सारतम

ननु केयं विशुद्धिः? क्लैशपक्ष (क्षय) इति चेत् / पुनर्भवः स्यादेव / अथ हेतुक्षयाज्जन्मापि क्षीयते तदा परिशिष्टा संस्कारा यावदायुरवस्थाय स्वयमेव निरुध्यन्ते / इति श्रावकबोधिरेव स्यान्नानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः / सत्यां वा विशेषो वक्तव्य इति चोद्यम् / परिहारमाह त्रिभिर्वाक्यैः / सर्वधर्माणामनिरोधत इति / अनाश्रवाणां धर्माणामक्षयात् प्रज्ञापारमितानुगन्तव्या / कथमनिरोधः? प्रहाणसमतया / निर्देशत्वेन प्रहाणादविशेषात् / सर्वधर्माणामिति सांक्लेशिकानां सर्वधर्माणां निर्वाणप्राप्तितः प्रज्ञापारमितानुगन्तव्या / यथा तेषां तथता तथैव त इति ज्ञानं तथतासमता / तया कथं तथतासमतेत्याह / सर्वधर्मा इत्यादि / नागच्छन्त्यनागतादध्वनः, न गच्छन्त्यतीतमध्वानं, यत आगन्तव्यं यत्र च गन्तव्यं तयोरसत्त्वात् / यतश्च अजानानाः स्वसंविन्मात्रे ऽध्वनामज्ञानात् / ज्ञानपूर्वकत्वाच्च गत्यागमनयोः / तस्मात् अजाता अत्यन्ताजातित इति //

इयता बोधिसत्त्वानां स्वार्थसम्पत् प्रसाधिता / अस्तु नामैषां स्वार्थसम्पत्स्वार्थस्य लोके प्रकृत्यैव प्रियत्वात्तदर्थ दुष्करस्यापि व्यवसायात् / (rst_168) परार्थस्तु दुष्करत्वानामानन्त्यात् परत्वाद्विप्रतिपत्तिः बहुलत्वादिति चोद्यम् / परिहारमाह आत्मेत्यादिना / आत्मा पर इति यो च भेद [:] तस्यादर्शनात्सर्वसत्त्वानामात्मसमतादर्शनादित्यर्थः / तथा चोक्तमार्यविमलकीर्तिनिर्देशे "सुमेरुसमां सत्कायदृष्टिमुत्पाद्य बोधिचित्तमुत्पाद्यते / ततः सर्वधर्मा विरोहन्ति" इति /

इत ऊर्ध्वं दुष्करसंज्ञाप्रतिपक्षेण यथा यथा प्रवेक्षणीयं तदाह समुद्रशब्दादर्वाक् / तत्रादौ सत्त्वानामर्हत्त्वदिषु दुष्कर संज्ञानिरासार्थमाह / सर्वधर्माः सत्त्वव्यहारविषयाः / आर्यार्हन्तः यतः प्रकृतिपरिशुद्ध / धर्मतामात्रत्वात् / भारानारोपणतयेति निःस्वभावत्वात् भावस्य / सत्त्वविनयाय दशदिग्बुद्धक्षेत्रगमनेन दुष्करसंज्ञानिरासायाह / सर्वधर्माणां अदेशाप्रदेशत इति / अदेशत्वाच्च प्रकृतिस्वभावत इति / रूपादीनां प्रतिस्तस्याः स्वभावतः / न हि तस्यादेशो ऽपतनधर्मत्वात् / नापि प्रदेशो निरंशत्वादाकाशवत् / संसारसुखे दुस्त्यजसंज्ञानिरासायाह / सर्वधर्माणां सांसारिकाणां निरोधे प्रहलादनत्वं सुखसंज्ञोत्पादनत्वं ततः प्रज्ञापारमितानुगन्तव्या /

"अनित्या वत संस्कारा उत्पादव्ययधर्मिणः / उत्पद्य हि निरुध्यन्ते तेषां व्युपशमः सुखमिति //"

इतिशब्दः श्रावकविनयनसमाप्त्यर्थः / बोधिसत्त्वविनयनमधिकृत्याह / अरत्यविरतित इति / रतिरत्यन्तमुत्कण्ठा निर्वाणे / तदभावो बोधिसत्त्वानां अरतिः / विरतिरत्यन्तमुद्वेगः संसारे / तदभावो बोधिसत्त्वानामरति / ताभ्यां प्रज्ञापारमिता / इति संसारनिर्वाणाप्रतिष्ठानाय प्रत्यवेक्षा / अरक्ताविरक्ततयेत्यादिना वैराग्याय प्रत्यवेक्षा / सर्वधर्मा अश(स)क्ता इत्यनभिनिविष्टाः / सङ्गासङ्गा सङ्गतत्प्रतिपक्षौ / तद्विगतास्तयोरनुपलम्भादिति विकल्पप्रहाणाय प्रत्यवेक्षा / सर्वधर्माः सर्वमार्गाः सप्ताभिसमयाः / त एव बोधिः / बोधिप्रापकत्वात् / अत एवाह / बोधिः / बुद्धज्ञानावबोधनतयेति / अवबोधन प्रापण इति बोधिः / सुलभावबोधनाय प्रत्यवेक्षा / सर्वधर्मास्वलक्षणधारणात् / ते शून्यानिमित्ताप्रणिहिता विज्ञानमात्रत्वेनार्थविरहात् सर्वनिमित्तास्तमयात् / भ्रान्तिशरीरे त्रैधातुकप्रणिधानाभावाच्च यथाक्रमम् / इति मार्गसंक्षेपः /

यदि विमोक्षमुखान्यपि तेषां मार्गस्तदा तानि भावयन्तो हीनबोधौ पतेयुः / इत्यत आह / सर्वत्यादि / सर्वधर्माः सर्वबोधिसत्त्वमार्गाः / भैषज्यमिति हीनयानस्पृहामहाव्याधिहराः / कुत इत्याह / मैत्रीपूर्वङ्गमतयेति / यतो मैत्री तेषां पुरःसरी / अपि च / सर्वचतुर्भिरप्रमाणैः सह विहरणात् मत्रीविहारिणः / ब्रह्मभूता इति ब्रह्मणा तुल्याः / तद्वदेव दोषानुत्पादनादित्युद्देशः / सर्वदोषानुत्पादनत इति निर्देशः / सर्वदोषा मैत्र्यादीनां विपक्षो यथाक्रमं व्यापादो विहिंसा अरतिः प्रतिघानुनयौ च / अप्रणिहितत इति निर्वानोत्कण्ठाविरहात् / अप्रतिहतित इति संसारे अत्यन्तानुद्वेगात् / इति त्रयोदशविधो ऽपूर्वाभिसमयः सानुषङ्गः //

एकक्षणाभिसमयो वक्तव्याः / एकक्षणाभिसम्बोधो लक्षणेन चतुर्विधः // 1-16 // इति यः पूर्वमुद्दिष्टः स कथं चतुर्विधः? सर्वानाश्रवधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयः / विपाकजसर्वसाश्रवानाश्रवधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयः / अलक्षणसर्वधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयः / अद्वयसर्वधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयश्चेति //

तत्र प्रथममधिकृत्य शास्त्रम्-

[169] अनाश्रवाणां सर्वेषामेककेनापि संग्रहात् / एकक्षणावबोधो ऽयं ज्ञेयो दानादिना मुनेः // 7-1 //

[170] अरघट्टं यथैकापि पदिका पुरुषेरिता / सकृत्सर्व चलयति ज्ञानमेकक्षणे तथा // 7-2 //

प्रज्ञापारमितायां चरतो बोधिसत्त्वस्य ऽएकैकेनापि दानादिनाऽ चित्तक्षणेन प्रवृत्तेन ऽसर्वेषांऽ अनाश्रवाणां धर्माणां ऽसङ्ग्रहात्ऽ आक्षेपात् ऽएक्षणावबोधःऽ एकचित्तक्षणाभिसमयः / ऽअयंऽ इति प्रथमः / तथा हि ऽयथैकापि परि(द)काऽ ऽपुरुषप्रेरिता सर्वमरघटं(ट्टं) सकृच्चलयतिऽ तथैकपदमपि दानादिचित्तं प्रयुक्तं सर्वमनाश्रवधर्मसन्दोहं सकृदेवाकर्षयतीत्यर्थः / अतः सूत्रं समुद्रापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्येति / अत्र प्रज्ञापारमिता परिगृहीतत्वात्, सर्वाकारज्ञता मनसिकाराविरहितत्वाच्च / गम्भीरोदार एकैको दानादिचित्तक्षणः (rst_170) प्रज्ञापारमितेत्युच्यते / तस्यापर्यन्तता अनाश्रवधर्माकर्षकत्वम् / तेषामन्योन्यसम्बन्धस्य चिरपरिशीलितत्वात् सानुगन्तव्या वेदितव्या / कथमित्याह / समुद्रापर्यन्ततयेति / गम्भीरोदारस्य समुद्रस्यापर्यन्तता सकृदपर्यन्तनिम्नगाजलाकर्षकत्वम् / तासां परस्परसंसर्गात् / तया समुद्रापर्यन्ततया उपमया / तद्वदित्यर्थः / इति सर्वानाश्रवधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयः //

द्वितीयमधिकृत्य शास्त्रम्-

[171] विपाकधर्मतावस्था सर्वशुक्लमयी यदा / प्रज्ञापारमिता जाता ज्ञानमेकक्षणे तदा // 7-3 //

विपाकजो धर्मो विपाकधर्मस्तभ्दावस्तत्तासां ऽअवस्थाऽ अस्या इति यथोक्ता प्रज्ञापारमिता / ऽसर्वशुक्लमयीऽ इति सर्वे कुशला धर्माः साश्रवा अनाश्रवाः / ये पुर्वमनेन निःस्वभावतया भावितास्ते पश्चाद्विपाकजाः / अतः प्रकृत्यैव तेषां नैःस्वाभाव्यसंवेदिनी / तस्मात्सर्वशुक्लमयी / ईदृशी सा यदा ऽजाताऽ सम्पन्ना ऽतदाऽ ऽज्ञानंऽ चित्तं ऽएकक्षणे ऽ तेषु सर्वेष्वनाभोगेन / अनाश्रवेषु सर्वेषु साभोगः प्रथमः / अयं तु द्वितीयः साश्रवानाश्रवनिराभोगश्च / अतः सूत्रम् / गगनापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्येति / प्रज्ञापारमितायाः विपाकधर्मतावस्था सर्वशुक्लमयी च / अत एवापर्यन्तता / तेषु सर्वेषु भावाभावैकरसा / निराभोगश्च विपाकजत्वात् / तस्या अपर्यन्तता वेदितव्या / कथमित्याह / गगनापर्यन्ततया दृष्टान्तेनेति / गगनमाकाशम् / तच्च रूपिद्रव्याभावैकरसमपर्यन्तं निराभोगं च परिस्पन्दाभावात् / अत उभयोरपि अपर्यन्तता सदृशीति विपाकजसर्वशुक्लधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयो द्वितीयः //

तृतीयमधिकृत्य शास्त्रम्-

[172] स्वप्नोपमेषु धर्मेषु स्थित्वा दानादिवर्यवा / अलक्षणत्वं धर्माणां क्षणेनैकेन विन्दति // 7-4 //

ऽस्वप्नोपमेषु धावद्गन्धर्वनगरोपमेषु" इति महत्योर्भगवत्योः पठ्यते / शास्त्रे त्वेकमेव पदं सर्वेषामेकार्थत्वात् / स पुनरर्थो विचित्रैरपि लक्षणैः प्रतिभासमानानामेषां यथालक्षणमसत्त्वादलक्षणता / ततो मायोपमत्वादलक्षणेषु सर्वधर्मेषु ऽस्थित्वाऽ षट्पारमिताः परिपूरयन् ऽसर्वधर्माणामलक्षणत्वमेककक्षणेनैव ऽविन्दतिऽ जानाति / धातूनामेकार्थत्वेन विन्दतेर्ज्ञानवृत्तेः / एतदाह / मेरुविचित्रया प्रज्ञापारमिताविचित्रतानुगन्तव्येति / मायोपमेषु (rst_171) सर्वधर्मेष्वलक्षणत्वेन यदेकरसं ज्ञानं सेह प्रज्ञापारमिता / अतस्तस्या एकरसत्वेपि मायोपमैः सर्वधर्मप्रतिभासैर्या विचित्रता सा मेरुविचित्रतया दृष्टान्तेन वेदितव्या / यथा ह्याकाशस्य नीरूपत्वादसती मेरुणा विचित्रतावभाति / मेरुपार्श्वानां चतुर्वर्णानां दिक्षु तत्सर्ववर्णतया प्रख्यानात् / तथा तस्या इत्यलक्षणसर्वधर्मैकचित्तक्षणाभिसमयस्तृतीयः //

चतुर्थमधिकृत्य शास्त्रम्-

[173] स्वप्नं तद्दर्शिनं चैव द्वययोगादनीक्षकः / धर्माणामद्वयं तत्त्वं क्षणेनकेन पश्यति // 7-5 //

ऽस्ननं तद्दर्शिनं चैवऽ इति कुद्योगे कथं द्वितीया? कर्तव्यो ऽत्र यत्नः / अथवा / अनीक्षितेति तृन् पठितव्यः / तृतीये सर्वधर्माणां स्वप्नमायोपमैराकारैर्विचित्रः प्रतिभासः / चतुर्थे तु तेषामस्तमयाच्छरन्मध्यान्हगगनसमो विगतसमस्तविप्लवः / तत्र स्वप्नदृश्यं नरकचित्तरङ्गादिस्वप्नः / तद्दर्शी आत्मैव तयोरस्तमयात् / यस्तौ विकृते(तौ) ऽयोगेनऽ [अ]भेदेन सो ऽद्वयंऽ ग्राह्यग्राहकशून्यं ऽधर्माणां तत्त्वऽ परमार्थं ऽएकक्षणेनैव पश्यतिऽ / एनमाह / रूपापर्यन्ततयेत्यादिना / इह चतुर्थ एकक्षणाभिसमयः / प्रज्ञापारमिता तस्या अपर्यन्तता / सर्वधर्मपरमार्थस्य केवलस्य केवलविमलनभोनिभस्य तेन संवेदनात् / सा वेदितव्या / कथमित्याह / रूपादीनामपर्यन्तयेति / कथं तेषामपर्यन्तता? द्वयप्रतिभासास्तमयात् / यावत्खलु द्वयं तावत्पर्यन्तः परिमितत्वात् /

