो विश्वन्तरो राजा सर्वंददो बभूव; स श्रंअनब्राह्मणवनीपकसुहृत्सम्बन्धिबान्धवानुजीविजनेषु अनेकप्रकाराणि दानानि दत्वा पुण्यानि कृत्वा गाथां भाषते बोधिं प्रार्थयमानेन दानं देयं विशारद / क्षत्रिये ब्राह्मणे वैश्ये शूद्रे चण्डालपुक्कशे //

हिरण्यं च सुवर्णं च गवाश्वमणिकुण्डलम् //

दद्यात् संपन्नशीलेभ्यो दासकर्मकरं तथा //

सुतदारपरित्यागं कृत्वा मुक्तेन चेतसा / प्राप्नुवन्ति नराः शुद्धिम् अस्मिन् लोके परत्र च // इति

यदा विश्वामित्रेण राज्ञा विश्वन्तरनिमित्तं जुज्जुकाय ब्राह्मणाय प्रभूतं धनं दत्तं तदासौ विस्तीर्णविभवो जातः; तस्य (अ 472अ) सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा मित्राणि चागम्य कथयन्ति: या च काचित् तव श्रीर् असौ विश्वन्तरं कुमारम् आगम्य इति; स कथयति: किं मम विश्वन्तरेण कृतम् उत्तमवर्णप्रसूतो ऽहं; दक्षिणीयो लोकस्य; येन मम भोगा उपनमन्ति इति भगवान् आह: किं मन्यध्वे भिक्षवः? यो ऽसौ विश्वन्तरो नाम राजकुमारः अहम् एव सः तेन कालेन तेन समयेन; यो ऽसौ जुज्जुकः एष एवासौ देवदत्तः तेन कालेन तेन समयेन; तदाप्य् एष अकृतज्ञः अकृतवेदी; एतर्ह्य् अप्य् एष अकृतज्ञ अकृतवेदी; तस्मात् तर्हि भिक्षवः एवं शिक्षितव्यं यत् कृतज्ञा भविष्यामः कृतवेदिनः स्वल्पम् अपि कृतं न नाश्ययिष्यामः; प्राग् एव प्रभूतं; इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम् (sbv ii 134)

the story of śroṇakoṭīviṃśā

बुद्धो भगवान् विहरति वेणुवने कलन्दकनिवापे; तेन खलु समयेन चम्पायां पोतलो नाम गृहपतिः प्रतिवसति, आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशालपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी; तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतं; स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति; तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः कालान्तरेण पत्नी आपन्नसत्वा संवृत्ता; सा उपस्थीयते शीते शीतोपकरणैः उष्णे उष्णोपकरणैः वैद्यप्रज्ञप्तैर् आहारैः, नातितिक्तैः नात्यम्लैः नातिलवणैः नातिमधुरैः नातिकटुकई नातिकषायैः तिक्ताम्ललवणमधुरकटुकषायविवर्जितैः; हारार्धहारविभूषितगात्री अप्सरा इव नन्दने वने विचारिणी मंचान् मंचं पीठात् पीठम् अनवतरन्ती अधरिमां भूमिं; न चास्याः किंचिद् अमनोज्ञां शब्दश्रवणं यावद् गर्भस्य परिपाकाय तेन खलु समयेन पोतलको गृहपतिः राजगृहं गतः केनचिद् एव करणीयेन; सा चाष्टानां वा नवानां वा मासानाम् अत्ययात् श्रवणे नक्षत्रे प्रसूता; दारको जातः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः; तस्य पादतलयोर् अधस्तात् चतुरङ्गुलमात्राणि रोमाणि सुवर्णवर्णवर्णानि जातानि; यावत् पोतलकस्य गृहपतेः स्वमनुष्यः त्वरितत्वरितं राजगृहं गतः, पोतलकस्य गृहपतेः कथयति: गृहपते दिष्ट्या वर्धसे पुत्रस् ते जातः इति; स प्रीतिसौमनस्यजातः भूयः पृच्छति किं कथयसि गृहपते पुत्रस् ते जातः; पुनः पृच्छति किं कथयसि इति; अथ तस्य पुरुषस्यैतद् अभवत् किम् अयं गृहपतिर् भूयो भूयः पृच्छति? मा मां प्रलापयितुकामः इति विदित्वा तूष्णीम् अवस्थितः; गृहपतिः कथयति: भोः पुरुष क्षूणस् त्वं; यदि त्वया शतम्

अपि वाङ् निश्चारिताभविष्यत्, मयापि तव मुखं सुवर्णस्य पूरितम् अभविष्यत् इति; ततः पोतलकेन गृहपतिना तस्य पुरुषस्य त्रीन् वारान् सुवर्णेन मुखं (अ 472ब्) पूरितं; कोष्ठागारिकस्य च सन्दिष्टं दारकस्यावलेहिकामूल्यं विंशतिहिरण्यकोटीर् देहि इति पोतलको गृहपतिः प्रीतमनाः राज्ञः सकाशम् उपसंक्रान्तः देव पुत्रो मे जातः इति; राजा कथयति: शोभनम् एव; ददाम्य् (sbv ii 135) अहं तस्य चम्पायां साधारणं सप्तहस्तिकं दानीयम् इति; पोतलको गृहपतिः राजानं बिम्बिसारम् अवलोक्य चम्पाम् आगतः; ततो गृहपतेर् ज्ञातयः त्रीणि सप्तकान्य् एकविंशतिदिवसान् जातस्य जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापयन्ति किं भवतु दारकस्य नाम इति; अन्ये कथयन्ति: अयं दारकः श्रवणनक्षत्रे जातः; पित्रा चास्य जन्मनि विंशतिहिरण्यकोट्यः अवलेहिकामूल्यं दत्तः; तस्माद् भवतु दारकस्य श्रोणः कोटीविंश इति नाम; तस्य श्रोणः कोटीविंश इति नामधेयं व्यवस्थापितं; श्रोणः कोटीविंशो दारकः अष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्तः; द्वाभ्याम् अंसधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्यां; सो ऽष्टाभिर् धात्रीभिर् उन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिर्मण्डेन अन्यैश् चोत्तप्तोत्तप्तैर् उपकरणविशेषैर् आशु वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम्; स यदा महान् संवृत्तस् तदा लिप्याम् उपन्यस्तः सङ्ख्यायां गणनायां मुद्रायां; उद्धारे न्यासे निक्षेपे वस्तुपरीक्षायां वस्त्रपरीक्षायां रत्नपरीक्षायां दारुपरीक्षायां हस्तिपरीक्षायां अश्वपरीक्षायां कुमारपरीक्षायां कुमारिकापरीक्षायां; सो ऽष्टासु परीक्षासु उद्घाटको वाचकः पण्डितः

पटुप्रचारः संवृत्तः; तस्य पुण्यमहेशाख्यतां श्रुत्वा समानकुलीनैर् बहुभिर् दारिका दत्ताः; तस्य पित्रा त्रीणि वासगृहाणि मापितानि हैमन्तिकं ग्रैष्मिकं वार्षिकं; त्रीणि उद्यानानि मापितानि हैमन्तिकं ग्रैष्मिकं वार्षिकं; त्रीणि अन्तःपुराणि व्यवस्थापितानि ज्यैष्ठं मध्यं कनीयसं; स उपरिप्रासादतलगतो निष्पुरुषेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति; तस्य दिने दिने पंचशतिकाः पाको भोजनार्थं साध्यते

ajātaśatru, impelled by devadatta, seeks to take his father king bimbisāra's life but fails in the attempt

देवदत्तेन अजातशत्रुः कुमारो विप्रस्थाप्यते: कुमार सर्वेषां राज्ञां यदा शिरसि पलितं जातं भवति, तदा ज्येष्ठं कुमारं (sbv ii 136) राज्यैश्वर्याधिपत्ये प्रतिष्ठाप्य प्रव्रजन्ति; भवतः पितुः केशास् तृतीयं वर्णान्तरं गताः; तथापि कामेष्व् अध्यवसित एव नोपशमं गच्छति इति; अजातशत्रुः कथयति: किम् अस्य करोमि इति; देवदत्तः कथयति पराक्रमस्व इति; कामार्थिनां नास्तिकिंचिद् अकरणीयं; यावद् राजा बिम्बिसारो भगवतो घृतपीतस्य मण्डं पातुकामस्य मण्डम् अधिष्ठाय वेणुवनं संप्रस्थितः; अजातशत्रुणा दृष्टः; तेन कनकः क्षिप्तः; राजा शब्दे कृतावी, तेन तस्य मण्डस्थाली भग्ना; राजा तत एव प्रतिनिवृत्तः

the buddha, desiring to convert śroṇakoṭīviṃśa, sends maudgalyāyana to him, who appears to him in the orb of the sun, and talks to him of the buddha

