सारतम

रत्नाकरशान्ति: सारतम

रत्नाकरशान्तिविरचिता आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमाख्या पञ्जिका

1. सर्वाकारज्ञताचर्यापरिवर्तो नाम प्रथमः //

नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः /

भवति बहुतरार्के केवलं यस्य लोके दिनमुदयसमृद्ध्या रात्रिरस्तङ्गमेन / प्रतिविषयविसारी शुद्धिमानस्तु वंशः (?) स गुरुगुणनिधेर्वो जायतां बुद्धबोधः //

.............नमः शरणं दशबलास्ते वा (?) //

यस्याः कतिपयवर्णा धृताः कर्णपुटैरपि / बोधेर्भवन्ति बीजानि जिनमाता प्यत्यसौ / मैत्रेयस्य विभोरलंकृतिमयः पोतो यदर्थार्णवे निर्णीतं बहुविस्तराकृतिसमैर्यस्या निजांशेरपि / व्याचष्टे वचसा स्फुटेन लघुना मन्दो ऽपि रत्नाकारः प्रज्ञापारमितां.......न महतां (तीं) तामष्टसाहस्रिकाम् //

(rst_2) अथ कस्मादियं व्याख्यायते?

सूत्रं गेयं व्याकरणं गाथा उदानं निदानं अवदानं इतिवृत्तकं जातकं वैपुल्यं अद्भुता धर्माः उपदेशाश्चेति /

तत्र सूत्रं कतमत्? यत्र गम्भीरपदैरर्थसूचनम् / गेयं कतमत्? सूत्रमेव [यद्गीयते] / यच्च नेयार्थं सूत्रं तदपि गेयं गम्यत्वात् / व्याकरणं [कतमत्? यत्र] श्रावको ऽभ्यतीतः कालगत उपपत्तौ व्याक्रियते / यच्च नीतार्थं सूत्रं तेन हि [स्फुटाभिप्रायेण] व्याख्यानात् / गाथा कतमा? यत्र [द्विपदा त्रिपदा चतुष्पदा पञ्चपदा] षट्पदा च / उदानं कतमत्? यदुद्दिश्य भाषितम् / सोत्पत्तिशिक्षाप्रज्ञप्तिभाषितं वा / अवदानं कतमत्? सदृष्टान्तकभाषितम् / इतिवृत्तकं कतमत्? पूर्वयोगप्रतिसंयुक्तम् / [जातकं कतमत्? बोधिसत्त्वचर्याप्रतिसंयुक्तम् / वैपुल्यं कतमत्?] यद्बोधिसत्त्वपिटकप्रतिसंयुक्तम् / सर्वसत्त्वहितसुखाधिष्ठानत्वात् / अद्भूता धर्माः कतमे? यत्र श्रावकबोधिसत्त्वबुद्धानामाश्चर्याद्भुता धर्मा देश्यन्ते / उपदेशाः कतमे? यत्राविपरीतं धर्मलक्षणमुपदिश्यते [तत्रोपदेशे ऽन्तर्गतेयं भगवती सूत्ररत्नम् /]

परमपुरुषार्थसाधनस्य परमगम्भीरस्य धर्मस्य सर्वैराकारैः सूचनात् / अथैषा कतिभिः पदार्थैरभिधेयैर्दर्शिता? कतमे वत इति प्रश्ने शास्त्रम्-

[1] प्रज्ञापारमिताष्टाभिः पदार्थैः समुदीरिता / सर्वाकारज्ञता मार्गज्ञता सर्वज्ञता [ततः] // 1-3 //

[2] [सर्वा]काराभिसम्बोधो मूर्द्धप्राप्तो ऽनुपूर्विकः / एकक्षणाभिसम्बोधो धर्मकायश्च ते ऽष्टधा // 1-4 //

इति / स्वार्थे ऽधाऽ प्रत्ययः / इमे ते ऽष्टावित्यर्थः / बोध्यभिमुखः सम्यग्बोधिऽ ऽभिसम्बोधःऽ / अत एवा....... / अभिसमीयते सप्तभिः प्राप्यते यतः / मूर्धा प्रकर्षः / तं प्राप्तो ऽमूर्धप्राप्तःऽ / अनुपूर्वमनुक्रमः / तद्योगात् ऽअनुपूर्विकःऽ / उभयत्रापि ऽसम्बोधऽ इति वर्तते /

पुनः शास्त्रम्-

[3] लक्षणं [तत्प्रयोगस्तत्प्रकर्षस्तदनुक्रमः /] [तन्निष्ठा तद्विपाकश्चेत्यन्यः षोढार्थ] संग्रहः // 9-1 //

अथवा........षडर्थाः / यत आदौ त्रिविधा सर्वज्ञता तत् ऽलक्षणंऽ प्रज्ञापारमितायाः / ततश्चत्वारो ऽस्याः प्रयोगः प्रयोगप्रकर्षः प्रयोगानुक्रमः प्रयोगनिष्ठा चेति / ........ /

पुनः शास्त्रम्-

[4] विषयास्त्रितयो हेतुः प्रयोगश्चतुरात्मकः / धर्मकायः फलं कर्मेत्यन्यस्त्रेधार्थसंग्रहः // 9-2 //

अथवातिसंक्षेपतो ऽस्यां त्रयो ऽर्थाः / तथा हि त्रिविधः प्रयोगविषयः सर्वज्ञतात्रयश्च[तद्धेतुः] ऽविषयःऽ / ऽप्रयोगश्चतुरात्मकऽ / सर्वाकारा हि सम्बोधादिः / तस्य हेतोः ऽफलं धर्मकायःऽ तत् ऽकर्मऽ च /

तदेवमष्टौ षट् त्रयो वास्य सूत्रस्यार्थाः साकल्येन / प्राधान्येन पुनरेक एव वार्थः / अन्यथा एकवाक्यतापि न स्यात् / दशदाडिमादिपसमूहवत् / अवयवार्थैः परस्परो[पर]क्तस्य स्वार्थेन (?) एकत्वादुपसंहारात् / तस्मात् सम्बद्धान्(नु)गुणोपायात् / सम्यक्सम्बोधिरत्र (rst_4) प्राधान्येनोच्यत इत्येके / तदसत् / यतः सम्यक्सम्बोधिः श्रावकपिटके ऽप्यतिप्रतीतत्वादजिज्ञासिता / प्रज्ञापारमिता तु तत्राविदितत्वाज्जिज्ञासितेति / सैव [शास्त्रे प्राधान्येन]अभिधीयते / [दुरधिमोक्षा] गम्भीरत्वात् / भगवतस्तु वचनात् [प्रतिलब्धाद्] अधिमुच्यते.............. / ततो ऽपीयं प्राधान्येन भगवता वक्तव्या / यथा यथा चेयमधिमच्यते तथा तथा बोधेरासन्नीभवति / ततो ऽपीयं प्राधान्येन वचनीया / अष्टासु चाभिसमयेषु यथा [सारं तथेयं] विस्तरेणोच्यमाना कथं प्राधान्येन नोच्यते? प्रज्ञापारमितैव मार्गः सम्बोधेः / शेषाणामपि तथैव मार्गीकरणात् / इत्येवमियमुच्यमाना सुतरां प्राधान्येनोच्यत इत्यलमतिविस्तरेण / अत एव प्राधान्येन व्यपदेशादेतत्सूत्रं प्रज्ञापारमिता / [न सम्यक्सम्बोधि]रिति / तस्मात्प्रज्ञापारमितैवः....... /

एवं मयेत्यादि / अथ कस्येदं वचनम्? संङ्गीतिकारस्य / सङ्गीतत्वेन लोके संप्रत्ययार्थम् / तत्किं ........प्रक्षेपः? नैवम् / भगवदाज्ञयैवं तेन पाठात् / उक्तं हि भगवता [श्रुतं मया] इति सङ्गीतिकारः अडकवतीनिवासी वज्रपाणिर्महाबोधिसत्त्वः / स हि भाद्रकल्पिकानां तथागतानां रूपकायस्य धर्मकायस्य च रक्षाधिकृतः पृष्ठतो ऽवगतः / एवं ते (तैः?) प्रत्यर्पितशासनश्च....... / ............. .......... यतो ऽस्यामच्यु (?)तसमाधिनिश्रितो महान् धर्मावभासस्तस्मात् प्रभाकरी / यतो ऽस्यां बोधिपक्ष्यैः संक्लेशेन्धनदहनं तस्मादर्चिष्मती / यतो ऽस्यां लौकिकलोकोत्तरयोर्विद्यासत्यज्ञानयोरन्योन्यविरोधाद्दुष्करः परिजयस्तस्मात्सुदुर्जया / यतो ऽस्यां प्रतीत्यसमुत्पादप्रविचयादभिमुखो भवत्यसङ्गमुखाख्यः प्रज्ञापारमिताविहारस्तस्मादभिमुखी / यतो ऽस्यां बोधिपक्ष्यसत्य[प्रतीत्य] समुत्पादालम्बनो निर्निमित्तविहार आभोगवाही तस्माद्दूरंगमा / यतो ऽस्यां स एव स्वरसवाहित्वादचलः तस्मादचला / यतो ऽस्यां प्रतिसंविभ्दिर्धार्मकथिकत्वाद्बोधिसत्त्वः साधुस्तस्मात् साधुमती / यतो ऽस्यां बोधिसत्त्वो ऽभिषिच्यते यौ[व]राज्याय तस्माद्धर्ममेघा / ..........एताः प्रत्येकं षड्भिः पारमिताभिः संगृहीताः यथाक्रमम् / एतासु दश पारमिता अतिरिच्यते /

कतमा दश?

"दानं शीलं क्षमा वीर्य ध्यानं प्रज्ञा उपायता / प्रणिधानं बलं ज्ञानमेताः पारमिता दश //"

तत्र यत्पारमितोपचितस्य कुशलमूलस्यानुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ सम्यक्परिणामनमुपादाय पारमिता तेनोपायेन तस्याक्षयीकरणात् / आह च / "आबोधे क्षयमिति स्वल्पमपि न बोधिपरिणतं कुशलम् / आसमन्तात्पतितः पयोनिधौ सलिलबिद्नुरिव" इति / भद्रचर्यादिकं प्रणिधानपारमिता यया प्रतिजन्म यत्पारमिताश्चरति / भावनाबलं प्रतिसंख्यानबलं च बलपारमिता / यया प्रत्यहं प्रतिक्षणं ताश्चरति / यथाभिप्रायमयथारुतं महायानस्य परिज्ञानं ज्ञानपारमिता /

भूमीनां विस्तर आर्यदशभूमकादौ / परिकर्माणि पुनरासां महत्योर्भगवत्योरुद्दिष्टानि निर्दिष्टानि च भूमीनां परिकर्माण्यधिकृत्य शास्त्रे त्रयोविंशतिः श्लोकाः / तानि यथाभूमि पृथक्कृत्य वक्ष्यामः /

[5] लभ्यते दशमा (प्रथमा) भूमिदर्शधा परिकर्मणा / आशयो हितवस्तुत्वं सत्त्वेषु समचित्तता // 1-48 //

[6] त्यागः सेवा च मित्राणां सद्धर्मालम्बनैषणा / सदा नैष्क्रम्यचित्तत्वं बुद्धकायगता स्पृहा // 1-49 //

[7] धर्मस्य देशना सत्यं दशमं वाक्यमिष्यते / ज्ञेयं च परिकर्मैषां स्वभावानुपलम्भतः // 1-50 //

ऽदशधाऽ इति दशविधेन / तच्चाशयादि // ऽआशयःऽ श्रद्धाछन्दौ / ऽहितवस्तुत्वंऽ सर्वसत्त्वहितैषिता / हेतुरस्याः ऽसत्त्वेषु प्रशमचित्तताऽ / ऽत्यागो ऽ दानपारमिता / ऽएषणाऽ पर्येषणा / सा च ऽसद्धर्मालम्बनाऽ धर्मपर्येष्टिरित्यर्थः / गृहवासान्निष्क्रमणं निष्क्रमः / स्वार्थे ष्यञ् ऽनैष्क्रम्यंऽ तच्चित्तता / ऽस्पृहाऽ इत्यत्र सदेति वर्तते / ऽसत्यंऽ चोक्तमिति सत्यवचनं तद्दशमम् / ऽएषांऽ इत्याशयादीनाम् //

[8] शीलं कृतज्ञता क्षान्तिः प्रामोद्यं महती कृपा / गौरवं गुरुशुश्रूषा वीर्यं दानादिके ऽष्टमम् // 1-51 //

(rst_6) ऽशीलंऽ शीलपरिशुद्धिः / ऽक्षान्तिःऽ क्षान्तिबलम् / प्रमोद एव ऽप्रामोद्यम्ऽ ऽमहतीऽ सर्वसत्त्वापरित्यागितया / ऽगौरवंऽ गौरवार्हेषु / ऽगुरूशुश्रूषाऽ कल्याणमित्रेष शास्तृसंज्ञा / ऽदानादिके ऽ इति पारमितासु / ऽअष्टमऽ ग्रहणादष्टावेव परिकर्माणि द्वितीयायाम् /

[9] अतृप्तता श्रुते दानं धर्मस्य च निरामिषम् / बुद्धक्षेत्रस्य संशुद्धिः संसारोपरिखेदिता // 1-52 //

[10] ह्रीरपत्राप्यमित्येतत् पञ्चधामननात्मकम् /

ऽश्रुतंऽ बाहुश्रुत्यम् / ऽसंशुद्धिःऽ परिशुद्धिः / सा तस्यामेव पुण्यपरिणामनात् / ऽअमननात्मकंऽ तेनामननात् / ऽपञ्चधाऽ इति वचनात् पञ्चैव परिकर्माणि तृतीयायाम् / वनाशाल्पेच्छता तुष्टिर्धुतसंलेखसेवनम् // 1-53 // [11] शिक्षाय अपरित्यागः कामानां विजुगुप्सनम् / निर्वित्सर्वास्तिसंत्यागा[वन]वलीन[त्वान्]पेक्षते // 1-54 //

वनस्य (ऽवानाशा) अरण्यवासस्तत्कार्यत्वात् / ऽतुष्टिःऽ सन्तुष्टिः / ऽधुतऽ गुण ऽसंलेखस्यऽ ऽसेवनंऽ अनुत्सर्गः / ऽनिर्वित्सर्वास्तिसंत्यागौऽ इति निर्वेदः सर्वसतां त्यागश्च / ऽअनवलीनत्वानपेक्षते ऽ इति / अनवलीनचित्तता सर्ववस्तुनिरपेक्षता च / अनवलीनत्वं असंकुचुतत्वम् / दशेति वक्ष्यमान(ण)मनुवर्तते / ततो दशैव परिकर्माणि चतुर्थ्याम् /

