सारतम

ऽपरिणामनंऽ ऽदानादीनां च सम्बोधौऽ इति षोडश क्षण / तमाह / न च क्रोधाभिभूत इत्या[र]भ्य स्वाध्यास्यतीत्येतदन्तेन / परिदमयति क्रोधासंशमनात् / परिणामयति उन्नतिलक्षणस्य मानस्य क्षयनयनात् / उपनाहो वैरम् / व्यापादः सत्त्वविद्वेषः / अनुशयो वैरानुबन्धः / स्मृतिर्मैत्री चेति / तयोः स्मृतिमाह / तस्यैवमित्यादिना / तेनेति व्यापादेन / परिभेदो विकारः / धक्ष्यत इति दहेः प्रयोगः / एतेन सपरिवायोर्द्वेषमानयोः प्रहाणमुक्तम् / द्वेषेण हि परेषामनुग्रहं न कुर्वीत / तस्मात्तावुभौ प्रहाय दानादीनामात्मनः कुशलानामनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ त्रिभिर्यानैः सर्वसत्त्वपरिनिर्वापणाय परिणामेन परं दर्शनं षोडश क्षण इत्युक्तं भवति / इत्युक्तो बोधिसत्त्वानां दर्शनमार्गः //

लोकोत्तर एव दर्श[न]मार्गो भावनामार्गस्तु द्विधा लौकिको लोकोत्तरश्च / तावुभौ यथाक्रमं पश्चाद्वक्तव्यौ / आदित एव लोकोत्तरस्य भावनामार्गस्य कारित्रं ग्रन्थलाभवादभिधेयम् / तत्र शास्त्रम्-

[47] सर्वतो दमनं नामः सर्वतः क्लेशनिर्णयः / उपक्रमाविषह्यत्वं बोधिराधारपूयता // 2-17 //

नमनं ऽनामःऽ सर्वत इति वर्तते / ऽसर्वतःऽ इति परिशुब्दार्थः / परिदमनं परिणमनं चेत्यर्थः / ते उभे यथाक्रमं द्वेषमानयोः परिक्षयात् / ते द्वे / एवमुक्ते शक्र इत्यादिना महासत्त्वानामित्येतदन्तेनाह / एषु षट्सु कारित्रेषु प्रज्ञापारमिताशब्देन बोधिसत्त्वानां भावनामार्ग उच्यते / यथेयमित्यर्थः / इति परिदमनपरिणामनकारित्रे /

ऽसर्वतः क्लेशनिर्जयःऽ इति / स्वपरक्लेशानामत्यन्तजयात् / तमाह भगवानित्यादिना नैतत् स्थानं विद्यत इत्येतदन्तेन / जीवितान्तरायो वेति / तत्रैव शस्त्रसम्पाते परोपक्रमेण वेति / मृगयादिमध्यगतोपि परस्यैष उपक्रमः / परेषां तेन / स्वपरक्लेशार्जनया भगवत्या तेन निर्जितास्तस्यैष निष्यन्द इति भावः / इति क्लेशनिर्जयाकारित्रम् //

जीवितान्तरायाय कृताः परैरुपक्रमास्तस्मिन्न प्रभवन्तीति ऽउपक्रमाविषह्यत्वम्" / तदाह / सचेदित्यादिना नोभयव्याबाधाय चेतयत इत्येतदन्तेन / तत्रेति शरीरे / तत्कस्य हेतोरिति तदपतनं कुतः? उत्तरं महाविद्येत्यादिना / सर्वकालं सर्वत्र देशे सर्वविपक्षेषु वाप्रतिहतप्रभावत्वाद्यथाक्रमं महती / अप्रमाणा अपरिमाणा च / ततो ऽधिकाभावाद् अनुत्तरा / समाभावाद् असमा / समेन समः समसमः / किञ्चिदूनजाती[य]त्वात् समसमा / तस्या अप्यभावाद् असमसमा / आत्मनो आबाधः / उपघातः / एवं परेषामुभयस्य च तदर्थ न चेतयते / न चित्तं व्यापारयति / तस्मात्परोपक्रमैरविषह्यत्वमस्याः कर्मेति / उपक्रमाविषह्यत्वकारित्रम् //

ऽबोधिःऽ इति / अनुत्तरा सम्यक्संबोधिः / पञ्चमं कारित्रम् / तदाह / अचैतन्येषु सर्वज्ञज्ञानेन / व्यवलोकयिष्यतीति / विनयनाद्यर्थम् / तत्कस्य हेतोरिति तत् सर्वज्ञज्ञानं कुतः? न तक्तिञ्चिदस्ति यन्न प्राप्तमिति / सर्वे हि बुद्धधर्माः प्राप्तव्याः / ते च प्रत्यात्मवेद्याः / ततो यद्यनेन प्राप्ता न स्युर्नायं सर्वविभ्दवेत् / तस्मान्न तत्किञ्चिदस्ति यदस्य न प्राप्तं स्यात् / ततः प्राप्यमितरच्च सर्वं जानातीति न तत्किञ्चिदस्ति यदस्य न ज्ञातं स्यात् / प्रकर्षगतं च साक्षात्कारिज्ञानमिह गृह्यते / तत आह / न (rst_37) किञ्चिदस्ति यदसाक्षात्कृतं स्यात्? इति वाशब्दाः परस्परापेक्षया विकल्पार्थाः / तस्मादसौ सर्वज्ञः / तस्य ज्ञानं सर्वज्ञज्ञानम् / सैव सम्यक्सम्बोधिः / तथा हि सम्यग्ज्ञानं सम्बोधिः / सम्यगिति साक्षात् / सैव बोधिविवक्षातः सर्वोत्कर्षगतः सम्यक्सम्बोधिः सर्वज्ञानं चेति / व्यवहारतो भेदो न वस्तुतः / अभिसंभोत्स्यत इति प्रतिलप्स्यते / इति सम्बोधिकारित्रम् //

ऽआधारपूज्यताऽ इति / द्विविध आधारः / एक पुस्तकगतायाः तस्या अपर उद्गृह्यमानाया यावदुद्दिश्यमानायाः तस्य पूज्यता तद्वदेव द्विविधा / तत्र गतानां सत्त्वानां परैरविहेठनीयता / ते द्वे यथाक्रमं पुनरपरबाह्यद्वयेन परिगृण्हातीत्येतदन्तेनाह / अन्तश इति परमापचये / न सत्करिष्यत इति स्थापनादूर्ध्वम् / अवतारो रन्ध्रमवकाशः / स्थापयित्वेति बहिष्कृत्य / पूर्वजन्मनो ऽपरपर्यायवेदनीयं नियतविपाकमकुशलं पूर्वकर्म / तस्य विपाको ऽनिष्टफलम् / इममिति यथोक्तम् / तद्यथेत्यादिना दृष्टान्तः / एवमेवेत्यादिना दार्ष्टान्तिकः / बोधिमण्डगत इति / मण्डः सारः / बोध्यर्थे मण्डो बोधिमण्डः / तस्मिन्निषध बोधेरधिगमात् / कस्य सारः? काञ्चनमय्याः पृथिव्याः / तथाहि विवर्ति(र्त) स्यादौ / काञ्चनमय्यां पृथिव्यामभिनिर्वृत्तायां चतुरत्नमये मेरौ सप्तसु काञ्चनपर्वतेषु सप्तसु सितासु बाह्यमहोदधौ, अयमेव चक्रवाते(व्ठे) अभिनिर्वृत्ते, काञ्चनमय्याः पृथिव्याः सारो वज्रमयः समभ्युद्गतः / यो मृन्म (ण्म)येषु चतुर्षु द्वीपेष्वष्टासु चान्तरद्वीपेष्वभिनिर्वृत्तेषु जम्बूद्वीपस्य नाभिः संवृत्तः स च वज्रमयत्वाद्वोधासनत्वाच्च वज्रासनमित्युच्यते / स बोधिमण्डः / तं गताः प्राप्ताः / समन्ते भवः सामन्तः / वेष्टनपरिसामन्तः परिवेष्टः / अभ्यन्तरं मध्यम् / बोधाय वृक्षो बोधिवृक्षः / तन्मूले निषध बोधेरधिगमात् / तस्य मूलं मूलाभिनिवेशपरिच्छिन्नः प्रदेशः / तद्गतः / वाशब्दाः परस्परापेक्षया विकल्पार्थाः / विहेठयितुमिति विहिंसितुम् / व्यापादयितुमिति निहंतुम् / आवेशयितुमिति भूतपिशाचादिप्रवेशनात् / भयादिप्रतिपक्षत्वात् /

अभयमवैरमनुत्त्रासं महामैत्रीनामेकमप्रमाणम् / प्रभावयन्तीति निष्पादयन्ति प्रकाशयन्तीति ससैन्यस्य मारस्य विघ्नतोपि क्रमणात् / चैत्यभूत इति / चायृ पूजायाम् / चाय्यते देवता अस्मिन्निति चैत्यम् / कृत्यल्युटो बहुलमित्यधिकरणे ण्यत् / आय एद्भावश्च स्तूप इत्यर्थः / तद्भूतस्तत्तादृशः / निर्माल्यादेरकर्षार्हत्वात् / अपचायनीयः / यतश्चैत्यभूतस्तमन्ये न हिंसन्ति / यतः शरणादिस्ततस्तत्रगता अवध्या भवन्ति / तत्र सन्निहितं त्रायत इति त्राणम् / अभ्युपगच्छतो भयं शृणातीति शरणम् / अभया लीयन्ते अस्मिन्निति लयनम् / परमयनं परायणं परा गतिः / इति षष्ठमाधारपूज्यताकारित्रम //

लौकिको भावनामार्गः / आदौ वक्तव्य आद्यत्वात् / स च त्रिविधः / अधिमुक्तिमनस्कारः परिणामनामनस्कारो ऽनुमोदनामनस्कारश्च / तत्राधिमुक्तिमनस्कारमधिकृत्य शास्त्रम्-

[48] अधिमुक्तिस्त्रिधा ज्ञेया स्वार्था च स्वपरार्थिका / परार्थिकैवेति

स्वस्यैव स्वपरयोः परस्यैव चार्थः प्रधानमाशयतो यस्यां सा यथाक्रमं ऽस्वार्थाऽ ऽस्वपरार्थाऽ परार्थैवऽ च / ततः शास्त्रम्- एषा च प्रत्येकं त्रिविधेष्यते // 2-28 // [49] मृद्वी मध्याधिमात्रा च

ऽएषाऽ इति स्वार्थादिः / ऽत्रिविधाऽ मृद्वयादिभेदेन / ततः शास्त्रम्-

मृदुमध्यादि भेदतः / सा पुनस्त्रिविधा

मृद्वयादीनां प्रत्येकं मृद्वयादिभेदात् / तद्यथा स्वार्थादिमृदुमृद्वी मृदुमध्यामृद्वधिमात्रा / मध्यमृद्वी मध्यमध्या मध्याधिमात्रा / अधिमात्रमृद्वी अधिमात्रमध्या अधिमात्राधिमात्रा च / एवं स्वपरार्था / एवं परार्था च / तत शास्त्रम्- इत्येवं सप्तविंशतिधा मता // 2-29 // ऽइत्येवंऽ त्रीणि वाराणि त्रिभिर्भेदात् ऽसप्तविंशतिधाऽ इष्यते /

अधिमुक्तिः श्रद्धाछन्दौ संप्रत्ययाभिलाषलक्षणौ क्वाधिमुक्ति? सूत्रसूत्रार्थरूपायां भगवत्यां तच्चर्यायां च लेखनादिकायां तत्पूजायां च पुष्पादिभिर्बहुविधात्ताभिः / चर्यापूजोभ्दवे च पुण्ये यथा सूत्रम् / तत्र प्रथमा / एवमुक्ते शक्र इत्यादिना यः प्रज्ञापारमितायै पूजां करिष्यतीत्येतदन्तेन / लिखित्वेति स्वयम् / पुस्तकगतां वा कृत्वेति परेण / दिव्याभिरिति विशिष्टाभिः / जवान्क(?)पुष्पादिवर्जनात् / पुष्पाणि मुक्तकुसुमानि / माल्यानि स्रजः / गन्धा गन्धदारूणि / विलेपनानि स (त)माल भवानि / चूर्णा अगरुचन्दनादीनाम् / चीवराणि वस्त्राणि / पूजाभिरिति निवेद्यादिभिः / बहुविधाभिरिति भक्ष्यलेह्यादिभेदात् / पुष्पादिभिः सत्कुर्यादिति सम्बन्धः / पूजयेदित्यर्थः / गुरुकुर्यादिति गौरवेण / मानयेदिति (rst_39) प्रेम्ना(म्णा) / पूजयेदिति प्रणामाञ्जलिस्तुत्यादिभिः / अर्चयेदिति दक्षिणावर्तैः / अपचायेदिति निर्माल्याद्यपनयनैः / शरीराणीति धातून / स्तूपेष्विति चेत्येषु प्रतिष्ठापयेदवस्थापयेत् / परिगृण्हीयात् करण्डादीन् कृत्वा / धारयेद्वा करण्डादिवहनात् / तांश्चेति स्तूपकरण्डादीन् / योयं सर्वज्ञतात्मभाव इति सर्वज्ञतैवात्मभावः / स निर्वर्तितः / कतमस्यां प्रतिपदि शिक्षमाणेन यावत्सम्यक्सम्बुद्धेन / का पुनः सर्वज्ञतेत्याह / अनुत्तरासम्यक्सम्बोधिः सर्वज्ञतेति / अभिनिर्वर्तितार्थः / क इत्याह / अस्याप्यर्थमाह / प्रतिलब्धेति / इहैवेति अस्यामेव / आत्मभावश्चासौ आत्मप्रज्ञप्तेः शरीरं च रूपकायस्तथागतो गच्छति / किं गच्छति तथागत इति / संख्यां गणनाम् / प्रज्ञापारमिता च उपायकौशल्यं च ताभ्यां निर्जातः सन् / प्रभावनान्ताश्चत्वारो निर्देशाः / लोके प्रतीतिः प्रभावना / अयमेवैति भगवतीपूजकः / तत्र इति तथागतशरीरपूजकात् / शेषं सुबोधम् / इति स्वार्थाधिमुक्तिः मृदुमृद्वी //