अत्रान्तरे नास्ति किंचिद् बुद्धानां भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् अविज्ञातं; तत्र (अ 473अ) भगवान् आयुष्मन्तं महामौद्गल्यायनम् आमन्त्रयते: विनिपातितो मौद्गल्यायन अजातशत्रुणा अकल्याणमित्रोपगूढेन तथागतस्य पिण्डपातः; गच्छ चम्पायां पोतलकपुत्रस्य सकाशात् पिण्डपातम् आदाय इति; एवं भदन्तेत्य् आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो भगवतः प्रतिश्रुत्य तद्रूपं समाधिं समापन्नः यथा समाहिते चित्ते राजगृहे ऽन्तर्हितश् चम्पायां प्रत्यष्ठात्; श्रोणः कोटीविंशः आदित्यभक्तः; स दिने दिने काल्यम् एवोत्थाय आदित्यं नमस्यति; आयुष्मान् महामौद्गल्ययानः ऋद्ध्या आदित्यमण्डलं भित्वा अवतीर्णः; अथ श्रोणः कोटीविंशः दृष्ट्वा परं विस्मयम् आपन्नः: प्रत्यक्षम् एवाहम् आदित्यं स्वेन रूपेण पश्यामि इति; दृष्ट्वा च पुनर् गाथां भाषते भित्वा रविं क्षितितलाभिमुखं क एष संप्रत्य् उपैति भवनं समशीघ्र एव / स्यात् किं न्व् अयं दिनकरो धनदः शशाङ्कः शक्रो ऽथ वा सुरपतिः सहसावतीर्णः // इति आयुष्मान् अपि महामौद्गल्यायनस् तस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय गाथां भाषते (sbv ii 137) नाहं दीप्तसहस्ररश्मिकिरणस् सूर्यो न ताराधिपः नाहं वैश्रवणो चास्मि भगवान् नास्मीश्वरस् सुव्रतः / पुत्रं माम् अवगच्छ शान्तमनसो बुद्धस्य दीप्तौजसः भैक्षार्थं तु तवाहम् अभ्युपगतः पिण्डेन कार्यं पुनः // इति श्रोणः कथयति: किं भवान् मुनिः? स गाथां भाषते मेरुं प्राप्य यथा हि कांचनगिरिं स्यात् सर्षपो ऽभ्यागतः सूर्यं प्राप्य यथा भवेच् च तुलितः खद्योतजन्तुः क्षितौ / रत्नाढ्यं च समेत्य सागरम् इह स्याद् गोष्पदं संसृतम् बुद्धं प्राप्य तथा नरोत्तमगुरुं मां विद्धि शास्तात्मजम् // इति श्रोणः कथयति अनेनैवानुमानेन वयं हि तव नायकम् / सुव्यक्तम् अवगच्छामो यथास्ति सुमहातपाः //

आज्ञापय किम् आगमनप्रयोजनम् इति; स कथयति: भगवतः पिण्डपातम् अनुप्रयच्छ; को ऽसौ भगवान्? अस्ति गृहपतिपुत्र श्रमणो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात् केशश्मश्र्व् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजितः; सो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसम्बुद्धः; स एष गृहपतिपुत्र बुद्धो नाम; तस्य बुद्ध इत्य् अश्रुतपूर्वं घोषं श्रुत्वा सरोमकूपाण्य् आहृष्टाणि; तेनाभिप्रसन्नेन स एव पंचशतिकः पाकः आयुष्मते महामौद्गल्यायनाय प्रतिपादितः

śroṇakoṭīviṃśa fills his bowl with food of extraordinary fragrance, which mahāmaudgalyāyana carries back to the buddha

अथायुष्मान् महामौद्गल्यायनस् तस्यान्तिकात् पिण्डपातम् आदाय तद्रूपं समाधिं समापन्नो यथा समाहिते चित्ते चम्पायाम् अन्तर्हितो राजगृहे प्रत्यष्ठाद् वेनुवने कलन्दकनिवापे; तेन भगवतः पिण्डपात उपनामितः; भगवान् भोक्तुम् आरब्धः; राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः द्वितीयं स्थालिपाकम् आदाय भगवत्सकाशम् उपसंक्रामति; यावत् पश्यति सर्वं वेणुवनं नानाविधेन (sbv ii 138) (अ 473ब्) सुरभिणा आहारगन्धेन स्फुटं; स संलक्षयति नूनं शक्रेण देवेन्द्रेण अन्याभिर् देवताभिर् भगवतः पिण्डपातः उपनीतः; यथेदं वेणुवनं नानाविधेन सुरभिणा आहारगन्धेन स्फुटम्; इति विदित्वा भगवन्तम् इदम् अवोचत्: किं भदन्त शक्रेण देवेन्द्रेण अन्याभिर् देवताभिर् भगवतः पिण्डपात उपनीतः? येन वेणुवनं नानाविधेन सुरभिणा आहारगन्धेन स्फुटम् इति; भगवान् आह: न महाराज शक्रेण देवेन्द्रेण नाप्य् अन्याभिर् देवताभिर् उपनीतः; अपि तु तवैव विजिते चम्पायां पोतलकपुत्रस्य दिने दिने पंचशतिकः स्थालीपाकः साध्यते; ततो मौद्गल्यायनेन भिक्षुणा आनितः इति; तस्य भगवान् वर्णं भाषितुम् आरब्धः इति श्रुत्वापि तस्य दर्शनकामता उत्पन्ना; भगवांस् तस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय कथयति: महाराज पुण्यमहेशाख्यस् स सत्वः; मा तस्य आज्ञां दास्यसि; मा ते पुण्यपरिक्षयो भविष्यति; अपि तु महाराज परिभुङ्क्ष्व पात्रशेषं; स कथयति: अहम् अस्मि भदन्त राजा; भदन्त क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः; न मया कस्यचित् पात्रशेषं परिभुक्तपूर्वं; किंतु भगवान् धर्मतया पिता भवति; यदि भगवान् आज्ञापयति <तर्हि परिभुंजे इति> परिभोक्तुम् आरब्धः; भगवान् आह: अस्ति महाराज त्वया कदाचिद् एवंरूपम् अन्नपानं परिभुक्तपूर्वं? राजा कथयति: अयं भदन्त राजकुले वृद्धो, राजा च संवृत्तः नाभिजानात्य् एवंरूपम् अन्नपानम् आस्वादितपूर्वं; पुण्यमहेशाख्यो महाराज स सत्वः य ईदृशम् अन्नपानं परिभुङ्क्ते

