रत्नगोत्रविभाग

रत्नगोत्रविभाग

रत्नगोत्रविभागो महायानोत्तरतन्त्रशास्त्रम्

1. प्रथमः परिच्छेदः ओं नमः श्रीवज्रसत्त्वाय /

बुद्धश्च धर्मश्च गणश्च धातुर्बोधिर्गुणाः कर्म च बौद्धमन्त्यम् / कृत्स्नस्य शास्त्रस्य शरीरमेतत् समासतो वज्रपदानि सप्त // 1 //

वज्रोपमस्याधिगमार्थस्य पदं स्थानमिति वज्रपदम् / तत्र श्रुतिचिन्तामयज्ञानदुष्प्रतिवेधादनभिलाप्यस्वभावः प्रत्यात्मवेदनीयो ऽर्थो वज्रवद्वेदितव्यः / यान्यक्षराणि तमर्थमभिवदन्ति तत्प्राप्त्यनुकूलमार्गाभिद्योतनतस्तानि तत्प्रतिष्ठाभूतत्वात् पदमित्युच्यन्ते / इति दुष्प्रतिवेधार्थेन प्रतिष्ठार्थेन च वज्रपदत्वमर्थव्यञ्जनयोरनुगन्तव्यम् / तत्र कतमो ऽर्थः कतमद्व्यञ्जनम् / अर्थ उच्यते सप्तप्रकारो ऽधिगमार्थो यदुत बुद्धार्थो धर्मार्थः संघार्थो धात्वर्थो बोध्यर्थो गुणार्थः (rgv 2) कर्मार्थश्च / अयमुच्यते ऽर्थः / यैरक्षरैरेष सप्तप्रकारो ऽधिगमार्थः सूच्यते प्रकाश्यत इदमुच्यते व्यञ्जनम् / स चैष वज्रपदनिर्देशो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः /

अनिदर्शनो ह्यानन्द तथागतः / स न शक्यश्चक्षुषा द्रष्टुम् / अनभिलाप्यो ह्यानन्द धर्मः / स न शक्यः कर्णेन श्रोतुम् / असंस्कृतो ह्यानन्द संघः / स न शक्यः कायेन वा चित्तेन वा पर्युपा सितुम् / इतीमानि त्रीणि वज्रपदानि दृढाध्याशयपरिवर्तानुसारेणानुगन्तव्यानि /

tathāgataviṣayo hi śāriputrāyamarthastathāgatagocaraḥ / sarvaśrāvakapratyekabuddhairapi tāvacchāriputrāyamartho na śakyaḥ samyak svaprajñayā xxx draṣṭuṃ vā pratyavekṣituṃ vā / prāgeva bālapṛthagjanairanyatra tathāgataśraddhāgamanataḥ / śraddhāgamanīyo hi śāriputra paramārthaḥ / paramārtha iti śāriputra sattvadhātoretadadhivacanam / sattvadhāturiti śāriputra tathāgatagarbhasyaitadadhivacanam / tathāgatagarbha iti śāriputra dharmakāyasyaitadadhivacanam / itīdaṃ caturthaṃ vajrapadamanūnatvāpūrṇatvanirdeśaparivartānusāreṇānugatavyam /

(rgv 3) अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरिति भगवन् निर्वाणधातोरेतदधिवचनम् / निर्वाणधातुरिति भगवन् तथागतधर्मकायस्यैतदधिवचनम् / इतीदं पञ्चमं वज्रपदमार्यश्रीमालासूत्रानुसारेणानुगन्तव्यम् /

यो ऽयं शारिपुत्र तथागतनिर्दिष्टो धर्मकायः सो ऽयमविनिर्भागधर्मा / अविनिर्मुक्तज्ञानगुणो यदुत गङ्गानदीवालिकाव्यतिक्रान्तैस्तथागतधर्मैः / इतीदं षष्ठं वज्रपद्मनूनत्वापूर्णत्वनिर्देशानुसारेणानुगन्तव्यम् /

न मञ्जुश्रीस्तथागतः कल्पयति न विकल्पयति / अथवास्यानाभोगेनाकल्पयतो ऽविकल्पयत इयमेवंरूपा क्रिया प्रवर्तते / इतीदं सप्तमं वज्रपद तथागतगुणज्ञानाचिन्त्यविषयावतारनिर्देशानुसारेणानुगन्तव्यम् / इतीमानि समासतः सप्त वज्रपदानि सकलस्यास्य शास्त्रस्योद्देशमुखसंग्राहार्थेन शरीरमिति वेदितव्यम् /

स्वलक्षणेनानुगतानि चैषां यथाक्रमं धारणिराजसूत्रे / निदानतस्त्रीणि पदानि विद्याच्चत्वारि धीमज्जिनधर्मभेदात् // 2 //

एषां च सप्तानां वज्रपदानां स्वलक्षणनिर्देशेन यथाक्रममार्यधारणीश्वरराजसूत्रनिदानपरिवर्तानुगतानि त्रीणि पदानि वेदितव्यानि / तत ऊर्ध्वमवशिष्टानि चत्वारि बोधिसत्त्वतथागतधर्मनिर्देशभेदादिति / तस्माद्यदुक्तम् /