एवमुक्ते शक्र इत्यादिना हीनप्रज्ञैरित्येतदन्तेन द्वीतिया / लिखिष्यन्ति यावत्पर्यवाप्स्यन्तीति स्वार्थः / तत ऊर्ध्व परार्थः / तत्र प्रवर्तयिष्यन्तीत्युद्देशः / त्रिभिर्निर्देशः / देशयिष्यन्तीत्यर्थतः / उपदेक्ष्यन्तीतित्यवदिष्यन्ति / उद्देक्ष्यन्तीति ग्रन्थतः / स्वाध्यास्यन्तीति स्वाध्यान(य)म(मि)त्यभ्यासः / महार्थिका महाफला / सा कृता सती एवं भविष्यतीति महाफलैव भविष्यतीति / न ज्ञास्यन्तीति न श्रोष्यन्ति शब्दतः / न वेत्स्यन्तीति पुस्तकं न लप्स्यन्ते / न वेदयिष्यन्तीति / वेदनं वेदः अर्थज्ञानम् / तत्करोतीतिणिच् / अर्थं न ज्ञास्यन्तीत्यर्थः / उतेति प्रकारान्तरम् / अवेत्येति लोकोत्तरेण ज्ञानेन सत्यान् ज्ञात्वा / प्रसादः चित्तगतो धर्मः / येन चित्तमत्यन्तमकलुषीक्रियते / उदकमिव दकप्रसादेन मणिना / श्रोतस आपत्तिः सैव फलम् / सकृदागामिनो ऽनागामिनश्च फलम् / अर्हतो भावो ऽर्हत्वं चतुर्थफलम् / आत्मानमेकं प्रति बोधिः प्रत्येकबोधिः / उपवृंहयित्वेति ल्यप् कस्मान्न भवति? उपबृहंनमुपबृंहः तं कृत्वेत्येके / तथापि प्राप्नोति / चुरादौ संग्रामयतिपाठस्य नियमार्थत्वात्ऽ संग्रामयतेरेव सोपसर्गात् नान्यस्मादिति / तस्मात् प्रादिप्रतिरूपको यन्न प्रादिः प्रदत्तादिवत् / अविनिवर्तनाय हिता अविनिवर्तनीया / दुरभिसम्भेवेति दुर्लभा / वीर्यं कुशले कर्मण्युत्साहः / कुत्सितकर्मणि सक्तः कुसीदः / सीदतेः सप्रत्ययो ऽरविन्दवत् / सत्त्वं धैर्यः / चित्तं समाधिः / संज्ञा स्मृतिः / अधिमुक्तिः श्रद्धा / तत्त्वप्रविचयः प्रज्ञा / श्रद्धादिन्द्रियाणां दौर्बल्यं हीनवीर्यादिपदैरुच्यते / तत्र हीनवीर्यः कुसीदैरिति विर्येन्द्रियस्य हीनसत्त्वैः / हीनचित्तैरिति समाधीन्द्रियस्य / हीनसंज्ञैरिति स्मृतीन्द्रियस्य / हीनाधिमुक्तिकैरिति (rst_40) श्रद्धेन्द्रियस्य / हीनप्रज्ञैरिति प्रज्ञेन्द्रियस्य / भगवत्या दुरभिसम्भवत्वज्ञानं सोपत्तिकं चर्यातिरेकः / पुण्यातिरेक ऊह्यः / शेषं पूर्ववत् / इति स्वार्थाधिमुक्तिर्मृदुमध्या //

तस्मात्तर्हीत्यादिना प्रतिसर्तव्यान्तेन तृतीया / अभीक्ष्णं श्रवणादि परिप्रश्नश्च संशयच्द्देदार्थः / प्रतिसर्तव्यतायाश्च सोपत्तिकं ज्ञानमन्ते चर्यातिरेक ऊह्यः / शेषं पूर्ववत् / इति स्वार्थाधिमुक्तिर्मृद्वधिमात्रा //

तस्मात्तर्हीत्यादिना द्वितीयप्रसवतिपर्यन्तेन चतुर्थी / सप्तरत्नानि तद्यथा सुवर्ण रूप्यं वैडूर्य मुसारगल्वं / अश्मगर्भः लोहितिका मुक्ता कर्केतनं च / तन्निदानमिति तद्धेतुकम् भगवत्यां श्रद्धधिमोक्षप्रसादाः / चित्तोत्पादो ऽध्याशयतः / श्रवणादिकं अर्थविवरणं मनसा अन्ववेक्षा परिमीमांसा च / पुस्तकगतां वा कृत्वा सद्धर्मचिरस्थिति हेतोर्नेत्र्य वैकल्याय च / अवस्थापनं चर्यातिरेकः पुण्यातिरेकः / यथापाठं शेष पुर्ववत् / इति स्वार्थधिमक्तिर्मध्यमृद्वी //

तिष्ठन्तु खल्वित्यादिना द्वितीय प्रसवतिपर्यन्तेन पञ्चमी / एष एव द्वितीयो मूरजफलेन महता जम्बुवृक्षेण लक्षितत्वात् जम्बूद्वीपः / ततो निदानमुत्पत्तिरस्येति तथोक्तम् / शेषं सुबोधम् / इतः प्रभृति यत्रानुशंसः पठ्यते न चर्यातिरेकस्तत्र यद्यथोक्तानुशंस श्रद्धादिकं स चर्यातिरेकः / इति स्वार्थाधिमुक्तिर्मध्यमध्या //

तिष्ठन्त्वित्यादिना द्वितीयप्रसवत्यन्तेन षष्ठी / चत्वारो महाद्वीपा आस्मिन्निति चातुर्महाद्वीपः / स्वार्थे अण / लोकधारणात् लोकधातौ / शेषं तथैव / इति स्वार्थाधिमुक्तिर्मध्याधिमात्रा //

तिष्ठन्त्वित्यादि द्वितीयप्रसवतिपर्यन्ता सप्तमी / चतुर्द्वीपकानां सहस्रं परिमाणमस्येति साहस्रः / स एव परिपुर्णत्वेन चूडायोगात् चूडिकः / इति स्वार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमृद्वी //

तथोभयान्ता अष्टमी / द्वीःसाहस्रं परिमाणमस्येति द्विसाहस्रः साहस्रसहस्रमित्यर्थः / स च मध्यमः साहस्रमहासाहस्रयोर्मध्यत्वात् / इति स्वार्थधिमुक्तिरधिमात्रमध्या //

तथैवान्तौ नवम्याम् / त्रिःसहस्रं परिमाणमस्येति त्रिसाहस्रम् / (rst_41) द्वि(त्रि)साहस्राणां सहस्रमित्यर्थः / स एव महासाहस्रः / इति स्वार्थाधिमुक्तिरधिमात्राधिमात्रा //

तिष्ठन्त्वादिर्भवतिपर्यन्ता दशमी / त्रिसाहस्र एव लोकधातुः / किन्तु तस्मिन् सर्वसत्त्वा मनुष्या भवेयुः / न पूर्वं न चरममस्मिन्नित्यपूर्वाचरमम् सहेत्यर्थः / अतो ज्ञायत इह सत्त्वा एव सत्त्वाः पूर्वत्र मनुष्या एवेति / परिकल्पः कल्पना / यावज्जीवं चैत्यपूजा सर्वासु / इह तु कल्पं वा कल्पावशेषं वा / अस्यां च सर्वगीतवाद्यैः सर्वपुष्पादिभिश्चैत्यपूजातिरेकः / भगवतीपूजापुण्यातिरेकोपपत्तिज्ञानमन्ते / सो ऽस्यां चर्यापूजातिरेक / इति परार्थधिमुक्तिर्मृदुमृद्वी //

तिष्ठन्त्वित्यादिना प्रज्ञापारमिता महासमुद्रादित्येतदन्तेनैकादशी / गङ्गानदीवालिकोपमेषु त्रिसाहस्रेष्विति स्तुपसत्कारे विशेषः / शेषं दशमीवत् / भगवतीचर्यापूजासु सोपपत्तिकमनुशंसविस्तर परिज्ञानमतिरेकः / इदृशत्वेन चित्तातिक्रमाद् अचिन्त्या सदृशाभावाद् अतुल्यम् / पुण्याभिसंस्कारः पुण्यकर्म / शततमीमपीत्यादि / आदावन्ते च कलां नोपैतीति वचनं मध्येपि सम्बन्धार्थम् / अत्र च भागः कला / नोपैतीति नार्घति / न लभत इत्यर्थः / न केवलं कलां नोपैति तुलनार्थम् / किं तर्हि संख्यामपि कलामपि गणनामपि / अपिशब्दैः परस्परापेक्षया समुच्चयः / उक्तं यथा कलां नोपैति / कथं संख्या? संख्याभिरेकै [र] प्यतुलनात् / पूर्वकस्य पुण्यस्य शतमपि सहस्रमपि यावत्कोटीशतसहस्रमपि पश्चिमस्य पुण्यस्य तुलनाय न क्षमत इति / गणना गणितं प्रत्युत्पन्नादिः / तां कथं नोपैति? तदतिरेकेप्यतुलनात् / पूर्वकस्य पुण्यस्य पञ्चगुणापि विंशतिर्दशगुणमपि स (श)तं यावल्लक्षगुणापि कोटी पश्चिमस्य पुण्यस्य तुलनाय न क्षमत इति / उपमामप्यौपम्यपि उपनिशामपि न क्षम [त] इति परेण सम्बन्धः / उपमितिरूपमा / सैव औपम्यम् / ऽस्वार्थे प्यञ् / उपनिशानमुपनिशा / तत्राभिन्नमुपमानमुपमा संख्यातमुपमानमौपम्यम् / गणितमुपमानमुपनिशा / तदपि त्रयं तुलनाय न क्षमते / तद्यथा कलाप्रसृतोपमेनापि पूर्वकेण न शक्यमुत्तरं तुलयितुम् / दशप्रसृतोपमेनापीति / उपनिषदमपि न क्षमत इति / एवमत्यन्ततुलनाभावात् तुलनार्थया उपनिषत् समीपनिषदनं पार्श्वतो ऽवस्थितिः, तामपि नार्हतीत्यर्थः / मार्षेति आमन्त्रणम् / आर्येत्यर्थः /

समुदाचारा अभिप्रायाः / समन्वाहारः स्मरणम् / (rst_42) स्वाध्यायो मनो जापः / महाविद्यादिपद त्रयं व्याख्यातम / अतो ऽधिकाया विद्याया अभावान्निरुत्तरा / अतोधिकस्य धर्मस्याभावादनुत्तरा / तुल्यविद्यान्तराभावा दसमा / असमैस्तथागतैः समत्वादसमसमा / प्रभाव्यन्त इति प्रकाशन्ते / सप्तभिर्बोध्यङ्गैः सम्प्रयुक्तानि तं निश्रयत्वात् / तैः परिगृहीता अधिष्ठिताः / बुद्धानां ज्ञानं स्वयं भावात् स्वयम्भू / चित्तातिक्रमादचिन्त्यम् / पूर्वश्रुतेनेति पूर्वश्रुतोभ्दवेन / औषधीतार इति औषध्यश्च ताराश्च / अवभासयन्तीत्यवभासं कुर्वन्ति / धर्मो निर्वाणं सर्वधर्मोत्कृष्टत्वात् / स एव समः यानत्रयस्य धारणत्वात् / स एव स (श)मः क्लेशदुःखोपसमत्वात् / तस्मै चर्या / कुशलं सुचरितं तस्य चर्या / विषमो मृत्युहेतुः / तस्यापरिहारो विषमापरिहारः / अयमुद्देशः / शेषो निर्देशः / दण्ड उपवासनादिः / परिगृहीतत्वं प्रत्युपस्थितेति / तत्स्वभावेन तथाभावात् / व्याडाः चण्डमृगाः / सरीसृपाः सर्पाः कुटिलं गमनात् / तेषां कान्तारः / स्थापयित्वेत्यादि यत्पूर्वकर्मविपाकेन तं बहिष्कृत्य / समन्वाहारो मनसिकरणम् / प्रतिहतचित्ता इति सद्वेषचिताः / विचक्षुः विमनाः / बलकायो बलसमूहः / तस्य चत्वार्यङ्गानि गजवाजिपत्तिरथाः / व्यूहः सन्निपातः / बिम्बिसारो मगधाधिपः / प्रसेनजित् स्रावस्तीपतिः / शाक्याः शाक्यकुलजाः क्षत्रियाः / लिच्छवयो वैशालकाः / प्रत्यु[दा]वृत्तो निवृत्तः / विहायसान्तरीक्षगता इति आकाशेनाकाशङ्गताः / चिरस्येति चिरेण / उपावृत्तेति पुनरायाता / अवरकेणेति अल्पकेन / यथा प्रज्ञापारमिता तथाभावं तथात्वम् /

प्रज्ञापारमितैव महासमुद्रः / इति स्वपरार्थाधिमुक्तिः मृदुमध्या //

अथ खल्वित्यादिना द्वितीय परिणायिकान्तेन द्वादशी / षट्पारमितानायिकत्वादिज्ञानं सोपत्तिकश्चर्यातिरेकः पुण्यातिरेक उक्तः / शेषं पूर्ववत् / वर्णः स्तोत्रं गुणा वा / पूर्वङ्गमेति अग्रेश्वरी / नायिकेति संग्राहिका / परिणायिकेति संवर्धिका / प्रज्ञापारमिता हि स्वयेमेव परमत्वात् पारमिता / इतरास्तयैव सर्वज्ञतायां परिणामितत्वेन / शेषं सुबोधम् / इति स्वपरार्थधिमुक्तिर्मृद्वधिमात्रा /

अथ खल्वित्यादिना गुणान् वदामीत्येतदन्तेन त्रयोदशी / योप्येनां पुस्तकगतां सद्धर्मचिरस्थितिहेतोः स्थापयित्वा पूजयेत् / तस्यापि सर्व एते ऽनुशंसा इति ज्ञानमत्र चर्यधिक्यम् / इति स्वपरार्थाधिमुक्तिर्मध्यमृद्वी /

एवमुक्त इत्यादिर्द्वितीयपुनरपरात् प्राक् चतुर्दशी / र्यातिरेको यथाभूतम् / इति स्वपरार्थाधिमुक्तिर्मध्यमध्या /

