सारतम

तथा हि द्वौ पर्यन्तौ पूर्वा च कोटिरपरा च / तौ च न स्तः सर्वधर्माणाम् / अतीतानगतयोरसत्त्वात् / तस्मादपर्यन्ताः सर्वधर्माः / तद्वत्प्रज्ञापारमितापि / प्रज्ञापारमिताया अनुत्पादता / कुतः? सर्वधर्मानुत्पादतया / तथाहि निःस्वभावाः सर्वधर्माः / तस्मान्नोत्पद्यन्ते खरविषाणवत् / तस्मादनुत्पादाः / तद्वत्प्रज्ञापारमितापि / अनिरोधा प्रज्ञापारमिता / कुतः? सर्वधर्माणामनिरोधतया / न ह्यमी निरुध्यन्ते ऽसत्त्वात् खरविषाणवत् / तद्वत्प्रज्ञापारमितापि / प्रज्ञापारमिताया अपर्यन्तता / केनोपमानेन? गगनापर्यन्ततया / तथाहि गगनस्य नास्ति पर्यन्तो दशसु दिक्षु त्रिषु चाध्वेषु / एवं प्रज्ञापारमितायाः / [या] दशदिक्त्रैयध्विका सर्वधर्मतथतामात्रप्रथनात् / समुद्रापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततेति / यथा ह्याकाशस्य नास्त्यन्तस्तथैव दशदिग्लोकधातूनां किम्पुनरनन्तेषु लोकधातुषु समुद्राणाम् / ततः सिद्धा समुद्रापर्यन्तता / तद्वत्प्रज्ञापारमितायाः / तथा हि या तेषां समुद्राणां तथता या च सर्वधर्माणां या च प्रज्ञापारमितायाः, एकैवैषा तथता / तथतालम्बना च प्रज्ञापारमिता / तस्मात्समुद्रापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततेति सिद्धम् /

ननु स्वप्नोपमतयापि ज्ञानं प्रज्ञापारमिता गगनोपमतयापि / तत्र पूर्वा विचित्रप्रतिभासा उत्तरा निराभासा / कथमनयोरेकार्थतेत्यत आह / मेरुविचित्रतया प्रज्ञापारमिताविचित्रतेति / यथा ह्येकरसमाकाशं प्रकृत्या तथापि (rst_201) मेरुपार्श्वानां विचित्राणामाधिपत्यात्तद्वदेव विचित्रं ख्याति / एवमेकरसैव तथता न विचित्रा / तथतालम्बना च प्रज्ञापारमिता / यस्तु स्वप्नोपमादिज्ञाने विचित्रप्रतिभासः सो ऽभूतपरिकल्पधर्मः / तस्मात्स्वप्नोपममायोपमादिज्ञानं संवृतिः / निराभासे या च परिमार्थिके ज्ञाने सत्त्वनामवतारणाय निर्दिश्यते, निराभासपृष्ठभावी चाविकल्पोयं तदनुभूतनिश्चयार्थः / तस्मात्सिद्धमिदं मेरुविचित्रतया प्रज्ञापारमिताविचित्रतेति /

ननु सैव निराभासा प्रज्ञापारमिता स्वयमनुभूयमानं परमार्थमित्थं निश्चिनोति निःस्वभावाः सर्वधर्मा इति / तत्कथमसौ निर्विकल्पेत्यत आह / गगनाकल्पनतया प्रज्ञापारमिताकल्पनतेति / प्रज्ञापारमिताया याकल्पनता न सा किञ्चिद्विकल्पयति विकल्पपारगतत्वात् / तद्यथा गगनं न किञ्चिद्विकल्पयति जडत्वात् / अजडा प्रज्ञापारमिता किन्न विकल्पयतीति चेत् / उक्तमत्र / विकल्पश्च भ्रान्तिरभ्रान्ता च सा / तस्मान्न विकल्पयतीति सिद्धम् /

रूपापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततेति / यथा ह्याकाशमपर्यन्तं तथारूपस्कन्धोपि / यत्रान्यद्रूपं नास्ति तत्रावश्यं तमः प्रकाशो वास्ति / तद्वत्तदीयतथताप्रतिभासिनी प्रज्ञापारमिताप्यपर्यन्तता / यथैव समुद्रापर्यन्ततया प्रज्ञापारमितापर्यन्ततास्माभिर्व्याख्याता तथैव सत्त्वानामानन्त्यात् वेदनापर्यन्ततयापि संस्कारपर्यन्ततयापि विज्ञानापर्यन्ततयापि पृथिवीधात्वपर्यन्ततयापि अप्धात्वपर्यन्ततयापि तेजोधात्वपर्यन्ततयापि वायुधात्वपर्यन्ततयापि आकाशधात्वपर्यन्ततयापि विज्ञानधात्वपर्यन्ततयापि व्याख्यातव्या / अथ या विज्ञानस्कन्धापर्यन्ततया या च विज्ञानधात्वपर्यन्ततया तयोः को विशेषः? स्कन्धधातुशब्दाभ्यां प्रयोगकृतः /

