रत्नगोत्रविभाग

सख ल्वेष तथागतथातुर्बुद्धभूमावत्यन्तविमलविशुद्धप्रभास्वरतायां स्वप्रकृतौ स्थितः पूर्वान्तमुपादाय नित्यत्वान्न पुनर्जायते मनोमयैरात्मभावैः / अपरान्तमुपादाय ध्रुवत्वान्न पुनर्म्रियते ऽचिन्त्यपारिणामिक्या च्युत्या / पूर्वापरान्तमुपादाय शिवत्वान्न पुनर्वाध्यते ऽविद्यावासभूमिपरिग्रहेण / यश्चैवमनर्थापतितः स शाश्वतत्वान्न पुनर्जीर्यत्यनास्रवकर्मफलपरिणामेन /

तत्र द्वाभ्यामथ द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यां यथाक्रमम् / पदाभ्यां नित्यताद्यर्थो विज्ञेयो ऽसंस्कृते पदे // 83 //

तदेषामसंस्कृतधातौ चतुर्णा नित्यध्रुवशिवशाश्वपदानां यथाक्रममेकैकस्य पदस्य द्वाभ्यां द्वाभ्यामुद्देशनिर्देशपदाभ्यामर्थप्रविभागो यथासूत्रमनुगन्तव्यः / यदाह / नित्यो ऽयं शारिपुत्र धर्मकायो ऽनन्यत्वधर्माक्षयधर्मतया / ध्रुवो ऽयं शारिपुत्रधर्मकायो ध्रुवशरणो ऽपरान्तकोटीसमतया / शिवो ऽयं शारिपुत्र धर्मकायो ऽद्वयधर्माविकल्पधर्मतया / शाश्वतो ऽयं शारिपुत्र धर्मकायो ऽविनाशधर्माकृत्रिमधर्मतयेति /

(rgv 55) अस्यामेव विशुद्धावस्थायामत्यन्तव्यवदा ननिष्ठागमनलक्षणस्य तथागतगर्भस्या संभेदार्थमारभ्य श्लोकः /

स धर्मकायः स तथागतो यतस्तदार्यसत्यं परमार्थनिर्वृतिः / अतो न बुद्धत्वमृते ऽर्करश्मिवद् गुणाविनिर्भागतयास्ति निर्वृतिः // 84 //

तत्र पूर्वश्लोकार्धेन कि दर्शयति /

धर्मकायादिपर्याया वेदितव्याः समासतः / चत्वारो ऽनास्रवे धातौ चतुरर्थप्रभेदतः // 85 //

समासतो ऽनास्रवे धातौ तथागतगर्भे चतुरो ऽर्थानधिकृत्य चत्वारो नामपर्याया वेदितव्याः / चत्वारो ऽर्थाः कतमे /

बुद्धधर्माविनिर्भागस्तद्गोत्रस्य तथागमः / अमृषामोषधर्मित्वमादिप्रकृतिशान्तता // 86 //

बुद्धधर्माविनिर्भागार्थः / यमधिकृत्योक्तम् / अशून्यो भगवंस्तथागतगर्भो गङ्गाअनदीवालुकाव्यतिवृत्तैरविनिर्भागैरमुक्तज्ञैरचिन्त्यैर्बुद्धधर्मैरिति / तद्गोत्रस्य प्रकृतेरचिन्त्यप्रकारसमुदागमार्थः / यमधिकृत्योक्तम् / षडायतनविशेषः स तादृशः परंपरागतो ऽनादिकालिको धर्मताप्रतिलब्ध इति / अमृषामोपार्थः / यमधिकृत्योक्तम् / तत्र परमार्थसत्यं यदिदममोषधर्मि निर्वाणम् / तत्कस्माद्धेतोः / नित्यं तद्गोत्रं समधर्मतयेति / अत्यन्तोपशमार्थः / यमधिकृत्योक्तम् / आदिपरिनिर्वृत एव तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो ऽनुत्पन्नो ऽनिरुद्ध (rgv 56) इति / एषु चतुर्ष्वर्थेषु यथासंख्यामिम चत्वारो नामपर्याया भवन्ति / तद्यथा धर्मकायस्तथागत परमार्थसत्यं निर्वाणमिति / यत एवमाह / तथागतगर्भ इति शारिपुत्र धर्मकायस्यैतदधिवचनमिति / नान्यो भगवंस्तथागतो ऽन्यो धर्मकायः / धर्मकाय एव भगवंस्तथागत इति / दुःखनिरोधनाम्ना भगवन्नेवंगुणसमन्वागतस्तथागतधर्मकायो देशित इति / निर्वाणधातुरिति भगवंस्तथागतधर्मकायस्यैतदधिवचनमिति /

तत्रापरेण श्लोकार्धेन किं दर्शयति /

सर्वाकाराभिसंबोधिः सवासनमल्लोद्धृतिः / बुद्धत्वमथ निर्वाणमद्वयं परमार्थतः // 87 //

यत एते चत्वारो ऽनास्रवधातुपर्यायास्तथागतधातावेकस्मिन्नभिन्ने ऽर्थे समवसरन्ति / अत एषामेकार्थत्वादद्वयधर्मनयमुखेन यच्च सर्वाकारसर्वधर्माभिसंबोधाद्रुद्धत्वमित्युक्तं यच्च महाभिसंबोधात् सवासनमलप्रहाणान्निर्वाणमित्युक्तमेतदुभयमनास्रवे धातावद्वयमिति द्रष्टव्यमभिन्नमच्छिन्नम् /

सर्वाकारैरसंख्येयैरचिन्त्यैरमलैर्गुणैः / अभिन्नलक्षणो मोक्षो यो मोक्षः स तथागत इति //

यदुक्तमर्हत्प्रत्येकबुद्धपरिनिर्वाणमधिकृत्य / निर्वाणमिति भगवन्नुपाय एष तथा गतानामिति / अनेन दीर्घाध्वपरिश्रान्तानामटवीमध्ये नगरनिर्माणवदविवर्तनोपाय एष धर्मपरमेश्वराणां सम्यक्संबुद्धानामिति परिदीपितम् / निर्वाणाधिगमाद् (rgv 57) भगवंस्तथागता भवन्त्यर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः सर्वाप्रमेयाचिन्त्यविशुद्धिनिष्ठागतगुणसमन्वागता इति / अनेन चतुराकारगुणनिष्पत्स्वसंभिन्नलक्षणं निर्वाणमधिगम्य तदात्मकाः सम्यक्संबुद्धा भवन्तीति / बुद्धत्वनिर्वाणयोरविनिर्भागगुणयोगादुद्धत्वमन्तरेण कस्यचिन्निर्वाणाधिगमो नास्तीति परिदीपितम् / तत्र तथागतानामनास्रवे धातौ सर्वाकारवरोपेतशून्यताभिनिर्हारतश्चित्रकरदृष्टान्तेन गुणसर्वता वेदितव्या /

अन्योन्यकुशला यद्वद्भवेयुश्चित्रलेखकाः / यो यदङ्गं प्रजानीयात्तदन्यो नावधारयेत् // 88 //

अथे तेभ्यः प्रभू राजा प्रयच्छेद्दुष्यमाज्ञया / सर्वैरेवात्र युष्माभिः कार्या प्रतिकृतिर्मम // 89 //

ततस्तस्य प्रतिश्रुत्य युञ्जेरंश्चित्रकर्मणि / तत्रैको व्यभियुक्तानामन्यदेशगतो भवेत् // 90 //

देशान्तरगते तस्मिन् प्रतिमा तद्वियोगतः / न सा सर्वाङ्गसंपूर्णा भवेदित्युपमा कृता // 91 //

लेखका ये तदाकारा दानशीलक्षमादयः / सर्वाकारवरोपेता शून्यता प्रतिमोच्यते // 92 //

तत्रैषामेव दानादीनामेकैकस्य बुद्धविषयापर्यन्तप्रकारभेदभिन्नत्वादपरिमितत्वं वेदितव्यम् / संख्याप्रभावाभ्यामचिन्त्यत्वम् / मात्सर्यादिविपक्षमलवासनापकर्षितत्वाद्विशुद्धिपरमत्वमिति / तत्र सर्वाकारवरोपेतशून्यतासमाधिमुखभावनयानुत्पत्तिकधर्मलाभादचलायां बोधिसत्त्वभूमावविकल्पानिश्छिद्रनिरन्तरस्वरसवाहिमार्गज्ञानसंनिश्रयेण (rgv 58) तथागतानामनास्रवे धातौ गुणसर्वता समुदागच्छति / साधुमत्यां बोधिसत्त्वभूमावसंख्येयसमाधिधारणीमुखसमुद्रैरपरिमाणबुद्धधर्मपरिग्रहज्ञानसनिश्रयेण गुणाप्रमेयता समुदागच्छति / धर्ममेघायां बोधिसत्त्वभूमौ सर्वतथागतगृह्यस्थानाविपरोक्षज्ञानसंनिश्रयेण गुणाचिन्त्यता समुदागच्छति / तदनन्तरं बुद्धभूभ्यधिगमाय सर्वसवासनक्लेशज्ञेयावरणविमोक्षज्ञानसंनिश्रयेण गुणविशुद्धिपरमता समुदागच्छति / यत् एषु चतुर्षु भूमिज्ञानसंनिश्रयेष्वर्हत्प्रत्येकबुद्धा न संदृश्यन्ते तस्मात्ते दूरीभवन्ति चतुराकारगुणपरिनिष्पत्त्यसंभिन्नलक्षणान् निर्वाणधातोरित्युक्तम् /

प्रज्ञाज्ञानविमुक्तीनां दीप्तिस्फरणशुद्धितः / अभेदतश्च साधर्म्यं प्रभारश्म्यर्कमण्डलैः // 93 //

यया प्रज्ञया येन ज्ञानेन यया विमुक्त्या स चतुराकारगुणनिष्पत्त्यसंभिन्नलक्षणो निर्वाणधातुः सूच्यते तासां यथाक्रमं त्रिभिरेकेन च कारणेन चतुर्विधमादित्यसाधर्म्य परिदीपितम् / तत्र बुद्धसान्तानिक्या लोकोत्तरनिर्विकल्पायाः परमज्ञेयतत्त्वान्धकारविधमनप्रत्युपस्थानतया प्रज्ञाया दीप्तिसाधर्म्यम् / तत्पृष्ठलब्धस्य सर्वज्ञज्ञानस्य सर्वाकारनिरवशेषज्ञेयवस्तुप्रवृत्ततया रश्मिजालस्फरणसाधर्म्यम् / तदुभयाश्रयस्य चित्तप्रकृतिविमुक्तेरत्यन्तविमलप्रभास्वरतयार्कमण्डलविशुद्धिसाधर्म्यम् / तिसृणामपि धर्मधात्वसंभेदेस्वभावतया तत्त्रयाविनिर्भागसाधर्म्यमिति /

अतो ऽनागम्य बुद्धत्वं निर्वाणं नाधिगम्यते // न हि शक्यः प्रभारश्मी निर्वृज्य प्रेक्षितुं रविः // 94 // (rgv 59) यत एवमनादि सांनिध्यस्वभावशुभधर्मोपहिते धातौ तथागतानामविनिर्भागगुणधर्मत्वमतो न तथागतत्वमसङ्गाप्रतिहतप्रज्ञाज्ञानदर्शनमनागम्य सर्वावरणविमुक्तिलक्षणस्य निर्वाणधातोरधिगमः साक्षात्करणमुपपद्यते प्रभारश्म्यदर्शिन इव सूर्यमण्डलदर्शनम् / अत एवमाह / न हि भगवन् हीनप्रणीतधर्माणां निर्वाणाधिगमः / समधर्माणां भगवन् निर्वाणाधिगमः / समज्ञानानां समविमुक्तीनां समविमुक्तिज्ञानदर्शनानां भगवन् निर्वाणाधिगमः / तस्माद्भगवन् निर्वाणधातुरेकरसः समरस इत्युच्यते / यदुत विद्याविमुक्तिरसेनेति /

जिनगर्भव्यस्थानमित्येवं दशंधोदितम् / तत्क्लेशकोशगर्भत्वं पुनर्ज्ञेयं निदर्शनैः // 95 //

इत्येतदपरान्तकोटिसमध्रुवधर्मतासंविद्यमानतामधिकृत्य दशविधेनार्थेन तथागत गर्भव्यवस्थानमुक्तम् / पुनरनादिसांनिध्यासंबद्ध स्वभावक्लेशकोशतामनादिसांनिध्यसंबद्ध स्वभावशुभधर्मतां चाधिकृत्य नवभिरुदाहरणैरपर्यन्तक्लेशकोशकोटीगूढस्तथागतगर्भ इति यथासूत्रमनुगन्तव्यम् / नवोदाहरणानि कतमानि /

बुद्धः कुपद्मे मधु मक्षिकासु तुषेसु साराण्य शुचौ सुवर्णम् / (rgv 60) निधिः क्षितावल्पफले ऽङ्कुरादि प्रक्लिन्नवस्त्रेषु जिनात्मभावः // 96 //

जघन्यनारीजठरे नृपत्वं यथा भवेन्मृत्सु च रत्नबिम्बम् / आगन्तुकक्लेशमलावृतेषु सत्त्वेषु तद्वत् स्थित एष धातुः // 97 //

पद्मप्राणितुषाशु चिक्षितिफलत्वक्पूतिवस्त्रावरस् त्रीदुःखज्वलनाभितप्तपृथिवीधातुप्रकाशा मलाः / बुद्धक्षौद्रसुसारकाञ्चननिधिन्यग्रोधरत्नाकृति- द्वीपाग्राधिपरत्नबिम्बविमलप्रख्यः स धातुः परः // 98 //

कुत्सितपद्मकोशसदृशाः क्लेशाः / बुद्धवत्तथागतधातुरिति / यथा विवर्णाम्बुजगर्भवेष्टितं तथागतं दीप्तसहस्रलक्षणम् / नरः समीक्ष्यामलदिव्यलोचनो विमोचयेदम्बुजपत्त्रकोशतः // 99 //

विलोक्य तद्वत् सुगतः स्वधर्मतामवीचिसंस्थेष्वपि बुद्धचक्षुषा / विमोचयत्यावरणादनावृतो ऽपरान्तकोटीस्थितकः कृपात्मकः // 100 //

यद्वत् स्याद्विजुगुप्सितं जलरुहं संमिञ्जि तं दिव्यदृक् तद्गर्भस्थितमभ्युदीक्ष्य सुगतं पत्राणि संछेदयेत् /

(rgv 61) रागद्वेषमलादिकोशनिवृतं संबुद्धगर्भं जगत् कारुण्यादवलोक्य तन्निवरणं निर्हन्ति तद्वन्मुनिः // 101 //

क्षुद्रप्राणाकसदृशाः क्लेशाः / क्षौद्रवत्तथागतधातुरिति /

यथा मधु प्राणिगणोपगूढं विलोक्य विद्वान् पुरुषस्तदर्थी / समन्ततः प्राणिगणस्य तस्मादुपायतो ऽपक्रमणं प्रकुर्यात् // 102 //