ननु रूपतद्ग्राहकयोरस्तमयेनापि पर्यन्तता? क आह रूपस्यैवेति? किन्तर्हि? रूपस्य यावद्विज्ञानस्य / ननु तथापि ग्राहकस्यास्तमयो नोक्त इति चेत् / न तस्यापि स्कन्धैरेव संग्रहात् / अप्रकाशात्मनो ग्राहकत्वायोगादिति सर्वधर्माद्वयतत्त्वैकचित्तक्षणाभिसमयश्चतुर्थः //

एकक्षणाभिसमयः सप्तमो ऽभिसमयः //

अष्टमो ऽभिसमयो धर्मकायः / तस्य चत्वारि वस्तूनि / त्रयः कायाः कारित्रं च / तथाहि पूर्वमुद्देशः कृतः-

[174] स्दाभाविकः ससांभोगो नैर्माणिक इति त्रिधा / धर्मकायः सकारित्रश्चतुर्धा समुदीरितः // 1-17 //

इति // धर्मो मार्गः / स चेह प्रकर्षगतेः प्रकरणाच्च सप्ताभिसमयलक्षणो गृह्यते / धर्मलभ्यः कायो ऽधर्मकायःऽ / कायः शरीरम् / त्रीणि शरीराणि बुद्धानां त्रयः कायाः / उक्तं हि महत्योर्भगवत्योः- "सर्वाकारपरिशुद्धानामनाश्रवाणां सर्वधर्माणां या प्रकृतिः स तथागतो ऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो वेदितव्यः // पुनरपरं तेषामेव धर्माणामधिगमादनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुध्य द्वात्रिंशता लक्षणैरशीत्यानुव्यञ्जनैरलङ्कृतकायस्तथागतो ऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो बोधिसत्त्वानां परमं महायानधर्ममनुत्तररतिप्रीतिप्रामोद्यसुखोपभोगाय देशयति // पुनरपरं तेषामेव सर्वधर्माणामधिगमादनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुध्य तथागतो ऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो दशसु दिक्ष्वनन्तापर्यन्तेषु लोकधातुषु सर्वकालं नानानिर्माणमेघेन सर्वसत्त्वानामर्थं करोति" इति // उक्तं च सूत्रालंकारे-

"त्रिभिः कायैश्च विज्ञेयो बुद्धानां कायसङ्ग्रहः / साश्रयः स्वपरार्थो ऽयं त्रिभिः कायैर्निदर्शितः" //

इति /

तस्मात् त्रिभिरेव कायैः कारित्रेण च परिच्छेदेन चतुर्धा धर्मकाय उक्तः /

तत्र स्वभावः प्रकृतिः / स्वभाव एव ऽस्वाभाविकःऽ / विनयादिभ्यष्ठगिति स्वार्थे ठक् / अथवा तस्मिन्नेव स्वभावे भवो विशुद्धः परः प्रकर्षः स्वाभाविकः कायः / सम्भोगाय प्रभवतीति ऽसाम्भोगिकःऽ / निर्माण निर्मितिः / तेन निर्वृत्तः कायो ऽनैर्माणिकःऽ /

तत्र स्वाभाविकमधिकृत्य शास्त्रम्-

[175] सर्वाकारां विशुद्धिं ये प्राप्ता धर्मा निराश्रवाः / स्वाभाविको मतः कायस्तेषां प्रकृतिलक्षणः // 8-1 //

तेषां प्रकृतिधर्मता धर्मधातुः / ननु न धर्मधातुस्तथागतो ऽतिप्रसङ्गात् / किं तर्हि? धर्मधातुविशुद्धिः / तथा चोक्तमार्य बुद्धभूमिसूत्रे- "पञ्चभिराकारैः सुसमुदितबुद्धभूमेः सङ्ग्रहो वेदितव्यः / कतमैः पञ्चभिः? धर्मधातुविशुद्धया आदर्शज्ञानेन समताज्ञानेन प्रत्यवेक्षणाज्ञानेन कृत्यानुष्ठानज्ञानेन च" इति /

धर्मधातुविशुद्धिः सुविशुद्धो धर्मधातुः / सुविशुद्धानां धर्माणां धर्मतेति नार्थभेदः कश्चित् / अतः सूत्रम् / सूर्यरश्मिमण्डलापर्यन्तावभासनतया प्रज्ञापारमितापर्यन्तावभासनतानुगन्तव्येति / सर्व एव त्रासादिदोषरहिताः स्फाटिकाः शुद्धाः / तत्र चन्द्रसूर्याभ्यामन्ये श्रावकप्रत्येकबुद्धानां विमुक्तिकायस्योपमाः / सूर्याचन्द्रमसावपि शुद्धस्फाटिकौ / तयोरेतदधिकं यत्तौ दशदिग्व्यापिरश्मिजालं जनयतः / ततस्तावनन्तज्ञेयविषयमनन्तं ज्ञानमुत्पादयतो बुद्धानां विमुक्तिकायस्योपमाने / अत एवासौ धर्मकाय इत्यभिधीयते / अनन्तधर्माश्रयत्वात् / तदिह धर्मधातुविशुद्धिजमनन्तं ज्ञानं प्रज्ञापारमिता / तस्या अपर्यन्तज्ञेयावभासनता वेदितव्या सूर्यरश्मिमण्डलापर्यन्तावभासनतया दृष्टान्तेन / तथा हि बुद्धधर्माणां सुविशुद्धो धर्मधातुः सूर्यवत् / तज्जा प्रज्ञा प्रज्ञपारमिता सूर्यरश्मिण्डलवत् / तया यदपर्यन्तावभासनं तद्रविरश्मिमण्डलेनापर्यन्तावभासनवत् / तदनेन बुद्धानां सुविशुद्धो धर्मधातुः स्वाभाविकः कायस्तस्य च सर्वत्र ज्ञेये ज्ञानवशिता दर्शिता /

तस्यैव सत्त्वार्थवशितां व्यापिनित्यत्वं चाधिकृत्य शास्त्रम्-

[176] परिपाकं गते हेतौ यस्य यस्य यदा यदा / हितं भवति कर्तव्यं प्रथते तस्य तस्य सः // 8-9 //

[177] वर्षत्यपि हि पर्जन्ये नैवाबीजं प्ररोहति / समुत्पादेपि बुद्धानां नाभव्यो भद्रमश्नुते // 9-10 //

[178] इति कारित्रवैपुल्याद्बुद्धो व्यापी निरुच्यते / अक्षयत्वाच्च तस्यैव नित्य इत्यपि कथ्यते // 8-11 //

ऽसःऽ इति स्वाभाविकः कायः / ऽप्रथते ऽ निर्माणप्रथनात् / तदा तदेति गम्यते ऽयदा यदाऽ इति वचनात् / तस्य हितस्य करणायेत्यर्थाद्गम्यते / तस्मात्तदा तदैवेत्यत आह / ऽवर्षत्यपिऽ इत्यादि / ऽइतिऽ इत्यादि / ऽकारित्रवैपुल्यंऽ सर्वभव्येषु कारित्रम् / तस्यैवऽ इति कारित्रस्य / इति स्वाभाविकः कायः //

साम्भोगिकस्य कायस्य बहुवक्तव्यम् / तत्र सम्भोगमधिकृत्याह / सर्वशब्दापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापयन्ततानुगन्तव्येति / शास्तुर्देशयतः श्रृण्वतां च बोधिसत्त्वानां यः परममहायानधर्मसंबोधः सा प्रज्ञापारमिता / स एव सम्भोगः सम्भोगकारणत्वात् / यः पुनस्तज्जानां मृदुमध्याधिमात्रसौमनस्यलक्षणानां रतिप्रीतिप्रामोद्यानां सुखस्य चानुभवः स मुख्यः सम्भोगः / तस्याः प्रज्ञापारमिताया अपर्यन्तता वेदितव्या / कथमित्याह / सर्वशब्दापयन्ततयेति / (rst_174) हेतौ तृतीया / यतस्तयोः सम्बोधयोर्यथाक्रममपर्यन्ता देशनाः शब्दजन्या जनकाश्च ते कथं सर्वे? नाना विनेयानुरूपैः सर्वैराकारैः प्रथनात् / कथमपर्यन्ताः? अनिधनेन तेन कायेन देशनाया निरवधिकत्वात् / ताथागतस्यापि सम्बोधस्यापर्यन्तता / कुत इत्याह / सवबुद्धधर्मसमुदागमापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्तता / यथोक्तः शास्तुरेव महायानधर्मसम्बोध इह प्रज्ञापारमिता / तस्या अपर्यन्तता / तत्कारणस्य सर्वबुद्धधर्माणां समुदागमस्यापर्यन्ततयेत्यर्थः / ते पुनर्धर्मा महत्योभगवत्योः पठ्यन्ते / सप्तत्रिंशब्दोधिपक्ष्या धर्माः / अष्टौ विमोक्षाः / नवानुपूर्वविहारसमापत्तयः / दश कृत्स्नायतनानि / अष्टवभिभ्वायतनानि / अरणा समाधिः / प्रणिधिज्ञानम् / चतस्रः प्रतिसम्विदः / सर्वाकाराश्चतस्रः परिशुद्धयः / दश वशिताः / दश बलानि / चत्वारि वैशारद्यानि / त्रीण्यरक्ष्याणि / त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि / असंमोषधर्मता / वासनासमुद्घातः / महाकरुणा / अष्टादशावेणिकाः बुद्धधर्माः / सर्वाकारज्ञता चेति // अतः शास्त्रम्-

[179] बोधिपक्षाप्रमाणानि विमोक्षाश्चानुपूर्वेशः / नवात्मिका समापत्तिः कृत्स्न दशविधात्मकम् // 8-2 //

[180] अभिभ्वायतनान्यष्टप्रकाराणि प्रभेदतः / अरणाप्रणिधिज्ञानमभिज्ञाः प्रतिसम्विदः // 8-3 //

[181] सर्वाकाराश्चतस्रो ऽथ शुद्धयो वशिता दश / बलानि दश चत्वारि वैशारद्यान्यरक्षणम् // 8-4 //

[182] त्रिविधं स्मृत्युपस्थानं त्रिधासंमोषधर्मता / वासनायाः समुद्घातो महती करुणा जने // 8-5 //

[183] आवेणिका मुनेरेव धर्मा ये ऽष्टादशेरिताः / सर्वाकारज्ञता चेति धर्मकायो ऽभिधीयते // 8-6 //

बोधिपक्ष्याश्चाप्रमाणानीति द्वन्द्वः / ऽअनुपूर्वशऽ इति / अनुपूर्व परेण संबध्यते / ऽअरक्षणऽ इत्यकरणीयरक्षणम् / अरक्ष्यमित्यर्थः / तत् त्रिविधम् / ऽधर्मकायऽ इति / अनाश्रवो बुद्धानां धर्मराशिः / यथावसरमस्माभिर्बहवो व्याख्याताः / शेषानिह व्याचक्षीमहि / ऽअष्टौ विमोक्षाऽ इति / रूपी रूपाणि पश्यति सुवर्णदुर्वर्णानि नीलपीतलोहितावदातानीति प्रथमो विमोक्षः / अध्यात्ममरूपसंज्ञी रूपाणि पश्यति पूर्ववदिति (rst_175) द्वितीयः / शुभं विमोक्षं कायेन साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरतीति तृतीयः / आकाशानन्त्यायतनादिविमोक्षाश्चत्वारः / संज्ञावेदितनिरोधो ऽष्टमः /

आवरणाद्विमुच्यन्त एभिरिति विमोक्षाः / तत्र त्रयो निर्माणावरणविमोक्षाः / शेषाः शान्तविहारसमापत्त्यावरणविमोक्षाः / त्रयो रूपिणः / पञ्चारूपिणः / परमप्रशान्तो ऽष्टमः / रूपीति आत्मनि रूपसंज्ञी / पश्यतीति अधिमोक्षनिर्मितानि मनसा पश्यति / अध्यात्ममरूपसंज्ञी / आत्मनि नामसंज्ञी / शुभो विमोक्षः / शुभाशुभानि रूपाणि निर्माय तेष्वेकतरसंज्ञालाभात् / यथाक्रममाभोगप्रातिकूल्यप्रहाणाय / संज्ञावेदितानिरोधो ऽस्थावराणां चित्तचैतसिकानां क्लिष्टमनःसंगृहीतानां च निरोधः प्राग् व्युत्थानात् //

अष्टावभिभ्वायतनानि / आलम्बनाभिभवनादभिभूतानि आयतनानि चित्तस्थितयो ऽभिभ्वायतनान्यष्टौ / तत्र प्रथमाद्विमोक्षात् द्वे अभिनिर्ह्रियेते / द्वितायादपि द्वे / तृतीयाच्चत्वारि / अध्यात्मं रूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यति परीत्तानि सुवर्णदुर्वर्णानि हीनप्रणीतानि / तानि खलु रूपाण्यभिभूय जानाति, अभिभूय पश्यति, तथा संज्ञी च भवतीति प्रथमम् / अध्यात्मं रूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यत्यधिमात्राणि सुवर्णदुर्वर्णानि यावत्तथासंज्ञी च भवतीति द्वितीयम् / अध्यात्ममरूपसंज्ञी च बहिर्धा रूपाणि पश्यति परीत्तानीत्यादि तृतीयम् / अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यत्यधिमात्राणीत्यादि चतुर्थम् / तृतीयाद्विमोक्षाच्चत्वार्यभिनिर्ह्रियन्ते / अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणी पश्यति नीलानि नीलवर्णानि नीलनिदर्शनानि नीलनिर्भासानि / तद्यथा उमकापुष्पं सम्पन्नं वाराणसेयकं वस्त्रं नीलं नीलवर्णं नीलनिदर्शनं निलनिर्भासम् / तानि च रूपाण्यभिभूय जानाति, अभिभूय पश्यति, तथासंज्ञी च भवतीति पञ्चमम् / एवं पीतानीत्यादि / तद्यथा कर्णिकारपुष्पमित्यदिकं षष्ठम् / एवं लोहितानित्यादि / तद्यथा बन्धुजीवपुष्पमित्यादि सप्तमम् / एवमवदातानीत्यादि / तद्यथा उषसि तारकारूपमित्यादि चाष्टमम् //