पुनरपरमित्यादिना यत्र खलु पुनरित्यतः प्राक् पञ्चदशी / प्रत्यनुयोगः प्रश्नः / इति स्वपरार्थाधिमुक्तिर्मध्याधिमात्रा //

यत्र खल्वित्यादिना एवमुक्त इत्यतः प्राक् षोडशी / सर्वदेवोपसंक्रमणश्रद्धा तेभ्यश्च धर्मदानचर्यातिरेकः / इति स्वपरार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमृद्वी //

एवमुक्त इत्यादिना दृष्टधार्मिकान् गुणान् परिगृण्हातीत्येतदन्तेन सप्तदशी / देवाद्यागमनार्चनज्ञानात् प्रहर्षो भगवतीप्रभावेन श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः / संजानीत इति संलक्षयति / निष्ठेति निश्चयः / गन्तव्येति कर्तव्या / अमानुषं सत्त्वमिति मनुष्येषु भवो मानुषः / न तथा अमानुषः / अशुच्यभावात् चौक्षः / पुष्पादियोगात् शुचिः / अपक्रमणमपमरणम् / क्लमथः पीडा / उदारो महान् / प्रतिभोत्स्यत इति बुध्यतेः प्रयोगः / गृद्धिः अभिलाषः / संज्ञा स्मृति / इति स्वपरार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमध्या //

पुनरपरमित्यादिना आपरिवर्तसमाप्तेरष्टादशी / चर्यातिरेको यथासूत्रम् / इति स्वपरार्थाधिमुक्तिरधिमात्राधिमात्रा //

अप्रमेयेत्यादि / अत्र स्तूपश्चैत्यम् / पारमिता प्रज्ञापारमिता / धारणं द्विविधम् / पुस्तकगतां कृत्वा यदस्याः सद्धर्मचिरस्थितये बहिःस्थापनम् / यच्चोद्ग्रहणधारणादिभिरध्यात्ममेव स्थापनम् //

अप्रमेयगुणधारणं यस्याः सा तथोक्ता / तथोक्ता च सा परामिता च सा च स्तूपश्चेति द्वन्द्वः / तयोः सत्कारः पुष्पादिभिः पूजा / तदभिधायी परिवर्तो ऽप्रमेयगुणधारणस्तूपसत्कारपरिवर्तः //

आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां तृतीयः परिवर्तः //

4. गुणपरिकीर्तनपरिवर्तो नाम चतुर्थः /

अधिमुक्तयो ऽधिकृताः / तत्र नव स्वार्था नवैव च स्वपरार्था उक्ताः / अस्मिंस्तु परिवर्ते नवैव परार्था वक्तव्याः / तत्रादौ तथागतशरीरेष्वित्येतदन्तेन ऊनविंशतितमी / प्रज्ञापारमितैव धर्मकायत्वादत्यन्तपूज्या / तथा रूपकायः सत्यकायत्वादित्येतस्मिन्नर्थे यौ श्रद्धाप्रसादौ सामर्थ्यगम्यश्च मात्रातिरेकः स इह चर्यातिरेकः / तथागतानां शरीराणि धातवः / करणे षष्ठी / तैः परिपूर्णः / किं व्याप्तिमात्रेण? नेत्याह / चूडिकाबद्ध इति / दीयेत इति उपन्यस्येत / एकतरेण प्रवार्यमाण इति / अनयोरेकं गृहाणेति निमन्त्र्यमानः / चित्रीकारो गौरवातिशयः / गुरुतरा हि भगवती तेभ्यः / एतद्धि शरीरमिति / या प्रज्ञापारमिता / भूतार्थस्तथ्यार्थः / तद्योगात् भूतार्थिकम् / सीदतीति सत् / अनित्यः / सच्चासौ कायश्चेति सत्कायो रूपकायः / धर्मकायपरिनिष्पत्तित इति / अत्रार्यमार्गो धर्मः / स च प्रकर्ष गतः प्रज्ञापारमितैव / नानित्यः प्रवाहनित्यत्वात् / भूतकोटिप्रभावित इति / भूतानि तत्त्वानि तेषां कोटिरग्रम् / ततो ऽधिकस्य तत्त्वस्याभावात् / तस्यामेव प्रभावितो व्यहृतस्तादात्म्यात् / कतमः काय इत्याह / यदुतेत्यादि / तथतामात्रपरमार्थं तद्दर्शनी प्रज्ञापारमिता न ततो भिद्यत इति भावः / तत्किं तथागतधातुष्वगौरवमेव? नेत्याह / न खल्वित्यादि सुबोधम् / इति परार्थाधिमुक्तिर्मृदुमृद्वी //

अपि त्वित्यादिना तिष्ठतु खल्वित्यतः प्राग्विंशतितमी / अपितुशब्दो विशेषार्थः / यद्यपि तेषु मे गौरवं तथापीत्यर्थः / पुनःशब्दस्तु पूर्वमपि विशेषयोक्तत्वात् / निर्जातानीति विशेषणत्वेपि हेतुत्वं गम्यते निर्जातत्वादित्यर्थः / तद्यथापीत्यादिना दृष्टान्तः देवसभाधिकरणत्वात् देवसभा महती शाला यस्यां शक्रस्त्रयस्त्रिंशेभ्यो धर्म देशयति / अत एव सा सुधर्मेत्युच्यते / [अ] स्य च सुदर्शनस्य देवनगरस्य दक्षिणपश्चिमदिग्भाग इति / ईषो (शो) महापुरुषः / तस्याख्या प्रतिभासो रूचिः / महती शाखा अस्येति महेशाख्यः / महान्मना इत्यर्थः / स चेह ज्ञानात्मा सम्यक्संबुद्धः / तस्य हेतुप्रत्ययभूतो हेतुस्वभावो प्रत्ययस्वभावो च / अत एवाह / तथागतस्येत्यादि / तत्र सर्वज्ञज्ञानं शक्रवत् / तथागतधातवो नास्य हेतुप्रत्ययभूताः / (rst_45) शक्रस्य तदासनवत् / पूर्वत्र कायस्याधारभूतो रूपकाय एवोक्तः / इह तु महेशाख्यस्य ज्ञानकायस्यासनस्थानीयः / इत्यस्मिन्नर्थे यौ श्रद्धाप्रसादौ स चर्यातिरेकः / इति परार्थाधिमुक्तिर्मृदुमध्या //

तिष्ठत्वित्यादिना तथागतशरीरेष्वित्येतदन्तेन एकविंशतितमी / इहोक्तभगवतीमाहात्म्ये यौ श्रद्धाप्रसादौ स एव चर्यातिरेकः / इति परार्थाधिमुक्तिर्मृद्ववधिमात्रा //

अपि त्वादि तथागतशरीरान्तात् द्वाविंशतितमी / तथागतो हि सर्वलोका (के) भ्युद्गतत्वात् पूज्यतरः पूज्यतमः स च सर्वज्ञज्ञानम् / ततो यदि धातवस्तदाधारत्वात् पूज्यास्तदा तज्जननी ततोपि पूज्यतमा का कथा धातूनामित्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः / इति परार्थाधिमुक्तिर्मध्यमृद्वी //

अपि त्वित्यादिना भाजनभूतान्यभूवन्नित्येतदन्तेन त्रयोविंशतितमी / प्रज्ञापारमितायाः सर्वज्ञज्ञानस्य च गुणा इहोक्तमणिरत्नानुसारेण वेदितव्याः / यथा चोद्धृतेपि तस्मिं मणिरत्नकरण्डकः स्पृहणीयो भवति / एवं बुद्धस्तन्मात्रो गुणैः परिनिर्वृतेपि भगवति धातवः पूज्या भवन्तीत्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः / इति परार्थाधिमुक्तिर्मध्यमध्या //

यथा च भगवा(व)नित्यादिना तथागतशरीरेष्वित्येतदन्तेन चतुर्विशतितमी / यथा प्रज्ञापारमितानिर्जातत्वाद्देशनाधर्मः परैरपि निर्देश्यमानः पूज्यो भवति / राजपुरुषश्च राजानुभावादकुतोभयः सर्वत्र पूज्यः / एवं प्रज्ञापारमितानिर्जातत्वात्तदनुभावाच्च धातवः पूज्या इत्यस्मिन्नर्थे पुण्यातिरेके च श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः / इति परार्थाधिमुक्तिर्मध्याधिमात्रा //

अपि त्वित्यादिना पूजा कृता भवतीत्येतदन्तेन पञ्चविंशतितमी / भगवतीपूजया त्रैयध्विकतथागताः पूजिता भवन्तीत्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः / इति परार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमृद्वी //

पुनरपरमित्यादिना द्वितीयं पश्यतिपर्यन्तेन षड्विंशतितमी / त्रैयध्विकतथागतानां धर्मतया दर्शयित्री भगवत्येवेत्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः / धर्मता धर्मकायः स च प्रज्ञापारमितैवेति भावः / अपरिसमाप्ते एव शक्रवाक्ये भगवानाह एवमेतदित्यादि / अहमप्यभिसंबुद्ध इति यावत् / आगम्येति प्राप्य हेतुंकृत्य / इयतापि भगवत्याः सम्यक्संबोधिकारणत्वमुक्तं न तु धर्मकायत्वम् / तदुपसूचनाय पुनः शक्र (rst_46) आह / महापारमितेत्यादि / सम्यक्प्रजानातीति निष्प्रपञ्चेन ज्ञानेन वेत्तीत्यर्थः / संपश्यतीति सर्वाकारं पश्यतीत्यर्थः / स्फुटीकर्त्तु भगवानाह / एवमेतदित्यादि / इति परार्थाधिमुक्तिरधिमात्रमध्या //

अथ खलु शक्र इत्यादिना आपरिवर्तसमाप्तेः सप्तविंशतितमी / सर्व महायानं पारमिताभिः संगृहीतम् / तासु भगवती प्रधानं पूर्वङ्गमत्वात् संग्राहकत्वाच्चेत्यस्मिन्नर्थे श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः / उपायकौशल्येन परिगृहीतानामित्युद्देशः / प्रज्ञापारमितया सर्वाकारज्ञतायां परिणामितानामिति निर्देशः / तत्र प्रकृतिपारमितानां दृष्टान्ता नानापुष्पादिका वृक्षाः / एकरसा तु छाया तेषामुपायकौशल्यपरिगृहीतानां दृष्टान्तः / इति परार्थाधिमुक्तिरधिमात्राधिमात्रा //

प्रकृतत्वात्प्रज्ञापारमितायाः ये गुणास्तेषां परिकीर्तनः परिवर्तस्तथोक्तः /

आर्याष्टसाहस्त्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकारशान्तिविरचितायां चतुर्थः परिवर्तः //

5. पुण्यपर्यायपरिवर्तो नाम पञ्चमः /

उक्तं ऽकारित्रमधिमुक्तिश्चऽ / ऽस्तुतिस्तोभितशंसिताःऽ वक्तव्याः ऽस्तुतंऽ सुतिः / ऽस्तोभितंऽ स्तोत्रः / सुब्धातोर्भावे क्तः / शंसनं शंसः / सो ऽस्यास्तीति शंसी / तभ्दावः ऽशंसिताऽ प्रशंसेत्यर्थः / अतः शास्त्रम्-

[50] स्तुतिः स्तोभः प्रशंसा च प्रज्ञापारमितां प्रति / अधिमोक्षस्य मात्राणां नवकैस्त्रिभिरिष्यते // 2-20 //

प्रज्ञापारमिताया यो ऽधिमोक्षः पूर्वमुक्तः स्वार्थोभयार्थपरार्थभेदेन त्रयोधिमुक्तिनवका इत्यर्थः / तस्य गुणोभ्दावनं ऽमात्राणांऽ प्रभेदानां ऽत्रिभिर्नवकैःऽ यथाक्रमम् / ऽस्तुतिः स्तोभः प्रशंसा चऽ ऽइष्यतऽ इत्येकवचनं स्तुत्यादिभिः प्रत्येकमभिसम्बन्धात् / तत्र गुणोभ्दावनस्य मृदुमध्याधिमात्रभेदाः (rst_47) स्तुतिस्तोभप्रशंसाः / तासामपि मृदुमृद्वादयो ऽधिमात्राधिमात्रपर्यन्ताः प्रभेदास्त्रयो नवका इत्यर्थः / तासां द्वौ हेतू बोधिसत्त्वस्य परार्थकरणशक्तिः परार्थप्रधानता च /

तत्रादौ पुनरपरमित्यतः प्राक् प्रथमा / अस्यां परार्थकरणशक्तिस्त्रिषु वस्तुष्वधिमोक्षो दृढतरः / कर्तव्योपदेशे भगवतीगुणे स्वयं च तस्याः कर्तव्यतयादौ शक्र आह / य इत्यादिना अधिमुञ्चेदित्येतदन्तेन / यो भगवन् कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वाधिमुञ्चेदिति सम्बन्धः / किमधिमुञ्चेदित्याह / इमामित्यादि सर्वम् / इमां प्रज्ञापारमितामध्याशयतः शृणुयादुद्गृण्हीयात् / यावन्नेत्र्यवैकल्येनेति / कथमित्याह / बोधाय बोधये चित्तमुत्पाद्य / कीदृशः प्रसन्नचित्तो ऽस्यामेव / कथम्? अधिमुच्य / इमामविपरीतत्वेनात्यन्तमवधार्य / तच्च श्रद्धयेति दर्शयितुमाह / अभिश्रद्दधदवकल्पयन् / इमामेव / हेतौ शतृप्रत्ययः / अस्यामेव श्रद्धयेत्यर्थः / आसे(शे)रते कुशला धर्मा अस्मिन्नित्याशयः / जलाशयवत् / स पुनः श्रद्धाच्छन्दौ / अधिकः प्रकष्ट आशयो अध्याशयः / तेन शृणुयाद् ग्रन्थतो ऽर्थतश्च / उद्गृण्हीयाद् आवर्तयेत् / धारयेदिति हृदये स्थापयेत् / वाचयेत् पाठयेत् / पर्यवाप्नुयादिति सर्वथा अवगच्छेत / इयता स्वार्थो उक्तः /