किन्ग् बिम्बिसार देसिरेस् तो सेए श्रोणकोटीविंश

अथ राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः; तेन अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता: सन्नाहयन्तु भवन्तः चतुरङ्गं बलकायं; चम्पां गमिष्यामि; कस्यार्थे? पोतलकपुत्रं द्रष्टुं; देवस्यासौ विषयनिवासी; इहैवाहूयतां; पुण्यमहेशाख्यो ऽसौ सत्वः; न तस्य आज्ञा दातव्या; देव वयं तथा करिष्यामः, यथा आज्ञां न दास्यामः; स चागमिष्यति; एवं कुरुत इति; तैश् चम्पाया लेखो ऽनुप्रेषितः; भवन्तो नगरशोभां कुरुत; यवसयोगासनं च सम्दानयत; राजा आगमिष्यति; इति श्रुत्वा परितुष्टाः; भूयो लेखो ऽनुप्रेषितः; भवन्तो न राजा आगमिष्यति; अपि तु कुमार आगच्छति इत्; ते सन्त्रस्ताः: कर्कशः (sbv ii 139) कुमारः, कदाचिद् आगत अनर्थं करिष्यति इति; भुयो लिखितं; न राज आगच्छति; नापि कुमारः; अपि तु युष्माभिर् गङ्गा तथा बद्धव्या यथा प्रतिलोमा वहति; इति श्रुत्वा चम्पानिवासिनः पौरास् सन्निपतिताः: भवन्तो नूनम् अस्मान् राजा दण्डयितुकामः, येनैवं लिखति इति तैर् अमात्यानाम् अनेन अर्थेन लेखो ऽनुप्रेषितः; तैर् वाचयित्वा पुनस् तेषां यथाभूतं सन्दिष्टं: भवन्तः एष परमार्थः; न राजा आगच्छति; न कुमारः; नापि गङ्गाबन्धेन किंचित् प्रयोजनम्; अपि तु देवः पोतलकपुत्रं (अ 474अ) द्रष्टुकामः; तैर् अवचरकः पुरुषः प्रेषितः; तेनाप्य् एवम् एव समाख्यातं; ततस् ते संभूय पोतलकस्य गृहपतेः सकाशं गताः; गृहपते देवः श्रोणं कोटिविंशं द्रष्टुकामः; प्रेषय अमात्यैर् अस्माकं यथाभूतं सन्दिष्टम्; अवचरकपुरुषेणपि स एवार्थः समाख्यातः इति; स कथयति: भवन्तो न प्रेषयामि; यो मम भागस् तं सुवर्णपिण्डैर् अपि बध्नीयाम् इति; ते कथयन्ति: गृहपते यद्य् अप्य् एवं तथापि पश्चिमा जनता अनुकम्पितव्या इति; स कथयति: भवन्तो यद्य् एवं समयतः अनुजानामि; यदि युष्माकम् अपि पुत्राः श्रोणेन सार्धं गच्छति इति; ते कथयन्ति: गृहपते एवं भवतु; गच्छन्तु भवन्तः

श्रोणकोटीविंश गोएस् तो राजगृह तो विसित् बिम्बिसार

अथ पोतलको गृहपतिर् येन श्रोणकोटीविंशस् तेनोपसंक्रान्तः; उपसंक्रम्य श्रोणं कोटीविंशम् इदम् अवोचत्: पुत्र इमेपौर एवं कथयन्ति इति; स कथयति: तात यद्य् एवं गच्छामि इति; पुत्र नूनं स राजा तव पादयोः सुवर्णवर्णानि रोमाणि द्रष्टुकामः; न त्वया तस्य पादौ उत्क्षिप्य दर्शयितव्यौ; राजान अस्थानप्रकोपिनः; मा ते अनर्थं करिष्यन्ति; अयं मुक्ताहारः; एतं राज्ञः पादयोः स्थापयित्वा प्रणामं च कृत्वा तस्य पुरस्तात् पर्यङ्कं बध्वा निषीद; ततो रोमाणि द्रक्ष्यति इति; ततः पोतलको गृहपतिः संलक्षयति: कतरेण यानेन श्रोणं प्रेषयामि? किं हस्तियानेन? अश्वयानेन? रथयानेन्? उत नौयानेन इति; तस्यैतद् अभवत्; नौयानम् एषां वरं; नौयानेन प्रेषयामि इति; तेन नद्यां गङ्गायां नौसङ्क्रमो मापितः; तत्र विचित्रम् उद्यानं कारितं नानापुष्पफलसंपन्नं हंसक्रौञ्चमयूरशुकशारिकाकोकिलादिविहङ्गनिकूजितं; विविधानि वादित्राणि, नर्यश् च नानालङ्कारविभूषिताः समारोपिताः; तद् अनया विभूत्या जलमध्येन प्रेषितः; (sbv ii 140) सो ऽनुपूर्वेण राजगृहसमीपं गतः; राज्ञा बिम्बिसारेण श्रुतं पोतलकपुत्रः आगच्छति इति; तेन यावच् च राजगृहं, यावच् च नादी गङ्गा अत्रान्तरात् खातम् अस्याः पूरयित्वा तन्मध्येन नौर् आकृष्टा; राजगृहं च तन् नगरम् अपगतपाषाणशर्करकठल्लं व्यवस्थापितं चन्दनवारिपरिषिक्तं सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धम् आमुक्तपट्टदामकलापम् उच्छृतध्वजपताकं नानापुष्पावकीर्णं रमणीयं देवानाम् इव नन्दनवनोद्यानं; सो ऽनया विभूत्या राजगृहं नगरं प्रवेशितः; ततो ऽसौ राज्ञः सिंहासनस्थस्य मुक्ताहारं पादयोर् दत्वा, शिरसा प्रणम्य, पुरस्तात् पर्यङ्कं बध्वा निषण्णः; राजा तस्य पादतलयोः सुवर्णवर्णानि रोमाणि दृष्ट्वा परं विस्मयम् आपन्नः: अहो पुण्यमहेशाख्यः श्रोणः कोटीविंशः इति

श्रोणकोटीविंश अन्द् किन्ग् बिम्बिसार गो तोगेथेर् तो थे बम्बोओ ग्रोवे इन् ओर्देर् तो सेए थे बुद्ध

दृष्ट्वा कथयति: श्रोण दृष्टस् ते भगवान्? नो देव; आगच्छ गच्छामः; स पृच्छति देव किं भगवान् यानेन गच्च्छति? आहोस्वीत् पादाभ्याम्? इति; राजा कथयति (अ 474ब्) प्रव्रजितो ऽसौ; किं तस्य यानेन? इति; स कथयति: देव यद्य् एवम् अहम् अपि पादाभ्याम् एव गच्छामि इति, पादाभ्याम् एव संप्रस्थितः; तस्य पौरुषेयैर् वस्त्राणि पृथिव्याम् आस्तीर्णानि; स कथयति: किं भगवान् आस्तीर्णेन गच्छति? आहोस्विस् अनास्तीर्णेन? इति; ते कथयन्ति अनास्तीर्णेन इति; स कथयति: अपन्यत वस्त्राणि; अहम् अप्य् अनास्तीर्णेन गच्छामि इति; पौरुषेयैर् वस्त्राणि अपनीतानि; अमनुष्यकैर् आस्तीर्णानि; स कथयति: भवन्तो यूयं मया निवारिताः? इति; ते कथयन्ति: देव निवारिताः; अथ केन पुनर् आस्तीर्णानि? इति; देव पुण्यमहेशाख्यस् त्वम्; अमनुष्यकैर् आस्तीर्णानि इति; तेनाशयतो वाङ् निश्चारिता अपनयन्तु अमनुष्या वस्त्राणि इति; तैर् अपनीतानि; तेन पृथिव्यां पादो न्यस्तः; षड्विकारः पृथिवीकम्पो जातः; इयं महापृथिवी चलति, संचलति, संप्रचलति; व्यथते संव्यथते संप्रव्यथते; पूर्वो दिग्भाग उन्नमति, पश्चिम अवनमति; पश्चिम उन्नमति; पूर्वो ऽवनमति; दक्षिण उन्नमति, उत्तरो ऽवनमति; उत्तर उन्नमति, दक्षिणो ऽवनमति; अन्त उन्नमति, मध्यो ऽवनमति; मध्य (sbv ii 141) उन्नमति, अन्तो ऽवनमति; तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म: इतो भिक्षव एकनवतं कल्पम् उपादाय न कदाचित् पोतलकपुत्रेण अनास्तीर्णायां पृथिव्यां पादो न्यस्तः; एतर्हि न्यस्तो धर्मगौरवतः, नो तु पुण्यपरिक्षयात्; तेनायं षड्विकारः पृथिवीकम्पो जातः इति