वज्रोपमधर्मसमतया प्रज्ञापारमितासमतेति / चित्तधारणाद्धर्मः समाधिः / तस्य या सर्वधर्मेषु समता तयोमानेन प्रज्ञापारमितायाः समता सर्वधर्मेषु सर्वधर्मासम्भेदनतया प्रज्ञापारमितासम्भेदनतेति सर्वधर्माणामसम्भेदो अभेदः / भेदकानां स्वलक्षणानामभावात् / तद्वत्प्रज्ञापारमिताया अपि न भेदः / सम्वेद्यमानेनैव रूपेण तेषां तस्यामभावात् / सर्वधर्मानुपलब्धितया प्रज्ञापारमितानुपलब्धितेति / सर्वधर्मा न किञ्चिदुपलभन्ते / रूपस्य जडत्वात् / शेषाणामप्यात्मनि परत्र वा ग्राहकत्वायोगात् / नाप्युपलभ्यन्ते ग्राहकाभावात् / तद्वत्प्रज्ञापारमितापि नोपलभते नाप्युपलभ्यते / तस्मात्तेषां तस्याश्चानुपलब्धिता / सर्वधर्माविभावनासमतया प्रज्ञापारमिताविभावनासमतेति / विभावनां परेभ्यो (rst_202) वाचा देशना / सा सर्वधर्माणां न विद्यते तस्मादविभावनया समता तेषाम् / तद्वत्सर्वालम्बनेषु प्रज्ञापारमिताया अविभावनासमता / सर्वधर्मनिश्चेष्टतया प्रज्ञापारमितानिश्चेष्टतेति / चेष्टा ईहाव्यापारः / अव्यापारः सर्वधर्माः / कथं तर्हि कश्चित्कुतश्चिदुत्पद्यते? इदंप्रत्ययमात्रेण / अस्मिन् सतीदं भवति, असति न भवतीत्येतावता हेतुफलभावः / तस्मादमी निश्चेष्टाः तद्वत्प्रज्ञापारमितापि / सर्वधर्माचिन्त्यतयापि प्रज्ञापारमिताचिन्त्यतेति / यथा हि धर्माः परेभ्यो न देश्यन्ते निर्विषयत्वाद्वाचः / तथा स्वयमपि न चिन्त्यन्ते न निरूप्यन्ते वाग्विकल्पयोरेकार्थत्वात् / तद्वत्प्रज्ञापारमिताप्यचिन्त्या / वेदितव्येत्यन्ते यत् पठ्यते तत्सर्वधर्मसमतादिवाक्येषु सर्वेषु सम्बध्यते ऽन्तर्दीपकत्वात् /

अथ खल्वित्यादि / अथेति देशनापरिसमाप्तौ / तथा निषण्णस्वंवेति श्रुतासनादनुत्थितस्य / अथेत्युद्देशः / कृतः / तस्यैव निर्देशः तस्यां वेलायामिति / येनैव क्रमेण यैरेवाकारैः प्रज्ञापारमिता देशिता तेनैव क्रमेण तैरेवाकारैस्त्रिंशत्समाधय उत्पन्ना इति समुदायार्थः / तत्र सर्वधर्मसमताद्याकारत्वात्समाधयस्तथा व्यपदिश्यन्ते / कथममी आकाराः? एभि प्रकारैर्वस्तुज्ञानात् / यथोक्तम्-

वस्तुज्ञानप्रकाराणामाकार इति लक्षणम् /

इति / किं तर्ह्यालम्बनम्? तदेव वस्तु यथास्वम् / अथवा सर्वधर्मसमतादिरेवालम्बनम् / तदालम्बनत्वात्समाधयस्तथोक्ताः / वस्तून्यधिष्ठानि / आकारो यथास्वं निर्निमित्ततादिः / एवं प्रमुखानीति त्रिंशत्समाधिप्रमुखानि / कथमेषां प्रमुखत्वम्? एभिरवशेषाणामाक्षेपात् / शतसहस्राणीति लक्षाणि //

धर्मोद्गतेन लक्षितः परिवर्तस्तत्परिवर्तः //

आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायामेकत्रिंशत्तमः परिवर्तः //

32. परीनन्दनापरिवर्तो नाम द्वात्रिंशत्तमः /

सहप्रतिलब्धानामित्यादि / अनेन लब्धानां समाधीनां तत्कालजमनुशंसमाह / अत एव सहशब्दः समानकालतार्थः / प्रतिलब्धानामिति (rst_203) प्रतिलब्धेषु सत्सु / एभिरेव नयेरिति यथोक्तवस्तुभिरष्टाभिरभिसमयैः / एभिरेव नामभिरिति सर्वाकारज्ञतादिभिः / सर्वासु च जातिषु न जातु बुद्धविरहितो ऽभूदित्युद्देशः / अस्य निर्देश उत्तरो ग्रन्थः स्वप्नान्तरगतोपीति यावत् /