[12] संस्तवं कुलमात्सर्य स्थानं सङ्गणिकावहम् / आत्मोत्कर्षपरावज्ञे कर्ममार्गान् दशाशुभान् // 1-55 //

[13] मानं स्तम्भं विपर्यासं विमतिं क्लेशमर्षणम् / विवर्ज[य]न् समाप्नोति दशैतान् पञ्चमीं भुवम् // 1-56 //

ऽसंस्तवो ऽ गृहिप्रव्रजितैः / ऽकुलेषुऽ उपसं[क्र]मणीयागृहेषु ऽमात्सर्यम्ऽ / ऽसङ्गणिकाऽ अप्रतिरूपकथा / ऽउत्कर्षणम्ऽ / ऽअवज्ञाऽ (rst_7) पंसनम् / ऽकर्ममार्गाःऽ ऽकर्मपथाःऽ / ऽमानःऽ चित्तोन्नतिः / ऽस्तम्भो ऽ गुरूष्वप्रणतकायता / ऽविपर्यासो ऽ विपरातार्थग्राहः / ऽविमतिःऽ विचिकित्सा / ऽक्लेशमर्षणंऽ रागद्वेषमोहाधिवासनम् / ऽएतान्ऽ इति संस्तवादीन् /

[14] दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञा प्रपूरकः / शिष्यखड्गस्पृहात्रासचेतसां परिवर्जकः // 1-57 //

[15] याचितो ऽनवलीनश्च सर्वत्यागेप्यदुर्मनाः / कृशो ऽपि नार्थिनां क्षेप्ता षष्ठीं भूमिं समश्नुते // 1-58 //

षण्णां पारमितानां प्रत्येकं पूरक इति षड्धर्माः / श्रावकस्पृहायाः प्रत्येकबुद्धस्पृहायाः परित(त्र)सनचित्तस्य च परिवर्जक इति त्रयः / याचितस्यानबलीनचित्तता, सर्वस्वत्यागे ऽप्यदौर्मनस्य, दौर्बल्येपि न याचकानां क्षेप इति त्रयः / एभिर्द्वादशभिर्धर्मैः षष्ठिं भूमिं प्राप्नोति /

[16] आत्मसत्त्वग्रहो जीवपुद्गलोच्छेदशाश्वते / निमित्तहेत्वोः स्कन्धेषु धातुष्वायतनेषु च // 1-59 //

[17] त्रैधातुके प्रतिष्ठानं सक्तिरालीनचित्तता / रत्नत्रितयशीलेषु तद्दृष्ट्यभिनिवेशिता // 1-60 //

[18] शून्यतयां विशा(षा)दश्च तद्विरोधश्च विंशतिः / कलङ्का यस्य विच्छिन्नाः सप्तमीमेत्यसौ भुवम् // 1-61 //

[19] त्रिविमोक्षमुखज्ञानं त्रिमण्डलविशुद्धिता / करुणा मनना धर्मसमतैकनयज्ञता // 1-62 //

[20] अनुत्पादक्षमाज्ञानं धर्माणामेकधेरणा / कल्पनायाः समुद्घातः संज्ञादृक्लेशवर्जनम् // 1-63 //

[21] शमथस्य च निध्यप्तिः कौशलं च विदर्शने / चित्तस्य दान्तता ज्ञानं सर्वत्राप्रतिघाति च // 1-64 //

[22] श(स)क्तेरभूमिर्यत्रेच्छं क्षेत्रान्तरगतिः समम् / सर्वत्र स्वात्मभावस्य दर्शनं चेति [विंशतिः] // 1-65 //

द्वितीयात् ऽविंशतिऽ शब्दादूर्ध्वं गुणाः......आत्मग्रहादयो ऽविंशतिःऽ / ऽकलङ्काःऽ दोषाः / यस्य ऽविच्छिन्नाःऽ प्रहीणाः / त्रिविमोक्षमुखज्ञानादयश्च विंशतिः गुनाः (णाः) परिपूर्णाः स सप्तमीं भूमिं प्राप्नोतीति समासतो ऽर्थः /

ऽ ग्रहो ऽऽभिनिवेषः(शः) / तस्य विशेषणमात्मादिरायतनपर्यन्तः / शाश्वतोच्छेद..........................रत्नादि (?) दृष्टिः / तस्यां ऽअभिनिवेषि (शि)ताऽ निश्रयः / ऽविषादःऽ खेदः / ऽतद्विरोधःऽ शून्यताया बाधनम् / ऽसमंऽ इति सहेत्यर्थः /

तत्र कलङ्कनिर्देशानामा(म)र्थः / आत्मग्राहः / सत्त्वग्राहः / जीवग्राहः / पुद्गलग्राहः / उच्छेदग्राहः / शाश्वतग्राहः / निमित्तग्राहः / हेतुग्राहः / स्कन्धग्राहः / [धातुग्राहः / आयतनग्राहः /] त्रैधातुके अध्यवसानम् / त्रैधातुके आलयः / बुद्धिदृष्टिनिश्रयः / धर्मदृष्टिनिश्रयः / सङ्घदृष्टिनिश्रयः / शीलदृष्टिनिश्रयः / शून्या धर्मा इति विषाढः / शन्यताविरोधश्चेति /

गुणानिर्देशानामर्थः / शून्यतापरिपूर्तिः / आनिमित्तसाक्षात्क्रिया / अप्रणिहितज्ञानम् / [त्रिमण्डलविशुद्धिता / करुणा / मनना] / सर्वधर्मसमतादर्शनम् / भूतनयप्रतिवेधः / अनुत्पादक्षान्तिज्ञानम् / एकनयनिर्देशः / सर्वधर्माणां कल्पनासमुद्धातः / संज्ञादृष्टिविवर्तः / क्लेशविवर्तः / शमथनिध्यप्तिः / विपश्यनाकौशल्यम् / दातुचित्तता / अनुनयस्याभूमिः / यथेच्छक्षेत्रगमनम् / तत्र चबुद्धपर्षन्मण्डे[स्वात्मभाव]दर्शनमिति //

[23] [सर्वसत्त्वमनोज्ञान] मभिज्ञाक्रीडनं शुभा / बुद्धक्षेत्रस्य निष्पत्तिर्बुद्धसेवापरीक्षणे // 1-66 //

[24] अक्षज्ञानं जिनक्षेत्रशुद्धिर्मायोपमा स्थितिः / सञ्चिन्त्य च भवादानमिदं कर्माष्टधोदितम् // 1-67 //

इति / ऽशुभा निष्पत्तिःऽ इति सम्बन्धः / परिशुद्धेत्यर्थः / ऽअष्टाधाऽ इति वचनात् आष्टवेव परिकर्माण्यष्टम्याम् / तद्यथा / सर्वसत्त्वचित्तानुप्रवेशः / अभिज्ञाचित्ता [नुक्रिडनम् /] / बुद्धक्षेत्रनिष्पादनम् / बुद्धानां सेवा च परीक्षणं चेत्येकीक्रियते / इन्द्रियपरापरज्ञानम् / बुद्धक्षेत्रपरिशोधनम् / (rst_9) मायोपमस्य समाधेरभीक्ष्णं समापत्तिः सञ्चित्य भवो[प]पत्तिश्च / द्विविधं बुद्धक्षेत्रम् / आदौ भाजनलोकः पश्चात् सत्त्वलोक इति /

[25] प्रणिधानान्यनन्तानि देवादीनां रुतज्ञता / नदीव प्रतिभानानां गर्भावक्रान्तिरुत्तमा // 1-68 //

[26] कुलजात्योश्च गोत्रस्य परिवारस्य जन्मनः / नैष्क्रम्यबोधिवृक्षाणां गुणपूरेश्च संपदः // 1-69 //

अष्टमानन्तरं नवमी / तस्याः परिकर्माणि द्वादश / अनन्तं प्रणिधानम् / देवादिरुतज्ञानम् / परिपूर्णं प्रतिभानम् / गर्भावक्रान्तिसम्पत् / कुलसंपत् / जातिसंपत् / गोत्रसंपत् / परिवारसंपत् / जन्मसंपत् / नैष्क्रम्यसंपत् / बोधिवृक्षसंपत् / गुणपूरिसम्पच्च /

[27] नवभूमीरतिक्रम्य बुद्धभूमौ प्रतिष्ठते / येन ज्ञानेन सा ज्ञेया दशमी बोधिसत्त्वभूः // 1-70 //

ऽनवभूमीःऽ इति गोत्रादिभूमिः / तत्र गोत्रभूमिः निर्वाणगोत्रकाणम् / अष्टमकभूमिः श्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकस्य / दर्शनभूमिः श्रोतआपन्नस्य / तनुभूमिः सकृदागमिनः / वीतरागभूमिरनागामिनः / "कृतं करणीयं" इति ज्ञानात् कृतावी अर्हन् / तस्य भूमिः कृताविभूमिः / श्रावकभूमिः श्रावकस्य / सैव षड्विधा प्रत्येकबुद्धस्य / बोधिसत्त्वभूमिः बोधिसत्त्वस्य / पूर्वोक्ता नवभूमयः / एता नवभूमीरतिक्रम्य येन ज्ञानेन बोधिसत्त्वो बुद्धभूमौ प्रतिष्ठितो भवति सा दशमि बोधिसत्त्वभूमिः / इति भूमिसम्भरः /

प्रति[पक्ष]मधिकृत्य शास्त्रम्-

[28] प्रतिपक्षो ऽष्टधा ज्ञेयो दर्शनाभ्यासमार्गयोः / ग्राह्यग्राहविकल्पानामष्टानामुपशान्तये // 1-71 //

ऽअभ्यासो ऽ भावना / ग्राह्यो, ग्राहकः / दर्शनमार्गे द्वौ ग्राह्यविकल्पौ / वस्तुमात्राधिष्ठानः प्रतिपक्षधिष्ठानश्च / द्वौ ग्राहकविकल्पौ / पुद्गलद्रव्याधिष्ठानः पुद्गलप्रज्ञप्त्यधिष्ठानश्च / [एवं भावनामार्गे विकल्प]प्रहाणाय अष्टौ प्रतिपक्षाः / प्रतिपक्षसम्भारः //

तत्र दर्शनमार्गे तथतादीनां रूपादीनां स्वप्नादीनां च ग्राह्यवस्तूनामुपलम्भो विकल्पः / तद्धर्मतोपलम्भलक्षणो ऽनुपलम्भः प्रतिपक्षः / दानादीनां बुद्धधर्मपर्यन्तानां प्रतिपक्षवस्तूनामुपलम्भो विकल्पः / अनुपलम्भः प्रतिपक्षः / अ................अनुपलम्भप्रतिपक्षः / नामसंकेतव्यवहारादेरुपलम्भो विकल्पः / अनुपलम्भः प्रतिपक्षः / भावनामार्गे तु न स्थिता नास्थिताः सर्वधर्मा अस्थानयोगेन / धर्मधातुयोगेनेत्यर्थः / इति ग्राह्यवस्तूनामनुपलम्भः / दानादीनां प्रतिपक्षवस्तूनामनुपलम्भः / श्रोत आपन्न.......पुद्गलप्रज्ञप्त्याश्रयाणां श्रोतआपत्तिफलादीनामनुपलम्भः / इति प्रतिपक्षसंभारः / समाप्ता च संभारप्रतिपत्तिः //

निर्यास्यतीत्येतेन निर्याणप्रतिपत्तिः प्रस्ताविता / तामधिकृत्य शास्त्रम्-

[29] उद्देशे समतायां च सत्त्वार्थे यत्नवर्जने / अत्यन्ताय च निर्याणं निर्याणं प्राप्तिलक्षणम् // 1-72 //

[30] सर्वाकारज्ञातायां च निर्याणं मार्गगोचरम् / निर्याणप्रतिपज्ज्ञेया सेयमष्टविधात्मिका // 1-73 //

एतदाह / एवमुक्ते इत्यादिना सुभूतिरवोचदिति / किमवोचत? महायानमित्यादि / यस्मादनेन सदेवमानुषासुरं लोकमभिभूय बोधिसत्त्वो निर्यास्यति / तस्मादिदं यानं महायानमित्युच्यते / अभिभूय निर्यास्यतीति समानकाले क्त्वाप्रत्ययः / संमील्य हसतीत्यादिवत् / कस्मादसौ सर्वलोकमभिभवति? तदलभ्यस्य माहात्म्यस्य लाभात् / किं पुनस्तत्? सत्त्वराशेरग्रतासंपादनम् / सत्त्वराशिमहत्तया प्रहाणमहत्तया अधिगममहत्तया च महत् / इतीदमुद्देशनिर्याणम् //

आकाशमहत्तया तन्महायानमिति / तद् यानं महदुच्यत इति सम्बन्धः / आकाशसमतयेति / कथं समता? यथाकाशं न दिग्भिर्भिद्यते / अवर्णसंस्थानमप्रतिघमनिर्दर्शनमनन्तममध्यन्न हीयते न वर्धते नोत्पद्यते न निरुध्यते न कामधातुपर्यापन्नं न रूपधातुपर्यापन्नं नारूप्यधतुपर्यापन्नम् / तथैव महायानम् / तस्माद्यथाकाशसमतया महत्तद्यानम् / इति समतानिर्याणम् /

यथा आकाशे इत्यादि / आकाश अवकाशो ऽन्तर्भावात् / महायाने अवकाशः / तेन तेषामर्थकरणात् / लोकधातुभिः संख्याभिर्दिग्भिश्चापरिच्छिन्नत्वात् / अप्रमेया असंख्येया अपरिमाणाः / पर्यायेणेति प्रकारेण / कथं च तावतामवकाशः यतः सत्त्वासत्तया आकाशासत्ता / आकाशासत्तया महायानासत्ता / महायानासत्तया सर्वधर्मासत्ता / इति हि सत्त्वाश्चाकाशं च महायानं च सर्वधर्माश्चारूपिणो ऽनिदर्शना अप्रतिघा एकलक्षणा यदुतालक्षणाः / एवमियता सत्त्वानां महायाने अवकाशः / इति सत्त्वार्थनिर्याणम् //

नैवास्येत्यादि / आगमः आगमनम् / निर्गमः निर्गमनम् / स्थानं गतिनिवृत्तिः / त्रयं महायानस्य नास्ति / अचला हि सर्वधर्माः / यतस्तेषां प्रकृतिर्न क्वचिद्गच्छति न कुतश्चिदागच्छति न क्वचित्तिष्ठति / परिष्यन्दश्चाभोगः / इति अनाभोगनिर्याणम् /