सर्वज्ञचक्षुर्विदितं महर्षिर्मधूपमं धातुमिमं विलोक्य / तदावृतीनां भ्रमरोपमानामश्लेषमात्यन्तिकमादधाति // 103 //

यद्वत् प्राणिसहस्रकोटीनियुतैर्मध्वावृतं स्यान्नरो मध्वर्थी विनिहत्य तान्मधुकरान्मध्वा यथाकामतः / कुर्यात्कार्यमनास्रवं मधुनिभं ज्ञानं तथा देहिषु क्लेशाः क्षुद्रनिभा जिनः पुरुषवत् तद्घातने कोविदः // 104 //

बहिस्तुषसदृशाः क्लेशाः / अन्तःसारवत्तथा गतधातुरिति /

धान्येषु सारं तुषसंप्रयुक्तं नृणां न य[द्व]त्परिभोगमेति / भवन्ति ये ऽन्नादिभिरर्थिनस्तु ते तत्तुषेभ्यः परिमोचयन्ति // 105 //

(rgv 62) सत्त्वेष्वपि क्लेशमलोपसृष्टमेवं न तावत्कुरुते जिनत्वम् / संबुद्धकार्यं त्रिभवे न यावद्विमुच्यते क्लेशमलोपसर्गात् // 106 //

यद्वत् कङ्गुकशालिकोद्रवयवव्रीहिष्वमुक्तं तुषात् सारं खाड्यसुसंस्कृतं न भवति स्वादूपभोज्यं नृणाम् //

तद्वत् क्लेशतुषादनिःसृतवपुः सत्त्वेषु धर्मेश्वरो धर्मप्रीतिरसप्रदो न भवति क्लेशक्षुधार्ते जने // 107 //

अशुचिसंकारधानसदृशाः क्लेशाः / सुवर्णवत्तथागतधातुरिति /

यथा सुवर्णं व्रजतो नरस्य च्युतं भवेत्संकरपूतिधाने / बहूनि तद्वर्षशतानि तस्मिन् तथैव तिष्ठेदविनाशधर्मि // 108 //

तद्देवता दिव्यविशुद्धचक्षुर्विलोक्य तत्र प्रवदेन्नरस्य / सुवर्णमस्मिन्नवमग्ररत्नं विशोध्य रत्नेन कुरुष्व कार्यम् // 109 //

दृष्ट्वा मुनिः सत्त्वगुणं तथैव क्लेशेष्वमेक्ष्यप्रतिमेषु मग्नम् / (rgv 63) तत्क्लेशपङ्कव्यवदानहेतोर्धर्माम्बुवर्षं व्यसृजत् प्रजासु // 110 //

यद्वत् संकरपूतिधानपतितं चामीकरं देवता दृष्ट्वा दृश्यतमं नृणामुपदिशेत् संशोधनार्थं मलात् / तद्वत् क्लेशमहाशुचिप्रपतितं संबुद्धरत्नं जिनः सत्त्वेषु व्यवलोक्य धर्ममदिश[त्त]च्छुद्धये देहिनाम् // 111 //

पृथिवीतलसदृशाः क्लेशाः / रत्ननिधान वत्तथागतधातुरिति /

यथा दरिद्रस्य नरस्य वेश्मन्यन्तः पृथिव्यां निधिरक्षयः स्यात् / विद्यान्न चैनं स नरो न चास्मिन्नेषो ऽहमस्मीति वदेन्निधिस्तम् // 112 //

तद्वन्मनो ऽन्तर्गतमप्य चिन्त्यमक्षय्यधर्मामलरत्नकोशम् / अबुध्यमानानुभवत्यजस्रं दारिद्रयदुःखं बहुधा प्रजेयम् // 113 //

यद्वद्रत्ननिधिर्दरिद्रभवनाभ्यन्तर्गतः स्यान्नरं न ब्रूयादहमस्मि रत्ननिधिरित्येवं न विद्यान्नरः / तद्वद्धर्मनिधिर्मनोगृहगतः सत्त्वा दरिद्रोपमास् तेषां तत्प्रतिलम्भकारणमृषिर्लोके समुत्पद्यते // 114 //

त्वक्कोशसदृशाः क्लेशाः / बीजाङ्कुरवत्तथागतधातुरिति /

यथाम्रतालादिफले द्रुमाणां बीजाङ्कुरः सन्नविनाशधर्मी / (rgv 64) उप्तः पृथिव्यां सलिलादियोगात् क्रमादुपैति द्रुमराजभावम् // 115 //

सत्त्वेष्वविद्या दिफलत्वगन्तःकोशावनद्धः शुभधर्मधातुः / उपैति तत्तत्कुशलं प्रतीत्य क्रमेण तद्वन्मुनिराजभाव // 116 //

अम्ब्वादित्यागभस्तिवायुपृथिवीकालाम्बरप्रत्ययैर् यद्वत् तालफलाम्रकोशविवरादुत्पद्यते पादपः / सत्त्वक्लेशफलत्वगन्तरगतः संबुद्धबीजाङ्कुरस् तद्वद्वृद्धिमुपैति धर्मविटपस्तैस्तैः शुभप्रत्ययैः // 117 //

पूतिवस्त्रसदृशः क्लेशाः / रत्नविग्रहवत्तथागतधातुरिति /

बिम्बं यथा रत्नमयं जिनस्य दुर्गन्धपूत्यम्बरसंनिरुद्धम् / दृष्ट्ववोज्झितं वर्त्मनि देवतास्य मुक्त्यै वदेदध्वगमेतमर्थम् // 118 //

नानाविधक्लेशमलोपगूढमसङ्गचक्षुः सुगतात्मभावम् / विलोक्य तिर्यक्ष्वपि अद्विमुक्तिं प्रत्यभ्युपायं विदधाति तद्वत् // 119 //

यद्वद्रत्नमयं तथागतवपुर्दुर्गन्धवस्त्रावृतं वर्त्मन्युज्ज्ञितमेक्ष्य दिव्यनयनो मुक्त्यै नृणां दर्शयेत् / (rgv 65) तद्वत् क्लेशविपूतिवस्त्रनिवृतं संसारवर्त्मोज्झितं तिर्यक्षु व्यवलोक्य धातुमवदद्धर्मं विमुक्त्यै जिनः // 120 //

आपन्नसत्त्वनारिसदृशाः क्लेशाः / कललमहाभूतगतचक्रवर्तिवत्तथागतधातुरिति /

नारी यथा काचिदनाथभूता वसेदनाथावसथे विरूपा / गर्भेण राजश्रियमुद्वहन्ती न सावबुध्येत नृपं स्वकुक्षौ // 121 //

अनाथशालेव भवोपपत्तिरन्तर्वतीस्त्रीवदशुद्धसत्त्वाः / तद्गर्भवत्तेष्वमलः स धातुर्भवन्ति यस्मिन्सति ते सनाथाः // 122 //

यद्वत् स्त्री मलिनाम्वरावृततनुर्बीभत्सरूपान्विता विन्देद्दुःखमनाथवेश्मनि परं गर्भान्तरस्थे नृपे / तद्वत् क्लेशवशादशान्तमनसो दुःखालयस्था जनाः सन्नाथेषु च सत्स्वनाथमतयः स्वात्मान्तरस्थेष्वपि // 123 //

मृत्पङ्कलेपसदृशाः क्लेशाः / कनकबिम्बवत्तथागतधातुरिति /

हेम्नो यथान्तःक्वथितस्य पूर्णं बिम्बं बहिर्मृन्मयमेक्ष्य शान्तम् / (rgv 66) अन्तर्विशुद्ध्यै कनकस्य तज्ज्ञः संचोदयेदावरणं बहिर्धा // 124 //

प्रभास्वरत्वं प्रकृतेर्मलानामागन्तुकत्वं च सदावलोक्य / रत्नाकराभं जगदग्रबोधिर्विशोधयत्यावरणेभ्य एवम् // 125 //

यद्वन्निर्मलदीप्तकाञ्चनमयं बिम्बं मृदन्तर्गतं स्याच्छान्त तदवेत्य रत्नकुशलः संचोदयेन्मृत्तिकाम् / तद्वच्छान्तमवेत्य शुद्धकनकप्रख्यं मनः सर्वविद् धर्माख्याननयप्रहारविधितः संचोदयत्यावृतिम् // 126 //

उदाहरणानां पिण्डार्थः /

अम्बुजभ्रमरप्राणितुषोच्चारक्षितिष्वथ / फलत्वक्पूतिवस्त्रस्त्रीगर्भमृत्कोशकेष्वपि // 127 //

बुद्धवन्मधुवत्सारसुवर्णनिधिवृक्षवत् / रत्नविग्रहवच्चक्रवर्तिवद्धेमबिम्ब वत् // 128 //

सत्त्वधातोरसंबद्धं क्लेशकोशेष्वनादिषु / चित्तप्रकृतिवैमल्यमनादिमदुदाहृतम् // 129 //

समासतो ऽनेन तथागतगर्भसूत्रोदाहरणनिर्देशेन कृत्स्नस्य सत्त्वधातोरनादिचित्तसंक्लेशधर्मागन्तुकत्वमनादिचित्तव्यवदानधर्मसहजाविनिर्भागता च (rgv 67) परिदीपिता / तत उच्यते / चित्तसंक्लेशात् सत्त्वाः संक्लिष्यन्ते चित्तव्यवदानाद्विशुध्यन्त इति / तत्र कतमश्चित्तसंक्लेशो यमधिकृत्य नवधा पद्मकोशादिदृष्टान्तदेशना /

रागद्विड् मोहतत्तीव्रपर्यवस्थान वासनाः / दृङ्मार्गभावनाशुद्धशुद्धभूमिगता मलाः // 130 //

पद्मकोशादिदृष्टान्तैर्नवधा संप्रकाशिताः / अपर्यन्तोपसंक्लेशकोशकोट्यस्तु भेदतः // 131 //

समासत इमे न व क्लेशाः प्रकृतिपरिशुद्धे ऽपि तथागतधातौ पद्मकोशादय इव बुद्धबिम्बादिषु सदागन्तुकतया संविद्यन्ते / कतमे नव / तद्यथा रागानुशयलक्षणः क्लेशः / द्वेषानुशयलक्षणः / मोहानुशयलक्षणः / तीव्ररागद्वेषमोहपर्यवस्थानलक्षणः / अविद्यावासभूमिसंगृहीतः / दर्शनप्रहातव्यः / भावनाप्रहातव्यः / अशुद्धभूमिगतः / शुद्धभूमिगतश्च / तत्र ये लौकिकवीतरागसान्तानिकाः क्लेशा आनिञ्ज्यसंस्कारोपचयहेतवो रूपारूप्यधातुनिर्वर्तका लोकोत्तरज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते रागद्वेषमोहानुशयलक्षणा इति / ये रागादिचरितसत्त्वसान्तानिकाः पुण्यापुण्यसंस्कारोपचयहेतवः केवलकामधातुनिर्वर्तका अशुभादिभावज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते तीव्ररागद्वेषमोहपर्यवस्थानलक्षणा इति / ये ऽर्हत्सान्तानिका अनास्रवकर्मप्रवृत्तिहेतवो विमलमनोमयात्मभावनिर्वर्तकास्तथागतबोधिज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते ऽविद्यावासभूमिसंगृहीता इति / द्विविधः शैक्षः पृथग्जन आर्यश्च / तत्र ये पृथग्जनशैक्षसांतानिकाः प्रथमलोकोत्तरधर्मदर्शनज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते दर्शनप्रहातव्या (rgv 68) इति / य आर्यपुद्गलशैक्षसान्तानिका यथादृष्टलोकोत्तरधर्मभावनाज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते भावनाप्रहातव्या इति / ये ऽनिष्ठागतबोधिसत्त्वसान्तानिकाः सप्तविधज्ञानभूमिविपक्षा अष्टाम्यादिभूमित्रयभावनाज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते ऽशुद्धभूमिगता इति / ये निष्ठागतबोधिसत्त्वसान्तानिका अष्टम्यादिभूमित्रयभावनाज्ञानविपक्षा वज्रोपमसमाधिज्ञानवध्यास्त उच्यन्ते शुद्धभूमिगता इति / एते

नव रागादयः क्लेशाः संक्षेपेण यथाक्रमम् / नवभिः पद्मकोशादिदृष्टान्तैः संप्रकाशिताः // 132 //

विस्तरेण पुनरेत एव चतुरशीतिसहस्रप्रकारभेदेन तथागतज्ञानवदपर्यन्ता भवन्ति यैरपर्यन्तक्लेशकोशकोटिगूढस्तथागतगर्भ उच्यते /

बालानामर्हतामेभिः शैक्षाणां धीमतां क्रमात् / मलैश्चतुर्भिरेकेन द्वाभ्यां द्वाभ्यामशुद्धता // 133 //

यदुक्तं भगवता / सर्वसत्त्वास्तथागतगर्भ इति / तत्र सर्वसत्त्वाः संक्षेपेणोच्यन्ते चतुर्विधास्तद्यथा पृथग्जना अर्हन्तः शैक्षा बोधिसत्त्वाश्चेति / तत्रैषामनास्रवे धातौ यथाक्रमं चतुर्भिरेकेन द्वाभ्यां द्वाभ्यां च क्लेशमलाभ्यामशुद्धिः परिदीपिता /

कथं पुनरिमे नव रागादयः क्लेशाः पद्मकोशादिसदृशा वेदितव्याः / कथं च तथागतधातोर्बुद्धबिम्बादिसाधर्म्यमनुगन्तव्यमिति /

तत्पद्मं मृदि संभूतं पुरा भूत्वा मनोरमम् / अरम्यमभवत् पश्चाद्यथा रागरतिस्तथा // 134 //

भ्रमराः प्राणीनो यद्वद्दशन्ति कुपिता भृशम् / दुःख जनयति द्वेषो जायमानस्तथा हृदि // 135 //

(rgv 69) शाल्यादीनां यथा सारमवच्छन्नं बहिस्तुषैः / मोहाण्डकोशसंछन्नमेवं सारार्थदर्शनम् // 136 //

प्रतिकूलं यथामेध्यमेवं कामा विरागिणाम् / कामसेवानिमित्तत्वात् पर्युत्थानान्यमेध्यवत् // 137 //

वसुधान्तरितं यद्वदज्ञानान्नाप्नुयुर्निधिम् / स्वयंभूत्वं तथाविद्यावासभूम्यावृता जनाः // 138 //

यथा बीजत्वगुच्छित्तिरङ्कुरादिक्रमोदयात् / तथा दर्शनहेयानां व्यावृत्तिस्तत्त्वदर्शनात् // 139 //

हतसत्कायसाराणामार्यमार्गानुषङ्गतः / भावनाज्ञानहेयानां पूतिवस्त्रनिदर्शनम् // 140 //