प्रवर्तयेदिति परेषु सञ्चारयेत् / अयमुद्देशः / परो निर्देशः / देशयेद्ग्रन्थतो भाषणात् / उपदिशेद् अर्थतः / उद्दिशेदित्यववदेत् / इयतो परार्थः /

स्वाध्यायेदिति सुतरामभ्यसेत् / पुनः पुनः स्वार्थकरणात् / परेभ्यश्च सम्प्रकाशयेदिति सन्ततं प्रकाशयेद्ग्रन्थतः / विस्तरेणेति बहुभ्यः प्रकाशनात् / विवृणुयादिति विस्तरेणेति वर्तते / मनसान्ववेक्षेतेति चित्तेनानुबुध्य संयोज्य पश्येत् / स(श)मथोत्पादनात् / परिमीमांसामिति विचाराणां विपश्यनोत्पादनात् / इयता चर्योक्ता /

अस्या अभावे पक्षान्तरमाह / पुस्तकेत्यादिना / अत एव अन्तशःशब्दः / पुस्तकगतामिति / इमामेव धारयेदिति / अविनश्वरी कुर्यात् / स्थापयेदिति स्वगृहादौ / तिसृभिराशंसाभिः / सन्त आर्याः / तेषां धर्ममार्ग इति सद्धर्मः / तस्य चिरस्थितिः / तद्धेतोः तदर्थम् / इयं हि साधारणः / सद्धर्म इति प्रथमेयमाशंसा सर्वार्यानधिकृत्य / बुद्धाश्च लोकगुरवस्तेषां च कृतज्ञैरस्माभिर्भवितव्यम् / तेषामियं नेत्री बोधेः प्रापिका प्रज्ञा / तैस्त्रिकल्पासंख्येया परिश्रमेणोत्पाद्य सम्यगनागतजनतार्थाय स्ववंशे ऽवस्थापिता / (rst_48) यावदस्मानुपगता / ततो मा बुद्धनेत्री समुच्छेदोभूद् इत्यपीमां स्थापयेत् / इति द्वितीयेयमाशंसा बुद्धानधिकृत्य / बोधिसत्त्वानां चानुग्रहोपसंहारः करणीयः / स च कृतो भविष्यति / अनया स्थायितया नेत्र्यवैकल्येन / इत्यपीमां स्थापयेदिति तृतीयेयमाशंसा बोधिसत्त्वानधिकृत्य / इति शब्दः पूर्वत्रापि सम्बध्यते मा भूदिति / इयता द्विविधः कर्तव्योपदेश उक्तः /

इमं निर्देशमिति कर्तव्योपदेशम् / एवं महार्थिकेत्यादि / महान् अर्थकार्यमस्या इति महार्थिका / अयमुद्देशः / परो निर्देशः / महानुशंसा यथोक्तरैणु(नु)शंसः / महाफला स्त्रोतआपन्नत्वेन, सकृदागामित्वेन, अनागामित्वेन, अर्हत्त्वेन, प्रत्येकबोध्या, सम्यक्सम्बोध्या च / महाविपाका सर्वाभिश्चर्याविभूतिभिः / बहुमहागुणसमन्वागतेत्युपसंहारः / इयता भगवतीगुण उक्तः /

अपरित्यजनीया परिग्रहादनुत्सर्गाच्च / रक्षितव्या अग्निमूषिकादिभ्यः / गोपायितव्या चौरादिभ्यः / यस्मात् परमदुर्लभा / इयता स्वयं कर्तव्यमुक्तम् /

इतीति / एतद्वस्तुत्रयमधिमुञ्चेत् / एवमेवेत्यवधारयेत् / असत्यां च प्रवृत्तौ नाधिमोक्षो दृढः स्यात् / तत इयता परार्थकरणशक्तिरुक्ता / तस्यां सत्यां यः परार्थ स्वल्पमपि न करोति स्वल्पं वा करोति सो ऽल्पपुण्यः / इतरस्तस्मात् बहुतरपुण्यः / तस्यैता स्तुतिस्तोत्रप्रशंसाः / अतः स्वयमेव चेत्यादिना द्वितीयप्रसवतिपर्यन्तेन स्तुतिः प्रथमा //

स्वयमेव चेति चकारो य इत्यस्यानुकर्षणार्थः / न तु परां(रैः) पूजाः(जां) कारयतीत्येवकारार्थः / संपूज्येति सर्वपूजाः कृत्वा / अर्थनमर्थः / पूजायामिच्छा तद्योगादर्थिकाय / अतिशयेन तद्योगाच्छन्दिकाय / याचमानायेति पूजयितुं भगवतीं प्रार्थयमानाय / दद्यादित्यभ्युपगच्छेत् / उपनामयेत् सन्निपातयेत् / निर्यातयेत् ग्राहयेत् / परित्यजेद् अविप्रतिसारात् / अन्तशः इति यावदित्यर्थः / पुस्तकगतामपि कृत्वेति स्वयं लिखित्वा तेन वा लिखित्वा तन्मूल्येन वा स्वमूल्येन वा लेखयित्वा परित्यागो दानं तस्मै बुद्धिरिच्छा अस्येति तद्बुद्धिः / संप्रकाशयेदिति गुणतः स्वरूपतश्च / दद्यात् पूजनाय / संविभजेदिति स्फरतामधिकानां वा दानात् / विस्तारो वैपुल्यम् / तेन चरतीति वैस्तारिकी / प्रत्यात्ममित्यात्मनैव / शेषं सुबोधम् / इति मृदुमृद्वी स्तुतिः /

पुनरपरादिः प्राक् पुनरपरात् द्वितीया / तत् इति प्रथमस्तुतात् / इति मृदुमध्या स्तुतिः //

पुनरपरादि तिष्ठन्तुशब्दात् प्राक् तृतीया / समादापयेदिति सम्यक् ग्राहयेत् / प्रतिष्ठायेत् अनतिक्रमात् / अभिश्रद्दधदिति भगवतीगुणान् / अन्यथा न सम्यक् दाता स्यात् / अभिश्रद्दधत इति / अन्यथा न स दानपात्रं स्यात् / एवमुत्तरेष्वपि वेदितव्यम् / किलासिता कुसीदः / अकिलासिता वीर्यम् / तया सम्पादयेद् यथोक्तं कार्यम् / उद्युक्तो ऽभियुक्तः सन्नमुं बोधिसत्त्वं भगवतीं ग्राहयेत् / बोधिसाधनत्वेन प्रतिपादयेद्वाचा / तथैव सन्दर्शयेद् युक्तिभिः / ततः समादापयेद् वाचनार्चनादिषु प्रवृत्तेः / प्रवृत्तं समुत्तेजयेद् उत्साहयेत् / वीर्यकौसीद्ययोर्गुणदोषाख्यानात् / आरब्धवीर्य स्तुतिभिः संप्रहर्षयेत् / विपर्यस्तो लोकस्ततो नेदं शक्यमिति चेदाह / वाचेत्यादि / त्रिविधो लोकः श्राद्धो विमुख उदासीनश्च / तत्र श्राद्धं वाचैव नेष्यति / स हि संभावितस्य वाचैव गच्छति / विमुखं विनेश्यति / कुदृष्टीनां युक्तिभिर्बाधनात् उदासीनमनुनेष्यति / अनुरञ्जयिष्यति भगवत्या तद्गुणाख्यानात् / एवं पात्रीकृतो य अर्थमस्या अस्मै संप्रकाशयिष्यति / एवं चेति प्रकाशिते वार्थे ऽस्यचित्तं शोधयिष्यति / कुद्दष्टीनां बाधनात् / तथापि संशयिनं निर्विचिकित्सं करिष्यति युक्त्यन्तरैः / शिक्षस्वतिसृभिः शिक्षाभिः / अत्र हीत्यादिना त एवाह / शिक्षमाणः चिन्तया / चरण(न) समर्थेन (शमथेन) व्यायच्छमानो विपश्यमानया / सत्त्वधातुः सत्त्वराशिः / आत्यन्तिकत्वाद् अनुत्तरे / उपधयः स्कन्धाः सास्रवाः सास्रवानास्रवा वा / तेषां संक्षयः समस्तक्षयः / तन्निमित्तम् / अभिविनेश्यसि सर्वावरणक्षयात् / भूतकोटिप्रभावनता तन्मात्रशेषता / परित्यागबुद्ध्येति सर्वाकारया त्यागबुद्धया / तत इति द्वीतीयायां स्तुतात् दशकुशलप्रतिष्ठापकाच्च / इति मृद्धधिमात्रा स्तुतिः //

इत ऊर्ध्व पञ्चानां स्तुतीनां तिष्ठन्त्वादिः प्रतिष्ठापयेदन्तः पूर्वो भागः / तत ऊर्ध्व तत्किं मन्यस इत्यादि पुनपरात् प्राक् पश्चिमो भागः / आसु च सूत्रोक्ते पुण्यातिरेकैः श्रद्धादिकं सामर्थ्यगम्यश्च मात्रातिरेकश्चर्यातिरेकः / एतेन पर्यायेणेति प्रकारेण वस्तुत्रयाधिमोक्षे स्थित्वेत्यर्थः / इति यथाक्रमं मध्यमृद्धी मध्यमध्या मध्याधिमात्रा अधिमात्रमृद्वी अधिमात्रमध्या च स्तुतिः //

पुनरपरादि पुनरपरात्प्राक् पञ्च तिष्ठन्तुका नवमी / एकस्या एव नवम्याः क्रमेणाभिधानात् / तथाप्यष्टमीतो महदन्तरमिति चेत् / नायं दोषः / एकलोकधातुकातो गंगावालुकोपमात् लोकधातुवत् / सूत्रोक्तपुण्यातिरेकैः श्रद्धादिकं चर्यातिरेकः / ऊनपाठाः पूर्वापरैः पूरणियाः /

चतुर्षु ध्यानेष्विति / अत्र सूत्रम्- ऽविविक्तं कामैर्विविक्तं पापकरैकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति / स वितर्कविचारणां व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादाच्चेतस एकोतीभावादवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति / स प्रीते विरागादुपेक्षको विहरति स्मृतिमान् संप्रजानन् सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते / यत्तदार्या आचक्षते उपेक्षकः स्मृतिमान् सुखविहारीति निष्प्रीतिकं तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति / स सुखस्य च प्रहाणात् दुःखस्य च पूर्वमेव प्रहाणात् सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमाददुःखासुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धं चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति" इति //

विविक्तं कामैरिति / क्लेशकामस्यासंप्रयोगात् / वस्तुकामानामनालम्बनात् / विविक्तं पापकैरकुशलैर्धमैरिति / क्लेशकामहेतुकैः कामवाङ्मनोदुश्चरितैः / सवितर्क सविचारमिति / कामप्रतिपक्षाभ्यां वितकविचाराभ्यां संप्रयोगात् / विवेकजमिति / कामविवेकाज्जातम् / प्रीतिसुखमिति / ईप्सितार्थसिद्धितः कायचित्तप्रश्रब्धितश्च प्रीतिसुखसहगतम् / प्रथमं ध्यानमुपसंपद्येति समापद्य / विहरतीति प्रत्यनुभवति / स इति / स एव योगी / वितर्कविचारेषु चित्तक्षोभकरत्वदोषदर्शनात्तेभ्यश्चित्तं व्यावर्त्य समादधानः / वितर्कविचाराणां व्युपशमादिति समाधिबलेन / चेतस एकोतीभावादिति वितर्कविचाराणां निरन्तरमप्रवृत्तेः / अवितर्कमविचारमिति तेषां सर्वेण सर्व प्रहाणात् / प्रीतेर्विरागादिति / औदारिकात्तस्याः / उपेक्षक इति / वितर्कविचारप्रीतिनामुपेक्षणात् / स्मृतिमान् संप्रजानन्निति / प्रीतेरनकवकाशदानाय प्रज्ञाबहुलीकारात् / सुखमिति / वेदितसुखं प्रश्रब्धिसुखं च / कायेनेति / रूपकायेन मनःकायेन च / आर्या इति / श्रावका बुद्धाश्च / यावत्सुखविहारीति / एष एवासौ ध्यायीति शेषः /

तत्र सुखस्य प्रहाणं चतुर्थेन ध्यानेन / दुःखस्य प्रथमेन / अत एवाह / पूर्वमेवेति / सौमनस्यस्य तृतीयेन / दौर्मनस्यस्य द्वितीयेन / पूर्वमेवेत्यनुवृत्तेः / उपेक्षैवात्र वेदना / तत आह / अदुःखासुखमिति / तयोरिहात्यन्तं विशुद्धिलाभात् //

तत्र प्रथमस्य ध्यानस्य पञ्चाङ्गानि / वितर्कविचारौ प्रतिपक्षाङ्गः(ङ्गम्) / प्रीतिसुखे अनुशंसाङ्गः(ङ्गम्) / चितैकाग्रता तदुभयसन्निश्रयाङ्गः(ङ्गम्) // द्वितीयस्य चत्वार्यङ्गानि / अध्यात्मं संप्रसादः प्रतिपक्षाङ्गम् / शेषे अङ्गेपूर्ववत् // तृतीयस्य पञ्चाङ्गानि / उपेक्षास्मृतिः संप्रजन्यं च प्रतिपक्षाङ्गम् / (rst_51) सखमनुशंसाङ्गम् / निश्रयाङ्गः(ङ्गं) पूर्ववत् // चतुर्थस्य चत्वार्यङ्गानि / उपेक्षापरिशुद्धिः प्रतिपक्षाङ्गः(ङ्गम्) / अदुःखासुखा वेदना अनुशंसाङ्गः(ङ्गम्) / निश्रयाङ्गः(ङ्गं) पूर्ववत् //

एतेषु चतुर्षु ध्यानेषु प्रतिष्ठापयेत् / शेषं पूर्ववत् / इत्यधिमात्राधिमात्रा स्तुतिः //

पुनरपरादिः प्रभवनतान्तः प्रथमः स्तोभः / ऊनपूरणं पूर्ववत् / चतुर्षु ध्यानेषु चतुर्ष्वप्रमाणेषु चतुर्ष्वारूप्यसमापत्तिषु पञ्चस्वभिज्ञासु यावत्समस्तासु ध्यानाप्रमाणारूप्यसमापत्यभिज्ञासु प्रतिष्ठापयेदिति /