एवमस्येत्यादि / एवमित्याकाशस्यैव / अस्येति महायानस्य / पूर्वान्त इत्यतीतो ऽर्थः / अपरान्त इत्यनागतो ऽर्थः / मध्यः प्रत्युत्पन्नः / त्रयमप्येतन्महायानस्य नोपलभ्यते / त्रयध्वसमं तद्यानं तस्मान्महायानम् / कथं त्र्यध्वसमम्? यतो ऽतीतो ऽर्थोतीतार्थेना (न) शून्यः / अनागतो ऽर्थो ऽनागतार्थेना(न) शून्यः / अनागतो ऽर्थो ऽनागतार्थेना(न) शून्यः / प्रत्युत्पन्नः प्रत्युत्पन्नेन / त्र्यध्वसमता त्र्यध्वसमतया / महायानं महायानेन / बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वेन शून्यः / न च शून्यता अतीता व अनागता वा प्रत्युत्पन्ना वा / न तस्यां संक्लेश उपलभ्यते न व्यवदानम् / न संसारो न निर्वाणम् / तस्मात् त्रयध्वसमं तद्यानम् / इत्यन्ताभावादत्यन्तनिर्याणम् /

अथ खलु भगवान् इत्यादि / अत्र भगवानाह / यानशब्दार्थनिर्देशे सुभूतेः साधुकारं दत्वा अत्र शिक्षित्वेत्यादिना प्राप्तिनिर्याणं प्ररतौति / अत्र सर्वज्ञतेति सर्वाकारज्ञता / अथ खल्वित्यादिना पूर्णस्य प्रश्नः / प्रज्ञापारमिताधिकारे महायानस्य परेषामप्रस्तुतत्वाशङ्कानिवृत्त्यर्थः / बुद्धानुभावाद् भगवन् इत्येतत्पर्यन्तेन परिहारः / अनुलोमं निर्दिशसि इति त्वं हि अर्वधर्मान् महायाननिःस्वभावान् निर्दिशसि / निःस्वभावताज्ञानं च तेषां प्रज्ञापारमितैव / तस्मादनुलोमं निर्दिशसीति भावः / अपि तु खलु पुनरित्यादिना प्रकृतमेव प्राप्तिनिर्याणमधिकृत्य तस्यां पाप्तौ द्वादशविशेषान् द्वादशभिर्वाक्यैराह / अत एव विशेषद्योतनार्थो ऽपितुशब्दः / तत्र अपि तु खल्वित्यादि प्रथमम् / तत्कस्येत्यादि द्वितीयम् / रूपं बोधिसत्त्व इत्यादि तृतीयम् / एवं भगवन्नित्यादि चतुर्थम् / बुद्ध (rst_12) इत्यादि पञ्चमम् / यथा आत्मेत्यादि षष्ठम् / एवमभावस्वभावाः सर्वधर्मा इति सप्तमम् / कतमत्तदित्याद्यष्टमम् / एवमेतेषामित्यादि नवमम् / तत्किमित्यादि दशमम् / न चेत्याद्येकादशम् / स चेत्यादि द्वादशम् / कल्पितेषु अनभिनिवेशाभ्यासनिष्ठायां तदभिनिवेशजन्मनः परन्तत्रस्य सर्वथा निवृत्तौ सर्वाकरज्ञता बोधिसत्त्वेन प्राप्यत इति समुदायार्थः /

अवयवार्थस्तूच्यते / उक्तं भगवता "अत्र महायाने शिक्षित्वा अतीतानागतप्रत्युत्पन्ना बोधिसत्त्व महासत्त्वाः सर्वाकारज्ञतामनुप्राप्ता अनुप्राप्स्यन्ति अनुप्राप्नुवन्ति चेति / तत्र न पूर्वान्त उपलभ्यते नापरान्तो न मध्यः / ततो न सत्त्वा न सर्वधर्मा न बोधिसत्त्वः" इति / सत्त्वाश्च सर्वधर्माश्च बोधिसत्त्वश्च पूर्वान्तापरान्तमध्यानि च सर्वमेतदद्वैधीकारम् / तस्मात्पूर्वान्तादिषु बोधिसत्त्वो नोपैतीति प्रथमस्यार्थः / तत्कस्य हेतोरिति / तत्पूर्वान्तादीनामसत्त्वं कुतः? हेतुमाह / रूपापर्यन्ततयेत्यादि / रूपादय आकाश(श)समाः / रूपादिशून्यतामुपादाय / अत एते ऽपर्यन्ताः / पूर्वान्तापरान्तमध्यरहिताः / एवं बोधिसत्त्व इति द्वितीयस्यर्थः //

रूपादिकं बोधिसत्त्व इति नोपैति नावगच्छति / यस्मात् इदमपि न विद्यते नोपलभ्यते रूपादि शून्यतामुपादाय / न हि शून्यताया रूपादिकमस्ति नापि बोधिसत्त्व इति तृतीयस्यार्थः //

एवमिति प्रतिभासमानेन रूपेण / बोधिसत्त्वधर्ममिति / बोधिसत्त्वाख्यरूपादि / सर्वेणेति स्कन्धधात्वादिवर्गभेदेन / सर्वेण सर्वमिति सर्वयथा भवति पूर्णावयवत्वाद् वर्गाणाम् / पुनः सर्वमिति तेषु वर्गेष्वेकैकम् / सर्वं सर्वथेति स्वेन स्वेन इतरेतरैश्च सर्वैरनुपलभमानः / तैः शून्यत्वात् / सर्वज्ञतामपीति सर्वाकारभूतामपि / सो ऽहम् इत्यादि / तं धर्ममिति बोधिसत्त्वाख्यम् / प्रकरणाद्गम्यते प्रज्ञापारमितामपि सर्वाकारज्ञतामपीति / धर्ममिति बोधिसत्त्वाख्यम् / धर्मेणेति प्रज्ञापारमिताख्येन / धर्मे इति सर्वाकारज्ञताख्ये प्राप्तस्य / अववदिष्यामि प्राप्तये / नैव कश्चित्केनचित्क्वचिदित्यर्थः / एवमेव वादाभाव अनुष्ठानाभावान्न कस्चिन्न केनचिन्न क्वचित्प्राप्नोतीति चतुर्थस्यार्थः //

बुद्ध इति बुद्धत्वं सर्वाकारज्ञतेत्यर्थः / नामधेयमात्रमिति / अर्थशून्यं नाम / तथाहि नार्थस्य स्वभावो नाम प्राक्सङ्केतार्थमात्रदर्शनात् / (rst_13) नापि नाम्नः स्वभावोआर्थः / अविदितार्थस्य नाम्नः केवलस्यैव प्रतीतेः / असत्येपि चार्थे शब्दप्रयोगात् / निरर्थकं नाम / अत एव तच्च नामधेयमनभिनिवृत्तं नामधेयत्वेनासिद्धम् / अतो ऽनभिनिवृत्तेन बोधिसत्त्वनाम्ना अनभिनिर्वृत्तं सर्वाकारज्ञता नाम न प्राप्यत इति पञ्चमस्यार्थः /

एवं तावत्पञ्चभिर्वाक्यैर्धर्मनैरात्म्यमुखेन नामधेयमुखेन च कल्पितस्य प्राप्तिः प्रतिषिद्धा / पुगलनैरात्म्यमुखेनापि तत्प्रतिषेधाय षष्ठं चोक्तम् / यथा आत्मा आत्मेति च भगवन्नुच्यते आत्यन्ततया च भगवन्ननभिनिर्वृत्त आत्मेति / अत्यन्ततयेत्येकान्तेन / अनभिनिर्वृत्त इत्यसद्भूतः / यथालक्षणमसत्त्वात् / यथाशब्दात् प्रकरणाच्च गम्यते तथ सर्वधर्मा बोधिसत्त्वश्चेति //

परतन्त्रस्वभावमधिकृत्य सप्तमं चोक्तम् / एवमभावस्वभावाः सर्वधर्मः इति / कुतः एतत्? यतो महत्योर्भगवत्योर्द्वादशभिरेभिर्वाक्यैरुद्देशः सुभूतिना कृते तत एषां द्वादशानामभिधानकारणप्रश्नेषु शरिपुत्रेण कृतेषु थविरसुभूतिः कारणानि क्रमेण ब्रुवाणः सप्तमस्थानकेन कारणेन ऽअभावस्वभावाः सर्वधर्मा इतिऽ प्रश्नमनुद्याभावस्वभावतायां कारणमुक्त्वा ऽअनेन पर्यायेण, शारिपुत्र, अभावस्वभावाः सर्वधर्माःऽ इत्युपसंहारं कृतवान् / तत एष पाठः प्रतीयते / सुभूतेः प्रश्नानुवादकारणाख्यानतदुपसंहारा इह ज्ञापका न तूद्देशः / उद्देशे ऽपि सप्तमवाक्यस्य प्रायेण पाठभ्रंसा(शा)त् / यतः सप्तमवाक्ये त्रयो विप्लवाः कालेन जाताः / उत्तरेण ग्रन्थेन सहैकवाक्यता प्रथमो विप्लवः / एकवाक्यतार्थे प्रथमां विभक्तिमपनीय षष्ठिविभक्तिः कृतेति द्वितीयो विप्लवः / अभावस्वभावतां चापनीय अस्वभावत पठितेति तृतीयो विप्लवः / अर्थं ब्रूमः / एवमिति परतन्त्रेण स्वभावेन अभावस्वभाव एषामिति अभावस्वभावाः सर्वधर्माः / यदाह / नास्ति सम्योगिकः स्वभावः प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वादिति / कारणसंनिधिः संयोगस्तस्मिन् सत्येव भवतीति संयोगिकः / संयोगिको यः स्वभावः सो ऽभावः कारणवियोगे सत्यभावात् / अपि च / यः प्रतीत्यसमुत्पन्नः सो ऽनित्यत्वात् पश्चादभावः / न च विद्यमानस्य पश्चादभावो घटते विरोधात् / तस्मादेकक्षण एव यो भावः स एकक्षणान्तरेष्वभावः / तस्मादभाव एषां स्वभावः / किं च, यदनित्यं तत् दुःखं दुःखं च प्रहातव्यम् / ततो ऽप्यभावस्वभाव एषाम् / तस्मात्परतन्त्रेणापि स्वभावेन बोधिसत्त्वो न प्राप्नोतीति सप्तमस्यार्थः //

नन्वियमभावस्वभावता कल्पितस्यापि रूपादेः प्राप्नोति / यतः कुलालाद घटः कुविन्दात्पट उत्पद्यमानो दृश्यते / अत आह / कतमत्तदित्यादि / कतमत्तत्कल्पितम् / रूपादि यत् अ[न]भिनिर्धूत्तम् / नैव किञ्चित् सर्वं कल्पितमसंस्कृतमित्यर्थः / अत एव निर्देशवाक्ये सुभूतिना युक्तिरुक्ता- असंस्कृताः सर्वधर्माः संस्कर्तुरभावादिति / कुलालकुविन्दादेरपि कल्पितस्यासत्वादित्यर्थः / तस्मात्कल्पितस्योत्पादनिरोधादिप्रतिषेधो ऽष्टमस्यार्थः /

अस्यां तु भगवत्यां ग्राह्यतापि कल्पितस्य प्रतिषिद्धा / बालग्राह्यत्वात् तस्य / अष्टमादूर्ध्वं त्रीणी वाक्यानि परिनिष्पन्नं स्वभावमधिकृत्य एवमित्यादि / एवमिति कल्पितेन स्वभावेन एतेषामिति परत्नत्ररूपाणां या अस्वभावता शून्यता सानभिनिर्वृत्तिरिति / स परिनिष्पन्नस्वभाव इत्यर्थः / यद्येवं तदा धर्मताया धर्मादव्यतिरेकाद् भ्रान्तिक्षये शून्यतापि क्षीयेत / अथ शून्यता शाश्वती तदा तदव्यतिरेकाद् भ्रान्तिक्षये शून्यतापि क्षीयेत / अथ शून्यता शाश्वती तदा तदव्यतिरेकाद् भ्रान्तिरपि शास्व(श्व)ती भवेदित्यत आह / या चेत्यादि / यत्परिनिष्पन्नं रूपं न ते भ्रान्तिस्वभावाः परतन्त्रा धर्मा इत्यर्थः / तदेवं शून्यतायाः परतन्त्रादव्यतिरेकप्रतिषेधो नवमस्यार्थः //

तत्किमित्यादि / अव्यतिरेके निषिद्धे व्यतिरेकः स्यात् / तत्किमिति तदा कथम् / अनभिनिर्वृत्तिमिति शून्यतामात्रं बोधिसत्त्वम् / अनभिनिर्वृत्त्यामिति शून्यतामात्रं प्रज्ञापारमितायामववदिष्यामि / न कथंचित् / नहि जात शक्यो ऽववदितुम् / नापि जातो ऽर्थः प्रज्ञापारमितेति व्यतिरेकप्रतिषेधो दशमस्यार्थः /

ननु परतन्त्ररूपं भ्रान्तिरेव / निर्वृत्तायां च भ्रान्तौ प्राप्तिस्तदा क आश्रयः शून्यतायाः? अथ निराश्रया न तर्हि कस्यचित् धर्मता / को वा तस्याः शशविषाणाद्विशेष? शशविषाणकल्पस्य च बोधिसत्त्वस्य कुतः प्राप्तिरित्याह / न चेत्यादि / सर्वधर्मा इति ज्ञेयाः स्कन्धादयः / बुद्धधर्मा इति प्राप्तव्या दशबलवैशारद्यादयः / बोधिसत्त्वधर्मा इति पूर्वलब्धा गुणाः / यो वा बोधाय चरेदिति बोधिसत्त्वः / सर्व एते प्राप्तिकाले ऽनभिन्रिवृतितो ऽन्यत्रेति शून्यताव्यतिरेकेण नोपलभ्यन्ते / सुविशुद्धज्ञानाव्यतिरेकिणी सर्वशून्यतैव तदानीं ख्यातीत्यर्थः / इदमप्यनेन सूचितम् / य एष बुद्धबोधिसत्त्वपृथग्जनावस्थानगामित्वाद्धर्मधातुवदेव शास्व(श्व)तप्रकाशस्तस्यासौ धर्मता / यावत्परतन्त्रस्तावत्परतन्त्रधर्मता उच्यते / परतो बुद्धधर्मता / स्वाभाविकश्च कायो बुद्धानामुच्यत इत्यमेकदशस्यार्थः /