गर्भकोशमलप्रख्याः सप्तभूमिगता मला / विकोशगर्भवज्ज्ञानमविकल्पं विपाकवत् // 141 //

मृत्पङ्कलेपवज्ज्ञेयास्त्रिभूम्यनुगता मलाः / वज्रोपमसमाधानज्ञानवध्या महात्मनाम् // 142 //

एवं पद्मादिभिस्तुल्या नव रागादयो मलाः / धातोर्बुद्धादिसाधर्म्यं स्वभावत्रयसंग्रहात् // 143 //

त्रिविधं स्वभावमधिकृत्य चित्तव्यवदानहेतोस्तथागतगर्भस्य नवधा बुद्धाबिम्बादिसाधर्म्यमनुगन्तव्यम् / त्रिविधः स्वभावः कतमः / स्वभावो धर्मकायो ऽस्य तथता गोत्रमित्यपि / त्रिभिरेकेन स ज्ञेयः पञ्चभिश्च निदर्शनैः // 144 //

त्रिभिर्बुद्धबिम्बमधुसारदृष्टान्तैर्धर्मकायस्वभावः स धातुरवगन्तव्यः / एकेन सुवर्णदृष्टान्तेन तथतास्वभावः / पञ्चभिर्निधितरुत्नविग्रहचक्रवर्तिकनकबिम्बदृष्टान्तैस्त्रिविधबुद्धकायोत्पत्तिगोत्रस्वभाव (rgv 70) इति / तत्र धर्म कायः कतमः /

धर्मकायो द्विधा ज्ञेयो धर्मधातुः सुनिर्मलः / तन्निष्यन्दश्च गाम्भीर्यवैचित्र्यनयदेशना // 145 //

द्विविधो बुद्धानां धर्मकायो ऽनुगन्तव्यः / सुविशुद्ध्श्च धर्मधातोरविकल्पज्ञानगोचरविषयः / स च तथागतानां प्रत्यात्ममधिगमधर्ममधिकृत्य वेदितव्यः / तत्प्राप्तिहेतुश्च सुविशुद्धधर्मधातुनिष्यन्दो यथावैनयिकपरसत्त्वेषु विज्ञप्तिप्रभवः / स च देशनाधर्ममधिकृत्य वेदितव्यः / देशना पुनर्द्विविधा सूक्ष्मौदारिकधर्मव्यवस्थाननयभेदात् / यदुत गम्भीरबोधिसत्त्वपिटकधर्मव्यवस्थान नयदेशना च परमार्थसत्यमधिकृत्य विचित्रसूत्रगेयव्याकरणगाथोदाननिदानादिविविधधर्मव्यवस्थाननयदेशना च संवृतिसत्यमधिकृत्य /

लोकोत्तरत्वाल्लोके ऽस्य दृष्टान्तानुपलब्धितः / धातोस्तथागतेनैव सादृश्यमुपपपादितम् // 146 //

मध्वेकरसवत् सूक्ष्मगम्भीरनयदेशना / नानाण्डसारवज्ज्ञेया विचित्रनयदेशना // 147 //

इत्येवमेभिस्त्रिभिर्बुद्धबिम्बमधुसारदृष्टान्तैस्तथागतधर्मकायेन निरवशेषसत्त्वधातुपरिस्फरणार्थमधिकृत्य तथागतस्येमे गर्भाः सर्वसत्त्वा इतिपरिदीपितम् / न हि स कश्चित्सत्त्वः सत्त्वधातौ सईविद्यते यस्तथागतधर्मकायाद्वहिराकाशधातोरिव रूपम् / एवं ह्याह /

(rgv 71) यथाम्बरं सर्वगतं सद मतं तथैव तत्सर्वगतं सदा मतम् / यथाम्बरं रूपगतेषु सर्वगं तथैव तत्सत्त्वगणेषु सर्वगमिति //

प्रकृतेरविकारित्वात् कल्याणत्वाद्विशुद्धितः / हेममण्डलकौपम्यं तथतायामुदाहृतम् // 148 //

यच्चित्तमपर्यन्तक्लेशदुःखधर्मानुगतमपि प्रकृतिप्रभास्वरतया विकारानुदाहृतेरतः कल्याणसुवर्णवदनन्यथाभावार्थेन तथतेत्युच्यते / स च सर्वेषामपि मिथ्यात्वनियतसंतानानां सत्त्वानां प्रकृतिनिर्विशिष्टानां सर्वागन्तुकमलविशुद्धिमागतस्तथागत इति संख्यां गच्छति / एवमेकेन सुवर्णदृष्टान्तेन तथताव्यतिभेदार्थमधिकृत्य तथागतस्तथतैषां गर्भः सर्वसत्त्वानामिति परिदीपितम् / चित्तप्रकृतिविशुद्ध्यद्वयधर्मतामुपादाय यथोक्तं भगवता / तत्रमञ्जुश्रीस्तथागत आत्मोपादानमूलपरिज्ञातावी / आत्मंविशुद्ध्या सर्वसत्त्वविशुद्धिमनुगतः / या चात्मविशुद्धिर्या च सत्त्वविशुद्धिरद्वयैषाद्वैधिकारो ति / एवं ह्याह /

सर्वेषामविशिष्टापि तथता शुद्धिमागता / तथागतत्वं तस्माच्च तद्गर्भाः सर्वदेहिन इति //

गोत्रं तद् द्विविधं ज्ञेयं निधानफलवृक्षवत् / अनादिप्रकृतिस्थं च समुदानीतमुत्तरम् // 149 //

(rgv 72) बुद्धकायत्रयावाप्तिरस्माद्गोत्रद्वयान्मता / प्रथमात्प्रथमः कायो द्विती याद्द्वौ तु पश्चिमौ // 150 //

रत्नविग्रहवज्ज्ञेयः कायः स्वाभाविकः शुभः / अकृत्रिमत्वात् प्रकृतेर्गुणरत्नाश्रयत्वतः // 151 //

महाधर्माधिराजत्वात् साम्भोगश्चक्रवर्तिवत् / प्रतिबिम्बस्वभावत्वान्निर्माणं हेमबिम्बवत् // 152 //

इत्येवमेभिरवशिष्टैः पञ्चभिर्निधितरुरत्नविग्रहचक्रवर्तिकनकबिम्बदृष्टान्तैस्त्रि विधबुद्धकायोत्पत्तिगोत्रस्वभावार्थमधिकृत्य तथागतधातुरेषां गर्भः सर्वसत्त्वानामिति परिदीपितम् / त्रिविधबुद्धकायप्रभावितत्वं हि तथागतत्वम् / अतस्तत्प्राप्तये हेतुस्तथागतधातुरिति / हेत्वर्थो ऽत्र धात्वर्थः / यत आह / तत्र च सत्त्वे सत्त्वे तथागतधातुरुत्पन्नो गर्भगतः संविद्यते न च ते सत्त्वा बुध्यन्ते इति / एवं ह्याह / अनादिकालिको धातुः सर्वधर्मसमाश्रयः / तस्मिन् सति गतिः सर्वा निर्वाणाधिगमो ऽपि च //

तत्र कथमनादिकालिकः / यत्तथागतगर्भमेवाधिकृत्य भगवता पूर्व कोटिर्न प्रज्ञायत इति देशितं प्रज्ञप्तम् / धातुरिति / यदाह / यो ऽयं भगवंस्तथागतगर्भो (rgv 73) लोकोत्तरगर्भः प्रकृतिपरिशुद्धगर्भ इति / सर्वधर्मसमाश्रय इति / यदाह / तस्माद्भगवंस्तथागतगर्भो निश्रय आधारः प्रतिष्ठासंबद्धानामविनिर्भागानाममुक्तज्ञानानामसंस्कृतानां धर्माणाम् / असंबद्धानामपि भगवन् विनिर्भागधर्माणां मुक्तज्ञानानां संस्कृतानां धर्माणां निश्रय आधारः प्रतिष्ठा तथागतगर्भ इति / तस्मिन् सति गतिः सर्वेति / यदाह / सति भगवंस्तथागर्भे संसार इति परिकल्पमस्य वचनायेति / निर्वाणाधिगमो ऽपि चेति / यदाह / तथागतगर्भश्चेद् भगवन्न स्यान्न स्याद्दुःखे ऽपि निर्विन्न निर्वाणेच्छा प्रार्थना प्रणिधिर्वेति विस्तरः /

स खल्वेष तथागतगर्भो धर्मकायांविप्रलम्भस्तथतासंभिन्नलक्षणो नियतगोत्रस्वभावः सर्वदा च सर्वत्र च निरवशेषयोगेन सत्त्वधाताविति द्रष्टव्यं धर्मतां प्रमाणीकृत्य / यथोक्तम् / एषा कुलपुत्र धर्माणां धर्मता / उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा सदैवैते सत्त्वास्तथागतगर्भा इति / यैव चासौ धर्मता सैवात्र युक्तिर्योग उपायः पर्यायः / एवमेव तत्स्यात् / अन्यथा नैव तत्स्यादिति / सर्वत्र धर्मतैव प्रतिशरणम् / धर्मतैव युक्तिश्चित्तनिध्यापनाय चित्तसंज्ञापनाय / सा न चिन्तयितव्या न विकल्पयितव्याधिमोक्तव्येति /

(rgv 74) श्रद्धयैवानुगन्तव्यं परमार्थे स्वयंभुवाम् / न ह्यचक्षुः प्रभादीप्तमीक्षते सूर्यमण्डलम् // 153 //

समासत इमे चत्वारः पुद्गलास्तथागतगर्भदर्शनं प्रत्यचक्षुष्मन्तो व्यवस्थिताः / कतमे चत्वारः / यदुत पृथग्जनः श्रावकः प्रत्येकबुद्धो नवयानसंप्रस्थितश्च बोधिसत्त्वः / यथोक्तम् / अगोचरो ऽयं भगवंस्तथागतगर्भः सत्कायदृष्टिपतितानां विपर्यासाभिरतानां शून्यताविक्षिप्तचित्तानामिति / तत्र सत्कायदृष्टिपतिता उच्यन्ते बालपृथग्जनाः / तथा हि ते ऽत्यन्तसास्रवस्कन्धादीन्धर्मानात्मत आत्मीयतश्चोपगम्याहकारममकाराभिनिविष्टाः सत्कायनिरोधमनास्रवधातुमधिमोक्तुमपि नालम् / कुतः पुनः सर्वज्ञविषयं तथागतगर्भमवभोत्स्यन्त इति / नेदं स्थानं विद्यते / तत्र विपर्यासाभिरता उच्यन्ते श्रावकप्रत्येकबुद्धाः / तत्कस्मात् / ते ऽपि हि नित्ये तथागतगर्भे सत्युत्तरिभावयितव्ये तन्नित्यसंज्ञाभावनाविपर्ययेणानित्यसंज्ञाभावनाभिरताः / सुखे तथागतगर्भे सत्युत्तरिभावयितव्ये तत्सुखसंज्ञाभावनाविपर्ययेण दुःखसंज्ञाभावनाभिरताः / आत्मनि तथागतगर्भे सत्युत्तरिभावयितव्ये तदात्मसंज्ञाभावनाविपर्ययेणानात्मसंज्ञाभावनाभिरताः / शुभे तथागतगर्भेः सत्युत्तरिभावयितव्ये तच्छुभसंज्ञाभावनाविपर्ययेणाशुभसंज्ञाभावना भिरताः / एवमनेन पर्यायेण सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धानामपि धर्मकायप्राप्तिविधुरमार्गाभिरतत्वादगोचरः स परमनित्यसुखात्मशुभलक्षणो धातुरित्युक्तम् / यथा च स विपयासाभिरतानामनित्यदुःखानात्माशुभसंज्ञानामगोचरस्तथा विस्तरेण महापरिनिर्वाणसूत्रे भगवता वापीतोयमणिदृष्टान्तेन प्रसाधितः /

तद्यथापि नाम भिक्षवो ग्रीष्मकाले वर्तमाने सलिलबन्धनं बद्ध्वा स्वैः स्वैर्मण्डनकोपर्भोगैर्जनाः सलिले क्रीडेयुः / अथ तत्रैको जात्यं वैडूर्यमणिमन्तरुदके (rgv 75) स्थापयेत् / ततस्तस्य वैडूर्यस्यार्थे सर्वे ते मण्डनकानि त्यक्त्वा निमज्जेयुः / अथ यत्तत्रास्ति शर्करं कठल्यं वा तत्ते मणिरिति मन्यमाना गृहीत्वा मया लब्धो मणिरित्युत्सृज्योत्सृज्य वापीतिरे स्थित्वा नायं मणिरिति संज्ञां प्रवर्तेयुः / तच्च वाप्युदकं मणिप्रभावेन तत्प्रभेव भ्राजेत / एवं तेषां तदुदकं भ्राजमानं दृष्ट्वाहो मणिरिति गुणसंज्ञा प्रवर्तेत / अथ तत्रैक उपायकुशलो मेधावी मणिं तत्त्वतः प्रतिलभेत / एवमेव भिक्षवो युष्माभिः सर्वमनित्यं सर्व दुःखं सर्वमनात्मकं सर्वमशुभ मिति सर्वग्रहणेन भावितभावितं बहुलीकृतबहुलीकृतं धर्मतत्त्वम जानद्भिस्तत्सर्व घटितं निरर्थकम् / तस्माद् भिक्षवो वापीशर्करकठल्यव्यवस्थिता इव मा भूता उपायकुशला यूयं भवत / यद्यद् भिक्षवो युष्माभिः सर्वमनित्यं सर्व दुःखं सर्वमनात्मकं सर्वमशुभमिति सर्वग्रहणेन भावितभावितं बहुलीकृतबहुलीकृतं तत्र तत्रैव नित्यसुखशभात्मकानि सन्तीति विस्तरेण परमधर्मतत्त्वव्यवस्थानमारभ्य विपर्यासभूतनिर्देशो यथासूत्रमनुगन्तव्यः /

तत्र शून्यताविक्षिप्तचित्ता उच्यन्ते नवयान संप्रस्थिता बोधिसत्त्वस्तथागतगर्भशून्यतार्थनयविप्रनष्टाः / ये भावविनाशाय शून्यताविमोक्षमुखमिच्छन्ति सत एव धर्मस्योत्तरकालमुच्छेदो विनाशः परिनिर्वाणमिति / ये वा पुनः शून्यतोपलम्भेन शून्यतां प्रतिसरन्ति शून्यता नाम रूपादिव्यतिरेकेण कश्चिद्भा वो ऽस्ति यमधिगमिष्यामो भावयिष्याम इति / तत्र कतमः स तथागतगर्भशून्यतार्थनय उच्यते /

(rgv 76) नापनेयमतः किंचिदुपनेयं न किंचन / द्रष्टव्यं भूततो भूतं भूतदर्शी विमुच्यते // 154 //

शून्य आगन्तुकैर्धातुः सविनिर्भागलक्षणैः / अशून्यो ऽनुत्तरैर्धर्मैरविनिर्भागलक्षणैः // 155 //