तत्र परीत्तानि सत्त्वसख्यातानि स्वल्पप्रमाणत्वात् / सुवर्णदुर्वर्णानि शुभाशुभत्वात् / हीनप्रणीतानि भौमदिव्यत्वात् / तानि विमोक्षैरधिमुच्याभिभ्वायतनैरभिभवति / पुनः पुनरन्तर्द्धाप्य दर्शनात् / अभिभूय जानाति शमथेन पश्यति विपश्यनया तथासंज्ञी भवति निरभिमानत्वात् / अधिमात्राणीति / असत्त्वसंख्यातानि गृहविमानपर्वतादीनि महाप्रमाणत्वात् / नीलानीति उद्देशः / शेषैर्निर्देशः / नीलवर्णानीति स्वाभाविकेन वर्णेन / नीलनिदर्शनानीति सांयोगिकेन वर्णेन / नीलनिर्भासानीति / उभयथापि भास्वरत्वात् / उमकातशी(सी?) / कर्णिकारः प्रसिद्धः / बन्धुजीवो बन्धूकः / उषा रात्रेरन्तः //

ऽकृत्स्नंऽ दशविधात्मकंऽ इति / अभिभ्वायतनैरभिभूय पृथिव्यादीनां कृत्स्नं समन्तादिभिः सफरणात्कृत्स्नान्युच्यन्ते / कदाचित्तान्येवायतनानीति कृत्स्नायतनान्युच्यन्ते / कदाचित्तु पृथिव्यादिभिर्विशिष्य निर्दिश्यन्ते / पृथिवीकृत्स्नं अप्कृत्स्नं तेजःकृत्स्नं वायुःकृत्स्नं नीलकृत्स्नं पीतकृत्स्नं लोहितकृत्स्नं अवदातकृत्स्नं आकाशानन्त्यायतनकृत्स्नं विज्ञानानन्त्यायतनकृत्स्नं चेति //

ऽसर्वाकाराश्चतस्रः परिशुद्धयऽ इति / आश्रयपरिशुद्धिरालम्बनपरिशुद्धिश्चित्तपरिशुद्धिर्ज्ञानपरिशुद्धिश्च /

तत्र सवासनानां सर्वक्लेशपक्षाणां दौर्बल्यानामाश्रयादत्यन्तोपरमः स्वस्यचात्मभावस्य यथेच्छमादानस्थानच्यवनेषु वशवर्तिता सर्वाकारा आश्रयपरिशुद्धिः / सर्वालम्बनानां निर्माणपरिणामसंप्रख्यानेषु वशवर्तिता सर्वाकारा आलम्बनपरिशुद्धिः / पूर्ववत्सर्वचित्तदौष्ठुल्यापगमश्चित्ते च सर्वाकारकुशलमूलोपचयः सर्वाकारां चित्तपरिशुद्धिः / पूर्ववत्सर्वाविद्यापक्षदौष्ठुल्यापगमः सर्वज्ञेयज्ञाने च वशवर्तिता सर्वाकारा ज्ञानपरिशुद्धिः //

ऽवशिता दशऽ इति / दश वशिताः / अयुर्वशिता यथेच्छमायुषस्थापनात् त्यजनाच्च / चित्तवशिता यथेच्छध्यानादिसमापत्तेः / परिष्कारवशिता यथेच्छमुपकरणप्रत्युपस्थानात् / कर्मवशिता यथेच्छं कायवाक्कर्मसिद्धेः / उपपत्तिवशिता सर्वोपपत्त्यायतनेषु यथेच्छमुपपत्तेः / ऋद्धिवशिता यथेच्छमभिज्ञाः / प्रणिधानवशिता सर्वप्रणिधानसमृद्धेः / अधिमुक्तिवशिता यद्यथाधिमुच्यते तत्तथैव भवति / ज्ञानवशिता यदेव ज्ञातुमिच्छति तदेव जानाति / धर्मवशिता सूत्रादिधर्मव्यवस्थानेषु कौशलम् //

ऽत्रीण्यरक्ष्याणिऽ इति / परिशुद्धकायसमुदाचारस्तथागतो नास्ति तस्यापरिशुद्धकायसमुदाचारता यां तथागतः प्रतिच्छादयितव्यां मन्येत कच्चित्परे न जानीयुरित्येतत्प्रथममरक्ष्यम् एवं वाक्कर्म द्वितीयम् / एवं मनःकर्म तृतीयम् //

ऽत्रीणि स्मृत्युपस्थानानिऽ यथापाठम्- "तथागतस्य धर्म देशयत एकत्याः शुश्रूषन्ते / श्रोत्रमवदधति / आज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति प्रतिपद्यन्ते धर्मस्यानुधर्मम् / न तेन तथागतस्य नन्दी भवति न सौमनस्यं न चेतस उत्प्लावितत्वम् / अपरे न शुश्रूषन्ते / न श्रोत्रमवदधतीत्यादि / न तेन तथागतस्याघातो नाक्षान्तिर्नाप्रत्ययः न चेतसो ऽनभिराद्धिः / एकत्याः शुश्रूषन्ते / एकत्या न सुश्रूषन्ते / न तेन तथागतस्य द्वयं भवति नन्दी आघातश्च / सर्वत्रोपेक्षको विहरति स्मृतिमान सम्प्रजानन्" इति //

ऽअसम्मोषधर्मताऽ सत्त्वार्थक्रियाकालानतिक्रमाद्बुद्धानाम् / अत एवैषा लक्षणविधानतोपपन्ना भवति //

ऽवासनासमुद्धातऽ इति / प्रहीणक्लेशस्यापि यदप्रहीणक्लेशस्येव चेष्टितं सा क्लेशवासना / सापि तथागतस्यास्तङ्गतेति समुद्घातक्लेशवासनः स भगवानुच्यते //

ऽमहाकरुणाऽ हिताशयता / यया भगवान्सर्वकालं षट्कृत्वो लोकं व्यवलोकयति "को हीयत को वर्द्धत" इत्यादि //

ऽसर्वाकारज्ञताऽ इति सर्वधर्माणां स्वभावविशेषलक्षणप्रभेदपर्यन्तज्ञानमित्यर्थः //

रणं विवादकलहादि / इह तु रणहेतुः क्लेशो रणः / तमालम्ब्य रणमुत्पादयतीति / यं समाधिं समापद्यते, यतो व्युत्थाय ग्रामादौ प्रविष्टं तमालम्ब्य तत्रत्यानां रणं नोत्पद्यते सा ऽअरणाऽ / सा श्रावकस्यापि भवति बुद्धस्यापि / तयोः कारित्रविशेषः / तमधिकृत्य शास्त्रम्-

[184] श्रावकस्यारणादृष्टेर्न क्लेशपरिहारिता / तत्क्लेशस्त्रोतौच्छित्त्यै ग्रामादिषु जिनारणा // 8-7 //

श्रावकीयारणा क्लेशहेतोर्दर्शनस्य परिहारिता / न साक्षात्क्लेशस्य / सौगती तु परकीयक्लेशस्रोतस उच्छेदाय न दर्शनस्येत्यर्थः //

इदं जानीयामिति प्रणिधाय ध्यानं समापन्नस्य लोकवृत्तान्तादौ यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् ऽप्रणिधिज्ञानंऽ श्रावकाणाम् /

तथागतमधिकृत्य शास्त्रम्-

[185] अनाभोगमानासङ्गमव्याघातं सदा स्थितम् / सर्वप्रश्नापनुद्धौद्धं प्रणिधिज्ञानमिष्यते // 8-8 //

ऽअनाभोगंऽ निर्विकल्पत्वात् / ऽअनासङ्गंऽ निरपेक्षत्वात् / ऽअव्याघातंऽ सर्वत्राप्रतिहतत्वात् / ऽसदा स्थितंऽ इत्यसमाहिते चेतसि स्थितत्वात् / सर्वप्रश्नान् छेदयतीति ऽसर्वप्रश्नापनुत्ऽ /

स च सम्भोगकायः परिशुद्धे स्वबुद्धक्षेत्रे जायते यावदाकाशस्थितिरवतिष्ठते / तत्कुतो बुद्धक्षेत्रम्? प्राधान्येन तस्यैव तत्रोपपत्तेः /

लुज्यते प्रलुज्यतेति लोकः / प्रजातं भाजनं च / तस्मात् द्विधा लोकधातुः सत्त्वलोको भाजनलोकश्च / तत्र सत्त्वलोकपरिशुद्धिमधिकृत्याह / सर्वसत्त्वधातुपुण्यज्ञानसम्भारापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापयन्ततानुगतव्येति / यया भगवतः प्रज्ञया परिपाचिताः सत्त्वास्तत्र यावदाकाशमुत्पद्यन्ते / उत्पन्नाश्च यया बोधये परिप्राच्यन्ते / सेह प्रज्ञापारमिता / तस्या अपर्यन्ततानुगन्तव्या / कथमित्याह / सर्वेत्यादि / ये केचित्तत्र सत्त्वा उत्पद्यन्ते / सर्वे ते लब्धार्यभूमयो बोधिसत्त्वाः / ते सर्वे / सर्वः सत्त्वधातुः सत्त्वराशिः / तस्य पुण्यज्ञानसम्भारः / तयोरपर्यन्ततया / पृथिवीधात्वपर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्या / एवमब्धातुतेजोधातुवायुधात्वाकाशधातुविज्ञानधात्वपर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्येति / तथा हि भाजनलोकस्तत्र करतलसमं भूतलम् / प्रासादोद्यानवापीकल्पद्रुमादिपरिकरश्च सत्त्वावासः परमोज्ज्वलसप्तरत्नमयो ऽनेकलोकधात्वन्तरस्फुरणमहारश्मिप्रमोक्ष उपरिष्ठाच्च गगनमनुरूपसनिर्भासं षड्धातुकाश्च सत्त्वाः / "षड्धातुरयं भिक्षो पुरुषः" इति वचनात् / अतस्तेषामपि कायः कान्तिमान् प्रभामण्डलीभूम्यनुरूपवर्णसंस्कारः / तत्राभोगपरिभोगाश्च सत्त्वानां सर्वदेवलोकप्रतिविशिष्टाः / येषामुपभोग एकान्तसुख एकान्तानवद्य एकान्तवशवर्ती च / ईदृशी षड्धातुपरिशुद्धिरपर्यन्ता निरवधिकत्वादतिविशालत्वाच्च / अतस्तस्या अपर्यन्तया तत्कारणभूताया भगवतः प्रज्ञाया अपर्यन्ततानुगन्तव्या / तत्र चोत्पन्ना बोधिसत्त्वा अनन्तान् लोकधातून् गत्वा तत्रत्यानां सत्त्वानामकुशलं(ल)सञ्चयान् हन्तध्या(व्या?)न(न्) तत्प्रतिपक्षांश्च कुशलसञ्चयान् प्रजानन्ति / तेषामप्रमाणतया तत्परिच्छेदिकायास्तेषां प्रज्ञाया अप्रमाणता वेदितव्येत्येतदाह / कुशलाकुशलधमसञ्चयाप्रमाणतया प्रज्ञापारमिताप्रमाणता वेदितव्येति / यावन्तश्च ते बोधिसत्त्वास्तेषां कुशलधर्मोत्पादनाय धर्म देशयन्ति स सर्वः सर्वधर्मसञ्चयः / तस्याप्रमाणतया तद्व्यवस्थापिकायास्तेषां प्रज्ञाया अप्रमाणता वेदितव्येत्येतदाह / सर्वधर्मसञ्चयाप्रमाणतया प्रज्ञपारमिताप्रमाणता वेदितव्येति //

सर्वधर्मसमाध्यपर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्येति / धर्मा धारण्यः समाधयश्चित्तस्थितयः / धर्माश्च समाधयश्च सर्वे च ते धर्मसमाधयश्च / तेषामपर्यन्तता / तत्प्रतिलम्भिता तल्लाभिता या तत्र बोधिसत्त्वानां तया तज्जनिकाया भगवतः प्रज्ञया अपर्यन्तता वेदितव्येत्यर्थः /

सर्वबुद्धर्मापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्येति / तत्र बुद्धः सम्भोगकायः / तस्य सर्वे धर्माः सर्वबुद्धधर्माः / द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणान्यशीति (rst_179) चानुव्यञ्जनानि / तेषामपर्यन्तता अपरिच्छेद्यता / केनापरिच्छेद्यता? तुलया / तथागतादन्यस्य तादृशानामभावात् / तया भगवतः प्रज्ञायास्तादृश्येवापर्यन्तता वेदितव्या / कतमस्याः प्रज्ञायाः? यया तेषां समग्राणि कारणानि सम्यक् परिज्ञाय सम्यगनुष्ठितानि / अतः शास्त्रम्-

[186] द्वात्रिंशल्लक्षणाशीतिव्यञ्जनात्मा मुनेरयम् / सम्भोगिको मतः कायो महायानोपभोगतः // 8-12 //

चतुर्थेन पादेन सम्भोगिकत्वे कारणमाह /

तत्रादौ पञ्चभिरिन्द्रवज्राभिर्लक्षणान्याह /

[187] चक्राङ्कहस्तक्रमकूर्मपादो जालावनद्वाङ्गुलिपाणिपादः / करौ सपादौ तरुणौ मृदू च समुच्छ्रयैः सप्तभिराश्रयो ऽस्य // 8-13 //

[188] दीर्घाङ्गुलित्वायतपार्ष्णिगात्रम् प्राज्यमृजूच्छङ्खपदोर्ध्वरोमा / एणेयजङ्घश्च पटूरुबाहुः कोशावधानोत्तमवस्तिगुह्यः // 8-14 //

[189] सुवर्णवर्णः प्रतनुच्छविश्च प्रदक्षिणैकैकसुजातरोमा / ऊर्णाङ्कितास्यो हरिपूर्वकायः स्कन्धौ वृतावस्य चितान्तरांसः // 8-15 //

[190] हिनो रसः ख्याति रसोत्तमो ऽस्य न्यग्रोधवन्मण्डलतुल्यमूर्तिः / उष्णीषमूर्धा पृथुचारुजिव्हो ब्रह्मस्वरः सिंहहनुः सुशुक्लाः // 8-16 //

[191] तुल्याः प्रमाणे ऽविरलाश्च दन्ता अन्यूनसंख्यादशिकाश्चतस्रः / नीलेक्षणो गोवृषपक्ष्मनेत्रो द्वात्रिंशदेतानि हि लक्षणानि // 8-17 //

क्रमः पादः चक्राङ्कौ हस्तौ चास्येति ऽचक्राङ्कहस्तक्रमःऽ / सुप्रतिष्ठितत्वात् कूर्माविव पादावस्येति ऽकूर्मापादःऽ / स चासौ स चेति समासः / जालावनद्धाङ्गली पाणी च पादौ चास्येति ऽजालावनद्धाङ्गलिपाणिपादःऽ / ऽकरौ सपादौ तरुणौ मृदू चऽ अस्येति परेण सम्बन्धः / ऽसमुच्छ्रयैः सप्तभिराश्रयो ऽस्यऽ / लक्षणे तृतीया / आश्रयः कायः सप्तभिरुच्छयैर्लक्षितः कायो ऽस्येत्यर्थः / एतेन पञ्चलक्षणान्युक्तानि / चक्राङ्कितपाणिपादता सुप्रतिष्ठितपादता जालपाणिपादता मृदुतरुणहस्तपादता सप्तोच्छ्रयता चेति /