द्वादशं व्यक्तम् / स चेदित्यत आरभ्य तत्कस्य हेतोरित्यतः प्राक् / अत्र चित्तं नावलीयत इत्यादिभिः पञ्चभिः पदैः शमथस्य पञ्चाकारा उच्यन्ते / न भग्नपृष्ठी भवतीति / एकपदेन चत्वार आकाराः / शमयति व्युपशमयति एकोतीकरोति चित्तं समादधातीति / एषामभावे समाधये चित्तस्य पश्चाभ्दङ्गप्रसङ्गात् / अतस्तैरेव चतुर्भिः पृष्ठभङ्गप्रतिषेधात् न भग्नपृष्ठीभवति मानसम् / एवं षड्भिः पदैर्नवाकारः शमथ उक्तः / भूतप्रत्यवेक्षणालोकः उद्योतः / उद्योतात् त्रासस्तदकरणम् / अकरणे[न] प्रतिषेधकरणात् / ततो नोत्तस्यतीत्येकेन पदेन विपश्यना / न सन्त्रस्यति न सन्त्रासमापद्यत इति पदद्वयेन युगनद्धो मार्गः / तथा हि न संत्रस्यतीति न समाधेस्त्रस्यति तदत्यागादिति शमथाङ्गः / संप्रज्ञानात् त्रासः संत्रासः / तन्नापद्यत इति विपश्यनाङ्गः / चरति प्रज्ञापारमितायामिति उद्देशः / शेषेण निर्देशः / भावयतीति शमथेन / उपपरीक्षत इति विपश्यनया / उपनिध्यायतीत्युपनिरीक्षमाणो निपुणं ध्यायति युगनद्धेन मार्गेणेति / द्वादशस्यार्थः /

अस्योपपत्तये त्रयोदशं चोक्तम् / तत्कस्य हेतोरित्यत आरभ्य प्राक् सर्वाकारज्ञतानिर्याणा(णा)त् / तत्कस्य हेतोरिति प्रश्नः / उत्तरं यस्मिन्हीत्यादि / इमान् धर्मानिति सर्वधर्मान् प्रज्ञापारमितायां संमुखीभूतायाम् / रूपं कल्पितं यावद्विज्ञानं यावद्बुद्धधर्मान् नोपैतीति नोपलभते, तदप्रतिभासात् / नोपगच्छति न विकल्पयति निर्विकल्पत्वात् प्रज्ञापारमितायः / इति स्वभावविकल्पौ प्रतिषिद्धौ / विशेषविकल्पौ प्रतिषेद्धुमाहः / न रूपादेरुत्पादनिरोधौ / पूर्व्वमुत्पन्नो रूपादिरिदानीं निरुद्ध इति न पश्यति / कल्पितस्य हि यथालक्षणमसत्वादुत्पादनिरोधौ न स्तः / तस्मादुभौ न पश्यति / ननु परतन्त्रस्यानिवृत्तौ दुष्परिहरः कल्पितस्य प्रतिभासः / तत्कुतस्तन्नोपेति? अथ षड्भिर्वाक्यैः कल्पितेष्वनभिनिवेशाभ्यासात्तदभिनिवेशजन्मनः परतन्त्रस्य तदानीं निर्वृतिरिष्यते / अपूर्वस्यानुत्पदात्पूर्वस्य च स्वरसेन व्ययात् / तौ तर्ह्यनुत्पादव्ययौ तस्य स्वभावौ अभावस्वभावाः सर्वधर्मा इति परतन्त्रं स्वभावमधिकृत्य वचनात् / सर्वमेतच्चेतसि निधाय पृच्छति तत्कस्य हेतोरिति / उत्तरं तथा हित्यादि / यौ हि रूपादेरनुत्पादव्ययौ तौ तस्याभावौ / अभावौ च न भावौ विरोधात् / यत्पुनरुक्तमभावस्वभावाः परतन्त्रा इति / अभावद्वयव्यभिचारस्तत्र स्वभावार्थो न पुनस्तादात्म्यं विरोधात् / एवमभेदं प्रतिषिध्य भेदप्रतिषेधायाह / इत्यनुत्पादव्ययौ च रूपादिश्च अद्वयमेतद् अद्वैधीकारमिति / ननु तदानीं रूपादेरभावादद्वयीभावो न युक्त इत्यत (rst_16) आह / यत्पुनरित्यादि / नट्र परतन्त्रं रूपादि गृह्यते / किं तर्हि? यदद्वयमुत्पादव्ययविरहात् परिनिष्पन्नमित्यर्थः / परिनिष्पन्नो हि स्वभावो धर्माणां कल्पिताभावलक्षणः / अनुत्पादव्ययावपि धर्माणामभावलक्षणौ / तत एकरसत्वादेषां त्रयाणामद्वयीभाव इति भावः / इति प्राप्तिनिर्याणम् //

सर्वाकारज्ञातानिर्याणमिदानीं वक्तव्यम् / तत्रादौ चत्वारो धर्मा उपपरीक्षणीयाः / कतमो बोधिसत्त्वः कतमा सर्वाकारज्ञता कतमा प्रज्ञापारमिता कतमा उपपरीक्षणेति / तत्र बोधिरेव सत्त्वस्तेनोच्यते बोधिसत्त्वः / तया बोध्या यत्सर्वधर्माणां सर्वाकारज्ञानं निरभिनिवेशं सा तत्र सर्वाकारज्ञता / आरता आरमिता / ग्रसितस्कभितादिवच्छान्दस इहागमः / विकल्पाद्यः (द्ये)पान्तीति पाः / विकल्पप्रतिपक्षा धर्माः / तेभ्यो ऽप्यारता विरता या प्रज्ञा सेह प्रज्ञापारमिता / यत्सर्वधर्मान्नित्यसुखात्मशान्तशून्यनिमित्तप्रणिहितविविक्तानां प्रत्येकं तद्विपरीतानां च षोडषानामाराणां प्रतिषेधेन व्युपपरीक्षते / तदत्रोपपरीक्षणं महत्योर्भगवत्योरुक्तम् / तत्रोर्ध्वमधरमुपपरीक्षणं तयोरुक्तम् / तदेवास्यां दर्शयितुमाह / एवं भगवन्नित्यतः प्रभृति अथ खल्वायुष्मान् इत्यतः प्राक् / अर्थः पूर्ववत् / अथ खल्वायुष्मानित्यदि / तेन हीति येनाद्वयस्यैषा गणाना कृता / अद्वयश्च धर्मधातुः / तेन कारणेन बोधिसत्त्वोप्यनुत्पादः / उत्पादविरहाद्धर्मधातुरित्यर्थः / परतन्त्रस्तु स्वभावो नेह गण्यते / तस्य परमार्थत्वात् / परमार्थस्य नेहाधिकारात् / कोत्र दोष इति चेदाह / यदि चेत् इत्यादि / दुष्करस्य कर्मणश्चारिका चरणम् / तां किं कस्माच्चरति? प्रयोगवीर्येण / आस्टां प्रयोगवीर्यम् / यानि दुःखानि करचरणशिरः शरीरदानानि सत्वानां कृतशः सत्त्वानामर्थाय तानि वा प्रत्यनुभवितुं कस्मादुत्सहेत / संनाहवीर्येणापि तदा दुष्करचारिकां न चरेन्न वाद्यवसेत् / तथा हि कारणपरतन्त्रत्वेनापरमार्थत्वात् / अपरमार्थस्य चानभ्यसनीयत्वात् /

विशेषतो दुष्करस्येति चोद्यम् / एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेःपरिष्काराः / तत्रानभ्युपगमेन प्रथमो नाहमित्यादिना / यो हि दुष्करचारिकामिच्छति तस्य सा न स्यादित्यनिष्टापादनं दोषः स्यात् / न हीति / कुतो नेच्छसीति चेत् / दुष्करसंज्ञया दुष्करं चरतो विप्रतिसारिणः सम्यक्सम्बोधेर्व्यावृत्तिप्रसङ्गात् / नापीत्यादिना द्वितीयः परिहारः / न भवतीति न निष्पद्यत इत्यर्थः / अपि तु इत्यादिना तृतीयः / (rst_17) पुनरपरमित्यादिना चतुर्थः / यथा आत्मेत्यादि / सर्वदुःखानि सर्वसाश्रवाः पञ्चस्कन्धाः / तेभ्यः सर्वेभ्यः परिमोचयितव्याः / सर्वेणेति धातुगतियोन्यादिभेदेन / सर्वेण सर्वमिति सर्व यथा भवति तिसृभिर्दुःखाताभिः / सर्वथेति सर्वव्यवसायैः सर्वमिति निरवशेषं मोचयितव्याः / दुःखस्कन्धादिति दुःखराशेः / चित्तप्रदोषः प्रतिघः / यथा आत्मा न विद्यते सर्वेणेति आत्मसत्त्वजीवपोषपुरुषादिभेदेन / सर्वेण सर्व यथा भवति दृश्यादृश्यभेदात् / सर्वथेति स्कन्धधात्वादिभ्यो भेदेन / अभेदेन च / कथमभेदेन सर्वं यथा भवति? प्रतिवर्गं समस्तेभ्यो व्यस्तेभ्यश्च यथा आत्मा तथा सर्वधर्मा न विद्यन्ते / सर्वेणेति स्कन्धधात्वादिवर्गभेदेन सर्वेण सर्व यथा भवति / वर्गाणां परिपूर्णावयवत्वात् / पुनःसर्व यथा भवति प्रतिवर्ग ते सर्व इत्यर्थः / सर्वथेति / सर्वेषु प्रभेदेषु आत्मनि परेषु च समस्तव्यस्तेष्वित्यर्थः / तदेवं दुष्करचारिकाचरणा भावप्रसङ्ग(ङ्गाः) चत्वार उक्ताः / चतुर्थेन परिहारेणैतदपि सूचितम् / दुष्करचारिकाया अप्यनुत्पाद एव तत्त्वं तदेव तत्त्वं पश्यता सा चरितव्या यतासौ शक्ता च भवेन्महाफला च /

अनुत्पादे सर्वदुःखानामप्रतिभासनात् तत्त्वदर्शनाच्च / सर्वाकारसर्वधर्मविकल्पप्रबिषेधाय हेतुः स्थविरो यदप्यायुष्मान् इत्येतदारभ्य सन्निहितादेवमुक्तःशब्दात् प्राक् / अत्र सर्वज्ञतापीति सर्वाकारज्ञतापि बुद्धोपीत्यर्थः / ततः प्राप्तिविकल्पप्रतिषेधार्थमाह / एवमुक्त इत्यत आरभ्य अत्यंतं प्रतिभातीति यावत् / सर्वज्ञतेति सर्वाकारज्ञता अनुप्राप्तैव भवतीत्यादित एव सर्वेषां धर्मधातुमात्रत्वात् धर्मधातोश्च प्रकृत्यैव सर्वथा विशुद्धत्वादिति भावः / एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेरुत्तरम् / अनुत्पन्नस्य धर्मस्येति बोधिसत्त्वाख्यस्य धर्मधातोः / प्राप्तिमिति प्राप्तत्वं / नाहमिच्छामि नाप्यभिसमयमिति नापि प्राप्ताभिसमयम् / यदिहीच्छेयं तदानुत्पादमिच्छतो मे प्राप्तिः प्रसज्येत / नैव त्विच्छामीति न युक्तः प्राप्तिप्रसङ्गः / युक्तिमप्याह नापीत्यादिना / सर्व एव धर्मो ऽनुत्पाद इत्यस्मिन् पक्षे ह्येषः प्रसङ्गः / तत्र अनुत्पन्नेन बोधिसत्त्वेन अनुत्पन्ना सर्वाकारज्ञता नापि प्राप्यते / अयुक्तत्वादिति भावः / उभयोरणा[ना]दिमत्त्वेन प्राप्त्ययोगात् / आहेति शारिपुत्र आह / किं पुनरित्यादि / यस्तूभयोरनुत्पन्नत्वे प्राप्तिरयुक्ता / तत्किमन्यतरोत्पत्तौ युक्तेत्यर्थः / आहेति सुभूतिरन्यतरोत्पत्तिपक्षं विमोचयितुमाह किं पुनरित्यादि / एवकारो भिन्नक्रमत्वादन्तं नेतव्यः / अनुत्पन्नो धर्मः (rst_18) पश्चादुत्पन्नो वा स्यात् पश्चादनुत्पन्न एव वा / तत्र द्वीतीयविकल्पे कथमन्यतरोत्पतिः? आद्ये तु विकल्पे धर्मधातोरुत्पत्तिविरोध इति भावः / तस्मादुभयोरनुत्पादात् साधूक्तं नाप्यनुत्पन्नेन धर्मेणानुत्पन्ना प्राप्तिः प्राप्यत इति युक्तः प्राप्तिविकल्पप्रतिषेधः /

तस्मात्सर्वधर्माणां परमार्थो धर्मधातुः / स च प्रकृतिप्रभास्वरत्वादनादिनिधनत्वाच्च न प्राप्यते नापि प्राप्नोति, केवलं द्रष्टव्यः / यत्तस्य दर्शनं सैव कल्पितानां सर्वधर्माणामनुपलब्धिः / सैव निरतिशया प्रज्ञापारमिता / तया परिकल्पितधर्माभिनिवेशक्षयात्तदभिनिवेशहेतुकाः सर्वावरणसंग्राहिणः सर्वाभूतपरिकल्पाः परतन्त्राख्याः क्रियन्ते / पूर्वेषां स्वरसनिरोधात् / कारणाभावेन परेषामनुत्पादात् / ततः प्रकृतिप्रभास्वरोपि बोधिसत्त्वाख्यो धर्मधातुरागन्तुकैरावरणमलैर्मलिनीकृतः / तेन तेषां क्षये सति तत्र क्षयलक्षणा विशुद्धिरपूर्वत्वात् प्राप्यते / तद्यथा प्रकृत्या विशुद्धमाकाशमागन्तुकैस्तुहिनरजस्तमो ऽभ्रधूमादिभिरावरणैर्मलिनीक्रियते / पश्चात्तदपाये [क्षय?]लक्षणा विशुद्धिस्तेन प्राप्यते / सर्वविभ्रमनिवृत्तौ च सुविशुद्धसर्वधर्मधर्मताज्ञानलक्षणा सर्वाकारज्ञता यापूर्वत्वाव्दोधिसत्त्वेन लभ्यते / सैव तस्या विशुद्धेरात्मभूतायाः संवेदनाप्राप्त्यभिसमयः संपद्यत इति सिद्धान्तः /