उक्तानि ध्यानानि / मैत्र्यादयः कामावचराः सत्त्वालम्बनाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः / अप्रमाणसत्त्वालम्बनाश्चत्वार्यप्रमाणानि / मैत्री करूणा मुदिता उपेक्षा च / अहो वत सर्वसत्त्वाः सुखेन युज्येरन् दुःखेन वियुज्येरन् सुखेन मा वियुज्येरन् संक्लेशान्मुञ्चेरन्नित्येभिराकारैः सुखसंयोगाशयो दुःखवियोगाशयः सुखावियोगाशयो ऽसंक्लेशाशयश्च / अधिमुक्तिचर्याभूमौ चतस्त्रोपि सत्त्वालम्बनाः / प्रमुदितासु सप्तसु तथतालम्बनाः / अचलादिष्वनालम्बनाः /

अप्रमाणेषु सूत्रम्- "मैत्रीसहगतेन चित्तेन विपुलेन महद्गतेनाद्वयेनाप्रमाणेनावैरेणासम्पन्नेनानावरणेनाव्याबाधेन सर्वत्रानुगतेन सुभावितेन धर्मधातुपरमे लोके आकाशधातुपर्यवसाने सर्वावन्तं लोकमेकं दिशं स्फरित्वोपसंपद्य विहरति / यावद्दशदिशः स्फरित्वोपसंपद्य विहरति / एवं करुणासहगतेन / एवं मुदितासहगतेन / एवमुपेक्षसहगतेन" इति //

तत्र मैत्रीसहगतेन चित्तेनेति गुणिनो निर्देशः / शेषेण गुणानाम् / विपुलेनेत्याशयतो महत्त्वम् / महद्गतेनेति वर्धनतः / अप्रमाणेनेत्यालम्बनतः / अद्वयेनेति एकात्मकेन निर्विकल्पत्वात् / अवैरेणेति विपक्षप्रहाणात् / तत्र मैत्र्यादीनां विपक्षो यथाक्रमं / व्यापादो विहिंसा अरतिः, अनुनयप्रतिघौ च / असंपन्नेनेति स्त्यानमिद्धोपशमात् / अनावरणेनेत्यौद्धत्यकौकृत्योपशमात् / अव्याबाधेनेत्येभिरेव त्रिभिश्चेतसो अकालुष्यात् / सर्वत्रानुगतेनेति मित्रोदासीनशत्रुषु त्रिष्वपि प्रवृत्तत्वात् / सुभावितेनेति त्रिष्वपि समप्रवृत्तत्वात् / उक्तेन प्रकारेण स्फरित्वेति व्याप्य / लोकमिति सत्त्वलोकम् / सर्वावन्तमिति देवनागयक्षादिभेदैः सर्वैर्युक्तम् / एकं दिशमिति एकदिग्गतम् / क्वेत्याह / लोक इति भाजनलोके धर्मधातुपरम इति / धर्मधातुवदनन्ते (rst_52) आकाशधातोरिव पर्यवसानमस्येति तथोक्ते / उपसंपद्य विहरतीति चित्तं समाधाय विहरत्यार्यविहारेण / दशदिश इति दशदिग्गतान् / शेषं सुबोधम् //

आरूप्यसमापत्तयश्चत्वार आरूप्याः / तेषु सूत्रम् "सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तङ्गमात् नानात्वसंज्ञानाममनसिकारात् अनन्तमाकाशमिति आकाशानन्त्यायतनं उपसम्पद्य विहरति / स सर्वश आकाशानन्त्यायतनसंज्ञासमतिक्रमादनन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसंपद्य विहरति / स सर्वश विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञासम्तिक्रमात् नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसंपद्य विहरति / स सर्वश आकिञ्चन्यायतनसंज्ञासमतिक्रमात् नैवसंज्ञा नासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरति" इति //

रूपसंज्ञा नीलपीतादिसंज्ञाः / तासु विरक्तस्य सर्वत्राकाशसंज्ञा भावनात् / तासामतिक्रमात् अप्रतिभासात् / प्रतिघसंज्ञानामिति भित्तिप्राकाराद्यावरणसंज्ञानाम् / नानात्वसंज्ञानामिति प्रासादोद्यानगिरिसरिच्चन्द्रसूर्यादिसंज्ञानाम् / अनन्तमाकाशमित्येवमाकाशानन्त्यायतनमालम्वनमस्येति तथोक्तम् / कथमाकाशानन्त्यायतनसमतिक्रमः? स येन ज्ञानेनाकाशानन्त्यायतनमधिमुक्तवांस्तदेवानन्तमधिमुच्य सर्वत्राकाशसंज्ञाव्यावर्तनात् / विज्ञानानन्त्यायतनसमतिक्रमादिति / स तस्मादुच्चलितो न किञ्चिदालम्बनं पश्यति नार्थं न विज्ञानम् / सो ऽकिञ्चनतामेवालम्बनीकृत्य समापद्यते / आकिञ्चन्यायतनसमतिक्रमादिति / स आकिञ्चन्यसंज्ञायामपि विरक्तस्तामपि व्यावर्तयति / किञ्चनसंज्ञा तु प्रागेव निवृत्ता / ततो नैव संज्ञा / सूक्ष्मा तु संज्ञा प्रवर्तत एव ततो नासंज्ञा / नैव संज्ञा नासंज्ञा यस्मिन्नायतने समाधाने तत्तथोक्तम् /

पञ्चाभिज्ञाः / ऋद्धिविधिज्ञानम् / दिव्यश्रोत्रम् / परचित्तज्ञानम् / पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानम् / दिव्यचक्षुश्चेति / अत्र सूत्रम्- "सो ऽनेकविधमृद्धिविधं प्रत्यनुभवति / पृथिवीमपि कम्पयति / एको भूत्वा बहुधा भवति / बहुधापि भूत्वा एको भवति / आविर्भात्रं तिरोभावमपि प्रत्यनुभवति / तिरः कुड्यं तिरः प्राकारं तिरःपर्वतमप्यसक्तो गच्छति / आकाशमपि क्रामति / पृथिव्यामपि उन्मज्जननिमज्जनं करोति / उदकेपि पृथिव्यामिव गच्छति / धूमायत्यपि प्रज्वलत्यपि" इति विस्तारः // "स दिव्येन श्रोत्रधातुना अतिक्रान्तमानुष्यकेन शब्दान् शृणोति दिव्यान् मानुषकांश्च / स परसत्त्वानामपि परपुद्गलानां चेतसैव चित्तं यथाभूतं प्रजानाति / एवं [सरागं] विगतरागं सदोषं वीतदोषं समोहं वीतमोहं चित्तमिति यथाभूतं (rst_53) प्रजानाति यावदनुत्तरं चित्तमिति यथाभूतं प्रजानाति / स एकां जातिमनु स्मरति / द्वे तिश्रो (स्रो) यावज्जातिकोटीनियुतशतसहस्राण्यप्यनुस्मरति / एकं दिवसं द्वे त्रीणि यावत्कल्पकोटीनियुतशतसहस्राण्यप्यनुस्मरति / अमुत्राह मासमेवं नामा एवं गोत्र एवं जातिरेवमाहार एवं चिरस्थितिक एवमायुष्यपर्यन्तः / सोहं ततश्च्युतः सन्नमुत्रोपपन्नो यावत्ततश्च्युत इहोपपन्न इति यावत् साकारं सोद्देशं सनिमित्तमनेकविधं पूर्वेनिवासमनुस्मरति // स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेन सत्त्वान् पश्यति / च्यवमानानुपपन्नानपि सुवर्णान् दुर्वर्णान् हीनान् प्रणीतान् सुगतौ दुर्गतौ यथाकर्मोपगान् सत्त्वान् प्रजानाति / अमी भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन वाक्सुचरितेन मनःसुचरितेन समन्वागता आर्याणामनपवादकाः सम्यग्दृष्टयः / तेन कायवाङ्मनःसुचरितहेतुना कायस्य भेदात् सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यन्ते / इमे पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन वाग्दुश्चरितेन मनोदुश्चरितेन समन्वागता आर्याणामपवादका मिथ्यादृष्टयश्च मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानहेतोः कायस्य भेदात्परंमरणादपायदुर्गतिविनिपातं नरकेषूपपद्यन्ते / इउति हि दिव्येन चक्षुषा अतिक्रान्तमानुष्यकेन दशदिशि लोके सर्वलोकधातुषु धर्मधातुपरमे आकाशधातुपर्यवसाने षङ्गतिकानां सत्वानां च्युतोपपादं यथाभूतं प्रजानाति" इति //

एतासु ध्यानाप्रमाणारूप्यसमापत्त्यभिज्ञासु व्यस्तसमस्तासु प्रतिष्ठापयेदिति सम्बन्धः / शेषं सुबोधमिति प्रथमः स्तोभः //

इत ऊर्धं तिष्ठत्वादयः प्रतिष्ठापयेदन्ताः प्रत्येकं परेण तत्किं मन्यस इत्यादिना प्रभावनतान्तेन सहिता यथाक्रमं द्वितीयतृतीयचतुर्थ पञ्चमषष्ठः स्तोभः /

इति मृदुमध्यो मृद्वधिमात्रः मध्यमृदु मध्यमध्यो मध्याधिमात्रश्च स्तोभः //

पुनरपरादि पुनरपरात् प्राक् सप्तमः / भगवत्योः परेभ्यो दानं पूर्वकेष्वप्यस्ति / इह तु स्वयं च वाचनं परेभ्यश्च लिखित्वा दानं चर्यातिरेक इत्यधिमात्रमृदुस्तोभः //

पुनरपरादि पुनरपरात् प्रागष्टमः / अर्थमस्या विवृणुयादिति यत्पूर्वमुक्तं तत्पारमितादीनामौदारिकं रूपं प्रतिहतानां प्रसादकरमभिप्रेत्य / इह तु कोटित्रयानुपालम्भादिकं परमार्थमभिप्रेत्याह / अर्थकुशलादित्यादि / तत्रार्थकुशलस्य वाचनं तमेवार्थं मनसिकृत्य वाचनात् / सार्थामिति तेनैवार्थेन (rst_54) सहिताम् / सव्यञ्जनामिति तस्यैवार्थस्य वाचका व्यञ्जना / उपदिशेत् तस्यार्थस्य सूत्रेण संस्यन्दनात् / परिदीनीपयेद् युक्तिभिः / अयमष्टमे चर्यातिरेकः / अयं इत्यष्टमे वर्तमानः / तत इति सप्तमे वृत्तात् / इयमप्युपदेष्टव्येति काक्वा शिरःकायेन वा प्रश्नः / नैवोपदेष्टव्या परिस्फुटादिति भावः / अबुध्यमानस्येति जडधियः / तस्य युक्त्यागमाभ्यां सम्यग्ग्राहितस्य परवाचा चलनात् / कः पुनरेनं चालयिष्यतीति / एतदाह तत्कस्य हेतोरिति / अत्रोत्तरम् / उत्पत्स्यते हित्यादि / भगवतीदेशकेनैव या तस्या विपरीतार्थवर्णना सा तस्याः प्रतिवर्णिका / तयैव जडस्य श्रद्धालोर्वञ्चनात् / उत्पत्तौ ण्वुच् पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुजिति वचनात् / तत्रेति तथा सति / मा प्रणंक्षीदिति संबोधिमार्गात् प्रणष्टो भ्रष्टो मा भूदित्यर्थः / णस (श) अदर्शने रधादिः / पुषादिश्च / तस्मा [त].......अयं प्रयोगः / तथाप्यङ्वृद्धी न भवतः / परस्मैपदेषु तयोर्विधानात् / संज्ञापूर्वकस्य च विधेरनित्यत्वात् / यथा चास्याः प्रतिवर्णिका भवति यथा च न भवति तदुभयं महत्योर्भगवत्योर्विस्तरेणोक्तं- "यो रूपं वेदनां यावत्सर्वाकारज्ञतामनित्यदुःखनात्मशून्याशुभाकारैर्निमित्तयोगेन उपलम्भयोगेन भावयति स प्रज्ञापारमितां भावयति / स प्रथमां

बोधिसत्त्वभूमिं यावद्दशमीं यावदनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमधिगमिष्यतीति / य एवमुपदेक्ष्यति स प्रतिवर्णिकामुपदेक्ष्यति //

कथं नोपदेक्ष्यति? रूपं स्वभावेन शून्यम् / यश्च रूपस्य स्वभावः सो ऽभावः / यश्चाभावः सा प्रज्ञापारमिता / तस्यां रूपमेव नास्ति कुतो नित्यमनित्यं वा भविष्यतीत्येवमादि / य एवमुपदेक्ष्यति नासौ प्रतिवर्णिकामुपदेक्ष्यति" इति // अत इहापि कथं भगवन्नित्यादिना प्रतिवर्णिकापरिज्ञानाय शक्रस्य प्रश्नः / भविष्यन्ति कौशिकेत्यादिना भगवत उत्तरम् / रूपीणी पञ्चेन्द्रियाणि कायसंगृहीतत्वात् परमाणुसञ्चयत्वाद्वा कायाः / ते अभाविता अनभ्यस्तसंवरत्वाद्येषां ते तथोक्ताः / असंवृतेन्द्रियत्वात् अभावितशिलाः / ततो ऽभावितचित्ता अनभ्यस्तसमाधयः / ततो अभावितप्रज्ञाः समाहितचित्तस्यैव यथाभूतप्रज्ञानात् / ततो दुष्प्रज्ञा विपरीतदृष्टयः / तत एडमूकाः सूक्तीनामश्रवणात् / ......प्रज्ञापरिहीणाः सम्यग्दृष्टिभङ्गात् रूपानित्यतेत्युपलक्षणम् / दुःखतादयोपि द्रष्टव्याः / नित्यं न भवतीत्यनित्यता महायाने / तद्व्यवच्छेदार्थ विनाशग्रहणम् / विनाशलक्षणा अनित्यतेत्यर्थः / न हि सतां विनाशो नाप्यनुप(त्प)न्नानाम् / तस्माद्विनाशदर्शी तान्वस्तुधर्मानुपलभेत / सत्ता(ता)मुत्पादविनाशौ च / तदेवं (rst_55) नित्यतादिचतुर्विपर्यासप्रतिपक्षेण हिनयानसंगृहीतायाः सम्यग्दृष्टेः प्रज्ञापारमितात्वेन या देशना सा तस्याः प्रतिवर्णिकेत्युक्तं भवति /