ऽदीर्घाङ्गुलित्वायतपार्ष्णिगात्रम् प्राज्यमृजूच्छङ्खपदोर्ध्वरोमा / एणेयजङ्घश्च पटूरूबाहुः कोषा(शा)वधानोत्तमवस्तिगुह्यः //

दीर्घाङ्गुलित्वं च आयतपार्ष्णिश्चेति समाहारद्वन्द्वः / ऽगात्रं प्राज्यं ऋजुऽ इति बृहदृजुगात्रम् / उच्छङ्खपादश्चासौ ऽऊर्ध्वरोमाऽ च / उच्चैः सुनिगूढजानुगुल्फत्वादुच्छङ्खपाद इति सूत्रम् / अतश्च उत्कर्षनिगूढार्थ उच्छब्दः / जानुगुल्फास्थिवाची शङ्खशब्दः / उरू मूलादधश्च सर्व पाद इति गम्यते / वस्तौ गुह्यं वस्तुगुह्यम् / कोशावधानमुत्तम वस्तिगुह्यमस्येति तथोक्तः / अनेनाष्टौ लक्षणानि / दीर्घाङ्गुलिता / आयतपार्ष्णिता / बृहदुजुगात्रता / उच्छङ्खपादता / ऊर्ध्वाङ्गरोमता / ऐणेयजङ्घता / पटूरुबाहुता / कोशावहितवस्तिगुह्यता चेति /

ऽसुवर्णवर्णः प्रतनुच्छविश्च प्रदक्षिणैकैकसुजातरोमा / ऊर्णाङ्कितास्यो हरिपूर्वकायः स्कन्धौ वृतावस्य चितान्तरांसः // ऽ

हरेरिव पूर्वकायो ऽस्येति ऽहरिपूर्वकायःऽ / ऽवृत्तौऽ इति सुसंवृत्तौ / सुश्लिष्टपरिमण्डलग्रीवत्वात् / असंयोरंतरं उत्तरांसमुरः / तदुपचितमस्येति ऽचितान्तरांसःऽ / अनेन सप्तलक्षणानि / सुवर्णवर्णता / श्लक्षणच्छविता / एकैकप्रदक्षिणावर्तरोमता / ऊर्णाङ्कितमुखता / सिंहपूर्वकायता / सुसंवृतस्कन्धता / चितान्तरांसता चेति /

ऽहीनो रसः ख्याति रसोत्तमो ऽस्य न्यग्रोधवन्मण्डलतुल्यमूर्तिः / उष्णीषमूर्धा पृथुचारुजिव्हो ब्रह्मस्वरः सिंहहनुः सुशुक्लाः //

तुल्याः प्रमाणे विरलाश्च दन्ता अन्यूनसंख्यादशिकाश्चतस्रः / नीलेक्षणो गोवृषपक्ष्मनेत्रो द्वात्रिंशदेतानि हि लक्षणानि // ऽ

अनेन श्लोकद्वयेन द्वादशलक्षणान्युक्तानि / रसरसज्ञता / न्यग्रोधपरिमण्डलता / उष्णीषशिरस्कता / पृथुतनुजिव्हता / ब्रह्मस्वरता / सिंहहनुता / सुशुक्लदन्तता / समदन्तता / अविरलदन्तता / समचत्वारिंशद्दन्तता अभिनीलनेत्रता / गोपक्ष्मनेत्रता चेति / दशपरिमाणमस्याः संहतेरिति ऽदशिकाऽ / ताश्चतस्रः / चत्वारिंशदित्यर्थः / गोवृषौ गोबलीवर्दौ / अथवा ऽगोवृषःऽ पुङ्गवः / सर्वैकत्वेन ऽद्वांत्रिशदेतानि हि लक्षणानिऽ / एषां व्याख्यानं च हेतुश्च पूर्वनिमित्तता च धर्मदान (?) सूत्रे /

[192] यस्य यस्यात्र यो हेतुर्लक्षणस्य प्रसाधकः / तस्य तस्य प्रपूर्यायं समुदागमलक्षणः // 8-18 //

अत्र

ऽयस्य यस्य लक्षणस्य यो यो हेतुः प्रसाधकः / तस्य तस्य प्रपूर्यायं समुदागमलक्षणःऽ //

अयं साम्भोगिकः कायः / कस्य पुनः को हेतुरित्याह /

[193] गुरूणामनुयानादि दृढता संवरं प्रति / संग्रहासेवनं दानं प्रणीतस्य च वस्तुनः // 8-19 //

[194] वध्यमोक्षाः समादानं विवृद्धिः कुशलस्य च / इत्यादिको यथासूत्रं हेतुर्लक्षणसाधकः // 8-20 //

तत्र गुरूणामनुगमनप्रत्युद्गमानाभ्यां धर्मश्रवणमाल्योपहारचैत्यानुपानप्रभृतिषु च परिचारदानाच्चक्राङ्कहस्तपादता / दृढसमादानत्वात् सुप्रतिष्ठितपादता / संग्रहवस्तूनामासेवनाज्जालहस्तपादता / प्रणीतान्नपानादिदानान्मृदुतरुणहस्तपादता (rst_182) सप्तोच्छदता च / ऽवध्यमोक्षाःऽ इति बहुवचनामाद्यर्थम् / वध्यमोक्षणाज्जीवितानुग्रहकरणात् / प्राणातिपातविरतेश्चासेवनाद्दीर्घाङ्गुलिता आयतपार्ष्णिता बृहदृजुगात्रता च / कुशलधर्मसमादानस्य विवर्धनादुच्छंखपादता / ऊर्ध्वाङ्गिरोमता च / ऽइत्यादिकऽ एवमादिकः / ऽयथासूत्रंऽ इति यथा पठिष्यति धर्मदाने / महापुरुषकारत्वात् महापुरुषास्तथागता महाबोधिसत्त्वाश्च / तेषां द्योतकानि महापुरुषलक्षणानि द्वात्रिंशत् / तेषामेव शोभाकरणादशीत्यनुव्यञ्जनानि / तान्यधिकृत्य द्वादशश्लोकाः-

[195] ताम्राः स्निग्धाश्च तुङ्गाश्च नखा अङ्गुलयो मुनेः / वृत्ताश्चितानुपुर्वाश्च गूढा निर्ग्रन्थयः शिराः // 8-21 //

अनेनाष्टावनुव्यञ्जनान्युक्तानि / ताम्रनखता स्निग्धनखता तुङ्गनखता च / वृत्ताङ्गुलिता चिताङ्गुलिता अनुपूर्वाङ्गुलिता च गूढशिरता निर्ग्रन्थिशिरता चेति /

[196] गूढौ गुल्फौ समौ पादो सिंहेभद्विजगोपतेः / विक्रान्तं दक्षिणं चारु गमनमृजुवृत्तते (ता) //

[197] मुष्टानुपूर्वते

इति षडक्षराधिकेन श्लोकेन द्वादश / गूढगुल्फता / अविषमपादता / सिंहविक्रान्तगामिता / हंसविक्रान्तगामिता / वृषभविक्रान्तगामिता / प्रदक्षिणावतंगामिता / चारूगामिता / अवक्रगात्रता / वृत्तगात्रता / मृष्टगात्रता अनुपूर्वगात्रता चेति //

मेध्यमृदुत्वे शुद्धगात्रता / पूर्णव्यञ्जनता चारूपृथुमण्डलगात्रता // 8-23 //

इति षडिंवशत्याक्षरैः पञ्चानुव्यञ्जनानि / शुचिगात्रता मृदुगात्रता विशुद्धगात्रता परिपूर्णव्यञ्जनता चारुपृथुमण्डलगात्रता चेति /

[198] समक्रमत्वं शुद्धत्वं नेत्रयोः सुकुमारता / अदीनोच्छदगात्रत्वं सुसंहतनगात्रता // 8-24 //

अनेन षट् / समक्रमता विशुद्धनेत्रता सुकुमारगात्रता उत्सदगात्रता सुसंहतनगात्रता चेति //

[199] सुविभक्ताङ्गता ध्वान्तप्रध्वस्तालोकशुद्धता / वृत्तमृष्टाक्षताक्षामकुक्षिताश्च गभीरता // 8-25 //

[200] दक्षिणावर्तता नाभेः समन्ताद्दर्शनीयता /

अनेन सार्धश्लोकेन नव / सुविभक्ताङ्गप्रत्यङ्गता वितिमिरशुद्धालोकता मृष्टकुक्षिता अभग्नकुक्षिता अक्षामकुक्षिता गम्भीरनाभिता दक्षिणावर्तनाभिता समन्तप्रासादिकता चेति // समाचारः शुचिः कालतिलकापगता तनुः // 8-26 // [201] करौ तूलमृदुस्निग्धगम्भीरायतलेखता / नात्यायतं वचो बिम्बप्रतिबिम्बोदयास्यता // 8-27 //

बिम्बानां प्रतिबिम्बोदयो ऽस्मिन्निति तथोक्तमास्यं मुखमस्येति ऽबिम्बप्रतिबिम्बोदयास्यःऽ / अनेन सार्धश्लोकेनाष्टौ / शुचिसमाचारता व्यपगततिलकगात्रता तूलसदृशसुकुमारपाणिता स्निग्धपाणिलेखता गम्भीरपाणिलेखता आयतपाणिलेखता नात्यायतवदनता बिम्बप्रतिबिम्बदर्शनवदनता चेति /

[202] मृद्वी तन्वी च रक्ता च जिव्हा जीमूतघोषता / चारुमञ्जुस्वरो दंष्ट्रा वृत्तास्तीक्ष्णाः सिताः समाः //

[203]अनुपूर्वोदगतास्तुङ्गा नासिका परमं शुचिः // 8-28 //

ऽपरमंऽ अत्यन्तम् / अनेन सार्धश्लोकेन द्वादश / मृदुजिव्हता तनुजिव्हता रक्तजिव्हता च / गजगर्जितजीमुतघोषता / मधुरचारुमञ्जुस्वरता वृत्तदंष्ट्रता तीक्ष्णदंष्ट्रता शुक्लदंष्ट्रता समदंष्ट्रता अनुपूर्वदंष्ट्रता तुङ्गनासिकता शुचिनासिकता चेति // विशाले नयने पक्ष्म चित्तं पद्मदलाक्षिता // 8-29 // [204] आयतश्लक्ष्णसुस्निग्धसमरोमे भ्रुवौ भुजौ / पीनायतौ समौ कर्णावुपघातविवर्जितौ // 8-30 //

[205] ललाटमपरिम्लानं पृथु पूर्नोत्तमाङ्गता /

समरोमे इति स्त्रियां डाप् / अनेन श्लोकद्वयेन त्रयोदश / विशालनयनता चितपक्ष्मता सितसितकमलदलनयनता आयतभ्रूता श्लक्ष्णभ्रूता स्निग्धभ्रूता समरोमभ्रूता पीनायतभुजता समकर्णता अनुपहतकर्णता सुपरिणामितललाटता पृथुललाटता परिपूर्णोत्तमाङ्गता चेति // भ्रमराभ्राश्चिताः श्लक्ष्णा असंलुडितमूर्तयः // 8-31 // [206] केशा अपरुषाः पुंसां सौरभ्यादपहारिणः / श्रीवत्सः स्वस्तिकं चेति बुद्धानुव्यञ्जनं मतम् // 8-32 //

अनेन सार्धश्लौकेन सप्त / भ्रमरसदृशकेशता चितकेशता श्लक्ष्णकेशता असंलुडितकेशता अपरुषकेशता श्रीवत्सस्वस्तिकनन्द्यावर्तललितपाणिपादता चेति //

सर्वैकत्वेन बुद्धानामशीतिरनुव्यञ्जनानि //

इति साम्भोगिकः कायः //

नैर्माणिकं कायमधिकृत्य शास्त्रम्-

[207] करोति येन चित्राणि हितानि जगतः समम् / आ भवात्सो ऽनुपच्छिन्नः कायो नैर्माणिको मुनेः // 8-33 //

[208] तथा कर्माप्यनुच्छिन्नमस्या संसारमिष्यते /

अतः सूत्रम् / सर्वधर्मापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्येति / यावन्तः स्थलजलान्तरिक्षचराणां स्थावरजङ्गमानां सत्त्वानां कायवाक्संगृहीता धर्माः सत्त्वानां विनयनाय भगवता अनन्तेषु लोकधातुषु निर्मिताः ते सर्वधर्मास्तेषामपर्यन्ततया भगवतः प्रज्ञाया अपर्यन्तता वेदितव्या / कतमस्याः ते निर्मिताः? शून्यतापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्येति / यथा तथागतेन निर्मिताः काया अनन्तास्तथा तेषां शून्यताप्यनन्ता / केन शून्यता? स्वाधीनैश्चिचैतसिकैर्मायापुरुषवत् / अतस्तस्यापि अपर्यन्ततयापर्यन्ततेति पूर्ववत् / यथा तेषां कायवाचौ निर्मिते तथा चित्तचैतसिका अपि किन्न निर्मीयन्ते? तदुपादानाभावात्, अपूर्वसत्त्वाप्रादुर्भावाच्च / ननु चित्तचैतसिकनिर्माणमपीष्यते बुद्धानां /

"कायवाक्चित्तनिर्माणप्रयोगोपायकर्मकः /"

इति वचनात् / सत्यमिष्यते / किन्तु सत्युपादाने देवताधिष्ठानेन स्वप्नदर्शनवत् / वाचा वागर्थन्नि(र्थनि)वेदनवच्च / अत आह / चित्तचरितापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततानुगन्तव्येति / तेषां च सत्त्वानां यथा देशितं धर्ममालम्ब्य प्रातिपक्षिकाः कुशला धर्मा उत्पद्यन्ते / तैश्च तेषां विक्षेपका अकुशला धर्माः प्रहीयन्ते / अत आह / कुशलाकुशलधर्मापरिमाणतया प्रज्ञापारमितापरिमाणतानुगन्तव्येति /

अथ ये निर्मितास्ते कथं भगवतः कायाः? भगवता निर्मितत्वादिति चेत् / मायाकारनिर्मिता गजादयस्तर्हि मायाकारस्य कायाः स्युः, स्वकायत्वेनाधिष्ठाय तेन निर्माणात् / स्वकायवच्च गमनव्याहारादिषु दुष्करेषु व्याप[आ]रणात्तेपि काया इत्ययं भगवतो नैर्माणिकः कायः /