तत्रेदानीमागन्तुकावरणविशुद्धिः स्थविराभ्यां वक्तव्या / तां शारिपुत्र आरभते / आहेति शारिपुत्र आह / किं पुनरित्यादि / उत्पद्यत इत्युत्पादः / पर[त]न्त्रः स्वभावः / किं पुनः पश्चादनुत्पादः? कारणाभावादनुत्पत्तेरित्येक पक्षः / उताहो ऽनुत्पादः? सर्वाकारज्ञता तेषां धर्मः / पूर्वमनुत्पन्नत्वाद्यः पश्चादुत्पद्यत इति द्वितीयपक्षः / तत्राद्ये पक्षे अनुत्पन्नायाः सर्वाकारज्ञतायाः कुतः प्राप्तिः? द्वितीयपक्षे सर्वाकारज्ञतायाः कारणं वक्तव्यम् / अभूतपरिकल्पश्च शाश्वतो भवेत् क्षयाभावादिति भावः / सुभूतिराहेति परिहारमाह / उत्पाद उत्पत्तिः धर्मः सर्वाकारज्ञतायाः / अनुत्पादो ऽनुत्पत्तिः धर्मो ऽभूतपरिकल्पस्येति य एष भेदः / नासौ प्रतिभाति जल्पितुं न रोचते वक्तुम् / सर्वधर्मशून्यतालम्बने चित्तसन्ताने यैव सर्वभ्रान्तीनां निवृत्तिः सैव सर्वाकारज्ञताया उत्पत्तिः / अतो ऽस्या न कारणं वक्तव्यम् / नाप्यभूतपरिकल्पः शाश्वतो भवतीति भावः / शारिपुत्र आहेति / जल्पविकल्पप्रतिषेधायाह / अनुत्पादोपीत्यादि / अनुत्पादः प्रमान(णा)सिद्धत्वात्प्रतिभात्येव रोचत एव वक्तुम् / कुतो न प्रतिभातीति काङ्क्षा प्रश्नः / आहेति सुभूतिरुत्तरमाह / अनुत्पाद एवेत्यादि / जल्प इति मानसः शब्दः / प्रतिभातीति जल्पाभिधेयं वस्तु / प्रतिभानमिति सजल्पा बुद्धिः / त्रयमेतदनुत्पाद एव सर्वाकारज्ञतायां धर्मताशरीरेणैव (rst_19) सर्वधर्माणां तस्यां प्रतिभासादिति भावः / एवमेव अत्यन्तं प्रतिभातीत्युपसंहारः / इति सर्वाकारज्ञतानिर्याणम् //

एवमुक्त इत्यादिना शारिपुत्रः प्रकृतमेव सुभूतेर्वचनं प्रशंसन्मार्गनिर्याणप्रस्तावनां करोति / स्थापयितव्यो निःसंशयं गणयितव्यः / यतो यत एवेति यत्र यत्रैव स्थाने निःसरति उत्तरति न चलति न भ्रश्यति न वि[रो]धयति न व्याकुलयति / एवमुक्त इति / एवं प्रस्तावनायां कृतायां एतद् इति मार्गनिर्याणे / अनिश्रिता अनभिनिविष्टा धर्मा यैस्तथोक्ताः / न व्यतिवर्तन्त इति न भ्रस्य(श्य)न्ति / एवमुक्त इति सर्वधर्मानिश्रिततायामुक्तयाम् / अत्रेति अनन्तरोक्ता सर्वधर्मानिश्रिता चासौ परमत्वात्पारमिता च / कतमेति षण्णां पारमितानां मध्ये कतमा / सार्वयानिकी यानत्रयसाधारणी / यश्चैषा प्रज्ञापारमितैव / न तहर्यस्येत्यत आह / सर्वधर्मेत्यादि सुगमम् / इति हीति यत एवं तस्मात् / अवलीनत्वं विषादः कांक्षायितत्वं संशयालुता / दन्धायितत्वमप्रतिपत्तिः / अन्यथात्वं पराङ्मुखीभावः मनसिकारेणेति निर्विकल्पेन मनसा / कथमायुष्मन्नित्यादि विकल्पकं मनसिकारं मत्वा शारिपुत्रस्यायं प्रश्नो मनसिकारेण विहरन्तीति यावत् /

तत ऊर्ध्वं एवमुक्त इत्यादिना सुभूतेः साधुकारपूर्वकं वचनम् / तत्र विस्तरेण चोद्यकरणात् साधुकारः / अपि त्वित्यादिना परिहारः / अर्थ एवेति / अस्मदिष्टमेव / इच्छालक्षणत्वादर्थस्य / भूतपदाभिधानेनेति विकल्पमनसिकारस्य विपर्ययो भूतपदं भूतं वस्तु / तस्याभिधानेन सविस्तरेण / अनिष्टापादनं हि / चोद्यम् / नेष्टाभिधानमित्युपालम्भः / युक्तितश्चेयमिच्छति दर्शयितुं स्वयमेव पृच्छति / तत्कस्येत्यादि / तभ्दू तपदं कुतः? सत्त्व आत्मा स इह दृष्टान्तः / मनसिकारो विकल्पः / स दार्ष्टान्तिकः / अस्वभावतादिर्वैदितव्येति साधारणं हेतुकं नेतव्यः / तत्र अस्वभावता स्वलक्षणशून्यता / लक्षणमनयोर्ग्राहकत्वम् / अतश्च यथा आत्मनो ऽस्वभावता तथा मनसिकारस्यापि / ग्राहकत्वायोगादिति हेतुः / शेषेषु अस्वभावत्वादिति हेतुः / सभ्दावो भावत्वं तद्विरहो ऽसद्भावता / विविक्तता अभावता अचिन्त्यता तदीयचिन्तायां निर्विषयत्वात् / अनभिसंबोधनता सम्यग्ज्ञानाविषयत / अयथाभूतार्थत्वेन मिथ्यावस्तुत्वेना भिसंबोधनं संयग्ज्ञानमस्येति अयथाभुतार्थाभिसंबोधनता / अनेनेति (rst_20) यथोक्तेन / एवंरूपेणेति भूतार्थप्रत्यवेक्षकेण / विहारेणेति शमथरूपेण / इतिशब्दः परिवर्तपरिसमाप्त्यर्थः //

सर्वाकारज्ञतायां चर्या चरणम् / चित्तोत्पादादयो दशार्थाः / तद्द्योतकः परिवर्तस्तत्परिवर्तः //

[आर्याष्टसाहस्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः] सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां प्रथमः परिवर्तः //

2. शक्रपरिवर्तो नाम द्वितीयः /

उक्ता सर्वाकारज्ञता / इतः प्रभृति मार्गज्ञता वक्तव्या / तस्यामेकादशवस्तूनि / यतः शास्त्रम्-

[31] ध्यामीकरणतादीनि शिष्यखङ्गपथौ च यौ / महानुशंसो दृङ्मार्ग एहिकामुत्रिकैर्गुणैः // 1-7 //

[32] कारित्रमधिमुक्तिश्च स्तुतस्तोभितशंसितः(ताः) / पारिणामे ऽनुमोदे च मनस्कारावनुत्तमौ // 1-8 //

[33] निर्हारः शुद्धिरत्यन्तमित्ययं भावनापथः / विज्ञानां बोधिसत्वानामिति मार्गज्ञतोदिता // 1-9 //

ऽध्यामीकरणतादिऽ श्रावकमार्गः / ऽमहानुशंसो ऽ बोधिसत्त्वस्य दर्शनमार्गः / भावनामार्गस्य ऽकारित्रम्ऽ / ऽअधिमुक्तिऽमनस्कारः / ऽस्तुतस्तोभितसं(शं)सिताःऽ / ऽपरिणामनाऽमनस्कारः / ऽअनुमोदनाऽमनस्कारः / ऽअभिनिर्हारःऽ / ऽअत्यन्तशुद्धिश्चे ऽति / एकादशवस्तूनि ऽमार्गज्ञताऽ सा च ऽबोधिसत्त्वानांऽ इत्यर्थः / तत्रोदौ ध्यामीकरणतादीनि यतः शास्त्रम्- [34] ध्यामीकरणता भाभिर्देवानां योग्यतां प्रति / विषयो नियतो व्याप्तिः स्वभावस्तस्य कर्म च // 2-1 //

अस्यां ऽयोग्यतांऽ चित्तोत्पादः द्वितीयो (प्रथमो)ऽर्थः / ऽतां प्रतिऽ तदर्थम् / ऽध्यामीकरणताऽ मन्दच्छायीकरणं ऽदेवानाम्ऽ / ऽभाभिःऽ इति भगवतः प्रकृतिप्रभया सा द्वितीयो ऽर्थः / ऽविषयो नियतःऽ इति / तस्या एव विषयप्रतिनियमस्तृतीयो ऽर्थः / विषयऽव्याप्तिऽश्चतुर्थः / ऽस्वभावःऽ पञ्चमः / ऽकारित्रंऽ षष्ठः / यद्यमी षडर्थाः कथमेतदेकं वस्तु? इह मार्गज्ञताया मूलं चित्तोत्पादः / तद(द्) रहितानां तस्यामयोग्यत्वात् / अत एवासौ योग्यतोच्यते / तत एवासौ प्रधानम् / शेषस्तस्याः परिच्छेदः / प्रधानेन च व्यपदेशादेकवस्तूच्यते /

तत्र ध्यामीकरणतामधिकृत्याह / तेन खलु पुनरित्यादि / तेन समयेनेति तस्मिन् काले / विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति करणत्वम् / खलु शब्दो वाक्यालङ्कारे / पुनः शब्दो विशेषार्थः / अभिसमयभेदो विशेषः / सन्निपतितः समागमात् / सन्निषण्णो निषदनात् / त्रयस्त्रिंशानां कायो निकायः / तस्मिन् भवा इति ठल् / चत्वारो महाराजा वैश्रवणधृतराष्ट्रविरूढकविरूपाक्षा चतुरादिषु दिक्षु / तेषां कायः / तस्मिन् भवाः / एष एव त्रिसाहस्रो लोकधातुः सहा / तस्याः पतिः / ब्रह्मणः कायस्तस्मिन् भवाः / इह तूत्तरपदवृद्धिः / चतुर्थस्य ध्यानस्याश्रयं च शुद्धावासाः / अवृहा अतपाः सुदृशाः सुदर्शना अकनिष्ठाश्चेति / कुतः शुद्धावासाः? आर्याणामेव तेषूत्पादात् / तेषां पञ्चानां निकायानां पञ्चैव सहस्त्राणि / एतावन्त एत रूपिणो देवनिकाया यथोध्वमुत्कृष्टाः प्रभाप्रभावादिभिः / योपीत्यादि / तेपि सन्निषण्णाः / योपि तेषां अवभासः सोप्यभिभूतो ध्यामीकृतो ऽभूत् / समकालमेवेति योपिसोपि शब्दार्थः / योग्यता हि चित्तोत्पादस्तदर्थ ध्यामीकरणम् / सर्वाभिभूर्भगवानिति विदित्वा तभ्दावे स्पृहोत्पादनात् / अवभासः प्रभा / स्वकर्मणो विपक्तिर्विपाकः / तस्माज्जातः सहजो नाभिसंस्कारिक इत्यर्थः / केन कारणेनाभिभूतः? बुद्धाधिष्ठानेन बुद्धसन्निधानेन / केन कर्त्रा? बुद्धतेजसा बुद्धस्य भगवतः प्रकृतिप्रभया / ननु तेपि महानुभावाः कस्मान्न प्रतिचक्रुरित्यत आह बुद्धानुभावेनेति / बुद्धानुभावेन सर्वानुभावः प्रतिहन्यतः इति भावः / ध्यामीकरणता //

अथ खल्वित्यादि / अन्तिकादिति सकाशात् / प्रज्ञापारमितामिति बोधिसत्वानां महासत्वानामित्यनेन सम्बन्धः / मार्गज्ञतामित्यर्थः / (rst_22) उपदिश्यत इति उपदेशः / तस्या एवार्थस्यावगमाय वादो ऽववादः तदनुबन्धाय शासनी तत्सहिता सेति समासः /

स्थातव्यं श्रुतमय्या प्रज्ञया / शिक्षितव्यं चिन्तामय्या / योगमापत्तव्यं भावनामय्या /

आनुभावादयः प्रभावपर्यायाः / तदानुभवेनेत्युद्देशः / इतराभ्यां निर्देशः / तेजसेति प्रतिभानशक्ते रोधाय / केन प्रभावेन? अधिष्ठानेनेति प्रबोधकेन / इयता ग्रन्थेन योग्यतायाः प्रस्तावनां कृतायां तामाह / यैरित्यादिना उत्पादितव्यान्तेन इति योग्यता //

येत्वित्यादि / हीनमार्गलभ्यं निर्वाणं सम्यक्त्वम् तस्मिन् नियमः सम्यक्त्वनियामः / तं अवक्रान्ताः प्राप्ताः / बद्धसीमानो बद्धसेतवः / तद्यथा श्रोतआपन्नसप्तक्तभ्दवपरमः / द्वित्रिजन्मा कुलंकुलः / अनुत्तरा (र)सम्यक्संबोधिनिमित्तं यत् पुनः पुनः संसरणं तस्मै चित्तमुत्पादायतुमभव्याः / इति शमैकयानैः श्रावकैरुत्तमबोधेः कदाचिदप्यकामनाद्योग्यताया विषयप्रतिनियमः //

अपि त्वित्यादि उत्पादयेरन्नित्येतदन्तेन व्याप्तिः / श्रावकैरपि बोधिपरिणतिकैः सम्यक्सम्बोधौ चित्तस्योत्पादनात् / ते हि स्वां बोधिमधिगम्यापि बुद्धबोधिसत्त्वानां लोकोत्तरां विभूतिं दृष्ट्वा वञ्चितमिवात्मानं मन्यमानास्तथागतैरधिष्ठितास्तद्वोधौ चित्तमुत्पाद्याचल्यभूमिकबोधिसत्त्ववन्निर्मिताभिरुपपत्तिभिर्बोधिचर्यां चरित्वा परां बोधिमधिगच्छन्तीति व्याप्तिः //

नाहं कुशलमूलस्यान्तरायं करोमीति / स्वभावः कुशलराशिः / सर्वकुशलधर्मसंग्राहकत्वाच्चित्तोत्पादस्येति कुशलपक्षत्वं योग्यतायाः स्वभावः / विशिष्टेभ्यो हि धर्मेभ्यो विशिष्टतमा धर्मा अध्यालम्बितव्या इति कारित्रम् / विशिष्टेभ्य इति बोधिचित्तसंगृहीतेभ्यः / हेतौ पञ्चमा / विशिष्टतमा धर्मा इति महायानसंगृहीताः फलहेतुभूताः / अध्यालम्बितव्या इति प्राप्तव्याः / तस्मान्नान्तरायं करोमीति शब्दार्थः / इति द्विविधमहायानप्रापणं बोधिचित्तस्य कारित्रम् //