थे बुद्ध चोन्वेर्त्स् श्रोणकोटीविंश

अथ श्रोणः कोटीविंशो येन भगवान् तेनोपसंक्रान्तः; उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः; ततो भगवता आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञत्वा तादृशी चतुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता, यां श्रुत्वा श्रोणेन कोटीविंशेन विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्वा स्रोतआपत्तिफलं साक्षात्कृतं; स दृष्टसत्य उत्थाय आसनाद् एकांसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा, येन भगवांस् तेन अञ्जलिं प्रणमय्य भगवन्तम् इदम् अवोचत्: लभेयाहं भदन्त स्वाख्याते धर्मविनय प्रव्रज्याम् उपसंपदं भिक्षुभावं चरेयम् अहं भगवतो ऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् इति; भगवान् आह: न खलु गृहपुत्र तथागता वा तथागतश्रावका वा अननुज्ञातं कुलपुत्रं मातापितृभ्यां प्रव्राजयन्ति उपसंपादयन्ति वा; गच्छ मातापितराव् अवलोकय इति; राजा कथयति अहं भदन्त प्रभुः सर्वाधिकरणानाम्; अर्थे ममैव धर्मतया अयं पुत्रो भवति; अहम् एनम् अनुजानामि; प्रव्राजयतु भगवान् यथासुखम् इति; ततो भगवता एहिभिक्षुकया आभाषितः एहि भिक्षो चर ब्रह्मचर्यम् इति; ततो वाचो ऽवसानसमनन्तरम् एव मुण्डः संवृत्तः; सङ्घाटीप्रावृतः; पात्रकरकव्यग्रहस्तः सप्ताहावरोपितकेशश्मस्रुः वर्षशतोपसंपन्नस्य भिक्षोर् ईर्यापथेनावस्थितः; आह चात्र एहीति चोक्तः स तथागतेन मुण्डश् च सङ्घाटिपरीतदेहः / सद्यः प्रशान्तेन्द्रिय एव तस्थौ नेपच्छितो बुद्धमनोरथेन // इति षड्वर्गीयास् (अ 475अ) तद् अवस्फण्डयितुम् आरब्धाः; अयं तावन् नीतपिण्डकः; एकान्तघटके शासने किं विशेषम् अधिगमिष्यति इति (sbv ii 142) स तैर् अवस्फण्डितो येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः; उपसंक्रम्य आयुष्मन्तम् आनन्दम् इदम् अवोचत्: कतरो भदन्त आनन्द भगवता एकान्तघटकस्य भिक्षोः योगानुकूलस् समाधिर् उक्तः आयुष्मन् श्रोण भगवतोक्तं चङ्क्रमत अविगतसमाधिश् चिरस्थितिको भविष्यतीति तेन शीतवनं श्मशानं गत्वा चङ्क्रमो ऽधिष्ठितः इति; तत्रायुष्मान् श्रोणः कोटीविंशः राजगृहे विहरति शीतवने श्मशाने युक्तः; सातत्ये नैपक्ये संबोधिपक्षिकेषु धर्मेषु भावनायोगम् अनुयुक्तो भवति

śroṇakoṭīviṃśa gives himself to severe penances. the example of the lute

अथ आयुष्मतः श्रोणकोटीविंशस्य एकाकिनो रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्य एवं चेतसि चेतःपरितर्क उदपादि; यावन्तः खलु भगवतः श्रावकाः आरब्धवीर्या विहरन्ति; अहं तेषाम् अन्यतमः; अथ च पुनर् मे नानुपादायास्रवेभ्यश् चित्तं विमुच्यते; संविद्यन्ते च मे ज्ञातिषु विपुला भोगाः; यन्न्व् अहं निषद्य कामांश् च परिभुङ्जीय; दानानि च दद्यां; पुण्यानि च कुर्याम् इति अथ भगवान् आयुष्मतः श्रोणस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय अन्यतमं भिक्षुम् आमन्त्रयते: एहि त्वं भिक्षो; येन श्रोणः कोटीविंशस् तेनोपसम्क्राम; उपसंक्रम्य श्रोणं कोटीविंशम् एवं वद शास्ता त्वां श्रोण आमन्त्रयते इति; एवं भदन्तेत्य् स भिक्षुर् भगवतः प्रतिश्रुत्य यनायुष्मान् श्रोणः कोटीविंशस् तेनोपसंक्रान्तः; उपसंक्रम्य आयुष्मन्तं श्रोणं कोटीविंशम् इदम् अवोचत्: शास्ता त्वाम् आयुष्मन् श्रोण आमन्त्रयते इति; एवम् आयुष्मन् इत्य् आयुष्मान् श्रोणः कोटीविंशस् तस्य भिक्षोः प्रतिश्रुत्य येन भगवांश् तेनोपसंक्रान्तः; उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकाण्ते स्थितः; आयुष्मन्तं श्रोणं कोटीविंशं भगवान् इदम् अवोचत्: न ते श्रोण एकाकिनो रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्य एवं चेतसि चेतःपरितर्क उदपादि? यावन्तः खलु भगवतः श्रावकाः आरब्धवीर्या विहरन्ति; अहं तेषाम् अन्यतमः; अथ च पुनर् मे नानुपादाय आस्रवेभ्यः चित्तं विमुच्यते; संविद्यन्ते च मे (sbv ii 143) ज्ञातिषु विपुला भोगाः; यन्न्व् अहं निषद्य कामांश् च परिभुञ्जीय; दानानि च दद्यां; पुण्यानि च कुर्याम् इति अथ आयुष्मतः श्रोणस्य कोटीविंशस्य एतद् अभवत्: जानाति मे भगवान् चेतसा चित्तम्; इति विदित्वा भीतस् त्रस्तस् संविग्नः आहृष्टरोमकूपो भगवन्तम्

इदम् अवोचत्: एवंभदन्त; तेन हि श्रोण त्वाम् एव पृच्छामि; यथा ते क्षमते तथैनं व्याकुरु; किं मन्यसे श्रोण? कुशलस् त्वम् अभूः पूर्वम् आगारिकः सन् वीणायां तन्त्रीस्वने; तथ्यम् अहं भदन्त कुशलो ऽभूवं पूर्वम् आगारिकः सन् वीणायां तन्त्रीस्वने: किं मन्यसे श्रोण? यस्मिन् समये वीणायास् तन्त्र्यः अत्यातता भवन्ति, अपि नु तस्मिन् समये (अ 475ब्) वीणा वल्गुस्वरा भवति? मनोज्ञस्वरा वा स्वरवती वा कर्मण्या वा? नो भदन्त; यस्मिन् समये वीणायास् तन्त्र्यः अतिश्लथा भवन्ति अपि नु तस्मिन् समये वीणा वल्गुस्वरा भवति? मनोज्ञस्वरा वा स्वरवती वा कर्मण्या वा? नो भदन्त; अथ पुनर् यस्मिन् समये वीणायास् तन्त्र्यः नात्यातता भवन्ति नातिश्लथाः सह गुणेषु प्रतिष्ठापिताः, ननु तस्मिन् समये वीणा वल्गुस्वरा वा भवति? मनोज्ञस्वरा वा स्वरवती वा कर्मण्या वा? एवं भदन्त; एवम् एव श्रोण अत्यारब्धं वीर्यम् अत्यौद्धत्याय संवर्तते; अतिलीनं चित्तं कौसीद्याय संवर्तते; तस्मात् त्वं श्रोण समतां प्रतिपद्यस्व; तेन च मा मंस्थाः; तस्मिंश् च प्रमादः; तस्मिंश् च निमित्तम् उद्गृह्णीष्व; अनेन त्वं श्रोण विहारेण विहरन् नचिराद् एव आस्रवाणां क्षयाद् अनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयम् अभिज्ञया साक्षात्कृत्वा, उपसंपद्य प्रवेदयसे क्षीणा मे जातिः; उषितं ब्रह्मचर्यं; कृतं करणीयं; नापरम् अस्माद् भवं प्रजानामि इति

śroṇakoṭīviṃśa follows the advice of the buddha, and in a short time becomes an arhat