किमनेन परिदीपितम् / यतो न किंचिदपनेयमस्त्यतः प्रकृतिपरिशुद्धात् तथागतधातोः संक्लेशनिमित्तमागन्तुकमलशून्यताप्रकृतित्वादस्य / नाप्यत्रकिंचिदुपनेयमस्ति व्यवदाननिमित्तमविनिर्भागशुद्धधर्मप्रकृतित्वात् / तत उच्यते / शून्यस्तथागतगर्भो विनिर्भागैर्मुक्तज्ञैः सर्वक्लेशकोशैः / अशून्यो गङ्गानदीवालिकाव्यतिवृत्तैरविनिर्भागैरमुक्तज्ञैरचिन्त्यैर्बुद्धधर्मैरिति / एवं यद्यत्र नास्ति तत्तेन शून्यमिति समनुपश्यति / यत्पुनरत्रावशिष्टं भवति तत्सदिहास्तीति यथाभूतं प्रजानाति / समारोपापवादान्तपरिवर्जनादपर्यन्तं शून्यतालक्षणमनेन श्लोकद्वयेन परिदीपितम् / तत्र येषामितः शून्यतार्थनयाद्वहिश्चित्तं विक्षिप्यते विसरति न समाधीयते नैकाग्रीभवति तेन ते शून्यताविक्षिप्तचित्ता उच्यन्ते / न हि परमार्थशून्यताज्ञानमुखमन्तरेण शक्यते ऽविकल्पो धातुरधिगन्तुं साक्षात्कर्तुम् / इदं च संधायोक्तम् / तथागतगर्भज्ञानमेव तथागतानां शून्यताज्ञानम् / तथागतगर्भश्च सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैरदृष्टपूर्वो ऽनधिगतपूर्व इति विस्तरः / स खल्वेष तथागतगर्भो यथा धर्मधातुगर्भस्तथा सत्कायदृष्टिपतितानामगोचर इत्युक्तं दृष्टिप्रतिपक्षत्वाद्धर्मधातोः / यथा धर्मकायो लोकोत्तरधर्म गर्भस्तथा विपर्यासाभिरतानामगोचर इत्युक्तमनित्यादिलोकधर्मप्रतिपक्षेण लोकोत्तरधर्मपरिदीपनात् / यथा प्रकृतिपरिशुद्धधर्मगर्भस्तथा शून्यताविक्षिप्तानामगोचर इत्युक्तमागन्तुकमलशून्यताप्रकृतित्वाद्विशुद्धिगुणधर्माणामविनिर्भागलोकोत्तरधर्मकायप्रभावितानामिति / (rgv 77) तत्र यदेकनयधर्मधात्वसंभेदज्ञानमुखमागम्य लोकोत्तरधर्मकायप्रकृतिपरिशुद्धिव्यवलोकनमिदमत्र यथाभूतज्ञानदर्शनमभिप्रेतं येन दशभूमिस्थिता बोधिसत्त्वास्तथागतगर्भमीषत्पश्यन्तीत्युक्तम् / एवं ह्याह /

छिद्राभ्रे नभसीव भास्कर इह त्वं शुद्धबुद्धीक्षणैर् आर्येरप्यवलोक्यसे न सकलः प्रादेशिकीबुद्धिभिः / ज्ञेयानन्तनभस्तलप्रविसृतं ते धर्मकायं तु ते साकल्येन विलोकयन्ति भगवन् येषामनन्ता मतिरिति //

यद्येवमसङ्गनिष्ठाभूमिप्रतिष्ठितानामपि परमार्याणामसर्वविषय एष दुर्दृशो धातुः / तत्किमनेन बालपृथग्जनमारभ्य देशितेनेति / देशनाप्रयोजनसंग्रहे श्लोकौ / एकेन प्रश्नो द्वितीयेन व्याकरणम् /

शून्यं सर्वं सर्वथा तत्र तत्र ज्ञेयं मेघस्वप्नमायाकृताभम् / इत्युक्त्वैवं बुद्धधातुः पुनः किं सत्त्वे सत्त्वे ऽस्तीति बुद्धैरिहोक्तम् // 156 //

लीनं चित्तं हीनसत्त्वेष्ववज्ञाभूतग्राहो भूतधर्मापवादः / आत्मस्नेहश्चाधिकः पञ्च दोषा येषां तेषां तत्प्रहाणार्थमुक्तम् // 157 //

अस्य खलु श्लोकद्वयस्यार्थः समासेन दशभिः श्लोकैर्वेदितव्यः / (rgv 78) विविक्तं संस्कृतं सर्वप्रकारं भूतकोटिषु / क्लेशकर्मविपाकार्थं मेघादिवदुदाहृतम् // 158 //

क्लेशा मेघोपमाः कृत्यक्रिया स्वप्नोपभोगवत् / मायानिर्मितवत् स्कन्धा विपाकाः क्लेशकर्मणाम् // 159 //

पूर्वमेवं व्यवस्थाप्य तन्त्रे पुनरिहोत्तरे / पञ्चदोषप्रहाणाय धात्वस्तित्वं प्रकाशितम् // 160 //

तथा ह्यश्रवणादस्य बोधौ चित्तं न जायते / केषांचिन्नीचचित्तानामात्मावज्ञानदोषतः // 161 //

बोधिचित्तोदये ऽप्यस्य श्रेयानस्मीति मन्यतः बोध्यनुत्पन्नचित्तेषु हीनसंज्ञा प्रवर्तते // 162 //

तस्यैवंमतिनः सम्यग्ज्ञानं नोत्पद्यते ततः / अभूतं परिगृह्णाति भूतमर्थं न विन्दते // 163 //

अभूतं सत्त्वदोषास्ते कृत्रिमागन्तुकत्वतः / भूतं तद्दोषनैरात्म्यं शुद्धिप्रकृतयो गुणाः // 164 //

गृह्णन् दोषानसद्भूतान् भूतानपवदनु गुणान् / मैत्रीं न लभते धीमान् सत्त्वात्मसमदर्शिकाम् // 165 //

तच्छ्रवाज्जायते त्वस्य प्रोत्साहः शास्तृगौरवम् / प्रज्ञा ज्ञानं महामैत्री पञ्चधर्मोदयात्ततः // 166 //

निरवज्ञः समप्रेक्षी निर्दोषो गुणवानसौ / आत्मसत्त्वसमस्नेहः क्षिप्रमाप्नोति बुद्धताम् // 167 // इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रे तथागतगर्भाधिकारः प्रथम परिच्छेदः श्लोकार्थसंग्रहव्याख्यानतः समाप्तः // 1 // 2. द्वितीय परिच्छेद

उक्ता समला तथता / निर्मला तथतेदानीं वक्तव्या / तत्र कतमा निर्मला तथता यासौ बुद्धानां भगवतामनास्रवधातौ सर्वाकारमलविगमादाश्रयपरिवृत्तिर्व्यवस्थाप्यते / सा पुनरष्टौ पदार्थानधिकृत्य समासतो वेदितव्या / अष्टौ पदार्थाः कतमे /

शुद्धिः प्राप्तिर्विसंयोगः स्वपरार्थस्तदाश्रयः / गम्भीर्यौदार्यमाहात्म्यं यावत्कालं यथा च तत् // 1 //

इत्येते ऽष्टौ पदार्था यथासंख्यमनेन श्लोकेन परिदीपिताः / तद्यथा स्वभावार्थो हेत्वर्थः फलार्थः कर्मार्थो योगार्थो वृत्त्यर्थो नित्यार्थो ऽचिन्त्यार्थः / तत्र यो ऽसौ धातुरविनिर्मुक्तक्लेशकोशस्तथागतगर्भ इत्युक्तो भगवता / तद्विशुद्धिराश्रयपरिवृत्तेः स्वभावो वेदितव्यः / यत आह / यो भगवन् सर्वक्लेशकोशकोटिगूढे तथागतगर्भे निष्काङ्क्षः सर्वक्लेशकोशविनिर्मुक्तेस्तथागतधर्मकाये ऽपि स निष्काङ्क्ष इति / द्विविधं ज्ञानं लोकोत्तरमविकल्पं तत्पृष्ठलब्धं च / लौकिकलोकोत्तरज्ञानमाश्रयपरिवृत्तिहेतुः प्राप्तिशब्देन परिदीपितः / प्राप्यते ऽनेनेति प्राप्तिः / तत्फलं द्विविधम् / द्विविधो विसंयोगः क्लेशावरणविसंयोगो ज्ञेयावरणविसंयोगश्च / यथाक्रमं स्वपरार्थसंपादनं कर्म / तदधिष्ठानसमन्वागमो योगः / त्रिभिर्गाम्भीर्यौदार्यमाहात्म्यप्रभवितैर्बुद्धकायैर्नित्यमा भवगतेरचिन्त्येन प्रकारेण वर्तनं वृत्तिरिति / उद्दानम् /

स्वभावहेतुफलतः कर्मयोगप्रवृत्तितः / तन्नित्याचिन्त्यतश्चैव बुद्धभूमिष्ववस्थितिः // 2 //

(rgv 80) तत्र स्वभावार्थे हेत्वर्थे चारभ्य बुद्धत्वे तत्प्राप्त्युपाये च श्लोकः /

बुद्धत्वं प्रकृतिप्रभास्वरमिति प्रोक्तं यदागन्तुक- क्लेशज्ञेयघनाभ्रजालपटलच्छन्नं रविव्योमवत् / सर्वैर्बुद्धगुणैरुपेतममलैर्नित्यं ध्रुवं शाश्वतं धर्माणां तदकल्पनप्रविचयज्ञानाश्रयादाप्यते // 3 //

अस्य श्लोकस्यार्थः समासेन चतुर्भिः श्लोकैर्वेदितव्यः / बुद्धत्वमविनिर्भागशुक्लधर्मप्रभावितम् / आदित्याकाशवज्ज्ञानप्रहाणद्वयलक्षणम् // 4 //

गङ्गातीररजो ऽतीतैर्बुद्धधर्मैः प्रभास्वरैः / सर्वैरकृतकैर्युक्तमविनिर्भागवृतिभिः // 5 //

स्वभावापरिनिष्पत्तिव्यापित्वागन्तुकत्वतः / क्लेशज्ञेयावृतिस्तस्मान्मेघवत् समुदाहृता // 6 //

द्वयावरणविश्लेषहेतुर्ज्ञानद्वयं पुनः / निर्विकल्प च तत्पृष्ठलब्धं तज्ज्ञानमिष्यते // 7 //

यदुक्तमाश्रयपरिवृत्तेः स्वभावो विशुद्धिरिति तत्र विशुद्धिः समासतो द्विविधा / प्रकृतिविशुद्धिर्वैमल्यविशुद्धिश्च / तत्र प्रकृतिविशुद्धिर्या विमुक्तिर्न च विसंयोगः प्रभास्वरायाश्चित्तप्रकृतेरागन्तुकमलाविसंयोगात् / वैमल्यविशुद्धिर्विमुक्तिर्विसंयोगश्च वार्यादीनामिव रजोजलादिभ्यः प्रभास्वरायाश्चित्तप्रकृतेरनवशेषमागन्तुकमलेभ्यो विसंयोगात् / तत्र वैमल्यविशुद्धौ फलार्थमारभ्य द्वौ श्लोकौ /

(rgv 81) ह्रद इव विमलाम्बुः फुल्लपद्मक्रमाढ्यः सकल एव शशाङ्को राहुवक्त्राद्विमुक्तः / रविरिव जलदादिक्लेशनिर्मुक्तरश्मिर् विमलगुणयुतत्वाद्भाति मुक्तं तदेव // 8 //

मुनिवृषमधुसारहेमरत्नप्रवरनिधानमहाफलद्रुमाभम् / सुगतविमलरत्नविग्रहाग्रक्षितिपतिकाञ्चनबिम्बवज्जिनत्वम् // 9 //

अस्य खलु श्लोकद्वयस्यार्थः समासतो ऽष्टाभिः श्लोकैर्वेदितव्यः /

रागाद्यागन्तुकक्लेशशुद्धिरम्बुह्रदादिवत् / ज्ञानस्य निर्विकल्पस्य फलमुक्तं समासतः // 10 //

सर्वाकारवरोपेतबुद्धभावनिदर्शनम् / फलं तत्पृष्ठलब्धस्य ज्ञानस्य परिदीपितम् // 11 //

स्वच्छाम्बुह्रदवद्रागरजःकालुष्यहानितः / विनेयाम्बुरुहध्यानवार्यभिष्यन्दनाच्च तत् // 12 //

द्वेषराहुप्रमुक्तत्वा न्महामैत्रीकृपांशुभिः / जगत्स्फरणतः पूर्णविमलेन्दूपमं च तत् // 13 //

मोहाभ्रजालनिर्मोक्षाज्जगति ज्ञानरश्मिभिः / तमोविधमनात्तच्च बुद्धत्वममलार्कवत् // 14 //

अतुल्यतुल्यधर्मत्वात् सद्धर्मरसदानतः / फल्गुव्यपगमात्तच्च सुगतक्षौद्रसारवत् // 15 //

(rgv 82) पवित्रत्वाद्गुणद्रव्यदारिद्रयविनिवर्तनात् / विमुक्तिफलदानाच्च सुवर्णनिधिवृक्षवत् // 16 //

धर्मरत्नात्मभावत्वाद् द्विपदाग्राधिपत्यतः / रूपरत्नाकृतित्वाच्च तद्रत्ननृप बिम्बवत् // 17 //

यत्तु द्विविधं लोकोत्तरमविकल्पं तत्पृष्ठलब्धं च ज्ञानमाश्रयपरिवृत्तेर्हेतुर्विसंयोगफलसंज्ञितायाः / तत्कर्म स्वपरार्थसंपादनमित्युक्तम् / तत्र कतमा स्वपरार्थसंपत् / या सवासनक्लेशज्ञेयावरणविमोक्षादनावरणधर्मकायप्राप्तिरियमुच्यते स्वार्थसंपत्तिः / या तदूर्ध्वमा लोकादनाभोगतः कायद्वयेन संदर्शनदेशनाविभुत्वद्वयप्रवृत्तिरियमुच्यते परार्थसंपत्तिरिति / तस्यां स्वपरार्थसंपत्तौ कर्मार्थमारभ्य त्रयः श्लोकाः /

अनास्रवं व्याप्यविनाशधर्मि च ध्रुवं शिवं शाश्वतमच्युतं पदम् / तथागतत्वं गगनोपमं सताम् षडिन्दियार्थानुभवेषु कारणम् // 18 //

विभूतिरूपार्थविदर्शने सदा निमित्तभूतं सुकथाशुचिश्रवे / तथागतानां शुचिशीलजिघ्रणे महार्यसद्धर्मरसाग्रविन्दने // 19 //

(rgv 83) समाधिसंस्पर्शसुखानुभूतिषु स्वभावगाम्भीर्यनयावबोधने / सुसूक्ष्मचिन्तापरमार्थगव्हरं तथागतव्योम निमित्तवर्जितम् // 20 //