तदेवं केचिद्वोधिचित्तोत्पादनार्थमुत्साहिताः पुर्वमुत्पादितबोधिचित्तास्तु संप्रहर्षिताः / एवमुत्पादितबोधिचित्त्वत्वादुभयेपि ते बोधिसत्त्वा (rst_23) महासत्त्वाः सन्तो मार्गज्ञतायामुत्साहिताः / अत आह / अथ खल्वित्यादि / साधुस्त्वमिति महतः परार्थस्य करणात् / भगवतः कृतज्ञैरित् / यथा पूर्वं जिनपुत्रस्य भगवतस्तच्छ्रावकैर्बहुकृतं तथास्माभिर्भगवतः श्रावकैर्भगवत्पुत्राणां बोधिसत्त्वानां बहुकर्तव्यमिति कृतज्ञतार्थः / तत्कस्य हेतोरिति / तत्कृतज्ञत्वं केन प्रकारेण? पूर्वका एव पौर्वकाः / ब्रह्म निर्वाणं तस्मै चरणं ब्रह्मचर्यम् / तच्चरणं बोधायेति बोधये / बोधिचर्यां चरतीति यावत् / यैरिति विभक्तिप्रतिरूपको निपातो यथार्थः अवोदित इति सम्प्रसारणम् / वद व्यक्तायां वाचित्यस्य यजादित्वात् / अववदित इति क्वचित्पाठः / तत्र वद स्थैर्य इत्ययं धातुरनेकार्थत्वात् / अनुपरिग्रहीतव्या इत्यववदितव्याः / अनुपरिवारयितव्या इति अनुशासितव्याः / उत्तरयोः पदयोः संशब्दः सम्यगर्थः / अस्माभिरपीति श्रावकैरपि / आत्मस [जा]तीयेष्वप्यात्मव्यवहारात् / साधु चेत्यवहितश्रोत्रतया / सुष्ठु चेत्यवहितमनस्कतया / मनसिकुर्विति चिन्ताभावनाभ्याम् / प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यमिति मार्गज्ञतायां वेदितव्यम् /

तत्रादौ श्रावकमार्गः / तत्र दर्शनमार्गमधिकृत्याह / शून्यतायामित्यादि / अविपरीतत्वाच्चत्वारि सत्यानि / आर्याणां सत्यत्वेन प्रतिभान्ति न बालानां तस्मात्तान्येवार्यसत्यानि / दुःख समुदयो निरोधो मार्गश्च / तत्र दुःखं संसारिणः स्कन्धाः / दुःखहेतुः समदयः / दुःखक्षयो निरोधः / तत्प्रापकं ज्ञानं मार्गः / एषां चतुर्णामार्यसत्यानां य आकारास्तेषां शून्यतायां तिष्ठता शून्यतां पश्यता प्रज्ञापारमितायामिति श्रावकीये दर्शनमार्गे स्थातव्यं समाहितेन चेतसा / शून्यतादर्शनं चानुपलम्भ एव / ततः शास्त्रम्-

[35] चतुर्णामार्यसत्यानां आकारानुपलम्भतः / श्रावकाणामयं मार्गो ज्ञेयो मार्गज्ञतानये // 2-2 //

श्रावकपिटके च सत्यनां षोडशाकाराः पठयन्ते / दुःखमनित्यतो दुःखतो ऽनात्मतः शून्यतश्च परिज्ञेयम् / समदयो हेतुतः समुदयतः प्रभवतः प्रत्ययतश्च / निरोधो निरोधतः शान्ततः प्रणीततो निःश(स)रणतश्च / मार्गो मार्गतो न्यायतः प्रतिपत्तितो निर्याणिकतश्चेति //

अमी नेह गृह्यन्ते / ये तु महत्योर्भगवत्योः पठितास्त इह गृह्यन्ते / प्रत्यासत्तेः श्रावकबोधेश्च लाघवेनेति (rst_24) प्रापणात् / तत्र दुःखं चतुर्भिराकारैर्मनसिकरोति पूर्ववत् / अनित्यतो दुःखतो ऽनात्मतः शान्ततश्च यथाक्रममुदयव्यययोगित्वात् प्रतिकूलत्वात् आत्मविलक्षणत्वात् / आत्मशून्यत्वाच्च / आत्मशून्यो हि शान्तः / तद्यथा कुणपः / समुदयमेकादशभिराकारैः / तत्र चतुर्भिराकारैः प्रहाणार्हत्त्वज्ञापनार्थम् / रोगतो गण्डतः शल्यतो ऽघतश्च दुःखहेतुत्वाद्दःखोत्कर्षहेतुत्वादुरुद्धरत्वात् / ऐहिकामत्रिकदुःखहेतुत्वेन पापसाधर्म्याच्च / पुनश्चतुर्भिः श(स)क्य(त्य)त्वपरिज्ञापनार्थम् / परतः प्रलोभधर्मतश्चलतः प्रभड्गुरतश्च / आत्मा हि हातुमशक्तो ऽयं तु परः / प्रतिक्षणविनाशित्वात् / प्रलोपधर्मा च / अर्हभ्दिरुन्मूलितत्वात् / चलश्च प्रकृतेन मार्गेण भङ्गित्वात् प्रभङ्गुरश्च / आतप्तकारितार्थ पुनस्त्रिभिः / भयत उपद्रवत उपसर्गतश्च / अशनिपातादिवभ्दयहेतुत्वात् / भूतराक्षसादिसाधर्म्यात् दुर्भिक्षपरचक्रादिसाधर्म्याच्चेति / प्रतिलोमः प्रतीत्यसमुत्पादो अविद्यानिरोधात् संस्कारनिरोध इत्यत आरभ्य एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवतीति यावत् / तत्र निरुद्धिर्निरोध इति निरोधसत्यम् / निरुध्यते ऽनेनेति निरोधो मार्गसत्यं सप्तभिराकारैः / अनात्मतः शान्ततो विविक्ततः शून्यत आनिमित्ततः अप्रणिहिततो ऽनभिसंस्कारतश्च / आत्मा हि योगिनो दुःखात्मनः स्कन्धाः / अतो दुःखाभावादनात्मा क्लेशोपशमाच्छान्तः / दुःखक्लेशावशुची तयोरूपशमाद्विविक्तः / शूचिरित्यर्थः / आत्मात्मीयविरहाच्छून्यः /

सर्वसंस्कृतनिमित्ताभावादानिमित्तः / त्रैधातुके प्रणिधानं प्रणिहितम् / तत् क्षयादप्रणिहितः / आयत्यां कर्माभिसंस्काराभावादनभिसंस्कारः / मार्गसत्यमप्येभिरेव सप्तभिराकारैः / निरोधप्रापको हि मार्गः / ततो ऽनात्मशान्तविविक्तादिप्रापकत्वान्मार्गोप्यनात्मा शान्तो विविक्तः शून्य आनिमित्तो ऽप्रणिहितो ऽनभिसंस्कारश्च / एवमेकोनत्रिंशदाकार इह श्रावकमार्ग आसु तब्दोधिप्रापणात् / स चैषामाकाराणामनुपलम्भेन मार्गज्ञतायां प्रविशति /

तेन हीत्यादि / येन हीनमार्गं भावयतो बोधिसत्त्वस्यानुपायकुशलस्य हीनबोधौ पात आशंक्यते / तेन हि कारणेनास्यां मार्गज्ञतायां महासन्नाहो महदुपायकौशलम् / सन्नद्धेन तद्धर्मितेन भवितव्यमात्मरक्षार्थम् / तत्रायं महान् सन्नाहो यदुत सर्वाकारज्ञताप्रतिसंयुक्तैर्मनसिकारैर्भावना कर्त्तव्या / व्युत्थितेन च सर्वं तत्कुशलमूलमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामयितव्यम् / तच्चानुपलम्भयोगेनेति / इति श्रावकाणां दर्शनमार्गः //

इत ऊर्ध्वं निरोधभागीयानि / न रूपे स्थातव्यमित्येतदारभ्यानेन मनसिकारेणेति यावत् / तत्र न बुद्धत्वे स्थातव्यमित्येतदन्ते ऊष्मा / तत ऊर्ध्व इति हि बुद्धत्वमिति न स्थातव्यमित्येतदन्तेन मूर्धा / ततो विज्ञानं शून्यमुपलभ्यते वेत्येतदन्तेन क्षान्ति / शेषाण्यग्रधर्मः / तत्र रूपादिष्वस्थानम [न] भिनिवेश ऊष्मा / रूपादीनामिदन्तया स्वलक्षणानुपलम्भो मूर्धा / रूपादीनां द्वयानुपलम्भः क्षान्तिः / शून्यं इत्यनुपलम्भ उपलभ्यत इति उपलम्भः / तस्मात् शून्यमुपलभ्यतेवेत्यपि द्वयम् / श्रोतआपत्तिफलादीनां विशेषेष्वस्थानमग्रधर्मः / तस्मादस्यां भगवत्यामन्यथैव शास्त्रपाठ उन्नेयः-

अस्थानमूष्मा रूपादौ मूर्धा तदिति हीति यत् / क्षान्तिर्न नित्यं नानित्यं रूपादीत्यस्थितिद्वये //

फल (लं) पुंसामिहार्याणां विशेषेष्वस्थितिस्तु या / सैवाग्रधर्मो विज्ञेय आर्यश्रावकवर्त्मनि //

अत्र न चक्षुः संस्पर्शे स्थातव्यमिति / इन्द्रियविषयविज्ञानसन्निपाते सति यः सुखादिवेदनोत्पत्त्यनुकूलस्येन्द्रियविकारस्य परिच्छेदकः सादृश्यमात्रेण स सुखादिवेदनाजनकःचैतसिकः स्पर्श इत्युच्यते / इन्द्रियविकारं सादृश्येन स्पृशतीति कृत्वा / अत इन्द्रियभेदाच्चक्षुःसंस्पर्शो यावन्मनःसंस्पर्शः / उक्त चाभिधर्मे "त्रिकसन्निपाते इद्रियविकारपरिच्छेदः स्पर्शः वेदनोत्पत्तिसन्निश्रयदानकर्मकः" इति / शुभं शुचि अशुभमशुचि / असंस्कृतप्रभावितं क्लेशाविद्याक्षयस्यासंस्कृतत्वात् / इमं लोकमितिकामधातुम् / तत्रैवेति अकामिनि लोके / इहैवेत्यस्मिन्नेव जन्मनि / अनुपधिशेष इति उपधयः स्कन्धाः / त एव शेषाः सोपधिषेशे तद्विपर्ययादनुपधिशेषः / बुद्धपरिनिर्वाणेति / संसारनिर्वाणयोरप्रतिष्ठितेन / यथाक्रमं सर्वेषां क्लेशिकधर्मपरिक्षयात्, अनाश्रवाणां च धर्माणामनन्तानां जगदर्थाय यावदाकाशमवस्थानात् / न च ततो व्युत्थित इति प्राप्तापरिहाणितः / न स्थितो नास्थित इत्यप्रतिष्ठितमानसत्त्वादव्युत्थानाच्च / न विष्ठितो नविष्ठित इति प्रवाहयोगेन पूर्ववत् / शेषं सुबोधमित्यग्रधर्मः / इत्युक्तानि श्रावकमार्गनिर्वेधभागीयानि //

बुद्धानुभावात् खङ्गमार्गप्रस्तावनाय केषाञ्चिद्देवपुत्राणां वितर्को ऽभूत् तमाह / अथ खलु तत्रेत्यादिना / केषाञ्चिदिति ये श्रावकमार्गमपि सुभूतिना देश्यमानं गंभीरं मेनिरे / कथं यक्षाणाम्? तैरुच्चारणात् / कथं यक्षरुतादीनि? तभ्दाषात्वात् / तत्र रुतानीत्युद्देशः / शेषेण निर्देशः / मन्त्रितानि वाक्यानि / प्रव्याहृतानि वाक्यसमूहाः / भाषते पदवाक्यैः / प्रव्याहरति वाक्यसमूहैः / देशयतीत्यववदती / उपदिशतीत्यनुशास्ति / अथ खल्वायुष्मानित्यादि / इदमितिलब्धावसरत्वादुद्दिष्टं खङ्गज्ञानम् परामृषति / न विज्ञायते न विज्ञायत इति द्विर्वचनमवधारणार्थम् / परतो न विज्ञायते एव चरमभवखङ्गैःखङ्गज्ञानम् / परोपदेशस्य तेषु वैयर्थ्यात् / यतः स्वयंभूत्वेन तेषां स्वयमेव तत्संमुखीभवतीति परोपदेशवैयर्थ्यम् //

तथाहीति / ईदृश्येव हि धर्मता धर्माणाम् / कीदृशीत्याह नात्रेत्यादि / अत्रेति स्कन्धधात्वायतनादौ / न किञ्चिदिति न कश्चिद्धर्मः सूच्यत इति देश्यते / श्रूयते श्रोत्रा निःश्वभावत्वात्सर्वधर्माणाम् / तद्यथा निर्मितबुद्धेन निर्मितानां परिषदां धर्म देश्यमाने न किञ्चिद्देश्यते न कश्चिद्देशयिता न कश्चिच्छ्रोतेति / अथ खलु तेसामित्यादि / उत्तानमगम्भीरहर्षाद्विवेचनम् / इतीत्येवमस्माभिर्वितर्किते / अनार्याणामगोचरत्वेन दूरात् / निष्प्रपञ्चत्वेन सूक्ष्मात् / दुखगाहत्वेन गम्भीराच्छ्राव (क) मार्गा दूरतरं सूक्ष्मतरं गम्भीरतरं ज्ञानम् / प्रविशति चेतसा / देशयति ग्रन्थतः / भाषते अर्थतः / तथा हि नात्रेत्यादिना / इति ज्ञानगम्भीरता / अतः शास्त्रम्-

[36] परोपदेशवैयर्थ्यं स्वयंबोधात्स्वयंभुवाम् / गम्भीरता च ज्ञानस्य खङ्गानामभिधीयते // 2-6 //

अथ खल्वायुष्मानिति / नेमांक्षान्तिमनागम्येति / तथाहि नात्रेत्यादिनोक्तम् / ग्राह्याभावज्ञानं नाप्राप्य प्राप्यैवेत्यर्थः / अतश्च श्रावकैरपि तज्ज्ञानं तथागतैरप्युपादेयं सुतरां खङ्गैरधिगन्तव्यामिति भावः / इति खङ्गानां ग्राह्यविकल्पप्रहाणम् //

अथ खलु पुनरपीत्यादि / मन्त्रादिबलेन प्रतिभासमानो मिथ्यापुरुषो माया / ऋद्धिसन्दर्शितो निर्मितः / ताभ्यां सदृशाः / मायोपमास्ते सत्त्वा न मायेति / मिथ्यात्वमेव मायात्वं मन्यन्ते / सुभूतिस्तु मन्यते मिथ्याविशेषो माया च स्वप्नं च ताभ्यां सादृश्यं मिथ्यात्वमेव / तस्मान्माया च सत्त्वाश्चेत्यद्वयं मिथ्यात्वेन निर्विशेषत्वादिति / तदेवं मायापुरुषवत् पुरुषद्रव्याणामसत्त्वमुक्तम् / सर्वधर्मा अपीति / पुरुषधर्मा अपि सर्वे मायोपमाः / असति पुरुषद्रव्ये तद्धर्माणामप्यभावात् / अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र इत्यादि नास्या आयुष्मन्त इत्यादिना न कश्चित्प्रत्येषको भविष्यत्येतदन्तेन स्थविरसुभूतिर्धार्मश्रवणिकवत् प्रत्येषकानामप्यभावमाह / प्रतीक्षन्तीति प्रत्येषकाः / तेषामभावः प्रत्येषकपुरुषद्रव्याभावात् / सूच्यत इत्यस्फुटं भाष्यते / परिदीप्यत इति स्फुटम् / प्रज्ञप्यत इति वक्तृश्रोतृभिर्व्यवह्रियते / तस्मात्सर्वथा न सन्ति पुरुषद्रव्याणि / केवलमध्यात्मिकेषु च स्कन्धादिषु पुरुषप्रज्ञप्तिः / ततः पुरुषप्रज्ञप्त्याश्रये स्कन्धादौ ग्राहक ग्राहमेषामस्तीति खङ्गानां ग्राहकविकल्पाप्रहाणम् /