अथैषां रूपादीनामनित्यतादुःखादिभावना बोधिसत्त्वेन भावयितव्या न चेत्यत आह / न खलु पुनरित्यादि / द्रष्टव्येति भावयितव्येत्यर्थः / यदि भावयेत्को दोषः स्यादत आह / स चेदित्यादि / प्रतिवर्णिकायामिति हीनयान इत्यर्थः / एवमस्यां भगवत्यां समासतः प्रतिवर्णिकां दर्शयित्वा तस्या चर्या प्रतिषिद्धा / यथा तु प्रतिवर्णिका न भवति तत्प्रथमत एव सूचितं अर्थकुशलो वाचयेदित्यादिना / यः पुनः शून्यतानिःस्वभावतादिपदेषु माहायानिकम्मन्यानां विपर्यासस्तत्प्रतिपक्षेण धर्मकायकारित्रप्रकरणे ऽविपर्यासकारित्रं महत्योर्भगवत्योरुक्तम् / अस्यामपि भगवत्या मध्ये ऽविपर्यासः प्राप्तिनिर्वाणे सर्वाकारज्ञतानिर्याणे ऽष्टविधे च गाम्भीर्ये परिस्फुटमुक्तः / तस्मात्तत एवावधारणीयः // इत्यधिमात्रमध्यस्तोभः //

पुनरपरादिः पुनरपरात्प्राक् पञ्चतिष्ठतुर्नवमः / स्त्रोतआपत्तिफल एवं प्रभाव्यत इति तावत्सत्त्वेषु निष्पाद्यते / इत्यधिमात्रस्तोभः /

पुनरपरादिः पुनरपरात् प्राक् पञ्चतिष्ठतुः प्रथमा / सकृदागामिनः फलम् / इति मृदुमृद्वी प्रशंसा //

पुनरपरादिः पुनरपरात् प्राक् पञ्चतिष्ठतुद्वितीया / अनागामिनः फलम / इति मृदुमध्या प्रशंसा //

पुनरपरादिः पुनरपरात् प्राक् पञ्चतिष्ठतुस्तृतीया / अर्हत्वमर्हतो भावः / इति मृद्धधिमात्रा प्रशंसा //

पुनरपरादिस्तिष्ठतोः प्राक् चतुर्थी / स्वयमभिसंबोधाब्दुद्धः, एकमात्मानं प्रतिबुद्धः प्रत्येकबुद्धः / इतिमध्यमृद्वी प्रशंसा //

तिष्ठत्वादिपञ्चकेन पञ्चमी / इति मध्यमध्या प्रशंसा //

पुनरपरादिस्तिष्ठतोः प्राक् षष्ठी / कश्चिदेवेति प्रथमः / यश्चेति द्वितीयः / यो वेति तृतीयः / उपनामयेदिति दद्यात् / केनाशयनेत्याह / अत्रैवेत्यादि / वृद्ध्यादिकं गतः प्राप्तः / अयमिति तृतीयः / तस्मादिति प्रथमाद् द्वितीयाच्च / इति मध्याधिमात्रा प्रशंसा //

तिष्ठत्वादिपञ्चमेन सप्तमी / इत्यधिमात्रमृद्धी प्रशंसा //

पुनरपरादिस्तिष्ठतो प्रागष्टमी / संख्यापि भगवन्नित्यादि / तत्र संख्या पूर्वकात्पुण्यादुत्तरं पुण्यं शतगुणं सहस्रगुणं इत्यादि / गणना दशगुणितशतगुणमित्यादि / उपमा गङ्गानदीवालुकागुणमित्यादि / औपम्यं दशगङ्गानदीवालुकागुणमित्यादि / उपनिशा दशगुणितशतगङ्गानदीवालुकागुणमित्यादि / परिमाणस्यात्यन्तमसम्भवात्तदर्थ या उपनिषत् समीपे निषदनम् / सापि न सुकरा कर्तुम् / इत्यधिमात्रमध्या प्रशंसा //

तिष्ठत्वादिपञ्चकेन नवमी / यथायथेत्यादिना कौशिकः पुण्यातिरेकोपपत्तिमाह / साधु साध्वित्यादिना तं सुभूतिः सोपपत्तिकं प्रोत्साहयति / इत्यधिमात्राधिमात्रा प्रशंसा //

पुण्यस्य पर्याया भेदास्तद् द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः //

आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां पञ्चमः परिवर्तः //

6. अनुमोदनापरिमाणमनापरिवर्तो नाम षष्ठः /

उक्ताः स्तुतिस्तोभप्रशंसाः / परिणामनामनस्कारो वक्तव्यः / तमधिकृत्य शास्त्रम्-

[51] विशेषपरिणामस्तु तस्य कारित्रमुत्तमम् // नोपलम्भाकृतिश्चासावविपर्यासलक्षणः // 2-21 // [52] विविक्तो बुद्धपुण्यौघस्वभावस्मृतिगोचरः / सोपायश्चानिमित्तश्च बुद्धैरभ्यनुमोदितः // 2-22 //

[53] त्रैधातुकाप्रपन्नश्च परिणामो ऽपरस्त्रिधा / मृदुमध्यो ऽधिमात्रश्च महापुण्योदयात्मकः // 2-23 //

सर्वसत्त्वानां दानशीलभावनामयात् पुण्यौघो विशिष्यते प्रकृष्यते ऽनेनेति ऽविशेषःऽ / स पुनरस्याः सर्वसत्त्वानामग्रतायै सम्यक्संबोधिकरणता / (rst_57) "सर्वसत्त्वसाधारणं कृत्वा अनुत्तरायै सम्यक्संबोधये परिणामयति तच्चानुपलम्भयोगेन" इति महत्योः पाठात् / तेन विशेषेण ऽपरिणामःऽ //

तमाह / अथ खलु मैत्रेय इत्यादिना / बोधिसत्त्वस्येति / उत्पादितबोधिसचित्तस्य / यथोक्तविशेषविशिष्टत्वान्महासत्त्वः, परिणामना व्यवसायो ऽस्येति महासत्त्वस्य / अनुमोदनासहगतं कुशलं अनुमोदना / सा चानुपलम्भपरिणामस्यादौ विस्तरेण वक्ष्यते / तस्याः परिणामना / तया सहगतम् / इदमेव इत्यस्य परेण पुण्यक्रियावस्तुशब्देन सम्बन्धः / तत इति सर्वसत्त्वानां दानादिमयात् पुण्यात् सकाशात् / अग्रमाख्यायते यावद् असमसममाख्यायते / तस्मादग्रादि / अग्रादिफलहेतुत्वात् / तदपि कुतः? यथाक्रमं प्रमुदिताद्येकादशभूमिसंगृहीतस्वपरार्थसंपत्तिहेतुत्वात् / पर्यायत्वेपि सर्वेषामुपादानसामर्थ्यात् / असमाबुद्धास्तेषां साधारणो विशेषो ऽसमसमः / समन्तप्रभासायां भूमौ / कथं धर्ममेघायामसमः? असमसाधर्म्यात् / "दशभूमीश्वरस्तु बोधिसत्त्वो बुद्ध एव द्रष्टव्यो न तु सम्यक्संबुद्धः" इति वचनात् / तदेवमग्रादिपदेभ्यः पूर्वेण ग्रन्थेन विशेषपरिणाम उक्तः / अग्रादिपदैस्तस्यैव ऽकारित्रमुत्तमंऽ इति विशेषपरिणामः सकारित्रः //

एवमुक्त इत्यादिना अनुपलम्भपरिणाममाह / दशदिशो ऽस्मिन्निति दशदिशि लोके, आकाशपरिमाणे भाजनलोके / सर्वत इति तासु सर्वासु दिक्षु / सर्वत्रगतयेति व्यापितया घनतयेत्यर्थः / अप्रमेयादिषु वीप्सा दिग्भिः प्रत्येकमभिसम्बन्धार्थम् / अनन्तापर्यन्तेष्वित्यनन्तानन्तेषु / तदियमर्थतो द्विरुक्तिर्न शब्दतः / तत्र दिग्देश्यानामपरिच्छेदात् अप्रमेयाः / संख्याया अपरिच्छेदात् असंख्येयाः / दिग्वैपुल्येनापरिच्छेदात् अपरिमाणाः / प्रत्येकं चिन्तयितुमशक्यत्वात् अचिन्त्याः / तास्वेव चिन्तास्वन्तगमनात् अनन्ताः / एवं साकल्येन प्रतिदिशमनन्तेषु त्रिसाहस्रेषु प्रतिदिशं य एकैकस्त्रिसाहस्रः / तस्मिन् अप्रमेयाप्रमेयाणां यावत् अनन्तापर्यन्तानां तथागतानामिति सम्बन्धः / इहाप्येकैकेन त्रिसाहस्रेण सम्बन्धार्थ वीप्सा / नन्वेकस्मिंस्त्रिसाहस्रे एक एव तथागतो नाप्रमेयादिरिति चेदाह / अतीते ऽध्वनि इति / एकदा त्रैकस्तथागतो न सर्वदा / अतीतः पुनरध्वा अनादित्वात् अप्रमेयः तत एकस्मिन्नपि लोकधातावतीते ऽध्वनि अप्रमेयास्तथागताः कालदैर्ध्येणापरिच्छेदात् / तावन्तश्च ते संख्यया अपरिच्छेदात् असंख्येयाः / मनसा तिर्यक्संनिवेश्य वैपुल्येनापरिच्छेदात् अपरिमाणाः / एकैकचिन्तया अचिन्त्याः / एकैकचिन्तायामन्तागमनात् अनन्ताः / ईदृशानां तथागतानां परिनिर्वृतानामिति न तु तिष्ठताम् / अरयः क्लेशास्तान् हतवन्त इति अर्हताम् / अविपरीतसर्वधर्मज्ञानात् सम्यक्सम्बुद्धानाम् / अनेन पदद्वयेन प्रहाणज्ञानसम्पदावुक्ते /

भवपथत्वाद्धर्मे अस्मिमाणो(नो) [वर्त्मनिः] / वृतेरनिप्रत्ययः / सरणिधरणिवत् / मुडागमश्च / वर्त्मनिस्तृष्णा भवपदवीत्वात् / यथोक्तं- "अस्मिमानः पिता उक्तो माता तृष्णेति चोच्यते" इति / तयोरून्मूलनात् छिन्नवर्त्मनां छिन्नवर्त्मनीनां च / प्रपञ्चो द्वयकल्पना, भवः संसारः / तयोर्नेत्र्यौ नायिके यथाक्रमं धर्मदृष्टिः पुद्गलदृष्टिश्च / तयोः परिक्षयात् छिन्नप्रपञ्चभवनेत्रीकानां पर्यात्तबाष्पाणामिति / पुनर्भवाभावे न पुनर्बन्धनो न शोको नाश्रु / ततः परिक्षीणबाष्पाणाम् / कण्टकसाधर्म्यात् कण्टकाः कुदृष्टयः / तेषां क्षोदनात् मर्दितकण्टकाः / शेषं निदान एव व्याख्यातम् / प्रथमचित्तोत्पादो यः पृथिवीसमः / तमुपादाय तत आरभ्य / एतस्मिन्नन्तर इत्येतावत्यवकाशे / शीलादिस्कन्धः शीलादिराशिः / बोधिसत्त्वानामपि बलादयः सन्ति / न तु ते पारङ्गताः / ततस्तद्व्यवच्छेदाय पारमिताग्रहणम् / अनाश्रवो मार्गः परिज्ञः / सर्वज्ञज्ञानं सम्यक्सम्बोधिः / पूर्वं बुद्धगुणादिभिः संप्रयुक्तानि / ये चेत्यादिना बुद्धगुणादिनप्याह / सम्यक्सम्बोधिरेव सुखमुपशमसुखत्वात् / सर्वधर्मेषु ऐश्वर्य वशिता / ऋद्धेरभिसंस्कार क्रिया / अनावरणं शुद्धत्वात् / असङ्गमनपेक्षत्वात् / अप्रतिहतं सर्वस्मिन् सर्वाकारज्ञेयप्रवृत्तेः / अनुपम तस्यानुमानाय विशेषदृष्टान्तभावात् / परितो ऽवच्छेदः परिमान(णम्) / अशेषविशेषान्तरायात् रूपग्राहि प्रत्यक्षम् / तस्य तस्मिन् परेषामभावादपरिमेयम् / तथागतानां यथाभूतज्ञानसम्यग्ज्ञानम् / तदेव बलं सर्वाभिभूतत्वात् / यद्बुद्धज्ञानबलमिति / बुद्धज्ञानस्य बलं शक्तिर्निरवधिसर्वाकारविश्वार्थक्रियायै /