अथायुष्मान् श्रोणः कोटीविंशो भगवतो भाषितम् अभिनन्द्य अनुमोद्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः; अथायुष्मान् श्रोणः कोटीविंशो भगवता अनेन वीणोपमेन अववादेनाववादितः एको व्यपकृष्टः अप्रमत्तः आतापी प्रहितात्मा व्याहार्षीत्; एको व्यपकृष्टः अप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्, यदर्थं कुलपुत्राः केशश्मश्रूण्य् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् (sbv ii 144) आच्छाद्य सम्यग् एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रजन्ति, तद् अनुत्तरं ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयम् अभिज्ञया साक्षात्कृत्वा उपसंपद्य प्रवेदयते: क्षीणा मे जातिः; उषितं ब्रह्मचर्यं; कृतं करणीयं; नापरम् अस्माद् भवं प्रजानामि इति; आज्ञातवान् स आयुष्मान् अर्हन् बभूव सुविमुक्तचित्तः अथायुष्मतः श्रोणास्य कोटीविंशस्य अर्हत्वप्राप्तस्य विमुक्तिप्रीतिसुखसंवेदिनः एतद् अभवत्: अयं मे कालो भगवन्तं दर्शनाय उपसंक्रमितुं, पर्युपसनाय इति; अथायुष्मान् श्रोणः कोटीविंशः सायाह्ने ओरतिसंलयनाद् व्युत्थाय येन हगवांश् तेनोपसंक्रान्तः; उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते न्यषीदत्; एकान्तनिषण्ण आयुष्मान् श्रोणः कोटीविंशः भगवन्तम् इदम् अवोचत्

the discourse of śroṇakoṭīviṃśa

यो ऽसौ भदन्त भिक्षुर् भवति अर्हन् क्षीणास्रवः कृतकृत्यः कृतकरणीयः अपहृतभारः अनुप्राप्तस्वकार्यः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञासुविमुक्तचित्तः स तस्मिन् समये षट् स्थानान्य् अधिमुक्तो भवति; नैष्क्रम्यम् अधिमुक्तो भवति; त्र्ष्णाक्षयम् उपादानक्षयम् असं मोषं च चेतसा अधिमुक्तो भवति; स्यात् खलु भदन्त इहैकत्यस्य एवं श्रद्धामात्रकं, बत अयम् आयुष्मान् निश्रित्य नैष्क्रम्यम् अधिमुक्त इति; न खल्व् एवं द्रष्टव्यं क्षयाद् भदन्त रागस्य क्षयाद् द्वेषस्य क्षयान् मोहस्य नैष्क्रम्यम् अधिमुक्तो भवति; स्यात् खलु इहैकत्यस्य एवं शीलमात्रकं बत अयम् आयुष्मान् निश्रित्य अव्याबाध्यम् अधिमुक्त इति; न खल्व् एवं द्रष्टुं; क्षयाद् भदन्त रागस्य क्षयाद् द्वेषस्य क्षयान् मोहस्य अव्याबाध्यम् अधिमुक्तो भवति; स्यात् खलु भदन्त इहैकत्यस्य एवं लाभसत्कारश्लोकमात्रकं (sbv ii 145) बत अयम् आयुष्मान् परिमृगयमाणाः प्राविवेक्यम् अधिमुक्त इति; न खल्व् एवं द्रष्टव्यं; क्षयाद् भदन्त रागस्य क्षयाद् द्वेषस्य क्षयान् मोहस्य तृष्णाक्षयम् उपादानक्षयम् असंमोषं च चेतसा अधिमुक्तो भवति; यो ऽसौ भदन्त भिक्षुर् भवति अर्हन्, क्षीणास्रवः कृतकृत्यः कृतकरणीयः अपहृतभारः अनुप्राप्तस्वकार्यः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञासुविमुक्तचित्तः तस्मिन् समये इमानि षट् स्थानान्य् अधिमुक्तो भवति; यो ऽसौ भदन्त भिक्षुर् भवति शैक्ष असंप्राप्तमानसः स उत्तरं योगक्षेमं निर्वाणम् अभिप्रार्थयमानरूपो बहुलं विहरति; तस्मिन् समये शैक्षैः शीलैः समन्वागतो भवति शैक्षैश् चेन्द्रियैः; सो ऽपरेण समयेन आस्रवाणां क्षयाद् अनास्रवां चेतोविमुक्तिं

प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयम् अभिज्ञया साक्षात्कृत्य उपसंपद्य प्रवेदयते; क्षीणा मे जाति, उषितं ब्रह्मचर्यं; कृतं करणीयं; नापरम् अस्माद् भवं प्रजानामि इति; स तस्मिन् समये अशैक्षैः शीलैः समन्वागतो भवति अशैक्षैश् चेन्द्रियैः; तद्यथा दह्रः कुमारको बालो मन्दः उत्तानशायी तस्मिन् समये दह्रैः शीलैः समन्वागतो भवति दह्रैश् चेन्द्रियैः; सो ऽपरेण समयेन वृद्धेर् अन्वयात्, इन्द्रियाणां परिपाकात् स तस्मिन् समये वृद्धैः शीलैः समन्वागतो भवति वृद्धैश् चेन्द्रियैः; एवम् एव यो ऽसौ भिक्षुर् भवति शैक्ष असंप्राप्तमानसः स उत्तरं योगक्षेमं निर्वाणम् अभिप्रार्थयमानरूपो बहुलं विहरति; स तस्मिन् समये शैक्षैः समन्वागतो भवतिं शैक्षैश् चेन्द्रियैः; सो ऽपरेण समयेन आस्रवाणां क्षयाद् अनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयम् अभिज्ञया साक्षात्कृत्व उपसंपद्य प्रवेदयते; क्षीणा मे जाति, उषितं ब्रह्मचर्यं; कृतं करणीयं; नापरम् अस्माद् भवं प्रजानामि इति; स तस्मिन् समये अशैक्षैः शीलैः समन्वागतो भवति अशैक्षैश् चेन्द्रियैः; तस्य चेत् भृशान्य् अपि चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि चक्षुष आभाः समागच्छन्ति नास्य तां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं पर्याददते; स्थितम् एवास्य तत् चित्तं भवति, अध्यात्मम् अविपरीतं सुविमुक्तं सुभावितं; (sbv ii 146) व्ययं चास्यानुपश्यति; तस्य चेद् भृशा अपि श्रोतविज्ञेयाः शब्दाः घ्राणविज्ञेयाः गन्धाः जिह्वाविज्ञेया रसाः कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानि मनोविज्ञेया धर्माः मनस आभाः समागच्छन्ति नास्य तां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाव्मुक्ति पर्याददते; स्थितम् एवास्य तच् चित्तं भवति; अध्यात्मम्

अविपरीतं सुविमुक्तं सुभावितं; (अ 476ब्) व्ययं चास्यानुपश्यति; तद्यथा नगरस्य वा निगमस्य वा नातिदूरे महाशैलः पर्वतः स्यात्, अखण्डः अच्छिद्रः असुषिरः सुसंवृत्तः एकघनः; तस्य चेत् पूर्वस्या दिशो भृशो वायुवेग आगच्छेन् नैनं चलयेत्, नैनं कम्पयेत्, नैनं पश्चिमायां दिश्य् उपसंहरेत्; सचेद् दक्षिणस्याः पश्चिमायाः उत्तरस्या दिशो वायुवेगः आगच्छेन् नैनं चलयेत्, नैनं कम्पयेत्, नैनं दक्षिणस्यां दिश्य् उपसंहरेत्; यतस् ततो वा भृशो वायुवेग आगच्छेन् नैनं चलयेत्, नैनं कम्पयेत्, नैनं यतस् तत उपसंहरेत्; एवम् एव तस्य भृशान्य् अपि चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि चक्षुष आभाः समागच्छन्ति; नास्य तां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं पर्याददते; स्थितम् एवास्य तच् चित्तं भवति अध्यात्म अविपरीतं सुविमुक्तं सुभावितं; व्ययं चास्यानुपश्यति इति; इदम् अवोचद् आयुष्मान् श्रोणः कोटीविंशः; इदम् उक्त्वा अर्हन्न् अथापरम् एतद् उवाच स्थविरः नैष्क्रम्याधिमुक्तस्य अव्याबध्यं च चेतसः /

प्राविवेक्याधिमुक्तस्य तृष्णाक्षयरतस्य च //

उपादानक्षयाधिमुक्तस्य असंमोषं च चेतसः / ज्ञात्वा आयतनोत्पादं ततश् चित्तं विमुच्यते //

ततो विमुक्तचित्तस्य शान्तचित्तस्य तायिनः / कृतेषु करणीयेषु करणियं न विद्यते // (sbv ii 147) यथापि पर्वतः शैलो वायुना न प्रकम्पते / एवं रूपाणि शब्दाश् च स्पर्शा गन्धा अथो रसाः //