अथ खलु शक्रस्येत्यादिना न तत् पुष्पमित्येतदन्तेन खङ्गानां गोत्रमुच्यते / अत्र धर्मपर्यायो धर्मप्रभेदः / खङ्गमार्गः / यन्नुशब्दो / वाक्यालङ्कारे / सुभूतिमिति / धर्मभाणकपूजया धर्मपूजनात् / एतदितिवक्ष्यमानं(णं) वितर्कितं अभूत् / शक्रमनु शक्रं प्रति व्याहरणायेति वितर्कं विदित्वा भाषणाय / इमानीति प्रकृतानि / पुष्पाणीत्यमलत्वेन पुष्पसाधर्म्यात् खड्गमार्गसंगृहीतानि कुशलानि / देवेषु प्रचरन्तीति अवचरन्ति न दृष्टानि, अनाश्रवत्वेन धातुपतितत्वाभावादिति भावः / अभ्यवकीर्णानीति परिषदि निर्मितपुष्पैः सूचितानि / निर्मितानि यथादर्शनमसत्त्वात् / कुत इत्याह / नैतानीत्यादि / मनोमयानीत्युपसंहारः / मनोनिर्जि(र्मि) तानीत्यर्थः / शक्रस्तु मनोमयत्वमपि निषेद्धुमाह / अनिर्जातानीति / यथा हि ग्राह्यत्वाद्वृक्षादयो न सन्तीति न तेभ्यो निर्जातानि तानि / तथा मनोपि नास्ति ग्राहकत्वादिति ततोप्यनिर्जातानि सुभूतिराह / यत्कौशिकानिर्जातं न तत्पुष्पमिति यत्तयोर्नित्याभिसम्बन्धान्न तत्पुष्पं न स खड्मार्गः स्यादित्यर्थः / एवं मन्यते / निर्विशेषं जातं निर्जातम् / अतः सजातीयं कार्यमाश्रितम् / कारणमाश्रयः / खड्गमार्गश्च खड्गाश्रितः / न च खड्गस्य संस्कृतो धर्मो मार्गस्याश्रयो युज्यते सास्रवस्य विजातीयत्वात् / अनास्रवस्यापि संस्कृतस्यादिमत्वादादित एव निराश्रयस्यानुत्पत्तिप्रसङ्गात् / तस्मादनास्रवत्वेन सजातीयः खड्गस्य धर्मधातुरेव खड्मार्गस्याश्रय आधारः प्रतिष्ठागोत्रमिति खड्गमार्गस्याधारः // अतः शास्त्रम्-

[37] ग्राह्यार्थकल्पनाहानात् ग्राहकस्याप्रहाणतः / आधारतश्च विज्ञेयः खड्गमार्गस्य सङ्ग्रहः // 2-8 //

अथ खड्गानां कथं परार्थक्रियां? इच्छामात्रेण तत्सिद्धेः / कथं तेभ्यः श्रवणम्? सूश्रूषामात्रेण / यतः शास्त्रम्-

[38] सुश्रूषा यत्र यत्रार्थे यस्य यस्य यथा यथा / स सो ऽर्थः ख्यात्यशब्दोपि तस्य तस्य तथा तथा //

ऽयस्य यस्यऽ विनेयस्य / ऽयत्र यत्रार्थे ऽ इति निर्वेधभागीयेष्वार्यमार्गे वा / ऽयथा यथाऽ इति येन येनाकारेण / अथ खलु शक्रेत्यादि / द्वितीयाद् अथ खलु शक्रशब्दात् प्राक् निर्वेधभागीयानि वक्तव्यानि / तत्र बुद्धधर्मेषु शिक्षत इत्येतदन्तेन ऊष्मा / नामपदैः प्रज्ञप्तिः व्यवहारः / तान् निर्दिशति / न च विरोधयति तां चोत्तानीकरोति / तामेव चोपदिशति / तथा हि प्रज्ञप्तिमात्रं रूपं प्रज्ञप्तिमात्रमेव धर्मतेत्युपदिशति इत्यूष्मा /

यो ऽप्रमेयेष्वित्यादिना न परिहाणायेत्येतदन्तेन मूर्धा / कथं न शिक्षते, अनुपलम्भादिति / इति मूर्धा / यो न रूपस्य विवृद्धय इत्यादिना अथ खल्वायुष्मानित्यतः प्राक् क्षान्तिः / अत्र रूपादेरपरिग्रहयुक्तिर्महत्योर्भगवत्योरुक्ता ऽअध्यात्मशून्यतां यावदभावस्वभावशून्यतामुपादायऽ इति / इति क्षान्तिः / अथ खल्वायुष्मानित्यादिना अथ खलु शक्र इत्यतः प्रागग्रधर्मः / एवं चेति बुद्धिस्थं हेतुः परामृशति / महत्योर्भगवत्योर्य उक्तः तथा हि "न स रूपस्योत्पादं पश्यति न निरोधं नोद्ग्रहं नोत्सर्गं न संक्लेशं नावदानं न चयं नापचयं नो हानिर्न वृद्धिम्" इत्यग्रधर्माः / अतः शास्त्रम्-

[39] प्रज्ञप्तेरविरोधेन धर्मतासूचनाकृतिः / ऊष्मगं मूर्धगं रूपाद्यहानादिप्रभावितम् // 2-9 //

[40] अध्यात्मशून्यताद्याभी रूपादेरपरिग्रहात् / क्षान्ती रूपाद्यनुत्पादाद्याकारैरग्रधर्मता // 2-10 //

इत्युक्तः प्रत्येकबुद्धमार्गः //

बोधिसत्त्वस्य मार्गो वक्तव्यः / तमधिकृत्य शास्त्रम्-

[41] क्षान्तिज्ञानक्षणैः सत्यं सत्यं प्रति चतुर्विधैः / मार्गज्ञतायां दृङ्मार्गः सानुसं (शं) सोयमुच्यते // 2-11 //

इति संक्षेपेण सूत्रार्थः / द्वे क्षान्ती द्वे च ज्ञाने प्रतिसत्यम् / दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिर्दुःखे धर्मज्ञानम् / दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिर्दुःखे अन्वयज्ञानम् / एवं समुदयनिरोधे मार्गे च / एभिः प्रतिसत्यं चतुर्विधैः क्षणैर्बोधिसत्त्वस्य दर्शनमार्गज्ञतायामुच्यते सहानुसं(शं)स्यैः / एषां तु क्षणानां विशेषलक्षणमधिकृत्य शास्त्रे पञ्च श्लोकाः-

[42] आधाराधेयताभावात्तथताबुद्धयोर्मिथः / पर्यायेणाननुज्ञानं महत्ता साप्रमाणता // 2-12 //

[43] परिमाणात्तथताभावो रूपादेरवधारणम् / तस्यां स्थितस्य बुद्धत्वे ऽनुग्रहात्यागतादयः // 2-13 //

[44] मैत्र्यादि शून्यताव्याप्तिर्बुद्धत्वस्य परिग्रहः / सर्वस्य व्यवदानस्य सर्वाधिव्याधिशातनम् // 2-14 //

[45] निर्वाणग्राहसा (शा)न्तत्वं बुद्धेभ्यो रक्षणादिकम् / अप्रमाणि (अप्राणि) वधमारभ्य सर्वाकारज्ञता नये // 2-15 //

[46] स्वयं स्थितस्य सत्वानां स्थापनं परिणामनम् / दानादीनां च सम्बोधाविति मार्गज्ञताक्षणाः // 2-16 //

मार्गज्ञतायां बोधिसत्त्वस्य दर्शनमार्गक्षणा इत्यर्थः /

इमां तु भगवतीमधिकृत्याद्यं पादत्रयमन्यथा कर्तव्यम् / तत्राद्यः क्षणः पादद्वयेन-

रूपादितो धीर्नानन्या न चान्या परमार्थतः /

धीः प्रज्ञापारमिता सा रूपादिभ्यो नाभिन्ना लक्षणभेदात् / न च भिन्ना परमार्थतः / तथा हि / या प्रज्ञापारमिता यद्रूपादि या रूपादितथता या च गवेषणा सर्व एते धर्मा न संयुक्ता न विसंयुक्ता अरूपिणो ऽनिदर्शनाप्रतिघा एकलक्षणा यदुतालक्षणाः, न संयुक्ता न विसंयुक्ता इति / नाभिन्नाः न भिन्नाः कल्पिता नामत्वात् / भेदाभेदयोश्च भावधर्मत्वात् / अत एव रूपस्कन्धाभावादरूपिणः / चक्षुर्विज्ञानाभावादनिदर्शनाः / स्वदेशे परस्योत्पत्तेरविबन्धनादप्रतिघाः / भेदप्रतिभासानामस्तङ्गमादेकलक्षणाः / यदुतालक्षणा इति तथतामात्रलक्षणाः / अत आद्यस्य क्षणस्य प्रस्तावना / अथ खलु शक्र इत्यादिना तत्कस्य हेतोरित्यतः प्राक् / तत उर्ध्वमाद्यक्षण एवमुक्त इत्यतः प्राक् / इति दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः /

चतुर्णां क्षणानां विशेषलक्षणं शास्त्रेण-

[43अ] तस्या [:] चतुष्टयं यत्तु महत्ता साप्रमाणता / परिमाणान्तताभावौ रूपादेः

सह अप्रमाणतया ऽसाऽप्रमाणताऽ / ऽमहत्ताऽ अप्रमाणता चेत्यर्थः / अन्त एवान्तता / परिमाणश्चान्तता / च तयोरभावौ अपरिमाणता / अनन्तता चेत्यर्थः / ऽतस्याःऽ इति प्रज्ञापारमितायास्तन्महत्तादि ऽचतुष्टयं यत् रूपादेःऽ इति सम्बन्धः / रूपादेर्महत्त्वादिना तदालम्बनायाः प्रज्ञापारमिताया महत्त्वादि / महापारमिता / अप्रमाणपारमिता / अपरिमाणपारमिता / अनन्तपारमिता चेत्यर्थः / एतच्च महापारमिताविज्ञानं निरभिनिवेशं द्रष्टव्यम् / एवं महापारमितेति कौशिक नाभिनिविशत इत्यादेः सूत्रपाठात् / अत एवमुक्ते शक्रेण तेषामुद्देशः / स्थविर इत्यादिकः सुभूतिना सश्लाधानुवादः / ततः सुभूतिनैव निर्देशः तत्कस्येत्यादि / तत्र रूपादीनां महत्ता- अमुष्मिन् काले भावो ऽमुष्मिन्नभावः- इत्येवं कालतो ऽपरिच्छेदात् तदालम्बनत्वात्तस्य महत्त्वम् / इति दुःखे धर्मज्ञानम् //

आकासो(शो)पमेन तथताशरीरेण प्रमाणतो ऽपरिच्छेदादप्रमाणतेति / दुःखे ऽन्वयज्ञानक्षान्तिः //

संख्यया अपरिच्छेदादपरिमाणतेति दुःखे ऽन्वयज्ञानम् //

देशतो ऽपरिच्छेदादनन्तता आरम्बणनन्ततया च / आरम्बणं सर्वधर्मा न च तेषामन्ततो(ता)ऽस्ति गणनातिक्रान्तत्वात् / अपि च सर्वधर्मा अनन्ता असत्त्वेन तेषामुत्पादविनाशान्तयोरभावात् / सत्त्वा अप्यालम्बनमुभयनैरात्म्यज्ञाने / ते चानन्ताः / शक्र आह / तत्कथमनन्ता इति / सुभूतिराह / न गणना अयोगेन गणनाबहुत्वेन वेति / न गणनातिक्रान्तत्वेन / नाप्यनन्ताख्यया संख्ययेत्यर्थः / कथं तर्हीति तर्हि शब्दो ऽक्षमायाम् / न धर्माधिवचनमिति धर्म आत्मद्रव्यं न तस्याधिवचनं तस्याभावात् / धर्मत्वेन स्वार्थाभिधानात् नाधर्माधिवचनम् / प्रक्षिप्तमिति सूत्रैः प्रयुक्तम् / कुतः? यत आगंतुकं सति विचारे चलत्वात् / यतो ऽवस्तुकं आत्मद्रव्याभावात् / आत्मसम्बन्धादप्यात्मेति किञ्चिदुच्यते / तदपि नास्त्यात्मनो ऽत्यन्तमसत्त्वादित्यनात्मीयम् / अथवा आत्मप्रज्ञप्तिविषयः स्कन्धादिरात्मीयस्तस्याप्यभावादनात्मीयम् / अथवा नाम संज्ञा तस्यात्मीयः संज्ञी / तदभावादनात्मीयम् / आरम्बणं विषयस्तदभावात् आनारम्बणम् / अत्रेति शास्तृशासने / (rst_31) एतच्चाप्तवचनादपि नैरात्म्यसिद्धिं दर्शयितुमाह / का सत्वानन्ततेति / गणनाति क्रान्तत्वेन न काचित्प्रमाणसिद्धेपि नैरात्म्येआप्तवचनादपि नात्मसिद्धिरिति दर्शयितुमाह / सचेत्यादि / स्वरेणेति वचनेन / अनन्तस्य लोकस्य विज्ञप्तिरर्थज्ञापनो घोषः शब्दो ऽस्येति तथोक्तेन / तथाप्यतिमांसलत्वात् गम्भीरो निर्घोषस्तूर्यनिर्घोषवद्विचित्रः शब्दोस्येति तथोक्तेन / अवितिष्ठमान इति अविश्राम्येन / अपि न्विति किन्नु / आदिशुद्धत्वमादित एवासत्त्वपरिशुद्धत्वं सर्वत्रासत्त्वम् / अनेनापि पर्यायेण प्रकारेण / अनन्तपारमितेयम् / कतमेनेत्यत आह / एवं सत्त्वानन्तयेति / सत्वानामुत्पादनिरोधान्तविरहात् सत्त्वानन्ततयेति / एवं चेत्येवमेव / न गणानतिक्रान्तत्वेनेति समुदये धर्मज्ञानक्षान्तिः //