तत्र खल्वित्यादिरुपोद्घातः परीन्दनायाः / तदनेनापि पर्यायेणैति सदाप्ररुदितवृत्तान्तेनापि / तस्मात्तर्हीत्यादिना अनुशासनीशब्दपर्यन्तेन प्रथमा परीन्दना / अत्र च तथागताधिष्ठानेनेति वचनं किमर्थम्? महार्थत्वाभ्दगवती बव्हन्तराया च विना बुद्धाधिष्ठानेन लिखितुमपि [न] शक्येति प्रदर्शनार्थम् / इयमस्माकमनुशासनीतीयमस्माकं परीन्दना / यथा अस्याः श्रवणादिकं न विच्छिद्यते तथा त्वया कर्तव्यमित्यर्थः / तत्कस्य हेतोरिति / तत्परीन्दनं केन प्रयोजनेनेत्यर्थः / अत आह / अत्र हीत्यादि /

तत्कथमित्यादिना द्वीतीयपरीन्दनाया उपोद्घातः / अस्मिन् मम समुच्छय इति मम शरीरे / तथतदिति / एतत्प्रेमादिकम् / एतेनोपाद्घातेन द्वे परीन्दने / यत आह द्विरपि त्रिरपीति / परीन्दामीति समर्पयामि / अनुपरीन्दमीत्यानुकूल्यं समर्पयामि / कथं परीन्दनेत्यत आह यथेयमित्यादि / अन्यः पुरुष इत्यभक्तः / कस्मादस्यामेतावद्गौरवमित्यत आह / यावदित्यादि बहुविधाश्च पूजाभिरिति यावत् /

भगवत्याः परिसमाप्तिमुद्योतयन् सङ्गीतिकार आह / इदमवोचदित्यादि / इदमिति प्रज्ञापारमितासूत्रम् / अवोचदिति भाषितवान् / भगवानिति शास्ता / परार्थरसिकास्तथागताः / परार्थ च परार्थक्रिया भगवत्या देशना / तत आह / आत्तमना इति / निरुत्तरधर्मदेशनया प्रीतः सन्नित्यर्थः / श्रोतारः किमुकुर्वन्नित्याह / भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्निति / अभिपूर्वो नन्दिः सकर्मकः / स कदाचिदभिलाषे वर्तते / कदाचित्प्रीतौ / यदा प्रीतौ तदा तदालम्बनमेवास्य कर्म भवति / तत्पुनः कर्म भगवतो भाषितम् / एषैव देशना / के पुनस्ते श्रोतार इत्याह / ते चेत्यादि / लोकः सत्त्वसमूहः / स च श्रोतॄणां राजगृहस्य च प्रकृतत्वान्मनुष्यसमूह एव केवलो गम्येत / तथा मा भूदिति विशेषणं क्रियते / सदेवमानुषासुरगन्धर्वश्चेति / ते च बोधिसत्त्वादयः सदेवादिश्च लोक इति समुच्चयः //

परीन्दनाभिधायी परिवर्तः परीन्दनापरिवर्तः //

नानाविभ्रमलाञ्छनव्यपगमादग्राह्यमग्राहकम् / भात्येतत्तथतात्मना समरसं यस्यामशेषं जगत् //

प्रज्ञापारमिता विकल्पतरणी सा बोधिसत्त्वस्य धीः / धीरैः सैव विशुद्धिपारगमने ताथागती कथ्यते //

स(श)सत्यष्टौ यदभिसमयान् यत्सहस्राणि चाष्टौ / सूत्रं तत्ते भगवति मया यश्च लब्धो विभज्य //

पुण्यस्कन्धः फलतु स यथा युक्तिमुक्तिं प्रजानाम् / निःसीमानां मम च वशितां विश्वकार्यक्रियासु //

अनुपमगुणमृष्टा निर्मलाशेषवर्णा / हरति भवरतिं वो भारती गौतमस्य / भवति महति(?) वर्तिर्या दया स्नेहपूर्णे जनमनसि तदन्तर्ज्ज्योतिषः संक्रमाय //

प्रज्ञापारमितायाः प्रमिताया दशशतीभिरष्टाभिः / सारतमेत्यभिसमये स्फुटा घना पञ्जिकेयं मे //

ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् / तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः //

?(?) सम्वत् आ तो राज्ञः श्रीहर्षदेवराज्ये श्रीगण्डिगुल्मविषये / कुलपुत्रकायस्थः (? स्थस्य) पण्डितश्रीजीवन्धरशिं(सिं)हस्य पुस्तको(? स्तिके)यमिति // 0 //