धर्मा इष्टा अनिष्टश् च प्रवेपन्ति तायिनः / स्थितं चित्तम् अनेयस्य व्ययं चास्यानुपश्यति // इति

भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः: किं भदन्त आयुष्मता श्रोणेन कर्म कृतम् यस्य कर्मणो विपाकेन आढ्ये महाधने महाभोगे कुले जातः; सुवर्णवर्णानि च रोमाणि पादतलयोर् जातानि; पंचशतिकश् चास्य दिने दिने स्थालिपाक उपस्थाप्यते; इत एकनवतं कल्पम् उपादाय न कदाचिद् अनास्तीर्णे पृथिवीप्रदेशे पादो न्यस्तः; जातमात्रेण विंशतिहिरण्यकोट्यः अवलेहिकामूल्यं लब्धाः; भगवतश् च शासने प्रविश्य सर्वक्लेशप्रहाणास् अर्हत्वं साक्षात्कृतम् इति भगवान् आह: श्रोणेनैव भिक्षवः कोटीविंशेन कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्य् ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यभावीनि; श्रोणकोटीविंशेन कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्धसंभाराणि को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति? न भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नाब्धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधातौ; अपि तु (अ 477अ) उपात्तेष्व् एव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च; न प्रणश्यन्ति कर्माण्य् अपि कल्पशतैर् अपि / सामग्रीम् प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् //

the story of vipaśyin (concerning a previous birth of śroṇakoṭīviṃśa)

भूतपूर्वं भिक्षवः एकनवते कल्पे विपश्यी नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि, विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्; स द्वाषष्टिभिक्षुसहस्रपरिवारः जनपदचारिकां चरन् बन्धुमतीराजधानीम् अनुप्राप्तः; तेन खलु समयेन बन्धुमत्यां राजधान्यां संबहुला गोष्ठिकाः प्रतिवसन्ति; तैः श्रुतं विपश्यी सम्यक्संबुद्धः द्वाषष्टिभिक्षुसहस्रपरिवारः जनपदचारिकां चरन् इहानुप्राप्तः इति; श्रुत्वा च पुनः सर्वे संभूय येन विपश्यी सम्यक्संबुद्धस् तेनोपसंक्रान्ताः; उपसंक्रम्य विपश्यिनः सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः; एकान्तनिषण्णान् सम्बहुलान् गोष्ठिकान् विपश्यी सम्यक्संबुद्धः धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति समुत्तेजयति संप्रहर्षयति; अनेकपर्यायेण धर्म्यया कथया संदर्श्य (sbv ii 148) समादाप्य समुत्तेज्य संप्रहर्ष्य तूष्णीम्; अथ सम्बहुला गोष्ठिकाः उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा येन विपश्यी सम्यक्संबुद्धस् तेनाञ्जलिं प्रणमय्य विपश्यिनं सम्यक्संबुद्धम् इदम् अवोचन्: अधिवासयत्व् अस्माकं भगवान् त्रैमासीं चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः सार्धं संघेन इति /

अधिवासयति विपश्यी सम्यक्संबुद्धः संबहुलानां गोष्ठिकानां तूष्णींभावेन अथ संबहुला गोष्ठिका विपश्यिनः सम्यक्संबुद्धस्य तूष्णींभावेन अधिवासनां विदित्वा भगवतो भाषितम् अभिनन्द्यानुमोद्य भगवतो पादौ शिरसा वन्दित्वा उत्तहायासनात् प्रक्रान्तः; ते संस्थागारे सन्निपत्य सञ्जल्पं कर्तुम् आरब्धाः; कथम् अस्माभिर् भवन्तो भगवान् भोजयितव्यः किं संभूय आहोस्विद् एकैकेन इति; तत्रैके कथयति; यदि दिने दिने संभूय भोजयितव्यो ऽसौ अस्माकं कृषिकर्मान्ताः समुच्छेत्स्यन्ति; तद् यदि भवताम् अभिरुचितं वारेण वारं भोजयामः इति; ते वारेण वारं गणाधीनं भोजयितुम् आरब्धाः; यथाविभवतश् चात्मीयम् अस्यानुप्रयच्छन्ति; तत्रैको ब्राह्मणदारको दरिद्रः; स मातुः सकाशम् उपसंक्रान्तः कथयति: अम्ब गोष्ठिकैः क्रियाकारः कृतः, भगवान् वारेण वारं भोजयितव्यः इति; तद् अहं तनुविभवः; कथं मया भोजयितव्यः इति; सा कथयति: पुत्र यद्य् एवम् अपश्चिमं दिवसं गृहाण; त्वम् इयता कालेन किंचित् समुदानयिष्यसि; गणसन्तकाच् च किंचिद् उत्सदनधर्मकं भविष्यति इति; तेन पश्चिमो दिवसो गृहीतः; तत्र गणसन्तकाद् उत्सदनधर्मकं प्रभूताम् संपन्नं; तेनापि किंचित् समुदानीतं; ततस् तेन (अ 477ब्) लयनं कारितं; तद् वस्त्रैर् आच्छादितं; कोणेषु पंच कार्षापणशतानि स्थापितानि; ऋक्षचर्म चास्य संपन्नं; तद् अपि लयनद्वारे प्रज्ञप्तं; ततः पंचशतिकं पाकं साधयित्वा महता सत्कारेण विपश्यी सम्यक्संबुद्धो भोजितः; पादयोश् च प्रणिपत्य प्रणिधानं कृतम् अनेनाहं कुशलमूलेन आढ्यो महाधनो महाभोगो जायेय; मा कदाचिद् अनास्तीर्णे

पृथिवीप्रदेशे पादौ स्थापयेयं; यादृशानि च विपश्यिनः सम्यक्संबुद्धस्य सुवर्णवर्णानि चतुरङ्गुलमात्राणि रोमाणि पादतलयोर् जातानि, ममाप्य् एवंविधानि स्युः; एवंविधानां च गुणानां लाभी स्यां; एवंविधम् एव शास्तारम् आरागयेयं; मा विरागयेयम् इति (sbv ii 149) किं मन्यध्वे भिक्षवः? यो ऽसौ गोष्ठिको ब्राह्मणदारकः एष एवासौ श्रोणः कोटीविंशः तेन कालेन तेन समयेन; यद् अनेन विपश्यिनः सम्यक्संबुद्धस्य कारान् कृत्वा प्रणिधानं कृतं, तस्य कर्मणो विपाकेन आढ्ये महाधने महाभोगे कुले जातः; पादयोश् चास्य सुवर्णवर्णानि चतुरङ्गुलमात्राणि रोमाणि जातानि; इत एकनवतं कल्पम् उपादाय न कदाचिद् अनास्तीर्ने पृथिवीप्रदेशे पादौ स्थापितौ; जातमात्रस्य चास्य विंशतिहिरण्यकोट्यो लब्धाः; मम च शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतं; इति हि भिक्षवः एकान्तकृष्णानां कर्मणाम् एकान्तकृष्णो विपाकः; एकान्तशुक्लानाम् एकान्तशुक्लः; व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः; तस्मात् तर्हि भिक्षवः एकान्तकृष्णानि कर्माण्य् अपास्य व्यतिमिश्राणि च एकान्तशुक्लेष्व् एव कर्मस्व् आभोगाः करणीयः इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्*