उक्तास्त्रयः कायाः / कारित्रमिदानीं वक्तव्यम् / तत्समासत आह / सिंहनादनदनतया प्रज्ञापारमितानुगन्तव्येति / मृगाणामुत्तमः सिंहः / तत्साधर्म्यात् पुरुषोत्तमाः पुरुषसिंहा इत्युच्यन्ते / इह तु प्रकर्षगतेर्देवमनुष्यादिसर्वपुरुषोत्तमस्तथागतः सिंह इत्युच्यते / तस्य धर्मः सर्वाशापरिपूरणतया सर्वपरप्रवादिमृगभीषणतया च सिंहनाद इत्युच्यते / सिंहध्वजवत् / तस्य नदनो देशकः / तभ्दावस्तत्ता / तया भगवतः प्रज्ञा गन्तव्या पारगमनात् पारमिता वेदितव्येत्यर्थः / स पुनः सिंहनादनदनः सप्तविंशतिविधस्य कारित्रदेशना / सा विस्तरेण महत्योर्भगवत्योर्द्रष्टव्या / तामधिकृत्य शास्त्रम्- गतीनां शमनं कर्म संग्रहे च चतुर्विधे // 8-34 // [209] निवेशनं ससंक्लेशे व्यवदानावबोधने / सत्त्वानामर्थयाथात्म्ये षट्सु पारमितासु च // 8-35 //

[210] बुद्धमार्गे प्रकृत्यैव शून्यतायां द्वयक्षये / संकेते ऽनुपलम्भे च परिपाके च देहिनाम् // 8-36 //

[211] बोधिसत्त्वस्य मार्गे ऽभिनिवेशस्य च वारणे / बोधिप्राप्तौ जिनक्षेत्रविशुद्धो नियतिं प्रति // 8-37 //

[212] अप्रमेये च सत्त्वार्थे बुद्धसेवादिके गुणे / बोधेरङ्गेष्वनाशे च कर्मणां सत्यदर्शने // 8-38 //

[213] विपर्यासप्रहाणे च तदवस्तुकतानये / व्यवदाने च सम्भारे संस्कृतासंस्कृते प्रति // 8-39 //

[214] व्यतिभेदापरिज्ञाने निर्वाणे च निवेशनम् / धर्मकायस्य कर्मेदं सप्तविंशतिधा मतम् // 8-40 //

भगवांस्तान्विग्रहान्निर्मिमीते ये नारकाणां नरकाग्निनिर्वापणेन धर्मदेशनया च तथा तिरश्चां स्वमांसरुधिरादिदानेन तथा प्रेतानामन्नपानादिदानेन धर्मदेशनया च चित्तमभिप्र साद्य तेन चाभिप्रसादेन स्वगतिभ्यश्च्युतानां देवमनुष्येषूपपादयन्ति / देवानपि हीनयानाधिमुक्तिकान् धर्मदेशनयाभिप्रसाद्य मनुष्येषूपपन्नान् यावच्छ्रावकबोधौ प्रत्येकबोधौ च प्रतिष्ठापयिष्यन्तीति गतिप्रशमनकर्म //

ये च मनुष्यान् बाह्याध्यात्मिकेष्वामिषदानेषु लौकिकलोकोतरेषु च धर्मदानेषु, अर्थचर्यायां समानार्थतायां च शिक्षयन्तीति सङ्ग्रहवस्तुनिवेशनकर्म //

संक्लेशः क्लेशावरणं ज्ञेयावरणं च / व्यवदानं तयोरस्तमयः / स च पुद्गलधर्मनैरात्म्यज्ञानादिति संवृतिः / परमार्थस्तु [न] धर्मधातोरन्यदस्तीति संक्लेशव्यवदानज्ञाननिवेशनकर्म //

यथा हि मायाकारो विचित्राणि वस्तूनि यावभ्दक्ष्यभोज्यानि निर्माय लोकं तोषयति / स च लोको न जानाति सर्वमेतदद्रव्यकमिति / यश्च प्रज्ञापारमितायां चरति न स धर्मधातुव्यतिरिक्तं किञ्चित्पश्यति न सत्त्वं नापि सत्त्वप्रज्ञप्तिं धर्माणामपि नैरात्म्यादिति सत्त्वार्थयाथात्म्यनिवेशनकर्म //

स आत्मना च दानं ददाति परांश्च दाने नियोजयति दानस्य च वर्णं भाषते / ये चान्ये दानं ददति तेषा च वर्णवादी भवति समनुज्ञः / एवमात्मना च शीलं रक्षतीत्यादि वाच्यमिति षट्पारमितानिवेशनकर्म //

आत्मना च दशकुशलान् कर्मपथान् समादाय वर्तते / आत्मना च पञ्चशिक्षापदानि यावदात्मना च द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणाशीत्यनुव्यञ्जनानि निष्पादयतीति वाच्यमिति बुद्धमार्गनिवेशनकर्म //

इह बोधिसत्त्वः सत्त्वानां पारमितादीन् सर्वधर्मान् देशयति / तेषां कोटित्रयस्य फलस्य च प्रकृतिशून्यतां देशयति / ते तथा भावयन्तो विशेषमधिगच्छन्ति / (rst_187) ततस्ते भूयस्या मात्रया प्रकृतिशून्यतां भावयन्ति यावदनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमधिगच्छन्तीति प्रकृतिशून्यतानिवेशनकर्म //

प्रकृतिशून्याः सर्वधर्माः न चान्या प्रकृतिशून्यता अन्ये धर्माः / किं तर्हि? प्रकृतिशून्यतैव धर्माः / त एव प्रकृतिशून्यतेत्यद्वयधर्मनिवेशनकर्म //

न सम्यक्सम्बोधौ भगवता कश्चिद्धर्म उपलब्धः / यत्पुनरभिसम्बुध्य धर्मा देशिताः स्कन्धधात्वादयो वा यावत्सर्वाकारज्ञता वा तत्सर्वं लोकव्यवहारेणेति साङ्केतिकज्ञाननिवेशनकर्म //

यदि पारमितादिषु सर्वधर्मेषु शिक्षते तथापि सम्यक्सम्बोधये न शक्नोति / यदि पुनस्तेष्वेव चरति तेषां च कोटित्रयं फलं च नोपलभते / तदा सम्यक्सम्बोधये शक्नोतीत्युपलम्भनिवेशनकर्म //

यद्यपि बोधिसत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् सत्त्वं सत्त्वप्रज्ञप्तिं च नोपलभते तथापि संवृत्या पश्यति सत्त्वान् वस्तूपलम्भेन संक्लिष्यमानान् / स तांस्तत्प्रहाणाय त्रिषु यानेषु परिपाचयतीति सत्त्वपरिपाकनिवेशनकर्म //

स एवमुपपरीक्षते / शून्याः सर्वधर्माः / न च शून्यता शून्यतामभिनिविशते / तस्मात्सर्वधर्मेष्वनभिनिविष्टेन भवितव्यम् / दानादिषु चरितव्यम् / न च तेषु तत्फलेषु वा गन्तव्यमिति सर्वाभिनिवेशप्रहाणनिवेशनकर्म //

न मार्गेण बोधिः प्राप्यते नामार्गेण / यतो बोधि एव मार्गः मार्ग एव बोधिः / बोधिसत्त्व एव तर्हि बुद्धः स्यादिति चेत् / यदा सर्वबुद्धधर्मान् परिपूर्य वज्रोपमसमाधौ स्थित्वा बोधिसत्त्व एकक्षणसमायुक्तया प्रज्ञया सम्यक्सम्बोधिमधिगच्छति तदा स एव तथागतः सर्वदर्शी सर्वज्ञ इति निर्दिश्यत इति बोधिप्राप्तिनिवेशनकर्म //

स आत्मनः परेषां च दशाकुशलसंगृहीतानि दौःशील्यानि षट्पारमिताविपक्षांश्च हीनयानफलानां च पञ्चानां साक्षात्क्रियास्पृहयोरवकाशं, स्कन्धधात्वादिसाश्रवानाश्रवसर्वधर्मसंज्ञादौष्ठुल्यानि च निवार्य स्वयं च पारमितादिषु सर्वकुशलधर्मेषु प्रतिष्ठितो भवति परानपि प्रतिष्ठापयति / तच्च कुशलमूलं सर्वसत्त्वसाधारणकृत्वा आत्मनः सम्यक्सम्बोधौ च सर्वाकारायां च स्वबुद्धक्षेत्रपरिशुद्धौ परिणामयति / प्रणिधानानि च बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धये यथा सूत्रं करोतीति बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिनिवेशनकर्म //

प्रथमचित्तोत्पादिक एव बोधिसत्त्वः सम्यक्सम्बोधौ नियतो भवति / नियतस्य कथमपायेषूपपत्तिरिति चेत् / यः सम्यक्सम्बोधौ चित्तमुत्पाद्य षट्सु पारमितासु चतुर्षु वाप्रमाणेषु चरति दश चाकुशलान् धर्मान् प्रहाय तिष्ठति / (rst_188) अष्टौ तस्याक्षणा न सम्भवन्ति किं पुनरपायोपपत्तिः / कथं तर्हि तिर्यग्योनौ जातकानि? तानि साश्रवानाश्रवसर्वकुशलधर्मसमन्वागतस्य सत्त्वार्था(र्थ) वशितया संचिन्त्योपपत्तयो न च तिर्यग्दुःखवेदनाः / तद्यथा तथागतः परमवशित्वलाभात्सर्वलोकधातुषु युगपदनन्तानात्मभावान् परार्थाय निर्मिमीत इति सम्यक्सम्बोधिनियतनिवेशनकर्म //

स हि प्रज्ञापारमितायां स्थित्वा दशसु दिक्षु गङ्गानदीवालुकोपमेषु सत्त्वानामर्थ करोति न च लिप्यते / तथा हि यः स्पृशेत्, येन स्पृशेत्, यं च स्पृशेत्, त्रीनिमान्धर्मानसौ नोपलभते शून्यतायां च स्थितः सर्वशुक्लधर्मेषु स्थितो भवति / तयैव तेषां सङ्ग्रात् / तथाहि सर्वधर्माः सर्वधर्मैः शून्याः / ततः शून्यतायामन्तर्भूता इत्यप्रमेयसत्त्वार्थनिवेशनकर्म //

स एवं निरूपयति / ये ते दशसु दिक्षु गङ्गानदीवालुकोपमा लोकधातवो ये च तेषु तथागताः सर्वे ते स्वभावेन शून्याः केवलं नामसङ्केतेन प्रज्ञप्यते / सापि प्रज्ञप्तिः स्वभावेन शून्या / यदि तु कस्यचिच्छून्यता न स्यात् प्रादेशिकी स्यात् / यतस्तु न प्रदेशिकी ततः सर्वधर्माः सर्वधर्मशून्या इति / स एवं प्रज्ञापारमितायां स्थित्वा षडभिज्ञा अभिनिर्हरति / यासु स्थित्वा दशदिक्सर्वतथागतानुपसंक्रामति पर्युपास्ते तेभ्यश्च धर्म शृणोति तेषु च कुशलमूलान्यवरोपयत्यनभिनिविष्टः / न हि शून्यतां शून्यतायामभिनिविशते / स दिव्येन चक्षुषा दशदिग्लोकधातुषु सत्त्वान् दृष्ट्वा सद्यो ऽभिज्ञया तत्र गत्वा तेभ्यो धर्मं देशयति / दिव्येन श्रोत्रधातुना दशदिक्सर्वबुद्धानां धर्मदेशनां श्रुत्वोद्गृह्य सत्त्वेभ्यो देशयति / चेतःपर्यायज्ञानेन सत्त्वानां चित्तानि विदित्वा यथाचित्तमेभ्यो धर्म देशयति / सो ऽनेकविधं पूर्वनिवासमात्मनः परेषां चानुस्मरति / पूर्वतथागतदेशितांश्च धर्माननुस्मृत्यतद्विनेयेभ्यः सत्त्वेभ्यो देशयति / स आश्रवक्षयज्ञानेन सत्त्वानामनुरूपं धर्मं देशयति / स ताभिरभिज्ञाभिर्यं यमेवाकांक्षत्यात्मभावं सत्त्वानामर्थाय प्रतिग्रहीतुं तं तमेव प्रतिगृण्हाति / न च तत्र सुखदुःखानुनयप्रतिघैरूपलिप्यत इति दशदिग्बुद्धोपासनादिनिवेशनकर्म //

कानि पुनर्बोधिसत्त्वस्य बोध्यङ्गानि? षट्पारमिताश्चत्वारि ध्यानानि यावदावेणिका बुद्धधर्माः / यदि तेषु चरति कोटित्रयं च तेषां नोपलभते / यदि चात्मनः सम्यक्सम्बोधये सर्वसत्त्वानां चाग्रतायै तान् सम्यक्परिणामयति / यद्यमी बोधिसत्त्वधर्माः कतमे तर्हि बुद्धधर्माः? एत एव / यद्योभः सर्वाकारज्ञतामभिसम्बुध्यते प्रहीणसर्ववासनानुसन्धिश्च भवति, एकक्षणसमायुक्तया च प्रज्ञया सर्वबुद्धधर्मानभिसम्बुध्यते / न चैवं बोधिसत्त्व इति बोध्यङ्गनिवेशनकर्म //

यद्यपि स्वलक्षणशून्याः सर्वधर्मास्तथाप्यस्ति कर्म, अस्ति तेषां फलम् / न हि सत्त्वाः स्वलक्षणशून्यान् धर्मान् जानन्ति / अजानन्तः पुद्गलं धर्मांश्च कल्पयन्तः कर्माभिसंस्कुर्वन्ति सुचरितं दुश्चरितं वा / दुश्चरितेन त्रिष्वपायेषु पतन्ति / सुचरितैर्देवमनुष्येषूपपद्यन्ते / केचित्पुनः पुद्गलनैरात्म्यं परिज्ञाय सुगतिदुर्गतीः प्रहाय निर्वाणमधिगच्छन्ति / बोधिसत्त्वाः पारमितादीन् कुशलान् धर्मान्परिपूरयन्तः क्रमेण दशभूमीनधिगम्यैकक्षणसमायुक्तया प्रज्ञाया सर्वधर्मानभिसम्बुध्य बुद्धा भगवन्तो भवन्तीति कर्मफलसम्बन्धाविप्रणाशननिवेशनकर्म //