अस्य खलु श्लोकत्रयस्यार्थः समासतो ऽष्टभिः श्लोकैर्वेदितव्यः /

कर्म ज्ञानद्वयस्यतद्वेदितव्यं समासतः / पूरणं मुक्तिकायस्य धर्मकायस्य शोधनम् // 21 //

विमुक्तिधर्मकायौ च वेदितव्यौ द्विरेकधा / अनास्रवत्वाद्व्यापित्वादसंस्कृतपदत्वतः // 22 //

अनास्रवत्वं क्लेशानां सवासननि रोधतः / असङ्गाप्रतिघातत्वाज्ज्ञानस्य व्यापिता मता // 23 //

असंस्कृतत्वमत्यन्तमविनाशस्वभावतः / अविनाशित्वमुद्देशस्तन्निर्देशो ध्रुवादिभिः // 24 //

नाशश्चतुर्विधो ज्ञेयो ध्रुवत्वादिविपर्ययात् / पूर्तिर्विकृतिरुच्छित्तिरचिन्त्यनमनच्युतिः // 25 //

तदभावाद्ध्रुवं ज्ञेयं शिवं शाश्वतमच्युतम् / पदं तदमलज्ञानं शुक्लधर्मास्पदत्वतः // 26 //

यथानिमित्तमाकाशं निमित्तं रूपदर्शने / शब्दगन्धरस्पृश्यधर्माणां च श्रवादिषु // 27 //

(rgv 84) इन्द्रियार्थेषु धीराणामनास्रवगुणोदये / हेतुः कायद्वयं तद्वदनावरणयोगतः // 28 //

यदुक्तमाकाशलक्षणो बुद्ध इति तत्पारमार्थिकमावेणिकं तथागतानां बुद्धलक्षणमभिसंधायोक्तम् / एवं ह्याह / संचेद्द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैस्तथागतो द्रष्टव्यो ऽभविष्यत्तद्राजापि चक्रवर्ती तथागतो ऽभविष्यदिति / तत्र परमार्थलक्षणे योगार्थमारभ्य श्लोकः /

अचिन्त्यं नित्यं च ध्रुवमथ शिवं शाश्वतमथ प्रशान्तं च व्यापि व्यपगतविकल्पं गगनवत् / असक्तं सर्वत्रापरतिघपरुषस्पर्शविगतं न दृश्यं न ग्राह्यं शुभमपि च बुद्धत्वममलम् // 29 //

अथ खल्वस्य श्लोकस्यार्थः समासतो ऽष्टाभिः श्लोकैर्वेदितव्यः /

विमुक्तिधर्मकायाभ्यां स्वपरार्थो निदर्शितः / स्वपरार्थाश्रये तस्मिन् योगो ऽचिन्त्यादिभिर्गुणैः // 30 //

अचिन्त्यमनुगन्तव्यं त्रिज्ञानाविषयत्वतः / सर्वज्ञज्ञानविषयं बुद्धत्वं ज्ञानदेहिभिः // 31 //

श्रुतस्याविषयः सौक्ष्म्याच्चिन्तायाः परमार्थतः / लौक्यादिभावनायाश्च धर्मतागव्हरत्वतः // 32 //

दृष्टपूर्वं न तद्यस्माद्वालैर्जात्यन्धकायवत् / आर्यैश्च सूतिकामध्यस्थित बालार्कबिम्बवत् // 33 //

उत्पादविगमान्नित्यं निरोधविगमाद्ध्रुवम् / शिवमेतद्द्वयाभावाच्छाश्वतं धर्मतास्थितेः // 34 //

(rgv 85) शान्तं निरोधसत्यत्वाद्व्यापि सर्वावबोधतः / अकल्पमप्रतिष्ठानादसक्तं क्लेशहानितः // 35 //

सर्वत्राप्रतिघं सर्वज्ञेयावरणशुद्धितः / परुषस्पर्शनिर्मुक्तं मृदुकर्मण्यभावतः // 36 //

अदृश्यं तदरूपित्वादग्राह्यमनिमित्ततः / शुभं प्रकृतिशुद्धत्वादमलं मलहानितः // 37 //

यत्पुनरेतदाकाशवदसंस्कृतगुणाविनिर्भागवृत्त्यापि तथागतत्वामा भवगतेरचिन्त्यमहोपायक्रुणाज्ञानपरिकर्मविशेषेण जगद्धितसुखाधाननिमित्तममलै स्त्रिभिः स्वभाविकसांभोगिकनैर्माणिकैः कायैरनुपरतमनुच्छिन्नमनाभोगेन प्रवर्तत इति द्रष्टव्यमावेणीकधर्मयुतत्वादिति / तत्र वृत्त्यर्थमारभ्य बुद्धकायविभागे चत्वारः श्लोकाः /

अनादिमध्यान्तमभिन्नमद्वयं त्रिधा विमुक्तं विमलाविकल्पकम् / समाहिता योगिनस्तत्प्रयत्नाः पश्यन्ति यं धर्मधातुस्वभावम् // 38 //

अमेयगङ्गासिकतातिवृत्तैर्गुणैरचिन्त्यैरसमैरुपेतः / (rgv 86) सवासनोन्मूलितसर्वदोषस्तथागतानाममलः स धातुः // 39 //

विचित्रसद्धर्ममयूखविग्रहैर्जगद्विमोक्षार्थसमाहृतोद्यमः / क्रियासु चिन्तामणिराजरत्नवद्विचित्रभावो न च तत्स्वभववान् // 40 //

लोकेषु यच्छान्तिपथावतारप्रपाचनाव्याकरणे निदानम् / बिम्बं तदप्यत्र सदावरुद्धमाकाशधाताविव रूपधातुः // 41 //

एषां खलु चतुर्णां श्लोकानां पिण्डार्थो विंशतिश्लोकैर्वेदितव्यः /

यत्तद्बुद्धत्वमित्युक्तं सर्वज्ञत्वं स्वयंभुवाम् / निर्वृतिः परमाचिन्त्यप्राप्तिः प्रत्यात्मवेदिता // 42 //

तत्प्रभेदस्त्रिभिः कायैर्वृत्तिः स्वाभाविकादिभिः / गाम्भीर्यैदार्यमाहात्म्यगुणधर्मप्रभावितैः // 43 //

तत्र स्वभाविकः कायो बुद्धानां पञ्चलक्षणः / पञ्चाकारगुणोपेतो वेदितव्यः समासतः // 44 //

असंस्कृतमसंभिन्नमन्तद्वयविवर्जितम् / क्लेशज्ञेयसमापत्तित्रयावरणनिःसृतम् // 45 //

(rgv 87) वैमल्यादविकल्पत्वाद्योगिनां गोचरत्वतः / प्रभास्वरं विशुद्धं च धर्मधातोः स्वभावतः // 46 //

अप्रमेयैरसंख्येयैरचिन्त्यैरसमैर्गुणैः / विशुद्धिपारमीप्राप्तैर्युक्तं स्वाभाविकं वपुः // 47 //

उदारत्वादगण्यत्वात् तर्कस्यागोचरत्वतः / कैवल्याद्वासनोच्छित्तेरप्रमेयादयः क्रमात् // 48 //

विचित्रधर्मसंभोगरूपधर्मावभासतः / करुणाशुद्धिनिष्यन्दसत्त्वार्थास्रंसनत्वतः // 49 //

निर्विकल्पं निराभोगं यथाभिप्रायपूरितः / चिन्तामणिप्रभावर्द्धेः सांभोगस्य व्यवस्थितिः // 50 //

देशने दर्शने कृत्यास्रंसने ऽनभिसंस्कृतौ / अतत्स्वभावाख्याने च चित्रतोक्ता च पञ्चधा // 51 //

रङ्गप्रत्ययवैचित्र्यादतद्भावो यथा मणेः / सत्त्वप्रत्ययवैचित्र्यादतद्भावस्तथा विभोः // 52 //

महाकरुणया कृत्स्नं लोकमालोक्य लोकवित् / धर्मकायादविरलं निर्माणैश्चित्ररूपिभिः // 53 //

जातकान्युपपत्तिं च तुषितेषु च्युतिं ततः / गर्भा[व]क्रमणं जन्म शिल्पस्थानानि कौशलम् // 54 //

(rgv 88) अन्तःपुररतिक्रीडां नैष्क्रम्यं दुःखचारिकाम् / बोधिमण्डोपसंक्रान्तिं मारसैन्यप्रमर्दनम् // 55 //

संबोधिं धर्मचक्रं च निर्वाणाधिगमक्रियाम् / क्षेत्रेष्वपरिशुद्धेषु दर्शयत्या भवस्थिते // 56 //

अनित्यदुःखनैरात्म्यशान्तिशब्दैरुपायवित् / उद्वेज्य त्रिभवात् सत्त्वान् प्रतारयति निर्वृत्तौ // 57 //

शान्तिमार्गावतीर्णाश्च प्राप्यनिर्वाणसंज्ञिनः / सद्धर्मपुण्डरीकादिधर्मतत्त्वप्रकाशनैः // 58 //

पूर्वग्रहान्निवर्त्यैतान् प्रज्ञोपायपरिग्रहात् / परिपाच्योत्तमे याने व्याकरोत्यग्रबोधये // 59 //

सौक्ष्म्यात् प्रभावसंपत्तेर्बालसार्थातिवाहनात् / गाम्भीर्यौ दार्यमाहत्म्यमेषु ज्ञेयं यथाक्रमम् // 60 //

प्रथमो धर्मकायो ऽत्र रूपकायौ तु पश्चिमौ / व्योम्नि रूपगतस्येव प्रथमे ऽन्त्यस्य वर्तनम् // 61 //

तस्यैव कायत्रयस्य जगद्धितसुखाधानवृत्तौ नित्यार्थमारभ्य श्लोकः /

हेत्वानन्त्यात् सत्त्वधात्वक्षयत्वात् कारुण्यद्धिर्ज्ञानसंपत्तियोगात् / (rgv 89) धर्मैश्वर्यान्मृत्युमारावभङ्गान् नैःस्वा भाव्याच्छाश्वतो लोकनाथः // 62 //

अस्य पिण्डार्थः षड्भिः श्लोकैर्वेदितव्यः /

कायजीवितभोगानां त्यागैः सद्धर्मसंग्रहात् / सर्वसत्त्वहितायादिप्रतिज्ञोत्तरणत्वतः // 63 //

बुद्धत्वे सुविशुद्धायाः करुणायाः प्रवृत्तितः / ऋद्धिपादप्रकाशाच्च तैरवस्थानशक्तितः // 64 //

ज्ञानेन भवनिर्वाणद्वयग्रहविमुक्तितः / सदाचिन्त्यसमाधानसुखसंपत्तियोगतः // 65 //

लोके विचरतो लोकधर्मैरनुपलेपतः / शमामृतपदप्राप्तौ मृत्युमाराप्रचारतः // 66 //

असंस्कृतस्वभावस्य मुनेरादिप्रशान्तितः / नित्यमशरणानां च शरणाभ्युपपत्तितः // 67 //

सप्तभिः कारणैराद्यैर्नित्यता रूपकायतः / पश्चिमैश्च त्रिभिः शास्तुर्नित्यता धर्मकायतः // 68 //

स चायमाश्रयपरिवृत्तिप्रभावितस्तथागतानां प्राप्तिनयो ऽचिन्त्यनयेनानुगन्तव्य इति / अचिन्त्यार्थमारभ्य श्लोकः /

अवाक्यवत्त्वात् परमार्थसंग्रहादतर्कभूमेरुपमनिवृत्तितः / (rgv 90) निरुत्तरत्वाद्भवशान्त्यनुद्ग्रहादचिन्त्य आर्यैरपि बुद्धगोचरः // 69 //

अस्य पिण्डार्थश्चतुर्भिः श्लोकैर्वेदितव्यः /

अचिन्त्यो ऽनभिलाप्यत्वादलाप्यः परमार्थतः / परमार्थो ऽप्रतवर्यत्वादतर्क्यो व्यनुमेयतः // 70 //

व्यनुमेयो ऽनुत्तरत्वादानुत्तर्यमनुद्ग्रहात् / अनुद्ग्रहो ऽप्रतिष्ठानादगुणदोषाविकल्पनात् // 71 //

पञ्चभिः कारणैः सौक्ष्म्यादिचिन्त्यो धर्मकायतः / षष्ठेनातत्त्वभावित्वादचिन्त्यो रूपकायतः // 72 //

अनुत्तरज्ञानमहाकृपादिभिर्गुणैरचिन्त्या गुणपारगा जिनाः / अतः क्रमो ऽन्त्यो ऽयमपि स्वयंभुवो ऽभिषेकलब्धा न महर्षयो विदुरिति // 73 // इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रे बोध्यधिकारो नाम द्वितीयः परिच्छेदः // 2 // 3. तृतीय परिच्छेद

उक्ता निर्मला तथता / ये तदाश्रिता मणिप्रभावर्णसंस्थानवदभिन्नप्रकृतयो ऽशान्तर्निमला गुणास्त इदानीं वक्तव्या इति / अनन्तरं बुद्धगुणविभागमारभ्य श्लोकः /

स्वार्थः परार्थः परमार्थकायस्तदाश्रिता संवृतिकायता च / फलं विसंयोगविपाकभावादेतच्चतुः षष्टिगुणप्रभेदम् // 1 //

किमुक्तं भवति /

आत्मसंपत्त्यधिष्ठानं शरीरं पारमार्थिकम् / परसंपत्त्यधिष्ठानमृषेः सांकेतिकं वपुः // 2 //

विसंयोगगुणर्युक्तं वपुराद्यं बलादिभिः / वैपाकिकैर्द्वितीयं तु महापुरुषलक्षणैः // 3 //

अतः परं ये च बलादयो यथा चानुगन्तव्यास्तथतामधिकृत्य ग्रन्थः /

बलत्वमज्ञानवृतेषु वज्रवद्विशारदत्वं परिषत्सु सिंहवत् / तथागतावेणिकतान्तरीक्षवन् मुनेर्द्विधादर्शनमम्बुचन्द्रवत् // 4 //

बलान्वित इति /

स्थानास्थाने विपाके च कर्मणामिन्द्रियेषु च / धातुष्वप्यधिमुक्तौ च मार्गे सर्वत्रगामिनि // 5 //

(rgv 92) ध्यानादिक्लेशवैमल्ये निवासानुस्मृतावपि / दिव्ये चक्षुषि शान्तौ च ज्ञानं दशविधं बलम् // 6 //

वज्रवदिति /

स्थानास्थानविपाकधातुषु जगन्नानाधुमुक्तौ नये संक्लेशव्यवदान इन्द्रियगणे पूर्वे निवासस्मृतौ / दिव्ये चक्षुषि चास्रवक्षयविधावज्ञानवर्माचल- प्राकारद्रुमभेदनप्रकिरणच्छेदाद्वलं वज्रवत् // 7 //

चतुर्वेशारद्यप्राप्त इति /

सर्वधर्माभिसंबोधे विवन्धप्रतिषेधने / मार्गाख्याने निरोधाप्तौ वैशारद्यं चतुर्विधम् // 8 //