राजगृहऽस् पेओप्ले बेगिन्स् तु मुर्मुर् अगैन्स्त् अजातशत्रु अन्द् देवदत्त

यदा अजातशत्रुणा देवदत्ताकल्याणमित्रोपगूढेन राज्ञो बिम्बिसारस्य कनकः क्षिप्तः तदा राजगृहनिवासिनः पौराः अवध्यातुम् आरब्धाः; तत्र केचिद् राज्ञः अकर्णं भाषन्ते अयं पितुः शत्रुत्वे व्याकृतः; कस्मान् न जातमात्र एव प्रघातितः इति; अपरे कथयन्ति: न भवन्तो राज्ञो ऽपराधः; किं सर्वेषां व्याकरणं भूतं भवति? विनीत एवायं कुमारः; अपि तु देवदत्तेनायम् अकल्याणमित्रेण विप्रलब्धः, येन एवंक्रियासु प्रवर्तते इति; अपरे कथयन्ति; न भवन्तो राज्ञो दोषः नापि देवदत्तस्य; अपि तु भगवत एव दोषः; येन देवदत्तः प्रव्राजितः; नो तु लोकधात्वन्तरं नीत्वा अवस्थापितः इति; अपरे कथयन्ति: भगवतो नायम् अपराधः; अपि तु संघस्य येनास्य उत्क्षेपनीयं कर्म न कृतम् इति; तत्र येन राज्ञः अकर्णं भाष्यते तेन (sbv ii 150) न राजा आर्तीयते कर्माण्य् एतानि मया पूर्वम् अन्यासु जातिषु कृतानि उपचितानि इति; येन तु भगवतः संघस्य च अकर्णं भाष्यते, तेन राजा अत्यर्थम् आर्तीयते; मदीयेन दुर्नीतेन लोको भगवतः संघस्य च अकर्णं भाषते इति भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः / पश्य भदन्त अन्यैर् अपराद्धम् (अ 478अ) अन्ये दोषेण लिप्यन्ते इति, भगवान् आह: न भिक्षव एतर्हि; यथा अतीते ऽप्य् अध्वन्य् अन्यैर् अपराद्धम् अन्ये दोषेण लिप्ताः; तच् छ्रूयतां

the story of kūla and upakūla (concerning a previous birth of devadatta and ajātaśatru)

भूतपूर्वं भिक्षवो वाराणस्यां नगर्यां ब्रह्मदत्तो नाम राजा राज्यं कारयति, ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च; तस्य द्वौ कुक्कुरौ कूलश् च उपकूलश् च; ताभ्यां राज्ञः अश्वसन्नाहभाण्डिका खादिता; यावद् अपरेण समयेन राज्ञो ब्रह्मदत्तस्य संग्रामः प्रत्युपस्थितः; तेन अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता; प्रत्यवेक्षत भवन्तः अश्वसन्नाहभाण्डिकाम् इति; ते प्रत्यवेक्षितुम् आरब्धाः, पश्यन्ति सर्वां छिन्नप्रच्छिन्नां; तै राज्ञे निवेदितं: देव अश्वसन्नाहभाण्डिका कुक्कुरेण भक्षिता इति; राजा कथयति; भवन्तो यद्य् एवं परित्यक्ता मया कुक्कुराः इति; तत्र केचित् प्रघातिताः; केचिन् निष्पलायिताः; यावद् अन्यतमो जानपदः कुक्कुरः जनपदाद् वाराणसीं गच्छति; तेन ते निष्पलायमाना दृष्टाः; पृष्टाश् च: भवन्तः किमर्थम् एवं यूयं सन्त्रस्ताः इति; तैर् यथावृत्तं समाख्यातं; स कथयति: किमर्थं राजा युष्माभिर् न विज्ञप्तः इति; ते कथयन्ति: कः शक्नोति राजानं विज्ञपयितुम् अन्य प्रघातिताः; वयं कथंचित् प्रपलायिताः; स कथयति: तिष्ठतु यूयम्; अहं युष्माकम् अर्थे राजानं विज्ञपयामि इति; तेन समाश्वासिताः प्रतिनिवृत्ताः; ततस् तेन संपातवेलायां श्रवणोपविचारे स्थित्वा राजा गाथया विज्ञप्तः यौ कुक्कुरौ राजकुले निवासिनौ कूलोपकूलौ बलवर्णयुक्तौ / (sbv ii 151) ताव् अत्र घात्यौ वयम् अप्रघात्याः अघात्यघातो न हि देव युक्तः //

इति राज्ञा श्रुतं; तेन प्रभातायं रजन्याम् अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता: भवन्तो येनाहं रात्रौ गाथया विज्ञप्तः तस्य समन्वेषणं कुरुत इति; तैः रक्षिणाम् आज्ञा दत्ता; समन्वेषतत् भवन्तः केन देवो रात्रौ गाथया विज्ञप्तः इति; तैः समाख्यातं जानपदेन कुक्कुरेणेति; राजा कथयति: भवन्तः परीक्षां कुरुत किं कूलोपकूलाभ्यां भक्षितम् आहोस्वित् अन्यैः कुक्कुरैः इति; अमात्याः सन्निपत्य संजल्पं कर्तुम् आरब्धाः: भवन्तो देवेनैवाज्ञा दत्ता कुक्कुराणां परीक्षां कुरुतेति; तत् कथम् एषां परीक्षा कर्तव्या इति; अन्ये कथयन्ति: किम् अत्र परीक्षितव्यं केशाण्डुकं दत्वा छर्दापयितव्यौ; अथ कूलोपकूलाभ्यां चर्मखण्डा उद्गीर्णाः; राज्ञो निवेदितं; राज्ञा परित्यक्तौ; परिशिष्टानाम् अभयं दत्तम् किं मन्यध्वे भिक्षवः? यौ कूलोपकूलौ एताव् एव देवदत्ताजातशत्रू तेन कालेन तेन समयेन; तदापि एताभ्याम् अपराद्धम् अन्ये दोषेण लिप्ताः; एतर्ह्य् अपि एताभ्याम् अपराद्धम् अन्ये दोषेण लिप्ताः; पुनर् अपि यथा देवदत्तः अकृतज्ञ अकृतवेदी तच् छ्रूयतां.

the story of a hunter and an ungrateful man (concerning a previous birth of devadatta)

भूतपूर्वं भिक्षवो वाराणस्यां नगर्यां ब्रह्मदत्तो नाम राज्यं कारयति; यावद् अन्यतमः पुरुषः (अ 478ब्) परशुम् आभङ्गीम् आदाय काष्ठार्थी वनं गतः; स तत्र काष्ठं पर्येषमाणः सिंहेनाभिद्रुतः; निष्पलायमानः कूपे पतितः; सो ऽपि तद्भक्षणाध्यवसायस् तत्रैव पतितः; आशीविषेण मूषको ऽभिद्रुतो निष्पलायते; मूषकाभिलाषात् श्येनकः प्रधावितः; यावत् सर्वे कूपे निपतिताः; तेन सर्व एव व्यापन्नाः; परस्परम् अभिलषन्ते व्यापादनाय; सिंहः कथयति: भवन्तः सर्वे यूयं मम गम्याः; अपि तु वयं कृच्छ्रसङ्कटसंबाधप्राप्ताः; निश्चलास् तिष्ठत; मायं व्यापादनकालः इति; यावत् दैवान् मृगलुब्धको मृगान् पर्येषमाणस् तं प्रदेशम् अनुप्राप्तः; स तं कूपं निरीक्षितुम् आरब्धः; (sbv ii 152) तत्रैवं भ्रान्तैर् वाङ् निश्चारिता: भोः पुरुष परित्रायस्व इति; ततस् तेन मृगलुब्धकेन ज्ञात्वा पूर्वतरं सिंह उद्धृतः; स पादयोर् निपत्य कथयति: कृतज्ञस् ते भविष्यामि; किंतु अत्रकृष्णशिरस्कस् तिष्ठति; स त्वया नोद्धर्तव्यः; कृतघ्ना ह्य् एत भवन्ति इत्य् उक्त्वा प्रक्रान्तः; यावत् तेन मृगलुब्धकेन सर्वे अनुपूर्वेण उद्धृताः; यावद् अपरेण समयेन सिंहेन मृगो जीविताद् व्यपरोपितः; स च मृगलुब्धकस् तं प्रदेशम् अनुप्राप्तः; सिंहेन तं परिज्ञाय स मृगः पादयोर् निपत्य दत्तः; अपरेण समयेन राजा ब्रह्मदत्तः उद्यानभूमिं निर्गतः सार्धम् अन्तःपुरेण; स तत्रोद्याने सुखम् अनुभूय मिद्धम् अवक्रान्तः; अन्तःपुरजनो विश्वस्तविहारी उद्याने चंक्रम्यते तिष्ठति निषीदति मिद्धम् अवक्रामति; वस्त्राणि शोधयति; अलंकाराण्य् अपनीय पार्श्वे स्थापयति; यावद् अन्यतमा अन्तःपुरिका