न बोधिसत्त्वः सत्यैः सत्यज्ञानैर्वा निर्वाति / किन्तर्हि? चतुःसत्यसमतया / या तेषां समता तथता निःस्वभावता सा न कश्चिद्धर्ममुपलभते सत्यपर्यापन्नमन्यं वा / ततः सर्वधर्माः शून्या इति पश्यन्नियायममवक्रम्य गोत्रभूमौ स्थितो भवति ध्यानान्युत्पादयत्यप्रमाणान्यारूप्यसमापत्तीश्च / स इह शमथभूमौ स्थित्वा दुःखं परिजानाति समुदयं प्रजहाति निरोधं साक्षात्करोति मार्गं भावयति / न च सत्यारम्बणं चित्तमुत्पादयति / केवलं बोधिनिम्नेन चित्तेन स्वलक्षणशून्यान्सर्वधर्मान् पश्यति / सो ऽनया विपश्यनया सर्वधर्मशून्यतां पश्यति / उपायकौशल्येन च धर्मं देशयतीति चतुःसत्यदर्शननिवेशनकर्म //

"मैत्रेय आह / यदि भगवन्नभावस्वभावाः सर्वधर्मा कथं बोधिसत्त्वेन रूपादौ शिक्षितव्यं यावद्बुद्धधर्मेषु? भगवानाह / नाममात्रतया / आह / संस्कारनिमित्तेन वस्तुना अवस्तुकं नामकथनं नाममात्रम् / संस्कारो विकल्पः / तस्य निमित्तं विषयः / यत्रैवं भवति / इदं रूपमियं वेदना यावदमी बुद्धधर्मा इति भावः // भगवानाह // आगन्तुकमेतन्नामधेयमत्र प्रक्षिप्तम् / इदं रूपं यावदमी बुद्धधर्मा इति / नामाभेदेन नामा च (? नाम्यर्थ)प्रतीतेः / तस्मादलीकः शब्दार्थो व्यवहारमात्रं न वस्तु // आह // व्यवहारमात्रतापि रूपस्य स्वभाव एवेति / रूपस्वभाव उपलब्ध एव भवति / भगवानाह / न रूपस्य स्वभाव एवेति / रूपस्वभाव उपलब्ध एव भवति / भगवानाह / न तस्योत्पादनिरोधौ ततो न स स्वभावः // आह // किं पुनर्भगवन् सर्वशः स्वलक्षणेन न सन्त्येव रूपादयो यावद्बुद्धधर्माः? भगवानाह / सन्ति लोकसङ्केतव्यवहारतो न नु परमार्थतः // आह // यथाहं भगवतो भाषितस्यार्थमाजानामि / अनभिलाप्य एष धातुः परमार्थतः / सचेत्सस्कारनिमित्तं वस्तु स एवानभिलाप्यो धातुरिति व्याहतमेतत् //

भगवानाह // यदाते ऽनभिलाप्ये धातौ प्रज्ञाप्रचारो भवत्युपलभसे / तदा संस्कारनिमित्तं वस्तु / आह / नोहीति // भगवानाह // अत एव न तत्तस्मादन्यन्नाप्यनन्यत / अद्यन्यत् कुतस्तदा विनष्टम् / अथानन्यत् कुतो नोपलभ्यते / अपि च / यद्यसौ संस्कारनिमित्तादन्यः स्यादपीदानी सर्वबालपृथग्जनाः परिनिर्वायुः सम्यक्सम्बोधिं (rst_190) चाभिसम्बुध्येरन् / अथानन्यः स्यादपीदानीं तदपि निमित्तं नोपलभ्येत // आह //

अनभिलाप्यधातूपनिबद्धे प्रज्ञाप्रचारे वर्तमाने यदि संस्कारनिमित्तं नोपलभ्यते तत्किमसन्नोपलभ्यते सद्वा? भगवानाह / यदि विकल्पतो ग्रहणमेति न विकल्पेष्वपगतेषु तदा परिकल्पमात्रं तदिति न तस्य सत्त्वमसत्त्वं वा / आह / कतिभिराकारैर्भगवन् धर्माणां प्रज्ञप्तिः? त्रिभिर्मैत्रेय / यदुत परिकल्पितं रूपं विकल्पितं रूपं धर्मता रूपम् / यावत्परिकल्पिता बुद्धधर्माः / विकल्पिता बुद्धधर्माः / धर्मता बुद्धधर्मा इति / तत्र या संस्कारनिमित्ते वस्तुनि रूपमिति नामसङ्केतव्यवहारं निश्रित्य रूपस्वभावतया परिकल्पना तत्परिकल्पितं रूपम् / यत्तस्य संस्कारनिमित्तस्य विकल्पमात्रतायामवस्थानं तद्विकल्पितं रूपम् / या पुनस्तेन परिकल्पितेन रूपेण तस्य विकल्पितरूपस्य नित्यकालं निःस्वभावता नैरात्म्यं तथता भूतकोटिस्तद्धर्मतारूपम् / एवं यावत्परिकल्पितविकल्पितधर्मताख्या बुद्धधर्माः / तत्र परिकल्पितं रूपमद्रव्यम् / विकल्पितं सद्रव्यं विकल्पितसद्रव्यतया, न स्वतन्त्रवृत्तितः / धर्मतारूपं नैवाद्रव्यं न सद्रव्यं धर्मताप्रभावितम् / एवं यावद्बुद्धधर्माः / आह / यदुक्तं भगवता / अद्वयस्यैषा गणना कृता यदुत रूपमिति यावद्बुद्धधर्मा इति तत्कथम्? भगवानाह / यत्कल्पितं रूपं न तद्रूपं निःस्वभावत्वात् / न चारूपं व्यवहारतः / यद्विकल्पितं रूपं न तद्रूपं स्वतन्त्रवृत्तितः / न चारूपं विकल्पितरूपत्वात् / यद्धर्मतारूपं न तद्रूपं रूपविवेकत्वात् / न चारूपं रूपपरमार्थत्वात् / तस्मादद्वयस्यैषा गणना रूपमिति यावद्बुद्धधर्मा इति // आह //

एवमन्तद्वयं प्रहाय मध्यमाप्रतिपदं प्रतिपन्नस्य रूपे यावद्बुद्धधर्मेषु कथं लक्षणपरिज्ञा लक्षणप्रहाण लक्षणसाक्षात्क्रिया लक्षणभावना च? भगवानाह // रूपस्य यन्न परिज्ञानं नापरिज्ञानं तदेवास्य परिज्ञानम् / एवं यावद्या भावना नाभावना सैव भावना / एवं यावद्बुद्धधर्माणाम् // आह // एवं परिज्ञादिसमन्वागतस्य बोधिसत्त्वस्य कतमन्निर्वाणम्? भगवानाह / गम्भीरमेषां निर्वाणं यतो न तन्निर्वाणं नानिर्वाणम् / तत्कथम्? यतः परानारभ्य संसारापरित्याग एषां न निर्वाणम् / आत्मानमारभ्य निर्वाणापरित्याग एषां निर्वाणम् / एकात्याग इतरत्यागादयुक्त उभयोरत्याग इति चेत् / उभयोरविकल्पनादुभाभ्यां नोद्विजते / ततो युक्त उभयोरत्यागः / स तर्हि संसरति निर्वाति चेति न युक्तम्? यद्वोधिसत्त्वस्य चित्तवशिताप्राप्तस्योपायकौशल्येन संसारसंदर्शनं सो ऽस्य संसारापरित्यागः / या शून्यता या चानुपलम्भप्रतिष्ठानता सो ऽस्य निर्वाणापरित्यागः // आह // अविकल्पनायाः समस्तं लक्षणं कतमत्? भगवानाह / ये च रूपादयः सर्वधर्माः / या च तेषां शून्यता / या च तेषां तस्याश्च भावाभावाद्वयता / या चाप्रपञ्चना / (rst_191) इदमविकल्पनायाः समस्तं लक्षणम् // आह //

किन्नु भगवन् सर्वेषां श्रावकाणामेकान्तेन निर्वाणप्रतिष्ठा भवति? भगवानाह / नानाधातुके लोके नानाभूताः सत्त्वा नानागोत्रप्रकृउतयः / अस्ति सा गोत्रजातिर्या आदित एव प्रणीतं विशेषं प्रार्थयते / तमेवाधिगच्छति / अस्ति या हीनं विशेषं प्रार्थयते / तमेवाधिगच्छति / तेनैव सन्तुष्यति / स शमैकायनः श्रावकः / अस्ति यो हीनं विशेष प्रार्थयते / तमेवाधिगच्छति न च तावता सन्तुष्यति / उत्तरिप्रणीतं विशेषं प्रार्थयते / स बोधिपरिणतिकः श्रावकः / सो ऽर्हत्त्व प्राप्य चिरेण सम्यक्सम्बोधिं प्राप्नोति / तस्य तत्प्राप्तये या उपपत्तयो न ताः कर्मक्लेशवशेन / अपि त्वचिन्त्यां निर्वाणपारगामिनीमर्हतो ऽप्युपपत्तिं प्रज्ञपयामि या प्रथमा गोत्रजातिः सा बोधिसत्त्वानाम् // आह // आश्चर्यं भगवन् यावदुदाराशया बोधिसत्त्वा माहात्म्याशयाश्च // भगवानाह // यदमी शक्रत्वलोकपालत्वचक्रवर्तित्वादिभिः सर्वलोकसम्पत्तिभिरनर्थिनो ऽनुत्तरायां बोधौ कुशलं परिणामयन्ति / तासु च निःसङ्गता निरवग्रहता च / इयमेषानुदाराशयता / यत्पुनस्तदश(स)क्तिसुखमनवग्रहसुखं निर्वृतिसुखं च तत्सर्व सर्वसत्त्वसाधारणमिच्छन्तो ऽनुत्तरायां बोधौ कुशलमूलं परिणामयन्ति संसारापरित्यागतया / इयमेषां माहात्म्याशयता // आह // आश्चर्याद्भूता भगवन् बोधिसत्त्वधर्माः / तान् प्राप्तुकामैरनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ चित्तमुत्पादयितव्यम् / इत ऊर्ध्वम् // सुभूतिराह // अभावस्वभावेषु सर्वधर्मेषु कथं कर्मफलव्यवस्थेति // भगवानाह //

धर्माणामभावस्वभावमजानन्तः सत्त्वा विपर्याससमुत्थितैर्विकल्पैः कर्माणि कृत्वा यथाकर्मफलानि प्राप्नुवन्ति / " तत्र चत्वारो विपर्यासाः पुद्लनैरात्म्यविपक्षः / भावेष्वभिनिवेशो धर्मनैरात्म्यविपक्षः / अत्र च मैत्रेयप्रश्नोत्तरैर्वहवो विपर्यासा निरस्ताः / सुभूतिप्रश्नोत्तरैः कतिचित् / इति विपर्यासप्रहाणनिवेशनकर्म //

विपर्यासेन सत्त्वाः कर्माभिसंस्कुर्वन्ति / ततः संक्लिश्यन्ते च लोकव्यवहारेण न परमार्थतः / न हि किञ्चिद्वस्त्वस्ति वालाग्रकोटीनिक्षेपमात्रकमपि यत्र स्थित्वा कर्म कुर्युः / तद्यथा स्वप्नमायादिष्विति विपर्यासनिर्वस्तुकताज्ञाननिवेशनकर्म //

या सर्वधर्माणां समता तथता भूतकोटिस्तनिर्वाणम् / तच्च लोकव्यवहारेण व्यवह्रियते न परमार्थतो ऽनभिलाप्यत्वादिति व्यवदाननिवेशनकर्म //

यद्यपि स्वप्नमायोपमाः सर्वधर्मा निर्वस्तुकास्तथापि तदजानन्तः सत्त्वा वस्त्वभिनिवेशेन कर्माणि कृत्वा सुगतिदुर्गति गच्छन्ति / अतस्तेषां विपर्यासप्रहाणाय बोधिसत्त्वो बोधौ चित्तमुत्पाद्य संसारे चरति / यावदभिसम्बुध्य सत्त्वान् परिमोचयतीति व्यवदानसम्भारनिवेशनकर्म //

"भगवानाह // न द्वयेनाभिसमयो नाद्वयेन ! एष एवात्राभिसमयो यत्र न द्वयं नाद्वयम् // तत्कस्य हेतोः? प्रपञ्चो एष यो ऽयमेषामभिसमयः / न च धर्मसमतायां प्रपञ्चोस्ति / निष्प्रपञ्चा धर्मसमता / सैव सर्वधर्माः / सैव सर्वपृथग्जनार्यपुद्गलाः / सैव बुद्धरत्नं संघरत्नं च / समता हि धर्मता / न च धर्मताया नानात्वमस्ति // सुभूतिराह / किं धर्मता संस्कृता किं असंस्कृता // भगवानाह // न संस्कृता नासंस्कृता / यश्च संस्कृतो धातुर्यश्चासंस्कृत उभावेतौ न संयुक्तौ न विसंयुक्तौ न रूपिणौ अनिदर्शनावप्रतिघावेकलक्षणौ यदुतालक्षणौ" इति संस्कृतासंस्कृताव्यतिभेदेन ज्ञाननिवेशनकर्म //

"भगवानाह // सर्वधर्माः सुभूते स्वभावेन शून्याः / ते न श्रावकैर्न प्रत्येकबुद्धैर्न तथागतैः कृताः / या च स्वभावशून्यता तन्निर्वाणं" इति निर्वाणनिवेशनकर्म //

कारित्रस्यैव व्यापित्वं दर्शयितुमाह / सर्वधर्माकोप्यतया प्रज्ञापारमिताकोप्यतानुगन्तव्येति / कारित्रमाचारः / आचारो धर्मः / "न्यायो हि साचारो धर्मः स्वभावश्च धर्माख्यः" इति वचनात् / सर्वो धर्मः सप्तविंशतिविधं कारित्रम् / तस्याकोप्यता अवध्यता / दशदिक्सर्वलोकधातुस्थितेषु सर्वसत्त्वेषु सर्वैराकारैः यथा भाजनमविच्छेदेन यावदाकाशं प्रवृत्तिः / तया तज्जनिकया भगवतः प्रज्ञापारमिताया अकोप्यता तादृश्येव वेदितव्या / इत्युक्तं धर्मकायस्य कारित्रम् //