बलानां यद्बुद्धैः ज्ञानदर्शनं प्राप्तिसाक्षात्करणम् / चतुर्वैशारद्येन सुपरिपूर्णो ऽधिगमः स्वधर्माणां यश्च धर्माधिगम इति सम्बन्धः / स कथम्? सर्वधर्माणां परमार्थस्य सम्यग्ज्ञानस्याभिनिर्हारेण निष्पादनेन / त्रिपरिवर्त द्वादशाकारं लोकोत्तरं ज्ञानं धर्मः / स एव चक्रं देवमनुष्येषु चंक्रमणात् / तस्य प्रवर्तनं दशसु दिक्षु / अयमुद्देशः / अस्य निर्देशो नवभिरङ्गैः / तस्यैव धर्मस्य द्योतनी वाग् धर्मोक्ता / तस्याः प्रग्रहणं मनसा व्यवस्थापनम् / सैव वाग् धर्मभेरी / तस्याः संप्रताडनं विनेयजयश्रावणम् / सैव वा धर्मशङ्खः / तस्य पूरणं विनेयैरेव ज्ञानम् / तस्य धर्मशङ्खस्य प्रव्याहरणम् / तमेवालम्ब्य तदर्थाकारेण मनसि कुर्वतां चिन्ताभावनयोः परिनिष्पत्तिः / भावानाबलादुत्पन्नं तदेव लोकोत्तरं ज्ञानं धर्मखङ्गः / तेन प्रहरणं क्लेशानां विध्वंसनम् / तस्यैव भूयसि जने प्रवृत्तिः धर्मवृष्टिः / तस्याः प्रवर्षणम् / स एव यज्ञो निरर्गडत्वात् / तस्य यजनम् / तस्य धर्मस्य दानेन सर्वसत्त्वानां सन्तपणं संप्रवारणं च परिवेषनं(णम्) / विनीताः स्मृत्युपस्थानैः (rst_59) सत्येष्ववतारणात् / शिक्षिताः सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादैः / अधिमुक्ता इन्द्रियबलैरेकान्तनिश्चयात् / नियता अविनिवृत्तेः / बुद्धानां परिषदामिति व्यधिकरणे षष्ठि / परिनिर्वा[प]यतामिति ओखै शोषणे / बुद्धानामस्येति क्षेत्रीकृत्य मानसो भावनं रञ्जनम् / तस्मै हिता मनोभावनीयाः प्रसादकरा इत्यर्थः / निरवशेषमभिसंक्षिप्य अनवशेषमनुमोदेतेति सम्बन्धः / ऐकध्यमित्यैकराश्येन /

अभिसंक्षिप्येत्यस्य विवरणं पिण्डयित्वेति तुलयित्वेति / समाहितेनेति मनसा निरूप्य / अनुमोदेतेति प्रीत्यालम्बनं कुर्यात् / अनुमोदनयेति प्रीत्योत्पादनया / अग्रयेति प्रकृष्टया / कथं तर्हि एकादशपदानि? एकादशविधेप्यालम्बने तस्याः प्रकर्षात् / तत् कुतः? मध्ये दशसु च दिक्षु ये तथागताः तेषां सपरिच्छदेन यानि कुशलमूलानि तदालम्बनत्वात्तस्याः / कथं परिउणामयतीत्यत आह / बोधेराहारकं आकर्षकं भवत्विति /

तदेवमुक्त इत्यादिना विस्तरेण स्थविरसुभूतिर्यथानुमोद्य यथा बोधिसत्त्वः परिणामयति तदुक्तवान् / यथा तु तत्रानुपलम्भयोगः कर्तव्यस्तदुपदर्शनायार्यमैत्रेयं तत्रेत्यादिना पृच्छति / यैर्वस्तुभिरिति दशदिक् तथागतादिभिः / येरालम्बनैरिति तदीयैः कुशलमूलैः / येराकारेरिति शीलसमाधिस्कन्धादिभिः / तच्चित्तमित्यनुमोदनाचित्तम् / अपि त्विति किन्तु / उपलभ्येरन्निति शक्तौ लिङ्ग / उपलब्धुं शक्यत इति प्रश्नः / निमित्तीकरोतीति विकल्पयति / अन्यथा अनुमोदनापरिणामनयोरयोगात् //

आर्यमैत्रेय आह / न तानीत्यादि स्थविर आह / एवन्तर्हि विपर्यासाः स्युरिति / असत एव निमित्तोद्ग्रहात् ग्रहणात् सन्तीरणाच्च यथोक्रमं संज्ञायाश्चित्तस्य दृष्टेश्च विपर्यासः / एषां साधनार्थ रागो दृष्टान्तः अथापीति परमतमाशङ्कते / यादृशो यक्षस्तादृशो बलिरिति भावः / चित्तमिति परिणामनाचित्तम् / सर्वधर्मा इत्युद्देशः / सर्वधातव इति निर्देशः /

यदि चेत्यादिना दोषमाह / कतमैर्वस्त्वादिभिरिति / अनुमोदनाचित्तसम्बन्धिभिः / चित्तमिति परिणामनाचित्तम् / तस्यापि निःस्वभाअवत्वात् / क्वेति कस्याम् / परिणामनैव न स्यादिति भावः //

अत एवार्यमैत्रेय आह / नेदमित्यादि / यदपि हि स्याद् भवेत् / क्व? अनुमोदनापरिणामनादौ / मात्रग्रहणमनुष्ठानव्यवच्छेदार्थम् / श्रद्धा संप्रत्ययः / प्रेम प्रीतिः / प्रसादो मनसः कालुष्यविगमः / गौरवं भक्तिः / (rst_60) उपस्तब्धः स्थिरीकृतः / अवलयश्चित्तस्याव[न]तिः / संलयः सन्नतिः / विषादः खेदः / वि[षा]दापत्तिः खेदप्रवाहः / त्रासोद्यम उत्त्रासः / समग्रस्त्रासः संत्रासः / तत्प्रवाहः संत्रासापत्तिः / एवं चेति / अवलयाद्यभावे / येनेत्यादि / यदित्यनुमोदकं चित्तम् / क्षीणमित्युद्देशः / निरुद्धं विनष्टत्वात् / विगतमस्थितत्वात् / विपरिणतं तदिति न किञ्चिन्निःस्वभावत्वात् /

समवधानं तुल्यकालता / चित्तं निरुद्धं चित्तधर्मता शाश्वती चेदाह / न चेत्यादि / तस्या असंस्कृतत्वेन परिणामायोगात् / सुगृहीतवचनं दुर्गुहीतस्य सुपरिणामितत्वायोगात् / आरभ्येत्यधिकृत्य / कथमित्याह / अधिष्ठानं प्रश्नाधिकरणं कृत्वेति / तत्कथम्? इह मैत्रेयेति वचनात् / आमन्त्रयते स्मेति ब्रूते स्म / इह मैत्रेयेत्यत आरभ्य कथं संज्ञादिविपर्यासो न भवतीति यावत् / एवं आर्यमैत्रेय उत्तरमाह / स चेदित्यादि / येन चित्तेन यत्परिणामयतीति यच्चित्तं परिणामयति / तस्मिन्नित्युभ्यस्मिन् / एवमिति सुगृहीतत्वात् / परिणामितमिति सुपरिणामितम् / स्फुटीकर्त्तुमाह / यथेत्यादि / एवमित्यादिनोपसंहारः / कदा तर्हि विपर्यासः स्यादित्यत आह / अथेत्यादि / इयता विपर्यासप्रसंगे चोद्यं परिहृय प्रकृतानुपलम्भख्यापनायाह / स चेदित्यादि / एवं सञ्जानीत इत्युद्देशः / एवं समन्वाहरतीति निर्देशः / अविपर्यासेन मनसिकरोतीत्यर्थः / तदित्यादि / तत् चित्तमेवं समन्वाह्रियमाणमिति सम्बन्धः / क्षोणमित्यादिभिः पर्यायैर्मनसि करोति / न तच्छक्यमिति / असत्त्वाच्छशविषाणवत् / सव धर्मतेति निःस्वभावतैव / धर्मेष्विति बुद्धधर्मेषु / स चे दित्यादिनोपसंहारः / एवमित्यनुपलम्भेन / सर्वत्र शून्यतैकरसेन मनसिकारेणेत्यर्थः / इतीदमार्यमैत्रेयो ऽतीतान् बुद्धानधिकृत्योक्तवान् / अनागतानधिकृत्याह पुनरपरमित्यादि / प्रत्युत्पन्नानधिकृत्याह पुनरपरमित्यादिभिः / अनुपलम्भपरिणामो द्वितीयः //

पुनरपरमित्यादि / अत्र संक्षेपेण त्र्यैयध्विकबुद्धादीनां पुण्यानुमोदना / अग्रादित्वं पुर्ववत् / अत्राविपर्यासं दर्शयितुमाह / तस्य कथमित्यादि / एवं समन्वाहरतीति समन्वाहारः सम्यग्मनसिकारः / ते धर्मा इति ये परिणामयितव्याः / स च धर्मो ऽक्षय इति / अनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिः सुविशुद्धधर्मतालक्षणा / एवं परिणामितं भवतीत्यविपर्यासादिति भावः / न धर्मो धर्म परिणामयतीति निःस्वभावत्वात् सर्वधर्माणाम् / इत्यपीति / एवमपि पूर्ववत् / अत एवाह / एवं भदन्तेत्यादि / स चेदित्यादिना प्रकारान्तरमाह / अयमित्यादिनोपसंहारः / इत्यविपर्यासपरिणामस्तृतीयः //

स चेदित्यादि / पुण्याभिसंस्कारः पुण्यकर्म / संज्ञानमभिनिवेशः / कथं तर्हि परिणामयतीत्याह / स चेदित्यादि / विविक्तः शान्तश्च यथाक्रमं स्वपरैः स्वपरलक्षणैश्च शून्यत्वात् / पुनः स चेदित्यादिनैतदाह / विविक्तशान्तत्वज्ञानेपि यदि तभ्दावाभिनिवेशः स्यात् तदा न सम्यक्परिणामयति / एवमित्यादिनोपसंहारः / प्रज्ञापारमितेति वचनम् / तयैव सम्यक्परिणामनादिति विविक्तपरिणामश्चतुर्थः //

यदपीत्यादिना स्मरणम् / यादृश एवेत्यादिना निरूपणम् / यादृश एव स परिणाम इत्यनुत्तरा सम्यक्संबोधिर्धर्मधतुस्वभावा तादृशमेव तदिति लभ्यते नित्याभिसम्बन्धात् / धर्मधातुस्वभावमेव तदित्यर्थः / तादृशमेव तत्कुशलमूलमिति यदनुमोदनासहगतम् / येनापीति परिणामनाचित्तेन / तदपीति तदप्युभयम् / तज्जातिकमिति सैव जातिः सामान्यं यस्य / तल्लक्षणमिति तदेव सामान्यलक्षणं यस्य / तन्निकायमिति तद्रासि(शि)कम् / तत्स्वभावमिति तत्प्रकृतिकम् / स चेदेवं संजानीत इति / यद्यनेनापि तादृशत्वादिना तत्त्वेनाभिनिविशते तदा न सम्यक्परिणामयति /

यच्चातीतमित्यादिना अपरं तत्त्वविकल्पमाह / असंप्राप्तमनुत्पन्नम् / स्थितिर्नास्तीति प्रकृत्यैव नश्वरत्वात् / तस्मात् त्रयमपि नोपलभ्यते ततो ऽसत् / ततो नैव निमित्तमकारणत्वात् / नाकारणं विषयः / स चेदित्यादि / एवमिति क्षीणत्वादिना तत्त्वेन / निमित्तीकरोतीत्युपलभते / तदा न समन्वाहरति न सम्यग्मनसिकरोति / तदा न सम्यक् परिणामयति /

यदा तर्ह्यनवबोधादस्मरणाद्वा न निमित्तीकरोति तदा सम्यक्परिणामः स्यादिति चेदाह / अथेत्यादि / एवमपीति / एवमनिमित्तीकरणेपि न परिणामयति / परिणामनामात्रस्याप्यभावादिति भावः / कदा तर्हि सम्यक्परिणामितं भवत्यत आह / अथेत्यादि / य(अ)थशब्दो यद्यर्थः / तदिति तादृशत्वादिकम् / अनिमित्तं सविषयत्वञ्च / निमित्तमिति सम्यग्ज्ञानालम्बनम् / समन्वाहरतीति सम्यग्मनसिकरोति / न च निमित्तीकरोतीति न सञ्जानाति नाभिनिविशते / एवमत्रेत्यादिनोपसंहारः / एवं बौद्धपुण्यौघस्य यः स्वभावो धर्मता तया अनुस्मरणम् / अनुमोद्यादीनामिति बौद्धपुण्यौघस्वभावानुस्मृतिपरिणामः पञ्चमः //

इदं तदित्यादि / इवमिति यदेनदुभ[यं] तत्त्वस्य मनसिकारो न च निमित्तीकरणम् / तच्छब्दः प्रसिद्धौ / उपायकौशलं यत्प्रसिद्धमिदं तत् / य इत्यादिना अनुशंसमाह / अथास्मिन् उपायकौशले क उपाय इत्यत (rst_62) आह / अत्र चेत्यादि / इयमेवेति / सूत्रात्मिकैव / अश्रुतवतेति इमामस्यां वेति शेषः / प्रज्ञापारमिताया या परिणामना सैव पुण्यक्रिया / सेयं प्रवेष्टुमवगाहितुं न हि शक्येति सम्बन्धः / तत्रेति तथा सति / स मैवं वोचदिति स्याद्वचनीय / कोसावित्याह / य इत्यादि / इति सोपायपरिणामः षष्ठः //

तत्कस्येत्यादि / इदं तदिति यदुक्तं तत्कुत इत्यर्थः / आत्मभावाः कायाः / संस्कारः कुशलमूलानि / अतश्च ते शान्ता विविक्ताः निःस्वभावा इत्यर्थः / अतश्च विरहिता उपलब्ध्या नोपलभ्यन्त इत्यर्थः /

अपि त्विति / यद्यपि नोपलभ्यन्ते तथापि यथाभूतमविपरीतं निरुद्धत्वादिकम् / निमित्तीकृत्येत्युद्ग्रहतः / विकल्प्य चेत्यभिनिवेशतः / अयथाभूते विकल्पप्रतिभासे यथाभूतनिरुद्धादिसंज्ञी / उपलम्भं आत्मीयं अनुपलम्भे सम्यक्संबोधौ परिणामयेत् / ततः किमित्याह / तस्येत्यादि / परिनिर्वाणमपीति / अपिशब्दो ऽतिशयार्थः / तस्यात्यन्तं निमित्तीकरणाद्ययोगात् / सविषः सशल्यश्च ताद्धर्म्यात् / इत्यनिमित्तपरिणामः सप्तमः //

तद्यथापीत्यादि / प्रणीतं वर्णादिप्रकर्षात् / किं चापीति यद्यपीत्यर्थः / अपि त्विति तथापीत्यर्थः / खलु पुनरिति वाक्यालंकारो मन्येतेति वर्णादिलाभात् / स्वादनं स्वादः परिभोगः / परिणामे चेति अवसाने च / विपाकफलम् / दुर्गहीतेनेति मिथ्याश्रुतेन / दुरुप [ल]क्षितेनेति दुर्वितर्कितेन / दुःस्वाध्यातेनेति दुरभ्यासेन / सुभाषितम् / इति करणसमाप्त्यर्थः / एवं स इति योयमुक्तः / सविषत्वादिति / अनर्थकरणशक्तिरत्र विषम् / तस्माद् इत्युपसंहारः /