ज्ञेये वस्तुनि सर्वथात्मपरयोर्ज्ञानात् स्वयंज्ञापनाद् धेये वस्तुनि हानिकारणकृतेः सेव्ये विधौ सेवनात् / प्राप्तव्ये च निरुत्तरे ऽतिविमले प्राप्तेः परप्रापणाद् आर्याणां स्वपरार्थसत्यकथनादस्तम्भितत्वं क्वचित् // 9 //

सिंहवदिति /

नित्यं वनान्तेषु यथा मृगेन्द्रो निर्भीरनुत्तस्तगतिर्मृगेभ्यः / (rgv 93) मुनीन्द्रसिंहो ऽपि तथा गणेषु स्वस्थो निरास्थः स्थिरविक्रमस्थः // 10 //

अष्टदशावेणिकबुद्धधर्मसमन्वागत इति /

स्खलितं रवितं नास्ति शास्तुर्न मुषिता स्मृतिः / न चासमाहितं चित्तं नापि नानत्वसंज्ञिता // 11 //

नोपेक्षाप्रतिसंख्याय हानिर्न च्छन्दवीर्यतः / स्मृतिप्रज्ञाविमुक्तिभ्यो विमुक्तिज्ञानदर्शनात् // 12 //

ज्ञानपूर्वंगमं कर्म त्र्यध्वज्ञानमनावृतम् / इत्येते ऽष्टादशान्ये च गुरोरावेणिका गुणाः // 13 //

नास्ति प्रस्खलितं रवो मुषितता चित्ते न संभेदतः संज्ञा न स्वरसाध्युपेक्षणमृषेर्हानिर्न च च्छन्दतः / वीर्याच्च स्मृतितो विशुद्धविमलप्रज्ञाविमुक्तेः सदा मुक्ति ज्ञाननिर्दशनाच्च निखिलज्ञेयार्थसंदर्शनात् // 14 //

सर्वज्ञानुपुरोजवानुपरिवर्त्यर्थेषु कर्मत्रयं त्रिष्वध्वस्वपराहत सुविपुलज्ञानप्रवृत्तिर्ध्रुवम् / (rgv 94) इत्येषा जिनता महाकरुणया युक्तावबुद्धा जिनैर् यद्बोधाज्जगति प्रवृत्तमभयदं सद्धर्मचक्रं महत् // 15 //

आकाशवदिति /

या क्षित्यादिषु धर्मता न नभसः सा धर्मता विद्यते ये चानावरणादिलक्षणगुणा व्योम्नो न ते रूपिषु / क्षित्यम्बुज्वलनानिलाम्बरसमा लोकेषु साधारणा बुद्धावेणिकता न चाश्वपि पुनर्लोकेषु साधारणा // 16 //

द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणरूपधारीति /

सुप्रतिष्ठितचक्राङ्कव्यायतोत्सङ्गपादता / दीर्घाङ्गुलिकता जालपाणिपादावनद्धता // 17 //

त्वङ् मृदुश्रीतरुणता सप्तोत्सदशरीरता / एणेयजङ्घता नागकोशवद्वस्तिगुह्यत // 18 //

सिंहपूर्वार्धकायत्वं निरन्तरचितांशता / संवृत्तस्कन्धता वृत्तश्लक्ष्णानुन्नामबाहुता // 19 //

(rgv 95) प्रलम्बबाहुता शुद्धप्रभामण्डलगात्रता / कम्बुग्रीवत्वममलं मृगेन्द्रहनुता समा // 20 //

चत्वारिंशद्दशनता स्वच्छाविरलदन्तता / विशुद्धसमदन्तत्वं शुक्लप्रवरदंष्ट्रता // 21 //

प्रभूतजिव्हतानन्ताचिन्त्यरसरसाग्रता / कलविङ्करुतं ब्रह्मस्वरता च स्वयंभुवः // 22 //

नीलोत्पलश्रीवृषपक्ष्मनेत्रसितामलोर्णोदितचारुवक्त्रः / उष्णीषशीर्षव्यवदातसूक्ष्मसुवर्णवर्णच्छविरग्रसत्त्वः // 23 //

एकैकविश्लिष्टमृदूर्ध्वदेहप्रदक्षिणावर्तसुसूक्ष्मरोमा / महेन्द्रनीलामलरत्नकेशो न्यग्रोधपूर्णद्रुममण्डलाभः // 24 //

नारायणस्थामदृढात्मभावः समन्तभद्रो ऽप्रतिमो महर्षिः / द्वात्रिंशदेतान्यमितद्युतीनि नरेन्द्रचिन्हानि वदन्ति शास्तुः // 25 //

दकचन्द्रवदिति /

व्यभ्रे यथा नभसि चन्द्रमसो विभूतिं पश्यन्ति नीलशरदम्बुमहाह्रदे च / (rgv 96) संबुद्धमण्डलतलेषु विभोर्विभूतिं तद्विज्जिनात्मजगणा व्यवलोकयन्ति // 26 //

इतीमानि दश तथागतबलानि चत्वारि वैशारद्यान्यष्टादशावेणिका बुद्धधर्मा द्वात्रिंशच्च महापुरुषलक्षणान्यकेनाभिसंक्षिप्य चतुःषष्टिर्भवन्ति /

गुणाश्चैते चतुःषष्टिः सनिदानाः पृथक् पृथक् / वेदितव्या यथासंख्यं रत्नसूत्रानुसारतः // 27 //

एषां खलु यथोद्दिष्टानामेव चतुःषष्टेस्तथागतगुणानामपि यथानुपूर्व्या विस्तरविभागे निर्देशो रत्नदारिकासूत्रानुसारेण वेदितव्यः / यत्पुनरेषु स्थानेषु चतुर्विधमेव यथाक्रमं वज्रसिंहाम्वरदकचन्द्रोदाहरणमुदाहृतमस्यापि पिण्डार्थो द्वादशभिः श्लोकैर्वेदितव्यः /

निर्वेधिकत्वनिर्दैन्यनिष्कैवल्यनिरीहतः / वज्रसिंहाम्बरस्वच्छदकचन्द्रनिदर्शनम् // 28 //

बलादिषु बलैः षड्भिस्त्रिभिरेकेन च क्रमात् / सर्वज्ञेयसमापत्तिसवासनमलोद्धृतेः // 29 //

भेदाद्विकरणाच्छेदाद्वर्मप्राकारवृक्षवत् / गुरुसारदृढाभेद्यं वज्रप्रख्यमृषेर्बलम् // 30 //

गुरु कस्माद्यतः सारं सारं कस्माद्यतो दृढम् / दृढं कस्माद्यतो ऽभेद्यमभेद्यत्वाच्च वज्रवत् // 31 //

निर्भयत्वान्निरास्थत्वात्स्थैर्याद्विक्रमसंपदः / पर्षद्गणेष्वशारद्यं मुनिसिंहस्य सिंहवत् // 32 //

(rgv 97) सर्वाभिज्ञतया स्वस्थो विहरत्यकुतोभयः / निरास्थः शुद्धसत्त्वेभ्यो ऽप्यात्मनो ऽसमदर्शनात् // 33 //

स्थिरो नित्यसमाधानात् सर्वधर्मेषु चेतसः / विक्रान्तः परमाविद्यावासभूमिव्यतिक्रमात् // 34 //

लौकिकश्रावकैकान्तचारिधीमत्स्वयंभुवाम् / उत्तरोत्तरधीसौक्ष्म्यात् पञ्चधा तु निदर्शनम् // 35 //

सर्वलोकोपजीव्यत्वाद्भूम्यम्ब्वग्न्यनिलोपमाः / लौक्यलोकोत्तरातीतलक्षणत्वान्नभोनिभाः // 36 //

गुणा द्वात्रिंशदित्येते धर्मकायप्रभाविताः / मणिरत्नप्रभावर्णसंस्थानवदभेदतः // 37 //

द्वात्रिंशल्लक्षणाः काये दर्शनाह्लादका गुणाः / निर्माणधर्मसंभोगरूपकायद्वयाश्रिताः // 38 //

शुद्धेर्दुरान्तिकस्थानां लोके ऽथ जिनमण्डले / द्विधा तद्दर्शनं शुद्धं वारिव्योमेन्दुबिम्बवत् // 39 // इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरत्नत्रशास्त्रे गुणाधिकारो नाम त्रितीयः परिच्छेदः // 3 // 4. चतुर्थः परिच्छेदः

उक्ता विमला बुद्धगुणाः / तत्कर्म जिनक्रियेदानीं वक्तव्या / सा पुनरनाभोगतश्चाप्रश्रब्धितश्च समासतो द्वाभ्यामाकराभ्या प्रवर्तत इति / अनन्तरमनाभोगाप्रश्रब्ध बुद्धकार्यमारभ्य द्वौ श्लोकौ /

विनेयधातौ विनयाभ्युपाये विनेयधातोर्विनयक्रियायाम् / तद्देशकाले गमने च नित्यं विभोरनाभोगत एव वृत्तिः // 1 //

कृत्स्नं निष्पाद्य यानं प्रवरगुणगणज्ञानरत्नस्वगर्भं पुण्यज्ञानार्करश्मिप्रविसुतविपुलानन्तमध्याम्बराभम् / बुद्धत्वं सर्वसत्त्वे विमलगुणनिधिं निर्विशिष्टं विलोक्य क्लेशज्ञेयाभ्रजालं विधमति करुणा वायुभूता जिनानाम् // 2 //

एतयोर्यथाक्रमं द्वाभ्यामष्टाभिश्च श्लोकैः पिण्डार्थो वेदितव्यः /

यस्य येन च यावच्च यदा च विनयक्रिया / तद्विकल्पोदयाभावादनाभोगः सदा मुनेः // 3 //

यस्य धातोर्विनेयस्य येनोपायेन भूरिणा / या विनीतिक्रिया यत्र यदा तद्देशकालयोः // 4 //

निर्याणे तदुपस्तम्भे तत्फले तत्परिग्रहे / तदावृत्तौ तदुच्छित्तिप्रत्यये चाविकल्पतः // 5 //

(rgv 99) भूमयो दश निर्याणं तद्धेतुः संभृतिद्वयम् / तत्फलं परमा बोधिर्बोधेः सत्त्वः परिग्रहः // 6 //

तदावृतिरपर्यन्तक्लेशोपक्लेशवासनाः / करुणा तत्समुद्घातप्रत्ययः सार्वकालिकः // 7 //

स्थानानि वेदितव्यानि षडेतानि यथाक्रमम् / महोदधिरविव्योमनिधानाम्बुदवायुवत् // 8 //

ज्ञानाम्बुगुणरत्नत्वादग्रयानं समुद्रवत् / सर्वसत्त्वोपजीव्यत्वात् संभारद्वयमर्कवत् // 9 //

विपुलानन्तमध्यत्वाद्बोधिराकाशधतुवत् / सम्यक्संबुद्धधर्मत्वात् सत्त्वधातुर्निधानवत् // 10 //

आगन्तुव्याप्त्यनिष्प त्तेस्तत्संक्लेशो ऽभ्रराशिवत् / तत्क्षिंप्तिप्रत्युपस्थानात् करुणोद्वृत्तवायुवत् // 11 //

पराधिकारनिर्याणात् सत्त्वात्मसमदर्शनात् / कृत्यापरिसमाप्तेश्च क्रियाप्रश्रब्धिरा भवात् // 12 //

यदनुत्पादानिरोधप्रभावितं बुद्धत्वमित्युक्तं तत्कथमिहासंस्कृतादप्रवृत्तिलक्षणाद्बुद्धत्वादनाभोगाप्रतिप्रश्रब्धमा लोकादविकल्पं बुद्धकार्य प्रवर्तत इति / बुद्धमाहात्म्यधर्मतामारभ्य विमतिसंदेहजातानामचिन्त्यबुद्धविषयाधिमुक्तिसंजननार्थ तस्य माहात्म्ये श्लोकः /

शक्रदुन्दुभिवन् मेघब्रह्मार्कमणिरत्नवत् / प्रतिश्रुतिरिवाकाशपृथिवीवत् तथागतः // 13 //

(rgv 100) अस्य खलु सूत्रस्थानीयस्य श्लोकस्य यथाक्रमं परिशिष्टेन ग्रन्थेन विस्तरविभागनिर्देशो वेदितव्यः /

शक्रप्रतिभासत्वादिति /

विशुद्धवैडूर्यमयं यथेदं स्यान्महीतलम् / स्वच्छत्वात्तत्र दृश्येत देवेन्द्रः साप्सरोगणः // 14 //

प्रासादो वैजयन्तश्च तदन्ये च दिवौकसः / तद्विमानानि चित्राणि ताश्च दिव्या विभूतयः // 15 //

अथ नारीनरगणा महीतलनिवासिनः / प्रतिभासं तमालोक्य प्रणिधिं कुर्युरीदृशम् // 16 //

अद्यैव न चिरादेवं भवेमस्त्रिदशेश्वराः / कुशलं च समादाय वर्तेरंस्तदवाप्तये // 17 //

प्रतिभासो ऽयमित्येवमविज्ञायापि ते भुवः / च्युत्वा दिव्युपपद्येरंस्तेन शुक्लेन कर्मणा // 18 //

प्रतिभासः स चात्यन्तमविकल्पो निरीहकः / एवं च महतार्थेन भुवि स्यात्प्रत्युपस्थितः // 19 //

तथा श्रद्धादिविमले श्रद्धादिगुणभाविते / सत्त्वाः पश्यन्ति संबुद्धं प्रतिभास स्वचेतसि // 20 //

लक्षणव्यञ्जनोपेतं विचित्रेर्यापथक्रियम् / चङ्क्रम्यमाणं तिष्ठन्तं निषण्णं शयनस्थितम् // 21 //

(rgv 101) भाषमाणं शिवं धर्म तूष्णींभूतं समाहितम् / चित्राणि प्रातिहार्याणि दर्शयन्तं महाद्युतिम् // 22 //

तं च दृष्ट्वाभियुज्यन्ते बुद्धत्वाय स्पृहान्विताः / तद्धेतुं च समादाय प्राप्नुवन्तीप्सितं पदम् // 23 //

प्रतिभासः स चात्यन्तमविकल्पो निरीहकः / एवं च महतार्थेन लोकेषु प्रत्युपस्थितः // 24 //

स्वचित्तप्रतिभासो ऽयमिति नैवं पृथग्जनाः / जानन्त्यथ च तत्तेषामवन्ध्यं बिम्बदर्शनम् // 25 //

तद्धि दर्शनमागम्य क्रमादस्मिन्नये स्थिताः / सद्धर्मकायं मध्यस्थं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा // 26 //

भूर्यद्वत्स्यात् समन्तव्यपगतविषमस्थानान्तरमला वैडूर्यस्पष्टशुभ्रा विमलमणिगुणा श्रीमत्समतला / शुद्धत्वात्तत्र बिम्बं सुरपतिभवनं माहेन्द्रमरुताम् उत्पद्येत क्रमेण क्षितिगुणविगमादस्तं पुनरियात् // 27 //