समुद्रापर्यन्ततावाक्यादिभिरकोप्यतावाक्यपर्यन्तैः प्रज्ञापारमिताया ये विशेषा उक्तास्तेषां पारमार्थिकं ज्ञानमानुपूर्व्या दर्शयितुकामः पृच्छति तत्कस्य हेतोरिति / एकक्षणाभिसमयधर्मकायसम्बन्धिभिरनुगमवाक्यैर्यदुक्तं तत्सर्वं कस्य हेतोः केन कारणेनेत्यर्थः / रूपं हीत्यादिकमुत्तरम् / इह समुद्रो ऽपर्यन्तः शून्यतामात्रत्वात् / तस्याश्च प्रमाणाभात् / एवं रूपादयोपि पञ्चस्कन्धाः समुद्रसमाः / तद्वत्प्रज्ञापारमितापि / तथा हि ये च रूपादयो या च तेषां शून्यता या च प्रज्ञापारमिता सर्व एते न संयुक्ता न विसंयुक्ता अरूपिणो ऽनिदर्शना एकलक्षणा यदुतालक्षणा इति भावः / एवं गगनसमतादयोपि ज्ञातव्याः / यावदनुपलब्धिरिति / अक्लिष्टमज्ञानम् / एवं हीत्यादि / एवं हीति / यथैते ऽष्टावभिसमयाः सपरिच्छदा निर्दिष्टस्तथैवेत्यर्थः / अनुगन्तव्येति अनुसर्तव्या / ततः किं करणीयमित्याह यदेत्यादि / अनुगमिष्यतीति व्यञ्जनकायेन श्रोष्यति / (rst_193) व्यवचारयिष्यतीत्यर्थशरीरेण ज्ञास्यति / अवतरिष्यतीति श्रद्धास्यति / अवभोत्स्यत इति प्रज्ञास्यति / चिन्तयिष्यतीति चतसृभिर्विचारणायुक्तिभिश्चिन्तयिष्यति विचारयिष्यति / एवमेवैतन्नान्यथेति / यानि पुनः स्थानानि चिन्तयन् बालः शक्तिक्षयात् खिन्न उन्माद्येत् मूर्च्छेत् मरणं वा निगच्छेत् तानि स्थानान्यचिन्त्यानि तेषु तुलयिष्यति / यथैतानि भगवता परमयोगीश्वरेण दृष्टानि तथैव निर्दिष्टानि / अस्माकमेतान्यचिन्ता(न्त्या)नि तर्कागोचरत्वादिति उपपरीक्षिष्यत इति / एतावतैव सर्वसंशयानां छेदनादवधारयिष्यत्येवमेवैतदिति / एवमतीव च्छिन्नेषु संशयेषु भवनाया अधिकारः / अत आह / भावयिष्यतीति / चतुर्विधा भावना / शमथो विपश्यना शमथविपश्यने शमथविपश्यनाभिरतिश्च / कीदृशैर्मनसिकारैरित्याह / सर्वमायेत्यादि / अहमिति ममेति रूपमिति वेदनेत्येवमादिकः सर्वाभिनिवेशः सर्वमन्यना / मन्याशब्दाण्णिजन्ताद्यच् मन्यना / सर्वपरप्रवादिभिर्मारादिभिः क्लेशैश्च याः कम्पनाः ताः सर्वेञ्जनाः / तदा नास्य दुर्लभेत्यादि / सर्वगुणानामिति बोधिसत्त्वगुणानाम् / बुद्धक्षेत्रस्येति गुणानां परिपूरिरिति वर्तते / शेषं सुगमम् //

सूत्रस्यार्थो ऽष्टवभिसमयाः शास्त्रे प्रथममुद्दिष्टाः / त इयता विस्तरेण निर्दिष्टाः / पुनः शास्त्रम्-

ऽलक्षणं तत्प्रयोगस्तत्प्रकर्षस्तदनुक्रमः / तन्निष्ठा तद्विपाकश्चेत्यन्यः षोढार्थसंग्रहः // ऽ

अथवा षडर्थाः सूत्रस्य / सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता चेति त्रयमेतल्लक्षणं प्रज्ञापारमितायाः / यतस्त्रिविधैव सा / चतुर्थः सर्वाकाराभिसम्बोधिः / सो ऽस्यां प्रयोगः / चर्येत्यर्थः / पञ्चमो मूर्धाभिसमयः / सो ऽस्यां प्रयोगप्रकर्षः / षष्ठो ऽनुपूर्वाभिसमयः सो ऽस्यां प्रयोगानुक्रमः / अनुपूर्वप्रयोग इत्यर्थः / सप्तम एकक्षणाभिसमयः / सो ऽस्यां प्रयोगनिष्ठाः / अष्टमो धर्मकायः / सो ऽस्यां विपाकः / प्रधानफलमित्यर्थः / पुनः शास्त्रम्-

ऽविषयस्त्रितयो हेतुः प्रयोगश्चतुरात्मकः / धर्मकायः फलं कर्मेत्यन्यस्त्रेधार्थसंग्रहः // ऽ

अथवा त्रयोर्थाः सुत्रस्य / हेतुः प्रयोगः फलं च / तत्र त्रिविधः प्रयोगविषयो हेतुः / सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता च / चत्वारो ऽर्थाः प्रयोगः प्रयोगसामान्यात् / सर्वाकाराभिसम्बोधो मूर्धाभिसमयो ऽनुपूर्वाभिसमय एकक्षणाभिसम्बोधश्चेति / (rst_194) फलं धर्मकायः कर्म च / विनापि तेनार्थगतेः / अर्थसंग्रहः सकलसूत्रार्थस्य संक्षेपः / तत्र प्रथमो ऽष्टधा / द्वितीयः षोढा / तृतीयस्त्रेधा //

अनुगमस्य वाचकः परिवर्तो ऽनुगमपरिवर्तः //

आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचिताया एकोनत्रिंशत्तमः परिवर्तः //

30. सदाप्ररुदितपरिवर्तो नाम त्रिंशत्तमः /

अष्टाभिरभिसमयैर्भगवती निर्दिष्टा / सा यथा वेदितव्या तन्नोक्तम् / अतस्तभ्दगवान् विच(व)क्षुराह पुनरपरमित्यादिना / पर्येष्टव्येति इच्छतेः प्रयोगः / पर्येषिता पर्येषमाणेनेति / एषृ इत्यस्य भौवादिकस्य प्रयोगः / कायक्लमथादिमनसिकाराणां प्रतिषेधो वीर्यातिशयार्थः / मा च क्वचिदित्यादिना विक्षेपप्रतिषेधः / मा प्रणिधा इति मा निवेशय / क्वचित इत्युद्देशः / अध्यात्मं बहिर्धा वेति निर्देशः / अधिशब्दो ऽधिकरणार्थः / ततो वितर्क्यार्थे ऽव्ययीभावः / अन इत्यच् समासान्तः टिलोपः / बहिर्धेति बहिरित्यर्थः / मा गा इति सम्बन्धः / माङि लुङ्, इणो गा लुङि, गातिस्थेत्यादिना सिचो लुक् / न माङ्योग इत्यडागमप्रतिषेधः / वामेन दक्षिणेनेति पार्श्वेनेति भावः / पूर्वेणेत्यादिना दिशां निर्देशः / अनुविदिशमिति विदिशाम् / अनुशब्दो वीप्सायाम् / विदिशि विदिशीत्यनुविदिशम् / अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्य इत्यच् समासान्तः / तथा च कुलपुत्रेत्यादिना अतत्त्वमनसिकाराणां प्रतिषेधः / नात्मतो न सत्कायत इति / सीदतीति सत् / राशित्वात्कायः / अनित्यो रूपादिराशिः सत्काय इत्युच्यते / सत्काये पुद्गलः प्रज्ञप्यते / अतश्च नात्मतो न सत्कायतश्चलसीति / न द्रव्यसता पुद्गलरूपेण नापि प्रज्ञप्तिसता / उभयोरनुपलम्भादित्यर्थः / न रूपतश्चेत्यादि / नापि रूपादिभिः स्कन्धैः / धर्माणामप्यनुपलब्धेरिति भावः / अतश्चलतीति एभिश्चलति / एषां समारोपेण वितिष्ठत् इति निवर्तते / शेषं सुगमम् /

वैशब्दो ऽवधारणे / एवमेवेत्यर्थः / आलोकमिति मोक्षमार्गस्य देशनाम् / समुदानेतुकाम इति / आत्मनि सम्यगुत्पादयितुकामः / अधिमुक्तिमिति / एवमेवैतदित्यवधारणम् / क्व? सर्वधर्मेषु / कीदृशेषु? शून्यानिमित्ताप्रणिहितेषु / यथाप्रतिभासमर्थाभावाच्छून्येषु / तस्य च प्रतिभासस्य भ्रान्तिनिमित्तस्य प्रकृतिनिरोधादनिमित्तेषु / (rst_195) अतश्च भ्रान्तिमात्रतया दृष्टे त्रैधातुके प्रणिधानाभावादप्रणिहितेषु / शून्यताशब्दः क्वचित्पठ्यते / तत्र स्वार्थे तल् / निमित्तपरिवर्जितेनेत्युद्देशः / भ्रान्तिनिमित्तयोर्वस्त्वभिनिवेशस्तदिह निमित्तम् / तत्परिवर्जितेन भावपरिवर्जितेन सत्त्वदृष्टिपरिवर्जितेन चेति निर्देशः / भावो धर्मदृष्टि सत्त्वदृष्टिरात्मदृष्टिः / ताभ्यां परिवर्जितेनेत्यर्थः / यानीत्यादि / यानि धर्म देशयन्तीति सम्बन्धः / शून्यानिमित्ताप्रणिहिताः पूर्ववत् / निःस्वभावस्य नोत्पादो न जातिर्न निरोधः / यस्य नोत्पादनिरोधौ सो ऽभावः / तस्माद् अनुत्पादा अजाता अनिरोधा अभावाः सर्वधर्मा इत्येवं यानि धर्मं देशयन्ति तानि कल्याणमित्राणि / अर्थाद्गम्यते तद्विपरीतं धर्म यानि देशयन्ति तानि पापमित्राणि / प्रतिपद्यमानो अनुतिष्ठन् / कृतज्ञ श्रुतज्ञानात् / कृतवेदी श्रुतफलज्ञानात् / परितुलयमानेनेति चिन्तयता / लोकामिषं अन्नपानवस्त्रादि / तेन प्रतिसंयुक्ता तदभिलाषिणी / अनुबद्धव्यो ऽनुगन्तव्यः / अस्ति हीति / अस्ति खल्वेतत् / सेवितुमित्यादेः पदत्रयस्य परिभोक्तुमित्यर्थः / अभिभूयेति निर्दोषीकृत्य / सत्त्वविनयेनेति सत्त्वानां चित्तरक्षार्थम् / परिग्रहमुपादायेति परिग्रहार्थम् / सङ्गस्तृष्णा / आरम्बणमुपलम्भः / भूतनय परमार्थप्रभेदः / संक्लेशाभावाद् असंक्लेशाः / व्यवदानाभावाद् अव्यवदानाः / निःसत्त्वादिपदैः पुद्गलनैरात्म्यमाह / मायोपमादिपदैर्धर्मनैरात्म्यम् / प्रतिवाणिः प्रतिवचनम् / अनिविण्णमखिन्नम् /

अनुशासनी उपदेशः / औणादिको ऽनिर्धरणीवत् / रुदन् अश्रुपातेन / क्रन्दन् दीनस्वरैः / शोचन् उत्कण्ठमानः / परिदेवमानो विलपन् अनुबद्ध इति समन्वितः / क्वचिल्ल्यपः पाठः / तस्यापि पूर्वादिक्कर्म / अनुपरिक्षिप्ता परिवेष्टिता / परिखाः खातयः / ऋद्धा धनसम्पत्त्या / स्फीता गृहोद्यानादिशोभया / क्षेमा निरुपद्रवत्वात् / सुभिक्षा सुलभान्नपानत्वात् / आकीर्णो विस्तीर्णः / बहु नानाविधो जनः परिवारो येषां ते तथा / तादृशा मनुष्या यस्यां सा तथा / अन्तरस्यान्तरे आपणः क्रयविक्रयस्थानम् / तस्मिन् विथीशतानि / तैः पञ्चभिः निर्विद्धा निःशेषं विद्धा / विथीनामा प्रकारान्तमुभयतो गमनात् / आलेख्येन विचित्राणि च तानि चित्राणि चाद्भूतत्वात् / सदृशानि च पुरानुरूपत्वात् / तैः अनुत्पीडमसंबाधं जनयुग्ययानानां संक्रमस्थानानि संभूय गमनस्थानानि विस्तीर्णरथ्याः / तेषां स्थापितानि स्थापनानि / भावे क्तः / तैः सुमापिता सुरचिता / तत्र जनः पदिकादिलोकाः / (rst_196) युग्यानि वाहनानि / यानानि रथाः / अनन्तरत्वात्परस्परतुल्यत्वाच्च समसमैः / खोडकशीर्षाणि क्रमशीर्षाणि / उपोद्गतानीति प्राकारादतिविस्तीर्णात् किञ्चिन्निर्गत्योद्गतानि / प्रमाणवन्तीति पृथूनि तुङ्गानि च / नानाविचित्ररित्यन्यथान्यथा विचित्रैः / सर्वतश्च खोडकवृक्षान्निर्गता वृक्षान्तरम् / यथाभवति तथावसक्तम् / सर्वमस्यामस्तीति सर्वावनी / किङ्किणीजालेनेति चतुष्प्राकारखोडकवृक्षावसक्तमणिसूत्रचतुष्टयाववद्धानेकमणिसूत्रवलम्बिना / वल्गुः / श्रोत्रसुखत्वात् / रञ्जनीयो मनोहरत्वात् / पञ्चाङ्गानि वीणावंशादीनि / गन्धर्वा गायनाः /

क्रीडन्ति श्रोत्रेण, रमन्ते मनसा, परिचारयन्ति कायवाक्परिस्पन्दैः / परिखाः खातयः / अनुसारिवारिवाहिन्य इति वाताद्यनुसारिणा जलप्रवाहेण युक्ताः / पद्मं रक्तकमलम् / पुण्डरीकं सितपद्मम् / अभिजाताभिजातरिति प्रणीतप्रणीतैः / सुगन्धशब्दः सुरभिपर्यायः / तत्पुष्करिणीनामित्युद्यानपुष्करिणीनां प्रमाणम् / समन्तादिति सर्वपार्श्वेषु / क्रोशः क्रोश इति वीप्सा / नीलादिपदानि प्राग्व्याख्यातानि / उपनिकूजिता बुद्धनेत्री प्रज्ञापारमिता / तस्या चित्रीकारः परः प्रसादः / तेनानुगतं सुगतेभ्यः श्रुतचित्तं येषां ते तथा / तेषां मध्ये श्रृङ्गाटकस्येति सम्बन्धः / समन्तादिति प्रतिपार्श्वम् / गृहपरिभोग इति गृहस्य परिवेष्टः / किमर्थमित्याह / उपभोगरिभोगायेति / उपभोगः फलपुष्पादीनाम् / परिभोगः साकल्येन भोगो वनविहारादिना / विवरं सन्धिः / तस्मिन्नन्तरं अवकाशः / समर्पितः सङ्गमितः / तैरवकाशगुणैः / सर्वेन्द्रियाणामनुग्रहः समन्वङ्गः / तद्योगात् समन्वङ्गी क्रीडति वाचा / रमते मनसा / परिचारयति कायेन / तावत्कालमिति परिमितकालम् / तत इति क्रीडादिकालादूर्ध्वम् / त्रिकालमिति प्राण्हमध्यान्हापरान्हेषु / आसनस्य विशेषणं सुवर्णपादकमित्यादि / अर्धक्रोशमुच्चस्त्वेनेति यावत् / तूलिकया वा आस्तीर्णं गोणिकया वा गर्भोलिकाचीनांशुकप्रत्यास्तरणम् / उपरि सा अस्येति उपरिगर्भोलिकम / काशिकवस्त्रं वाराणसेयकं दिव्यं वा / तत् प्रत्यास्तरणमस्येति तथोक्तम् / समं यथा भवति न विषमं तथा धारयन्ति प्रमाणवभ्दिः स्तम्भैः / सहिताः समग्राः / निरताः सावधानाः / कथमित्याह / किमयं संस्थित इति / कुत इत्याह / सुसंस्थितेत्यादि /