कथमित्यादिना प्रश्नाः / इहेत्यादिकमुत्तरम् / अभ्याख्यानं निन्दा / अभूतवादितया ख्यापनात् / परिग्रहीतव्यादिपदेषु परिग्रहेणानुमोदना लक्ष्यते / नान्तरीयकत्वात् / बुद्धज्ञानेन ज्ञा(जा)नन्ति बुद्धचक्षुषा पश्यन्तीति सम्बन्धः / एवं चास्येत्युपसंहारः / निर्विषत्वादिकं सर्व कुत इत्याह अध्याशयेनेत्यादि / इति बुद्धानुज्ञातपरिणामो ऽष्टमः //

पुनरपरमित्यादि / शीलादीति तथागतः शीलादिस्कन्धः / अपर्यापन्नमनन्तर्भूतं / त्र्यध्वत्रैधातुकापर्यापन्नत्वादिति / अध्वत्रये धातुत्रये चानन्तर्गतत्वादित्यर्थः / धर्मधातुमात्रत्वात् तेषां शीलादीनामिति भावः / परिणामोपीति परिणामनापि / यत्रापि धर्म इति सम्यक्सम्बोधौ / अविनष्ट इत्यदुष्ट / अपर्यापन्नः / बुद्धानुज्ञातपरिणामयोर्धर्मधातुपरिणामत्वेन समतां (rst_63) दर्शयितुमाह / तत्रेत्यादि / अत्र द्वितीयादिशब्दात्परेण वार्थो गम्यते / योयं धर्मधातुपरिणामनया परिणामः / अयं सम्यक्परिणाम इति सम्बन्धः / कतमयेत्याह / अनयेत्यनन्तरोक्तया / अपर्यापन्नपरिणामनयेत्यर्थः / यथा बुद्धा भगवन्त इत्यादिकया बुद्धानुज्ञातपरिणामनयेवेत्यर्थः / एवं चेत्युपसंहारः / इत्य पर्यापन्नपरिणामो नवमः /

अथ खल्वित्यादि / यो ह्ययमिति योह्यपर्यापन्नाख्यः / अस्यामेवेत्यादिना परिणामयतीत्येतत्पर्यन्तेन बुद्धानुज्ञातपरिणामस्य निर्देशः / अत्रेत्यनयोर्धर्मधतुपरिणामनयोः / अग्रादित्वं प्रमु[दि]ताद्येकादशभूमिगतप्रकर्षहेतुत्वात् / शेषं सुबोधम् / यावत्पञ्चानामभिज्ञानां लाभिनो भवेयुरिति / इहोक्ते महापुण्योदये यच्छद्धादिकं स पूर्वकाद्विशेषहेतुरिति मृदुर्महापुण्योदयपरिणामो दशमः //

तिष्ठत्वित्यादि सुबोधं यावत्प्रत्येकबुद्धा भवेयुरिति / इहोक्तपुण्यातिरेके श्रद्धादिकं पूर्वकाद्विशेषहेतुरिति मध्यो महापुण्योदयपरिणाम एकादशः //

तिष्ठत्वित्यादि / ये सुभूत इत्यादिना दद्युरित्येतदन्तेनोद्देशः / एतेन पर्यायेणेत्यादिना दद्युरित्येतदन्तेन निर्देशः / एतेनेति वक्ष्यमाणेन / ग्लानं ग्लानिः / तत्प्रत्ययानि तद्धेतुकानि भैषज्यानि / परिष्काराः परिश्रावणादयः / सुखहेतवः सुखाः / तेषां उपधानैः ढोकनैः / सुखस्पर्शः सुखानुभवः / तेन ये विहाराः चंक्रमादयः / तान् सर्वसत्त्वानेककं परिकल्प्येति / उपस्थेयत्वेन पृथगवस्थाप्य / तांश्च सर्वबोधिसत्त्वानिति / एकैकं परिकल्प्येति वर्तते / उपस्थापकत्वेन पृथगवस्थाप्य / एकंको बोधिसत्त्व इति / उपतिष्ठदिति सम्बन्धः / किमुपतिष्ठेत्? प्रकृतत्वात्तानेव सर्वसत्त्वान् / एकंकस्तेषां सर्वबोधिसत्त्वानामिति निर्धारणे षष्ठी / तेषां मध्ये एकैकः दानं दद्यादिति / तेभ्य एव सर्वसत्त्वेभ्यः / तावच्चिररात्रसञ्चितमिति / तावता दीर्घकालेन सञ्चितम् / तथा महाविस्तरसमुदानीतमिति / तावन्महाविस्तरेणोत्पादितम् / तिष्ठतु खलु पुनरित्यादि / पूर्वत्र गंगानदीबालुकोपमलोकधातुवीर्याः सर्वबोधिसत्त्वा उपस्थापकाः प्रत्येकं गंगानदीबालुकोपमलोकधातुवीर्यानां सत्त्वानाम् / तत्र यावन्त उपस्थेयाः सत्त्वा इह तावन्त उपस्थापका बोधिसत्त्वाः प्रत्येकं गङ्गानदीवालुकोपमा लोकधातुवीर्यानां सत्त्वानामिति विशेषः / तान्सर्वसत्त्वान् (rst_64) एकैकं परिकल्पितांश्च सर्वबोधिसत्त्वानिति पूर्ववत् / शेषं सुबोधम् / इत्यधिमात्रो महापुण्योदयपरिणामो द्वादशः //

समाप्तश्च परिणामनामनस्कारः //

अनुमोदनामनस्कारो वक्तव्यः / तमधिकृत्य शास्त्रम्-

[54] उपायानुपलम्भाभ्यां शुभमूलानुमोदना / अनुमोदे मनस्कारभावनेह विधीयते // 2-24 //

एतदाह / अथ खल्वायुष्मानित्यादिना / निरवशेष्येति निरवशेषीकृत्य / अग्रत्वादीनि चतुर्दशोक्ताः / कियता अग्रता भवतीति प्रश्नः / इयता भवतीत्युत्तरम् / कोत्राभिप्रायः? अग्रत्वमेव दशदिग्मध्यत्र्यध्वकुशलालम्बनत्वाच्चतुर्दशविधं भवतीति / यत्र तर्हि त्रयोदशपदानि तत्रापि दशदिक्त्र्यध्वभेदात् त्रयोदशविधम् / तत्र कथं मध्यमलोकधातोः संग्रहः? तन्मध्ये सूक्ष्ममवधिं कृत्वा दिशां ग्रहणात् / लोकधात्वेकदेशेष्वपि लोकधातुव्यपदेशात् / तद्यथा अष्टानां वा नवानां वा मासानामत्ययात् प्रसूतेति / यदा हि त्रिंशद्रात्रा मासास्तदाष्टौ / यदा मासैकदेशोपि मासस्तदा नव / न गृण्हीते ग्राह्यत्वेनाप्रतिभासात् / न मन्यते वस्तुत्वेनाप्रतिभासात् / नोपलभते स्वरूपतो अप्रतिभासात् / न कल्पयति सामान्यलक्षणेन / न विकल्पयति विशेषलक्षणैः / न पश्यति दृष्ट्या अनभिनिवेशात् / न समनुपश्यति सन्ततमनभिनिवेशात् / कल्पना अभूतपरिकल्पः / तथा विठपिताः संदर्शिताः / अजाता निर्बीजत्वात् / अनिर्जाता अनिष्पत्तेः / अनागतिका अनागतादध्वनःपूर्वलोकाद्वा / अगतिका अतीताध्वनि परलोके वा / एवं यावत् नापि निरुध्यत इति / निःस्वभावत्वात्परिकल्पतत्वाद्वेति हेतुः / एवमिति परिकल्पितेन स्वभावेन / इत्थं भूतान् एतान् धर्मानिति परतन्त्ररूपान् कुशलान् / धर्मतेति बालबुद्धिगोचरैः स्वभावैः शून्यता / अनुमोदनाधिकारेपि तथा अनुमोद्य तथैव परिणामयतीति वचनमवश्यपरिणामनीयत्वात् / शेषं व्याख्यतमेव यावत् न क्षमत इति / इत्यनुपलम्भानुमोदना प्रथमा //

पुनरपरमित्यादि / विमुक्तिर्निर्वाणम् / तच्च धर्मधातोः सर्वावरणविशुद्धिता परमार्थतस्तथैव सर्वं दानादीत्यर्थः / सङ्गस्तृष्णा / तदभावाद् (rst_65) असक्तानां तृष्णाहेतुकस्य जन्मनो ऽभावाद् अबद्धानाम् / ततो अमुक्तानाम् / अपरिणामनायोगे तस्याप्यनुपलम्भात् / स कथमित्याह / असंक्रान्तितो अविनाशत इति / तथाह्यवस्थान्तरसंक्रान्तिः परिणामः पूर्वविनाशापरोत्पत्ती वा / न च धर्मधातोरवस्था / न च संक्रमो नापि विनाश इति /

समादायोति गाचरतः (?) सावधिकमादाय / आक्रुष्टः शप्तः / अभिहतस्ताडितः / परिभाषितो भूताभूतदोषस्थानैः / समान् इति सन्नित्यर्थः / स्त्यानं च मिद्धं च तेनाभिभूता इति सम्बन्धः / तत्र स्त्यानं चित्तस्याकर्मण्यता स्तैमित्यम् / स्तैमित्यलक्षणा या चित्तस्याकर्मण्यता स्वालम्बनप्रतीतये तत् खलु स्त्यानम् / मिद्धमस्वतन्त्रवृत्तिश्चेतसो ऽभिसंक्षेपः / चेतसो ऽभिसंक्षेपश्चक्षुरादीन्द्रियद्वारेणाप्रवृतिः / स चेदस्वाधीना / चेतसो वृत्तिस्तन्मिद्धम् / शेषं सुबोधमापरिवर्तसमाप्तेः / उपायो विमुक्तिसादृश्यम् / तेनेयं धर्मधातोरनुमोदनानुपलम्भेनेत्युपायानुमोदना द्वितीया //

अनुमोदना च परिणामना च तस्याः / तयोरभिधायकः परिवर्तो अनुमोदनापरिणामनापरिवर्तः //

आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकारशान्तिविरचितायां षष्ठः परिवर्तः //

7. निरयपरिवर्तो नाम सप्तमः

लौकिको भावनामार्गस्त्रयो मनस्काराः / तदुक्तः / लोकोत्तरस्तु भावनामार्गो ऽनिर्हारः शुद्धिरत्यन्तंऽ इति पूर्वमुद्दिष्टः / तत्र निर्हारमधिकृत्य शास्त्रम्-

[55] स्वभावः श्रेष्ठता तस्य सर्वस्यानभिसंस्कृतिः / नोपलम्भेन धर्माणामर्पणा च महार्थता // 2-25 //

पञ्चाङ्गानि निर्हारस्य / ऽतस्यऽ इति भावनामार्गस्य प्रज्ञापारमिताविशेषस्य ऽस्वभावःऽ सर्वज्ञज्ञानपरिनिष्पादकत्वादिधर्मचक्रप्रवर्तकत्वपर्यन्तः / ऽश्रेष्ठताऽ षट् पारमितासु / अभिनिर्हारः सर्वधर्माणां ऽअनभिसंस्कारःऽ / अनुपलम्भेन सर्वधर्मानर्पयतीति ऽअर्पणाऽ / सर्वधर्मानुपलम्भेनैव बोधेः प्रापणात् ऽमहार्थताऽ इति / अत आह / अथ खल्वित्यादि / अस्य हि भावनामार्गस्य स्वभावः प्रज्ञापारमिता / कीदृशीत्याह / सर्वज्ञज्ञानस्य (rst_66) परिनिष्पत्तिः यतः सा तथोक्ता / सर्वज्ञत्वमिति सर्वावरणवासनानुसन्धिप्रहीणं ज्ञानम् / प्रहाणसम्पत्सहिता ज्ञानसम्पदित्यर्थः / तदपि सर्वज्ञत्वमेव / अत्रोपपत्तिरवभासकरोति / सर्वावरणतमःप्रहाणमवभासः / तत्करेति प्रहाणसम्पत् / सर्वधर्मपरमार्थप्रतिभासो वा अवभासः / तत्करेति ज्ञानसम्पत् / अतश्चैनां नमस्करोमि सांप्रतम् / नमस्करणीयेति / आयत्यां प्रतिक्षणम् / एकेन पदेन द्वे सम्पदावुक्ते / इदानीं पदद्वयेन प्रहाणमाह / अनुपलिप्तेति सर्वावरणमलक्षयात् / सर्वलोकनिरुपलेपेति त्रिअधातुकमलक्षयात् / इदानीं पदत्रयेण ज्ञानमाह / सर्वधर्मपरमार्थप्रतिभास आलोकः / तत्करा / अत्र द्वौ हेतू पदद्वयेनाह / तिमिरमज्ञानम् / तद्विपर्ययो वितिमिरं ज्ञानमित्यर्थः / सर्व समग्रं त्रैधातुक त्रैधातुकपरमार्थः / तस्मिन्वितिमिरम् / तत्करा / इत्यालम्बनव्याप्तिः / क्लेशाश्च दृष्टयश्च ता एवान्धकाराः / सर्वे च ते ते च तेषां अपनेत्रीति सर्वविपक्षक्षयः / इयता सर्वेण स्वार्थसम्पत्तिरुक्ता / परार्थसम्पत्तिमधिकृत्याह / आश्रयणीयेत्यादि / आश्रयणीया सर्वपदप्रेप्सुभिः / अग्राणि पदानि स्त्रोत आपत्तिः सकृदागामित्वं यावत्प्रत्येकबोधिः / तत्करा / तेषामुपायः सप्तत्रिंशद् बोधिपक्ष्याः / तेषां क्षमकरी विघ्नहरणात् / यावन्न लोकोत्तरज्ञानं तावद् अन्धाः / तेषां तदुत्पादनाद् आलोककरी / सर्वभयोपद्रवैः प्रहीण आलोको लोकोत्तर एव भावनामार्गः / तत्करा / इयता हीनयानिकानामर्थ उक्तः /