तद्भावायोपवासव्रतनियमतया दानाद्यभिमुखाः पुष्पादीनि क्षिपेयुः प्रणिहितमनसो नारीनरगणाः / वैडूर्यस्वच्छभुते मनसि मुनिपतिच्छायाधिगमने चित्राण्युत्पादयन्ति प्रमुदितमनसस्तद्वज्जिनसुताः // 28 //

यथैव वैडूर्यमहीतले शुचौ सुरेन्द्रकायप्रतिबिम्बसंभवः / तथा जगच्चित्तमहीतले शुचौ मुनीन्द्रकायप्रतिबिम्बसंभवः // 29 //

(rgv 102) बिम्बोदयव्ययमनाविलताविलस्वचित्तप्रवर्तनवंशाज्जगति प्रवृत्तम् / लोकेषु यद्वदवभासमुपैति बिम्बं तद्वन्न तत्सदिति नासदिति प्रपश्येत् // 30 //

देवदुन्दुभिवदिति /

यथैव दिवि देवानां पूर्वशुक्लानुभावतः / यत्नस्थानमनोरूपविकल्परहिता सती // 31 //

अनित्यदुःखानैरात्म्यशान्तशब्दैः प्रमादिनः / चोदयत्यमरान् सर्वानसकृद्देवदुन्दुभिः // 32 //

व्याप्य बुद्धस्वरणैवं विभुर्जगदशेषतः / धर्म दिशति भव्येभ्यो यत्नादिरहितो ऽपि सन् // 33 //

देवानां दिवि दिव्यदुन्दुभिरवो यैद्वत् स्वकर्मोद्भवो धर्मोदाहरणं मुनेरपि तथा लोके स्वकर्मोद्भवम् / यत्नस्थानशरीरचित्तरहितः शब्दः स शान्त्यावहो यद्वत् तद्वदृते चतुष्टयमयं धर्मः स शान्त्यावहः // 34 //

संग्रामक्लेशवृत्तावसुरबलजयक्रीडाप्रणुदनं दुन्दुभ्याः शब्दहेतुप्रभवमभयदं यद्वत् सुरपुरे / सत्त्वेषु क्लेशदुःखप्रमथनशमनं मार्गोत्तमविधौ ध्यानारूप्यादिहेतुप्रभवमपि तथा लोके निगदितम् // 35 //

कस्मादिह धर्मदुन्दुभिरेवाधिकृता न तदन्ये दिव्यास्तूर्यप्रकाराः / ते ऽपि हि दिवौकसां पूर्वकृतकुशलकर्मवशादघट्टिता एव दिव्यश्रवणमनोहरशब्दमनुरुवन्ति / (rgv 103) तैस्तथागतघोषस्य चतुःप्रकारगुणवैधर्म्यात् / तत्पुनः कतमत् / तद्यथा प्रादेशिकत्वमहितत्वमसुखत्वमनैर्याणिकत्वमिति / धर्मदुन्दुभ्याः पुनरप्रादेशिकत्वमशेषप्रमत्तदेवगणसंचोदनतया च तत्कालानतिक्रमणतया च परिदीपितम् / हितत्वमसुरादिपरचक्रोपद्रवभयपरित्राणतया चाप्रमादसंनियोजनतया च / सुखत्वमसत्कामरतिसुखविवेचनतया च धर्मारामरतिसुखोपसंहरणतया च / नैर्याणिकत्वमनित्यदुःखशून्यानात्मशब्दोच्चारणतया च सर्वोपद्रवोपायासोपशान्तिकरणतया च परिदीüपितम् / एभिः समासतश्चतुर्भिराकारैर्धर्मदुन्दुभिसाधर्म्येण बुद्धस्वरमण्डलं विशिष्यत इति / बुद्धस्वरमण्डलविशेषणश्लोकः /

सार्वजन्यो हितसुखः प्रातिहार्यत्रयान्वितः / मुनेर्घोषो यतो दिव्यतूर्येभ्यो ऽतो विशिष्यते // 36 //

एषां खलु चतुर्णामाकाराणां यथासंख्यमेव चतुर्भिः श्लोकः समासनिर्देशो वेदितव्यः /

शब्दा महान्तो दिवि दुन्दुभीनां क्षितिस्थितेषु श्रवणं न यान्ति / संसारपातालगतेषु लोके संबुद्धतूर्यस्य तु याति शब्दः // 37 //

बह्व्यो ऽमराणां दिवि तूर्यकोट्यो नदन्ति कामज्वलनाभिवृद्धौ / एकस्तु घोषः करुणात्मकानां दुःखाग्निहेतुप्रशम्प्रवृत्तः // 38 //

शुभा मनोज्ञा दिवि तूर्यनिस्वना भवन्ति चित्तोद्धतिवृद्धिहेतवः / (rgv 104) तथागतानां तु रुतं महात्मनां समाधिचित्तार्पणभाववाचकम् // 39 //

समासतो यत्सुखकारणं दिवि क्षितावनन्तास्वपि लोकधातुषु / अशेषलोकस्फरणावभासनं प्रघोषमागम्य तदप्युदाहृतम् // 40 //

कायविकुर्वितेन दशदिगशेषलोकधातुस्फरणमृद्धिप्रातिहार्यमिति सूचितम् / चेतःपर्यायज्ञानेन तत्पर्यापन्नं सर्वसत्त्वचित्तचरितगहनावभासनमादेशनाप्रातिहार्यम् / वाग्घोषोदाहरणेन नैर्याणिकीं प्रतिपदमारभ्य तदववादानुशासनमनुशास्ति प्रातिहार्यम् / इत्येवमव्याहतगतेराकाशधातुवदपरिच्छिन्नवर्तिनो ऽपि बुद्धस्वरमण्डलस्य यन्न सर्वत्र सर्वघोषोपलब्धिः प्रजायते न तत्र बुद्धस्वरमण्डलस्यापराध इति / प्रत्यायनार्थमतत्प्रहितानामात्मापराधे श्लोकः /

यथा सूक्ष्मान् शब्दाननुभवति न श्रोत्रविकलो न दिव्यश्रोत्रो ऽपि श्रवणपथमायान्ति निखिलम् / तथा धर्मः सूक्ष्मः परमनिपुणज्ञानविषयः प्रयात्येकेषां तु श्रवणपथमविलष्टमनसाम् // 41

मेघवदिति /

प्रावृट्काले यथा मेघः पृथिव्यामभिवर्षति / वारिस्कन्धं निराभोगो निमित्तं सस्यसंपदः // 42 //

(rgv 105) करुणाम्बुदतस्तद्वत् सद्धर्मसलिलं जिनः / जगत्कुशलसस्येषु निर्विकल्पं प्रवर्षति // 43 //

लोके यथा कुशलकर्मपथप्रवृत्ते वर्षन्ति वायुजनितं सलिलं पयोदाः / तद्वत् कृपानिलजगत्कुशलाभिवृद्धेः सद्धर्मवर्षमभिवर्षति बुद्धमेघः // 44 //

भवेषु संवित्करुणावभृत्कः क्षराक्षरासङ्गनभस्तलस्थः / समाधिधारण्यमलाम्बुगर्भो मुनीन्द्रमेघः शुभसस्यहेतुः // 45 //

भाजनविमात्रतायाम् /

शीतं स्वादु प्रसन्नं मृदु लघु च पयस्तत्पयोदयाद्विमुक्तं क्षारादिस्थानयोगादतिबहुरसतामेति यद्वत् पृथिव्याम् / आर्याष्ताङ्गाम्बुवर्षं सुविपुलकरुणामेघगर्भाद्विमुक्तं सन्तानस्थानभेदाद्बहुविधरसतामेति तद्वत् प्रजासु // 46 //

निरपेक्षप्रवृत्तौ /

यानाग्रे ऽभिप्रसन्नानां मध्यानां प्रतिघातिनाम् / मनुष्यचातकप्रेतसदृशां राशयस्त्रयः // 47 //

ग्रीष्मान्ते ऽम्बुधरेष्वसत्सु मनुजा व्योम्न्यप्रचाराः खगा वर्षास्वप्यतिवर्षणप्रपतनात्प्रेताः क्षिप्तौ दुःखिताः / (rgv 106) अप्रादुर्भवनोदये ऽपि करुणामेघाभ्रधर्माम्भसो धर्माकाङ्क्षिणि धर्मताप्रतिहते लोके च सैवोपमा // 48 //

स्थूलैर्बिन्दुनिपातनैरशनिभिर्वज्राग्निसंपातनैः सूक्ष्मप्राणकशैलदेशगमिकान्नापेक्षते तोयदः / सूक्ष्मौदारिकयुक्त्युपायविधिभिः प्रज्ञाकृपाम्भोधरस् तद्वत् क्लेशगतान्दृष्त्यनुशयान्नापेक्षते सर्वथा // 49 //

दुःखाग्निप्रशमने /

संसारो ऽनवराग्रजातिमरणस्तत्संसृतौ पञ्चधा मार्गः पञ्चविधे च वर्त्मनि सुखं नोच्चारसौगन्ध्यवत् / तद्दुःखं ध्रुवमग्निशस्त्रशिशिरक्षारादिसंस्पर्शजं तच्छान्त्यै च सृजन् कृपाजलधरः सद्धर्मवर्षं महत् // 50 //

देवेषु च्युतिदुःखमित्यवगमात् पर्येष्टिदुःखं नृषु प्राज्ञा नाभिलषन्ति देवमनुजेष्वैश्वर्यमप्युत्तमम् / प्रज्ञायाश्च तथागतप्रवचनश्रद्धानुमान्यादिदं दुःखं हेतुरयं निरोध इति च ज्ञानेन संप्रेक्षणात् // 51 //

व्याधिर्ज्ञेयो व्याधिहेतुः प्रहेयः स्वास्थ्यं प्राप्यं भेषजं सेव्यमेवम् / दुःखं हेतुस्तन्निरोधो ऽथ मार्गो ज्ञेयं हेयः स्पर्शितव्यो निषेव्यः // 52 //

(rgv 107) महाब्रह्मवदिति / सर्वत्र देवभवने ब्राह्म्यादविचलन् पदात् / प्रतिभासं यथा ब्रह्मा दर्शयत्यप्रयत्नतः // 53 //

तद्वन्मुनिरनाभोगान्निर्माणैः सर्वधातुषु / धर्मकायादविचलन् भव्यानामेति दर्शनम् // 54

यद्वद् ब्रह्मा विमानान्न चलति सततं कामधातुप्रविष्टं देवाः पश्यन्ति चैनं विषयरतिहरं दर्शनं तच्च तेषाम् / तद्वत् सद्धर्मकायान्न चलति सुगतः सर्वलोकेषु चैनं भव्याः पश्यन्ति शश्वत्सकलमलहरं दर्शनं तच्च तेषाम् // 55 //

तस्यैव पूर्वप्रणिधानयोगान् मरुद्गणानां च शुभानुभावात् / ब्रह्मा यथा भासमुपैत्ययत्नान् निर्माणकायेन तथा स्वयंभूः // 56 //

अनाभासगमने /

च्युतिं गर्भाक्रान्तिं जननपितृवेश्मप्रविशनं रतिक्रीडारण्यप्रविचरणमारप्रमथनम् / महाबोधिप्राप्तिं प्रशमपुरमार्गप्रणयनं निदर्श्याधन्यानां नयनपथमभ्येति न मुनिः // 57 //

सूर्यवदिति /

सूर्ये यथा तपति पद्मगणप्रबुद्धिरेकत्र कालसमये कुमुदप्रसुप्तिः / (rgv 108) बुद्धिप्रसुप्तिगुणदोषविधावकल्पः सूर्यो ऽम्बुजेष्वथ च तद्वदिहार्यसूर्यः // 58 //

द्विविधः सत्त्वधातुरविनेयो विनेयश्च / तत्र यो विनेयस्तमधिकृत्य पद्मोपमता स्वच्छजलभाजनोपमता च /

निर्विकल्पो यथादित्यः कमलानि स्वरश्मिभिः / बोधत्येकमुक्ताभिः पाचयत्यपराण्यपि // 59 //

सद्धर्मकिरणैरेवं तथागतदिवाकरः / विनेयजनपद्मेषु निर्विकल्पः प्रवर्तते // 60 //

धर्मरूपशरीराभ्यां बोधिमण्डाम्बरोदितः / जगत्स्फरति सर्वज्ञदिनकृज्ज्ञानरश्मिभिः // 61 //

यतः शुचिनि सर्वत्र विनेयसलिलाशये / अमेयसुगतादित्यप्रतिबिम्बोदयः सकृत् // 62 //

एवमविकल्पत्वे ऽपि सति बुद्धानां त्रिविधे सत्त्वराशौ दर्शनादेशनाप्रवृत्तिक्रममधिकृत्य शैलोपमता /

सदा सर्वत्र विसृते धर्मधातुनभस्तले / बुद्धसूर्ये विनेयाद्रितन्निपातो यथार्हतः // 63 /// (rgv 109) उदित इह समन्ताल्लोकमाभास्य यद्वत् प्रततदशशतांशुः सप्तसप्तिः क्रमेण / प्रतपति वरमध्यन्यूनशैलेषु तद्वत् प्रतिपति जिनसूर्यः सत्त्वराशौ क्रमेण // 64 //

प्रभामण्डलविशेषणे /

सर्वक्षेत्रनभस्तलस्फरणता भानोर्न संविद्यते नाप्यज्ञानतमोऽन्धकारगहनज्ञेयार्थसंदर्शनम् / नानावर्णविकीर्णरश्मिविसरैरेकैकरोमोद्भवैर् भासन्ते करुणात्मका जगति तु ज्ञेयार्थसंदर्शकाः // 65 //

बुद्धानां नगरप्रवेशसमये चक्षुर्विहीना जनाः पश्यन्त्यर्थमनर्थजालविगमं विन्दन्ति तद्दर्शनात् / मोहान्धाश्च भवार्णवान्तरगता दृष्ट्यन्धकारावृता बुद्धार्कप्रभयावभासितधियः पश्यन्त्यदृष्टं पदम् // 66 //

चिन्तामणिवदिति /

युगपद्गोचरस्थानां सर्वाभिप्रायपूरणम् / कुरुते निर्विकल्पो ऽपि पृथक् चिन्तामणिर्यथा // 67 //

बुद्धचिन्तामणिं तद्वत् समेत्य पृथगाशयाः / शृण्वन्ति धर्मतां चित्रां न कल्पयति तांश्च सः // 68 //

यथाविकल्पं मणिरत्नमीप्सितं धनं परेभ्यो विसृजत्ययत्नतः / (rgv 110) तथा मुनिर्यत्नमृते यथार्हतः परार्थमातिष्ठति नित्यमा भवात् // 69 //