मुक्ताविचित्रितं पर्यन्तेषु हारार्द्धहाराणां प्रलम्बनात्, मध्ये च स्थूलमुक्ताकलापस्य / अभ्यवकिरन्ति पुरस्तात् / प्रकरन्ति त्रिषु पार्श्वेषु / संप्रविकिरन्ति पुनश्चतुर्ष्वपि (rst_197) पार्श्वेषु / धर्माशयविशुद्ध्येति धर्मे या तेषां श्रद्धाच्छन्दयोः शुद्धिः / धर्माय गौरवं कल्याणमित्रत्वात् / सन्निश्रयता भाजनता / श्रद्धार्हे या श्रद्धधानता तया / विनिपातो दुर्गतिगमनम् / अविष्टितं अविच्छिन्नम् / तुष्ट इति प्रीतः / उदग्र इति तया प्रीत्या उन्नतपूर्वकायः / तदेकतानत्वात् आत्तमनस्कः / प्रीतेरुत्कर्षात् प्रमुदितः / प्रीतिसहगतः प्रसादः प्रीतिसौमनस्यम् / तज्जातमस्येति तथोक्तः / तस्य श्रृणोति स्मेति सम्बन्धविवक्षयापादाने षष्ठी /

सर्वधर्मेष्वनिश्रितसंज्ञामिति / यथैतर्हि मे धर्मोद्गतदेशनया प्रतिभासः सनिधा(दा)नमनाश्रितः / एवं हेतुनियममनाश्रिताः सर्वधर्मा इत्येनां संज्ञामत्यन्तसमाहिताम् / अस्याः संज्ञायाः प्रभावात्किमभूदित्याह / तस्येत्यादि / समाधय एव मुखानि महोपायत्वात् / सर्वधर्माणां स्वभावाः स्वलक्षणानि / तेषां व्यवलोकनो द्रष्टा / तेषां अनुपलब्धिरसत्तानिश्चयः / सर्वधर्माणां निर्नानात्वं समता स्वलक्षणानामभावात् / तदालम्बनः समाधिस्तथोक्तः / सा च समता तथता / तया निर्विकारान्सर्वधर्मान् पश्यतीति सर्वधमनिर्विकारदर्शी / एवं यावत्सर्वतथागतदर्शी समाधिर्वेदितव्यः / एषु समाधिष्विति क्रमेण सर्वेषु स्थितः सन् / दशदिशो ऽस्मिन्निति दशदिग्लोकः सर्वलोकधातव इत्यर्थः / तत्र बुद्धान् भगवतो ऽप्रमेयासंख्येयान् पश्यति स्म / नैकस्मिन् काले ऽनेकस्तथागत एकस्यैव सर्वसत्त्वार्थक्रियासु शक्तेरिति चेत् / नित्यमेक एव बुद्धस्तस्यैवानन्तमायुरधिष्ठातुं शक्तेरिति किन्नेष्यते? हेतुबलादन्येपि भवन्तीति चेत् / हेतुबलादेव तर्हि युगपदनन्तेषु लोकधातुष्वनन्तास्तथागता जायन्त इति को विरोधः? यथा बुद्धौ चक्रवर्तिनौ सकृदेकत्र चतुर्द्वीपके लोकधातौ नोत्पद्येते निःसपत्नकर्मकारित्वात् तथा तथागतौ त्रिसाहस्रे लोकधाताविति महारथैः क्षुण्णमेतत् /

गतिं गता इति / गतिरप्रतिद्यातः / तां प्राप्ताः / शिक्षापित इति शिक्षां प्रापितः / तत्कृतमिति / यदेव तेन पुर्व कृतम् / धारयितव्यं चेतसि न विस्मर्तव्यम् / चेलं वस्त्रम् / तस्य उण्डुकः शिरशाटक इत्यर्थः / उत्कण्ठा शोकः / परितसनं दुःखासिका / काष्ठागता प्रीतिः प्रेम / गुणवत्सु चेतसो ऽकालुष्यं प्रसादः / तद्गुणेषु विस्मयः चित्रीकारः / अर्भ्यहणं गौरवम् / कतमं शब्दमित्यत आह / घोषमित्यादि / कतमं भोषमिंत्याह / कः पुरेषेणेत्यादि / अतिक्रामयिष्यतीति मितां ह्रस्वो न भवति / "वा चित्तविरागे" (rst_198) इत्यतो वाशब्दानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा / विज्ञानाच्च / अतिशब्दश्चात्र अपशब्दार्थे वर्तते / अतः पञ्चमी युक्ता भवति / यन्नुशब्दस्तस्मादर्थे / पर्युत्थापयामासेति व्यग्रीकृतवान् / यथेति यतः / अस्थिमज्जयाश्चेति / मज्जन्शब्दस्य लिङ्गव्यत्ययेन स्त्रियां डाप् सीमावत् / कल्यचित्त इति तेनैव हर्षेण कर्मण्यचित्तः / ततश्च द्विगुणीभूतहर्षत्वात् प्रमुदितचित्तः / गुणजातिः मनुष्यसामान्यो गुणः / विशेषस्तु मनुष्यातिक्रान्तो गुणः / क्षमन्ते चेति स्वयं कर्तव्यतयापि रोचनात् / विषयितेति शक्तिः /

विदिताभिप्राय आह / अल्पोत्सुक इत्यादि / उत्सुक औत्सुक्यम् / यत्तत् क्षणं लवमपि तत् / तन्मुहूर्तमपि तत् / त्रयाणामुपादानं तु श्रोतृणां श्रद्धभेदात् / निष्प्रतिभान इत्युद्देशः / सदाप्ररुदितस्येत्यादिनिर्देशः / उत्तर इति उत्तरनिमिउत्तम् / अप्रतिपद्यमानो ऽलभमानः / दद्ध्वमिति दद् दाने / वाद्यप्रकृतयो वाद्यप्रकाराः / प्रभूताः प्रकारबाहुल्यात् / विपुलाः प्रतिप्रकारमानन्त्यात् / भोगा अर्थाः / सर्वलोकविशिष्टा इति सर्वलोकातिक्रान्ताः /

उपरिष्टान्मूर्ध्न इति उपरि शिरसः / प्रातिष्ठत इति प्रशब्दः प्रतेरर्थे / विहायसीत्यन्तरिक्षे / प्राञ्चो ऽञ्जलयः प्राञ्जलयः / स्फुट इति प्राप्तः / सहदर्शनादिति दर्शनात्कारणाद्दर्शनेन सहैवैत्यर्थः //

सदाप्ररुदितोपलक्षितः परिवर्तस्तत्परिवर्तः // आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां त्रिशत्तमः परिवर्तः //

31. धर्मोद्गतपरिवर्तो नामैकत्रिशत्तमः /

एवमुक्त इत्यादि / न खल्वित्यादि प्रतिज्ञा / अचलिता हि तथतेति हेतुः / तथागतानां किमागतमिति चेदाह / या चेत्यादि / एवमुत्तरेपि हेतवः ससमर्थना वेदितव्याः / सर्वे चैते हेतवः शून्यतापर्याया निमित्तभेदात्तु भेदः / आकाशधातुराकाशसाधर्म्यात्तथतैव / ननु द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणाशीत्यनुव्यञ्जनविराजितविग्रहस्तथागतो न पुनस्तथतादय इत्यत आह / न हि कुलपुत्रान्यत्रेत्यादि / तथतैव सुविशुद्धा तथागत इति भावः / स हि तेषां स्वाभाविकः काय इति न्यायः / एवं तथतादितथागतयोरभेदमुक्त्वात्यन्ताभेदं दर्शयितुमाह / या चेत्यादि / एषामेव धर्माणामिति तथतादीनां तथतेति परिकल्पितरूपशून्यता / या च सर्वधर्माणामिति स्कन्धधात्वादीनां या च तथागतस्य / एकैवेत्यादिरुद्देशः / पुनरेकैवेत्यादि निर्देशः / हेतुमाह / यदुतासत्त्वादिति / अद्रव्यत्वान्न (rst_199) पुनर्यथालक्षणमभावादिति भावः / पुनस्तथागतानामगतिगत्योरभावं यथाकल्पनमसत्त्वात् / भावकल्पना तु संज्ञाविपर्यासादिति दृष्टान्तैः प्रतिपादयितुमाह / तद्यथापीत्यादि / मध्यान्हकालसमय इति / मध्यान्हश्चासौ कालश्च / तस्य समयः / आगमनं यथा च ग्रामं प्रविष्ट इति विशतेरर्थस्य गतिविशेषत्वात् कर्तरि क्तः / तथेहापि तथागतम् अभिनिविष्टा इति / धर्माकाया इति धर्मताकायाः / हस्तिकायस्येत्यादौ कायः समूहः / परिनिष्पत्तिरिति भूतत्वम् / मुषावादस्तत्साधर्म्यान् वञ्चक इत्यर्थः / अत एवाह अभूत इति / अमोघं दायकस्य महाफलहेतुत्वात् / अत एव दक्षिणीयाः /

प्रभाव्यन्ते उपलभ्यन्ते / कायपरिनिष्पत्तिः चरमभवसंगृहीता / नापि क्वचिद्गच्छतीति परिनिर्वाणकाले / न क्वचिदस्तीति परिनिर्वाय यत्र गच्छति / हेतरूपादानकारणं प्रत्ययाः सहकारिणः / तत्र शब्दस्योपादानं शब्दपरमाणव इत्येके / वायुपरमाणव इत्यपरे / तत्र उपधानी तन्त्रीवेष्टनं चकुलिका / उपवाण्यो अप्रधानतन्त्रयः / आद्यन्तयोः न शब्दो निश्चरतीति वचनं मध्ये सर्वत्र सम्बन्धनार्थम् / निर्हेतुकाशब्दात् स्वार्थे ऽण नैर्हेतुकी /

संक्षोभितानि संप्रचलितानि / जिह्मीभूतानि नष्टच्छायानि / उत्सृजन्ति स्मेति मुञ्चन्ति स्म / विहायसमिति आकाशम् / स्वकेन कायेन धर्मोद्गतमभिच्छादयति स्मेति तस्याग्रतः सर्वकायेन भूमौ पतति स्मेत्यर्थः / कियन्तं कालमित्यत आह सप्तवर्षाणीति / अवक्रामणं प्रवेशनम् / यद्वयमिति यदा वयम् / अनुवर्तमाना इत्यनुकुर्वत्यः / दिव्यमित्याकाशभवम् / चित्तस्यान्यथात्व पृथिवीसेकवैमुख्यम् / इति प्रतिसंख्यायेति एवं निरूप्य सर्वाणि तानीति दारिकाशतानि / तानि तानीति शस्त्रविशेषणम् / अवतारमवकाशः / अध्यतिष्ठदित्यकरोत् / गन्धमित्यत्र अध्यतिष्ठदिति चकारेणानुकृष्यते / परीष्टिः पर्येषणा /

कीदृशी तत्रार्यस्य धर्मोद्गतस्य धर्मदेशनाभूदित्यत आह / तत्रेयं धर्मोद्गतस्येत्यादि सुगमम् / यदुतशब्दः सामान्येनोद्दिष्टस्य विशेषं द्योतयति / एभिस्त्रिंशता आकारैरित्यर्थः / अत एवास्याः श्रुतबलेनोत्पन्ना / (rst_200) एभिरेव त्रिंशताकारैः सदाप्ररुदितस्य बोधिसत्त्वस्योत्पन्नास्त्रिंशत्समाधयः पठिष्यन्ते / प्रज्ञापारमितायाः समता सर्वधर्मेषु / कुतः? सर्वधर्मसमतया / सा हि धर्मधात्वालम्बना / स च समानः सर्वधर्मेषु / प्रज्ञापारमिताया विविक्तता / कुतः? सर्वधर्मविविक्ततया / यतः सर्वधर्माः स्वलक्षणैर्विविक्ताः / अतः सापि विविक्ता स्वलक्षणप्रतिभासैः / सा कदाचिदस्माद्विवेकाच्चलतीति चेदाह / प्रज्ञापारमिताया अचलनता / कुतः? सर्वधर्माचलनतया / यतः सर्वधर्मा न विवेकाच्चलन्ति / ततः सापि न विवेकाच्चलति / मननाच्चलतीति चेदाह / प्रज्ञापारमिताया अमननता / कुतः? सर्वधर्मामननतया / अमनना हि सर्वधर्माः / न ते किञ्चिन्मन्यन्ते निःस्वभावत्वात् / ततः साप्यमनना / किमसौ केनापि स्तम्भिता यतो न चलतीति चेदाह / प्रज्ञापारमिताया अस्तम्भितता / कुतः? सर्वधर्मास्तम्भिततया / न हि विवेकाच्चलन्ति सर्वधर्माः केनापि स्तम्भिताः / किं तर्हि? प्रकृत्यैव विवेके स्थिरास्ततः प्रज्ञापारमितापि स्थिरा / आदौ समतामात्रमुक्तं नैकरसता / तामप्याह / प्रज्ञापारमिताया एकरसता सर्वधर्मेषु / कुतः? सर्वधर्माणामेकरसतया तथतैकरसा हि सर्वधर्माः स्वलक्षणानामभावात् / तद्वत्प्रज्ञापारमितापि स्वलक्षणानामप्रतिभासात् / प्रज्ञापारमिताया अपर्यन्तता / कुतः? सर्वधर्माणामपर्यन्ततया /