अवधारणम् //

तस्यां स्थितस्य बुद्धत्वे,

ऽतस्यांऽ प्रज्ञापारमितायां स्थितायां यद् ऽबुद्धत्वे ऽवधारणंऽ बुद्ध एव स दृष्टव्य इति स षष्ठः क्षणः / तस्य प्रस्तावना / अथ खलु सेन्द्रका इत्यादिना / इन्द्र शक्रः / ब्रह्मा सहापतिः / प्रजापतयश्चत्वारो लोकपालाः / विशिष्ट धर्मश्रवणप्रहर्षादप्रयत्नजं वचनं उदानं तत् उदानयन्ति स्म / उदीरतवन्तः / अहो इत्याश्चर्ये / धर्म इति देशनाधर्मः / पुनः धर्म इति धर्मप्रकाशितो दर्शनमार्गः / तस्यैव धर्मस्य धर्मता प्रकृतिस्तथा गतोत्पादनम् / अत एवाहुः य इत्यादि / प्रादुर्भाव उत्पादो ऽनाश्रवलक्षणः सूच्यते / तद्वचनात्किलादौ प्रतीतेः / ततः क्रमेन(ण) स्फुटेन स्फुटतरं स्फुटतमं च प्रतीतेः / देश्यते प्रकाश्यते प्रभाव्यते च / तथागतमित्यादिना तमेव षष्ठं क्षणमाहुः / अद्याग्रेणेति / अद्य प्रभृति धारयिष्यामः / अविरहितो प्राप्तापरिहाणात् / विहरिष्यति संमुखीभावात् / तथागतं तु स्वयमवधारयिष्याम इति यदुक्तं तत्तथागतत्वे नियतमविशेषलाभात् / तल्लाभे च व्याकरणम् / तत आह यदाहमित्यादि / अल्पवयो हि श्रोत्रियो माणवक इत्युच्यते / तस्यामन्त्रणंमाणवक, भविष्यसि बुद्धो भगवान् स्वयमभिसंबोधात् / बुद्धिरतिशयेनास्यास्तीति बुद्धः / तादृशं प्रत्येकबुद्धोपीति / तद्वयवच्छेदार्थं भगवद् ग्रहणम् / षडिवधेन भगार्थेन तस्य योगात् / भगवान् बोधिसत्त्वोपि / तद्वयवच्छेदार्थं बुद्धग्रहणं तस्यानभिसम्बोधात् / यथा धर्मास्तथैव गदनात् तथागतः / गदेः पचाद्यच् / नैरुक्तस्तकारः / अरयः क्लेशास्तान् हतवानिति अर्हन् / सम्यगविपरीतं समस्तं बुद्धमनेनेति सम्यक्संबुद्धः / एतेन (rst_32) शास्तृत्वसंपदुक्ता / न ह्यवक्ता विपरीतवक्ता वा शास्ता भवति / विपरीतवचनं च क्लेशवशादज्ञानाद्वा भवेत् / तच्चोभयमस्य नास्ति यथाक्रममर्हत्वात् सम्यक्सम्बुद्धत्वाच्च् / संसारिणः कथमी[दृशी] शक्तिरिति चेदाह सुगत इति / गतः पुनर्भवात् मुक्तः / सुशब्दः प्रस (श)स्तापुनरावृत्तिनिःशेषार्थः, सुरूपवत् सुनष्टज्वरवत् सुपूर्णघटवच्च / बाह्यशैक्षाशैक्षाणां व्यवच्छेदाय यथाक्रमम् / तत्र लोकोत्तरेण मार्गेण गतत्वात् प्रशस्तं गतः / नैवं बाह्याः / सावधिकत्वेन तन्मोक्षस्यामोक्षत्वात् /

"पुनरावृत्तिरित्युक्तौ जन्मदोषसमुभ्दवौ /"

तौ च शैक्षाणाम् / अशैक्षस्तु भगवांस्तस्मादपुनरावृत्त्या गतः / शेषमक्लेशनिर्ज्वरं /

"कायवाक्बुद्धिवैगुण्यं मार्गाक्षपटुतापि वा /"

तदशैक्षाणामपि हीनयानर्हतां यथासम्भवमस्ति / न तु भगवतः / ततो निःशेषगमनात् सुगतः / कथमेकः सुशब्दस्त्रीनर्थानाह? तन्त्रेण न्यायेन / तद्यथा श्वेतो धावति / अलम्बुमाणां यातेति / श्वेतः शुक्लः श्वा इतः श्वेतः / अलम्बुमा नाम ग्रामः / तस्य याता गन्ता बुमा अपि ग्रामः / तस्यालङ्गन्तेति / कथं सुगतः? यतो विद्याचरणसम्पन्नः / विद्या अधिप्रज्ञं शिक्षा, अधिशीलमधिचित्तं च / शिक्षाचरणं विद्या पुरश्चरणत्वात्तयोः / अतो विद्यया चक्षुषेव पश्यन् / इतराभ्यां चरणाभ्यामिव तथा गमनात् सुगतः / तदनेन पदद्वयेन शास्तृत्वसम्पदो हेतुरूक्तः / लोकविदिति लोकस्य विनयनकालाकालादिपरिज्ञानाल्लोकवित् / पुरुषा एव दम्या दमनीया विनेयत्वात् / तेषां सारथिः सम्यग्विनेता / तस्य सदृशः सारथिरस्त्येव / तदन्यः सुगतस्ततोधिकस्तु / नास्तीति अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः / अनेन पदद्वयेन शास्तृत्वसम्पदो हेतुरुक्तः / अथास्य कर्मणो विषयः / किं दुर्गतिं गता अपि? नेत्याह / शास्ता देवानां च मनुष्याणां चेति / इति समुदये धर्मज्ञानम् //

अथ खलु त इत्यादिना सप्तमं क्षणमाहुः / आश्चर्यमाहारिकार्थे / परमाश्चर्यमनुपरिग्राहिकाथे / यावच्छब्दः पर्यन्तार्थः / दानपारमिताया शीलपारमिताया यावत् सर्वज्ञतायाः सर्वाकारज्ञताया इत्यर्थः / आहारिकेत्याकर्षिका / अनुपरिग्राहिकेत्यनुशब्दो ऽन्वयार्थः / अन्वयो युक्तिर्न्यायः / अपरिग्रहोनुत्सर्गयोगः / अपरिग्रहानुत्सर्गयोगयोः साहित्यम् / अन्वयेन परिग्राहिका यथा न परिगृण्हाति न चोत्सृजति तथा परिग्राहिकेत्यर्थः / अत्र शास्त्रम्-

अनुग्रहात्यागतादयः //

इति / आदानमादिपरिग्रहः / अनुग्रहो ऽविकल्पनम् / अयमपरिग्रहार्थः / अत्याग एव अत्यागता / अयमनुत्सर्गार्थः / बोधिसत्त्वाः परिगृण्हन्ति / भगवती तान् परिग्राहयतीति समुदये ऽन्वयज्ञानक्षान्तिः //

शक्रेण प्रस्तावकत्वादुपलक्षितः परिवर्तः शक्रपरिवर्तः //

आर्याष्टसाहस्त्रिकायाः प्रज्ञापारमितायाः सारतमानाम्नि पञ्जिकायां रत्नाकरशान्तिविरचितायां द्वितीयः परिवर्तः //

3. अप्रमेयगुणधारणपारमितास्तूपसत्कारो नाम तृतीयः /

ऽमैत्र्यादिऽ इति शास्त्रम् / मैत्री करुणामुदितोपेक्षाश्चत्वार्यप्रमाणानि मैत्र्यादि / तदात्मकं दर्शनमष्टमः क्षण इत्यर्थः / तद्देशना निदानम् / अथ खलु भगवानित्यादिना आमन्त्रयते स्मेत्येतदन्तेन संगीतिकार आह / साक्षीकरणमष्टमे क्षणे हीनयानपतनप्रतिपक्षगौरवातिशयोत्पादनाय / तमेव क्षणम् / भगवानाह / यो हीत्यादिना प्रज्ञापारमितामिति प्रकरणाद्दर्शनक्षणः / प्रज्ञा सैव पारंगतेति पारमिता / कस्य पारम्? हीनयानपतनभूमेः / का चासौ? या चतुर्(र्णां) अप्रमाणात्मकं दर्शनम् / तथाहि तत्प्राप्तो बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वेष्वात्मसमतादर्शी तानशरणान् हित्वा नात्मनः केवलस्य हितमीहते येन हीनयाने निपतेत् / तस्मान्मैत्र्यादिरूपं दर्शनमत्र प्रज्ञापारमिता / सैव चाष्टमः क्षणः / तां यः कश्चिद् ग्रहीष्यति यावत् पर्यवाप्स्यति साक्षात्करणात् / प्रवर्तयिष्यतीति परेभ्यः प्रकाशितायास्तस्यास्तैरुद्ग्रहणात् / यावत्प्रवर्तनात् / न तस्येत्यादिरनुशंस्तः (सः) प्रवर्तयिष्यतीति यावत् / इति समुदये अन्वयज्ञानम् /

ऽशून्यताव्याप्तिःऽ इति शास्त्रम् / षोडशानां शून्यतानां दर्शनेन या व्याप्तिः सर्वासां दर्शनं स नवमः क्षणः इत्यर्थः / तमाह / न च खल्वित्यादिना / (rst_34) इहापि दर्शनक्षणः प्रज्ञापारंगतेति पारमिता / कस्य पारम्? शून्यतानां षोडशानामपि / तासां दर्शनात् / अत्रानुशंसः / आद्वितीयादथ / खलु शब्दात् / अच्छन्नः प्रदेशो अवकाशः / निपन्नः शयितः / भविष्यति प्रबन्धेन प्रवक्ष्यति / रक्षावरणसहिता गुप्तिः / तत्र शस्त्रादिना रक्षा रक्षनियोगादावरणम् / स्वयमुपसंक्रम्य तस्याधिष्ठानात् गुप्तिः / अथवा शरीरस्य सर्वसुखोपसंहरणं रक्षा / बाह्योपक्रमनिवारणमावरणम् / आध्यात्मिकरोगादिनिवारणं गुप्तिः / तेषां संविधानं सम्यक् प्रयोगो वा वा मनसा वा / इति निरोधे धर्मज्ञानक्षान्तिः //

ऽबुद्धत्वस्य परिग्रहःऽ इति / बुद्धस्य भावो बुद्धत्वम् / येन बुद्धो भवति तस्य परिग्रहलक्षणः प्रभास्वरसमाधिधारणासम्पत् / अबुद्धकेषु च बुद्धक्षेत्रेषु बुद्धरूपस्यात्मनः संदर्शनम् / तमाह / अथ खलु शक्र इत्यादिना / इमां प्रज्ञापारमितामितिं दर्शनक्षणम् / इमान् गुणानिति लक्षणसम्पदादीन् / इयत इत्यभ्युन्नतान् / दृष्टधार्मिकानिति दृष्टो धर्मः प्राप्तं जन्म / तत्रभवान् / प्रतिलभत इत्युद्देशः / परिगृण्हातीति निर्देशः / इति निरोधे धर्मज्ञानम् //

ऽसर्वस्य व्यवदानस्यऽ इत्येकादशः / व्यवदायन्त्यनेनेति व्यवदानम् / दानपारमितादि / तस्य सर्वस्य परिग्रहः / तमाह / किं पुनरित्यादिना पुनरपरमित्यतः प्राक् / इति निरोधे अन्वयज्ञानक्षान्तिः /

ऽसर्वाधिव्याधिशातनंऽ इति / आधयो व्यसनानि / तीर्थिकैराभिमानिकैश्च सह विग्रहविवादनि(वि)रोधास्तेषां शातनम् / तथा च तच्छतनं यथा तेषां पश्चात्तत इमां श्रुतवतां त्रिभिर्यानैः क्लेशदुर्गतिसंसारारुया व्याधयः क्षीयन्ते / तस्मात् सर्वाधिशातनम् / दर्शनं द्वादशः क्षणः / तमाह पुनरपरमित्यादिना संस्थाप्यन्त इत्येतदन्तेन / धर्ममिति शासनम् / विग्रहीतव्यं ताडनेन / विवदितव्यं कलहेन / विरोधयितव्यं परस्परद्वेषेण / ते ऽभिप्राया इति विग्रहाद्यभिप्रायाः / एवं ह्येतभ्दवतीति / एषैव हि धर्मतेत्यर्थः इमामिति द्वादशक्षणलक्षणाम् / [ओषधी] ओषः प्रभावः / स धीयते ऽस्यामिति दधातेः क्विप् प्रत्ययः / जातिरेषा तत ओषधेरजातावित्यण भवति / स्त्रीलिङ्गश्चायं ततः कृदिकारादक्तिङ् इति दीर्घविकल्पः / आशीः सर्पस्य दंष्ट्रा / तस्यां विषमस्येति आशीविषः सर्पः / जन्तुर्देही / (rst_35) प्राणकजात इति तिर्यग्विशेषः / तेजसेति प्रभावेन / बलेनेति बाधकत्वेन / स्थामत इत्यबाध्यत्वेन / बलाधानेनेति तद्योगेन सामर्थ्याधानात् / इति निरोधे अन्वयज्ञानम् /

ऽनिर्वाणग्राहशान्तत्वंऽ इति / ग्राहो ऽभिनिवेशः / एतदाह तत्कस्य हेतोरित्यादिना / प्रज्ञापारमितेति त्रयोदशः क्षणः / इति मार्गे धर्मज्ञानक्षान्तिः //

ऽबुद्धेभ्यो रक्षणादिकंऽ इति बुद्धेभ्यो रक्षणम् / आदिशब्दाद्देवादिभ्यः / एतदाह / चत्वारश्चेत्यादिना भविष्यतीत्येतदन्तेन / प्रज्ञापारमि[तामि]ति चतुर्दशक्षणः / इति मार्गे धर्मज्ञानम् //

ऽअप्राणिवधमारभ्य सर्वाकारज्ञता नये / स्वयं स्थितस्य सत्त्वानां स्थापनंऽ

इति प्राणातिपातविरतिरप्राणिवधः / तमादिं कृत्वा यत्पारमितादौ यावत्सर्वाकारज्ञतायां स्थितस्य तत्रैव यत्परेषां स्थापनं स पञ्चदशक्षणः / एतदाह पुनरपरमित्यादिना / प्रज्ञापारमितादीनां परेभ्य उपदेशो वचनम् / आदेयं ग्राह्यम् / तदस्य स्वयमपि तेषु स्थितत्वादित्यादेयवचनः / मृदु प्रियं वचनमस्येति मृदुवचनः / दानादीनां तेषु च स्थितानां वर्णभाषणात् / मितवचनो हितस्यैव वचनात् / अप्रकीर्णवचनो हितस्याप्यहितमिश्रस्यावचनात् / इति मार्गे अन्वयज्ञानक्षान्तिः //