दुर्लभप्राप्तभावास्तथागता इति /

इह शुभमणिप्राप्तिर्यद्वज्जगत्यतिदुर्लभा जलनिधिगतं पातालस्थं यतः स्पृहयन्ति तम् / न सुलभमिति ज्ञेयं तद्वज्जगत्यतिदुर्लभगे मनसि विविधक्लेशग्रस्ते तथागतदर्शनम् // 70 //

प्रतिश्रुत्काशब्दवदिति /

प्रतिश्रुत्कारुतं यद्वत् परविज्ञप्तिसंभवम् / निर्विकल्पमनाभोगं नाध्यात्मं न बहिः स्थितम् // 71 //

तथागतरुतं तद्वत् परविज्ञप्तिसंभवम् / निर्विकल्पमनाभोगं नाध्यात्मं न बहिः स्थितम् // 72 //

आकाशवदिति / निष्किंचने निराभासे निरालम्बे निराश्रये / चक्षुष्पथव्यतिक्रान्ते ऽप्यरूपिण्यनिदर्शने // 73 //

यथा निम्नोन्नतं व्योम्नि दृश्यते न च तत्तथा / बुद्धेष्वपि तथा सर्व दृश्यते न च तत्तथा // 74 //

पृथिवीवदिति /

सर्वे महीरुहा यद्वदविकल्पां वसुंधराम् / निश्रित्य वृद्धिं वैरूढिं वैपुल्यमुपयान्ति च // 75 //

संबुद्धपृथिवीमेवमविकल्पामशेषतः / जगत्कुशलमूलानि वृद्धिमाश्रित्य यान्ति हि // 76 //

(rgv 111) उदाहरणानां पिण्डार्थः /

न प्रयत्नमृते केश्चिद्दृष्टः कुर्वन् क्रियामतः / विनेयसंशयच्छित्त्यै नवधोक्तं निदर्शनम् // 77 //

सूत्रस्य तस्य नाम्नैव दिपितं तत्प्रयोजनम् / यत्रैते नव दृष्टान्ता विस्तरेण प्रकाशिताः // 78 //

एतच्छ्रतमयोदारज्ञानालोकाद्यलंकृताः / धीमन्तो ऽवतरन्त्याशु सकलं बुद्धगोचरम् // 79 //

इत्यर्थ शक्रवैडूर्यप्रतिबिम्बाद्युदाहृतिः / नवधोदाहृता तस्मिन्तत्पिण्डार्थो ऽवधार्यते // 80 //

दर्शनादेशना व्याप्तिर्विकृतिर्ज्ञाननिःसृतिः / मनोवाक्कायगुह्यानि प्राप्तिश्च करुणात्मनाम् // 81 //

सर्वाभोगपरिस्पन्दप्रशान्ता निर्विकल्पिकाः / धियो विमलवैडूर्यशक्रबिम्बोदयादिवत् // 82 //

प्रतिज्ञाभोगशान्तत्वं हेतुर्धीनिर्विकल्पता / दृष्टान्तः शक्रबिम्बादिः प्रकृतार्थसुसिद्धये // 83 //

अयं च प्रकृतो ऽत्रार्थो नवधा दर्शनादिकम् / जन्मान्तर्धिमृते शास्तुरनाभोगात् प्रवर्तते // 84 //

(rgv 112) एतमेवार्थमधिकृत्योदाहरणसंग्रहे चत्वारः श्लोकाः /

यः शक्रवद्दुन्दुभिवत् पयोदवद् ब्रह्मार्कचिन्तामणिराजरत्नवत् / प्रतिश्रुतिव्योममहीवदा भवात् परार्थकृद्यत्नमृते स योगवित् // 85 //

सुरेन्द्ररत्नप्रतिभासदर्शनः सुदैशिको दुन्दुभिवद् विभो रुतम् / विभुर्महाज्ञानकृपाभ्रमण्डलः स्फरत्यनन्तं जगदा भवाग्रतः // 86 //

अनास्रवाद्ब्रह्मवदच्युतः पदादनेकधा दर्शनमेति निर्मितैः / सदार्कवज्ज्ञानविनिःसृतद्युतिर्विशुद्धचिन्तामणिरत्नमानसः // 87 //

प्रतिरव इव घोषो ऽनक्षरोक्तो जिनानां गगनमिव शरीरं व्याप्यरूपि ध्रुवं च / क्षितिरिव निखिलानां शुक्लधर्मौषधीनां जगत इह समन्तादास्प दं बुद्धभूमिः // 88 //

कथं पुनरनेनोदाहरणनिर्देशेन सततमनुत्पन्ना अनिरुद्धाश्च बुद्धा भगवन्त उत्पद्यमाना निरुध्यमानाश्च संदृश्यन्ते सर्वजगति चैषामनाभोगेन बुद्धकार्याप्रतिप्रश्रब्धिएरिति परिदीपितम् /

शुभं वैडूर्यवच्चित्ते बुद्धदर्शनहेतुकम् / तद्विशुद्धिरसंहार्यश्रद्धेन्द्रियविरूढिता // 89 //

(rgv 113) शुभोदयव्ययाद्धुद्धंप्रतिबिम्बोदयव्ययः / मुनिर्नोदेति न व्येति शक्रवद्धर्मकायतः // 90 //

अयत्नात् कृत्यमित्येवं दर्शनादि प्रवर्तते / धर्मकायादनुत्पादानिरोधादा भवस्थितेः // 91 //

अयमेषां समासार्थ औपम्यानां क्रमः पुनः / पूर्वकस्योत्तरेणोक्तो वैधर्म्यपरिहारतः // 92 //

बुद्धत्वं प्रतिबिम्बाभं तद्वन्न च न घोषवत् / देवदुन्दुभिवत् तद्वन्न च नो सर्वथार्थकृत् // 93 //

महामेघोपमं तद्वन्न च नो सार्थबीजवत् / महाब्रह्मोपमं तद्वन्न च नात्यन्तपाचकम् // 94 //

सूर्यमण्डलवत् तद्वन्न नात्यन्त तमो ऽपहम् / चिन्तामणिनिभं तद्वन्न च नो दुर्लभोदयम् // 95 //

प्रतिश्रुत्कोपमं तद्वन्न च प्रत्ययसंभवम् / आकाशसदृशं तद्वन्न च शुक्लास्पदं च तत् // 96 //

पृथिवीमण्डलप्रख्यं तत्प्रतिष्ठाश्रयत्वतः / लौक्यलोकोत्तराशेषजगत्कुशलसंपदम् // 97 //

(rgv 114) बुद्धानां बोधिमागम्य लोकोत्तरपथोदयात् / शुक्लकर्मपथध्यानाप्रमाणारूप्यसंभव इति // 98 // इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रे तथागतकृत्यक्रियाधिकारश्चतुर्थः परिच्छेदः श्लोकार्थसंग्रहव्याख्यानतः समाप्तः // 4 // 5. पंचमः परिच्छेदः

अतः परमेष्वेव यथापरिकीर्तितेषु स्थानेष्वधिमुक्तानामधिमुक्त्यनुशंसे षट् श्लोकाः

बुद्धधातुर्बुद्धबोधिर्बुद्धधर्मा बुद्धकृत्यम् / गोचरो ऽयं नायकानां शुद्धसत्त्वैरप्यचिन्त्यः // 1 //

इह जिनविषये ऽधिमुक्तबुद्धिर्गुणगणभाजनतामुपैति धीमान् / अभिभवति स सर्वसत्त्वपुण्यप्रसवमचिन्त्यगुणाभिलाषयोगात् // 2 //

यो दद्यान्मणिसंस्कृतानि कनकक्षेत्राणि बोध्यर्थिको बुद्धक्षेत्ररजःसमान्यहरहो धर्मेश्वरेभ्यः सदा / यश्चान्यः शृणुयादितः पदमपि श्रुत्वाधिमुच्येदयं तस्माद्दानमयाच्छुंभाद्बहुतरं पुण्यं समासादयेत् // 3 //

यः शीलं तनुवाङ्मनोभिरमलं रक्षेदनाभोगवद् धीमान् बोधिमनुत्तरामभिलषन् कल्पाननेकानपि / यश्चान्यः शृणुयादितः पदमपि श्रुत्वाधिमुच्येदयं तस्माच्छीलमयाच्छुभाद्बहुतरं पुण्यं समासादयेत् // 4 //

ध्यायेद्ध्यानमपीह यस्त्रिभुवनक्लेशाग्निनिर्वापकं दिव्यब्रह्म विहारपारमिगतः संबोध्युपायाच्युतः / यश्चान्यः श्रृणुयादितः पदमपि श्रुत्वाधिमुच्येदयं तस्माद्ध्यानमयाच्छुभाद्बहुतरं पुण्यं समासादयेत् // 5 //

(rgv 116) दानं भोगानावहत्येवः यस्माच्छीलं स्वर्गं भावना क्लेशहानिम् / प्रज्ञा क्लेशज्ञेयसर्वप्रहाणं सातः श्रेष्ठा हेतुरस्याः श्रवो ऽयम् // 6 //

एषा श्लोकानां पिण्डार्थो नवभिः श्लोकैर्वेदितव्यः /

आश्रये तत्परावृत्तौ तद्गुणेष्वर्थसाधने / चतुर्विधे जिनज्ञानविषये ऽस्मिन् यथोदिते // 7 //

धिमानस्तित्वशक्तत्वगुणवत्त्वा धिमुक्तितः / तथागतपदप्राप्तिभव्यतामाशु गच्छति // 8 //

अस्त्यसौ विषयो ऽचिन्त्यः शक्यः प्राप्तुं स मादृशैः / प्राप्त एवंगुणश्चासाविति श्रद्धाधिमुक्तितः // 9 //

छन्दवीर्यस्मृतिध्यानप्रज्ञादिगुणभाजनम् / बोधिचित्तं भवत्यस्य सततं प्रत्यपस्थितम् // 10 //

तच्चित्तप्रत्युपस्थानादविवर्त्यो जिनात्मजः / पुण्यपारमितापूरिपरिशुद्धिं निगच्छति // 11 //

पुण्यं पारमिताः पञ्च त्रेधा तदविकल्पनात् / तत्पूरिः परिशुद्धिस्तु तद् विपक्षप्रहाणतः // 12 //

दानं दानमयं पुण्यं शीलं शीलमयं स्मृतम् / द्वे भावनामयं क्षान्तिध्याने वीर्यं तु सर्वगम् // 13 //

(rgv 117) त्रिमण्डलविकल्पो यस्तज्ज्ञेयावरणं मतम् / मात्सर्यादिविपक्षो यस्तत् क्लेशावरणं मतम् // 14 //

एतत्प्रहाणहेतुश्च नान्यः प्रज्ञामृते ततः / श्रेष्ठा प्रज्ञा श्रुतं चास्य मूलं तस्माच्छ्रुतं परम् // 15 //

इतीदमाप्तागमयुक्तिसंश्रयादुदाहृतं केवलमात्मशुद्धये / धियाधिमुक्त्या कुशलोपसंपदा समन्विता ये तदनुग्रहाय च // 16 //

प्रदीपविद्युन्मणिचन्द्रभास्करान् प्रतीत्य पश्यन्ति यथा सचक्षुषः / महार्थधर्मप्रतिभाप्रभाकरं मुनिं प्रतीत्येदमुदाहृतं तथा // 17 //

यदर्थवद्धर्मपदोपसंहितं त्रिधातुसंक्लेशनि बर्हण वचः / भवेच्च यच्छान्त्यनुशंसदर्शकं तदुक्तमार्षं विपरीतमन्यथा // 18 //

यत्स्यादविक्षिप्तमनोभिरुक्तं शास्तारमेकं जिनमुद्दिशद्भिः / (rgv 118) मोक्षाप्तिसंभारपथानुकूलं मूर्ध्ना तदप्यार्षमिव प्रतीच्छेत् // 19 //

यस्मान्नेह जिनात् सुपण्डिततमो लोके ऽस्ति कश्चित्क्वचित् सर्वज्ञः सकलं स वेद विधिवत्तत्त्वं परं नापरः / तस्माद्यत्स्वयमेव नीतमृषिणा सूत्रं विचाल्यं न तत् सद्धर्मप्रतिबाधनं हि तदपि स्यान्नीति भेदान्मुनेः // 20 //

आर्यांश्चापवदन्ति तन्निगदितं धर्मं च गर्हन्ति यत् सर्वः सो ऽभिनिवेशदर्शनकृतः क्लेशो विमूढात्मनाम् / तस्मान्नाभिनिवेशदृष्टिमलिने तस्मिन्निवेश्या मतिः शुद्धं वस्त्रमुपैति रङ्गविकृतिं न स्नेहपङ्काङ्कितम् // 21 //

धीमान्द्यादधिमुक्तिशुक्लविरहान् मिथ्याभिमानाश्रयात् सद्धर्मव्यसनावृतात्मकतया नेयार्थतत्त्वग्रहात् / लोभग्रेधतया च दर्शनवशाद्धर्मद्विपां सेवनाद् आराद्धर्मभृतां च हीनरुचयो धर्मान् क्षिपन्त्यर्हताम् // 22 //

नाग्नेर्नोग्रविषादहेर्न वधकान्नैवाशनिभ्यस्तथा भेतव्यं विदुषामतीव तु यथा गम्भीरधर्मक्षतेः / कुर्युर्जीवितविप्रयोगमनलव्यालारिवज्राग्नयस् तद्धेतोर्न पुनर्व्रजेदतिभयामावीचिकानां गतिम् // 23 //

(rgv 119) यो ऽभीक्ष्णं प्रतिसेव्य पापसुहृदः स्याद्वुद्धदुष्टाशयो मातापित्ररिहद्वधाचरणकृत् संघाग्रभेत्ता नरः / स्यात्तस्यापि ततो विमुक्तिरचिरं धर्मार्थनिध्यानतो धर्मे यस्य तु मानसं प्रतिहतं तस्मै विमुक्तिः कुतः // 24 //

रत्नानि व्यवदानधातुममलां बोधिं गुणान् कर्म च व्याकृत्यार्थपदानि सप्त विधिवद्यत् पुण्यमाप्तं मया / तेनेयं जनतामितायुषमृषिं पश्येदनन्तद्युतिं दृष्ट्वा चामलधर्मचक्षुरुदयाद्बोधिं परामाप्नुयात् // 25 //

एषामपि दशानां श्लोकानां पिण्डार्थस्त्रिभिः श्लोकैर्वेदितव्यः /

यतश्च यन्निमित्तं च यथा च यदुदाहृतम् / यन्निष्यन्दफलं श्लोकैश्चतुर्भिः परिदीपितम् // 26 //

आत्मसंरक्षणोपायो द्वाभ्यामेकेन च क्षतेः / हेतुः फलमथ द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां परिदीपितम् // 27 //

संसारमण्डलक्षान्तिर्बोधिप्राप्तिः समासतः / द्विधा धर्मार्थवादस्य फलमन्तेन दर्शितम् // 28 // इति रत्नगोत्रविभागे महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रे ऽनुशंसाधिकारो नाम पञ्चमः परिच्छेदः श्लोकार्थसंग्रहव्याख्यानतः समाप्तः // 5 //