अलंकारम् अवमुच्य पार्श्वे स्थापयित्वा मिद्धम् अवक्रान्ता; तत् श्येनकेनापहृत्य तस्मै लुब्धकाय कृतज्ञतया दत्तं; राजा ब्रह्मदत्तो निद्राक्लमं प्रतिविनोद्य लघु लघ्व् एव वाराणसीं प्रविष्टः; अन्तःपुरकुमारामात्यपौरजानपदो ऽपि अतित्वरेण गतः; यावद् असाव् अन्तःपुरिका अलंकारं समन्वेषति; न पश्यति; तया राज्ञे निवेदितं: देव उद्याने मे अलंकारः अपहृतः इति; राज्ञा अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता: भवन्तः अलंकाराः उद्याने अपहृतः; समन्वेषत केन गृहीतः इति; ते समन्वेषितुम् आरब्धाः; स कृष्णशिरस्कः तस्य मृगलुब्धकस्य कालेन कालम् उपसंक्रामति; तेन तस्य गृहम् उपसंक्रामता उपांशुना विज्ञातम् अस्यालंकारो ऽस्तीति; तेन कृतघ्नतया राज्ञो गत्वा आरोचितं; ततो राज्ञा परमकोपकुपितेन मृगलुब्धको राजपुरुषैर् आह्वाय्य उक्तः: भोः पुरुष त्वया उद्यानाद् अलंकारो ऽपहृतः इति; ततस् तेन सन्त्रस्तेन यथावृत्तं समाख्याय असाव् अलंकारो राज्ञे समर्पितः; तथाप्य् असौ पुरुषः चारके बध्वा स्थापितः; मूषकेन गत्वा आशीविषाय निवेदितं: तेन कृष्णशिरस्केन पापकारिणा अस्माकं कल्याणमित्रो राज्ञा चारके बध्वा स्थापितः इति; आशीविषः कथयति: भोः लुब्धक अहं राजानं (अ 480अ) दशामि; त्वया एभिर् मन्त्रपदैर् एभिश् च ओषधैः चिकित्सितव्यः; एवं स राजा अभिप्रसन्नो नियतं त्वां मुञ्चति; भोगसंविभागं च करोति इति; स कथयति: शोभनम् एवं कुरु; आशीविषेण राजा दष्टः; लुब्धकेन गत्वा मन्त्रैश् चौषधैश् च चिकित्सितः; ततो राज्ञा परितुष्टेन बन्धनान् मुक्तः; भोगैश् च संविभक्तः (sbv ii 153) भगवान् आह: किं मन्यध्वे भिक्षवः? यो ऽसौ लुब्धकः अहम् एव सः तेन

कालेन तेन समयेन; यो ऽसौ कृतघ्नपुरुषः एष एव स देवदत्तः तेन कालेन तेन समयेन; तदाप्य् एष अकृतज्ञः अकृतवेदी; एतर्ह्य् अप्य् एष अकृतज्ञः अकृतवेदी; पुनर् अपि यथा अकृतज्ञः अकृतवेदी तच् छ्रूयतां.

the story of nanda, the mungoose (concerning a previous birth of devadatta)

भूतपूर्वं भिक्षवो सप्ताह अकालमेघः समुपागतः; देवे वर्षति नकुल आश्रमं प्रविष्टः; मूषिको ऽपि तत्रैव प्रविष्टः, आशीविषो ऽपि वर्षभयात् परिभ्रमन् तत्रैव प्रविष्टः; यावद् असौ नकुलस् तं मूषिकम् अभिद्रवितुम् आरब्धः; आशीविषः कथयति: भवन्तो वयं कृच्छ्रसङ्कटसंबाधप्राप्तः; परस्परम् अव्याबाधां कुरुत; निश्चलास् तिष्ठत इति; तत्राशीविषस्य संज्ञाकरणं प्रियसेन इति; नकुलस्य नाम नन्द इति; मूषिकस्य गङ्गदत्त इति; इति; प्रियसेन नन्देन च गङ्गदत्त उक्तः; अनालक्ष्य गच्छ; अस्माकम् आहारं पर्येषय इति; स ऋजुको भद्राशयः; तयोर् अर्थाय आशयेन आहारं पर्येषितुम् आरब्धः; न लभते; नन्दः प्रियसेनस्य कथयति; यदि गङ्गदत्तः आहारं विना आगच्छति, मया स एव भक्षयितव्य इति; प्रियसेनः संलक्षयति कृच्छ्रसङ्कटसंबाधप्राप्तो ऽप्य् एषस् तस्य बधाय पराक्रमति; प्राग् एव यद्य् असौ विना आहारेण आगच्छति; सर्वथा तस्य सन्देष्टव्यम् इति; तेन तस्य सन्दिष्टं; नन्द एवं कथयति: यदि गङ्गदत्तः विना आहारेणागच्छति स एव मया भक्षयितव्य इति; गङ्गदत्तेन आहारं पर्येषमाणेन न किंचिद् आसादितं; स संलक्षयति नियतम् असौ मां भक्षयति: इति; तेन प्रियसेनस्य सन्दिष्टम् क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति आर्ताः क्षुधावेधपरिश्रमेण / वाच्यस् त्वया एष कृतघ्नसत्वो न गङ्गदत्तः पुनर् आगमिष्यति // इति किं मन्यध्वे भिक्षवः? यो ऽसौ गङ्गदत्तः अहम् एव सः तेन कालेन तेन समयेन; यो ऽसौ नन्दनामा नकुलः एष एव स देवदत्तः तेन कालेन तेन समयेन; तदाप्य् एष अकृतज्ञः अकृतवेदी; एतर्ह्य् अप्य् एष अकृतज्ञः अकृतवेदी (sbv ii 154)

उद्दानम्: भुङ्क्ष्व लिखिर् नटः काकः चक्रः कुम्भीरचन्दनम् / कायः कविर् मणिर् वण्टः कन्याथ धनपालकः //

king bimbisāra makes exceeding grants to ajātaśatru

यदा अजातशत्रुणा राज्ञो बिम्बिसारस्य कनकः क्षिप्तः तदा राज्ञा उपालब्धः: कुमार किमर्थं त्वया मम कनकः क्षिप्तः स कथयति: देव रोषात्; देवस्य भोगाः संविद्यन्ते; मम न (अ 480ब्) संविद्यन्ते; राजा कथयति: पुत्र यद्य् एवं गच्छ चम्पा साधारणा तव भवतु इति; स हृष्टतुष्टप्रमुदितो देवदत्तस्य सकाशं गत्वा कथयति: आर्य मया चम्पा साधारणा लब्धा इति; स कथयति: कुमार दृष्टं ते पराक्रमस्य फलम् आर्य दृष्टं; भूयः पराक्रमस्व; अतिवृद्धिस् ते भविष्यति इति; स चम्पायां प्रकरप्रत्ययैः पीडयितुम् आरब्धः; पीड्यमानो महाजनकायः निष्पलायितुम् आरब्धः; केचिद् राजगृहं गताः; केचिद् देशान्तरं गताः; अमात्यै राज्ञो दूतो ऽनुप्रेषितः: देव कुमारश् चम्पां पीडयति; जनः पीड्यमानो निष्पलायते; तद् अर्हति देवः कुमारस्य निवारणं कर्तुम् इति; राजा कथयति: कुमार कस्माज् जनपदान् पीडयसि इति; स कथयति: देव साधनं न पुष्यति इति; राजा कथयति: यद्य् एवं राजगृहम् एकं त्यक्त्वा मगधविषयं गृहाण इति; मगधविषयं गृहीत्वा देवदत्तस्य सकाशं गत्वा कथयति: आर्य मया (sbv ii 155) राजगृहम् एकं मुक्त्वा सर्वो मगधविषयो लब्धः इति; स कथयति: ईदृशं पराक्रमस्य फलं; भूयः पराक्रमस्व इति; स मगधविषयं नाशयितुम् आरब्धः; मगधविषयनिवासिना जनकायेन राजा बिम्बिसारो विज्ञप्तः; देव कुमारो मगधविषयं नाशयति; निवर्त्यताम् इति; स राज्ञा आहूयोक्तः कुमार किमर्थं मगधविषयं नाशयसि इति; स कथयति देव प्रभूतो जनकायो न पुष्यति इति; राजा कथयति; कुमार यद्य् एवं कोशम् एकं मुक्त्वा सर्वं तवैव भवतु