भगवान् सर्वधर्मसमताभिसंबुद्धः सुप्रवर्तितधर्मचक्रो ऽनन्तशिष्यगणसुविनीत इति / एभिस्त्रिभिर्मूलपदैर्यथाक्रमं त्रयाणां रत्नानामनुपूर्वसमुत्पादसमुदागमव्यवस्थानं वेदितव्यम् / अवशिष्टानि चत्वारि पदानि त्रिरत्नोत्पत्त्यनुरूपहेतुसमुदागमनिर्देशो वेदितव्यः / तत्र यतो ऽष्टम्यां बोधिसत्त्वभूमौ वर्तमानः सर्वधर्मवशिताप्राप्तो (rgv 4) भवति तस्मात् स बोधिमण्डवरगतः सर्वधर्मसमताभिसंबुद्ध इत्युच्यते / यतो नवम्यां बोधिसत्त्वभूमौ वर्तमानो ऽनुत्तरधर्मभाणकत्वसंपन्नः सर्वसत्त्वाशयसुविधिज्ञ इन्द्रियपरमपारमिताप्राप्तः सर्वसत्त्वक्लेशवासनानुसंधिसमुद्घातनकुशलो भवति तस्मात् सो ऽभिसंबुद्धबोधिः सुप्रवर्तितधर्मचक्र इत्युच्यते / यतो दशम्यां भूमावनुत्तरतथागतधर्मयौवराज्याभिषेकप्राप्त्यनन्तरमनाभोगबुद्धकार्याप्रतिप्रश्रब्धो भवति तस्मात् स सुप्रवर्तितधर्मचक्रो ऽनन्तशिष्यगणसुविनीत इत्युच्यते / तां पुनरनन्तशिष्यगणसुविनीततां तदनन्तरमनेन ग्रन्थेन दर्शयति / महता भिक्षुसंघेन सार्ध यावदप्रमेयेण च बोधिसत्त्वगणेन सार्धमिति / यथाक्रमं श्रावकबोधौ बुद्धबोधौ च सुविनीतत्वादेवंगुण समन्वागतैरिति /

ततः श्रावकबोधिसत्त्वगुणवर्णनिर्देशानन्तरमचिन्त्यबुद्धसमाधिवृषभितां प्रतीत्य विपुलरत्नव्यूहमण्डलव्यूह निर्वृत्तितथागतपरिषत्समावर्तनविविधदिव्यद्रव्यपूजाविधानस्तुतिमेघाभिसंप्रवर्षणतो बुद्धरत्नगुणविभागव्यवस्थानं वेदितव्यम् / तदनन्तरमुदारधर्मासनव्यूहप्रभाधर्मपर्यायनामगुणपरिकीर्तनतो धर्मरत्नगुणविभागव्यवस्थानं वेदितव्यम् / तदनन्तरमन्योन्यं बोधिसत्त्वसमाधिगोचरविषयप्रभाव संदर्शनतद्विचित्रगुणवर्णनिर्देशतः संघरत्नगुणविभागव्यवस्थानं वेदितव्यम् / तदनन्तरं (rgv 5) पुनरपि बुद्धरश्म्यभिषेकैरनुत्तरधर्मराजज्येष्ठपुत्रपरमवैशारद्यप्रतिभानोपकरणतां प्रतीत्य तथागतभूतगुणपरमार्थस्तुतिनिर्देशतश्च महायानपरमधर्मकथावस्तूपन्यसनतश्च तत्प्रतिपत्तेः परमधर्मैश्वर्यफलप्राप्तिसंदर्शनतश्च यथासंख्यमेषामेव त्रयाणां रत्नानामनुत्तरगुणविभागव्यवस्थानं निदानपरिवर्तावसानगतमेव द्रष्टव्यम् /

ततः सूत्रनिदानपरिवर्तानन्तरं बुद्धधातुः षष्ट्याकारतद्विशुद्धिगुणपरिकर्मनिर्देशेन परिदीपितः / विशोध्ये ऽर्थे गुणवति तद्विशुद्धिपरिकर्मयोगात् / इमं चार्थवशमुपादाय दशसु बोधिसत्त्वभूमिषु पुनर्जातरूपपरिकर्मविशेषोदाहरणमुदाहृतम् / अस्मिन्नेव च सूत्रे तथागतकर्मनिर्देशानन्तरमविंशुद्धवैडूर्यमणिदृष्टान्तः कृतः /

तद्यथा कुलपुत्र कुशलो मणिकारो मणिशुद्धिसुविधिज्ञः / स मणिगोत्रादपर्यवदापितानि मणिरत्नानि गृहीत्वा तीक्ष्णेन खारोदकेनोत्क्षाल्य कृष्णेन केशकम्बलपर्यवदापनेन पर्यवदापयति / न च तावन्मात्रेण वीर्य प्रश्रम्भयति / ततः पश्चात् तीक्ष्णेनामिषरसेनोत्क्षाल्य खण्डिकापर्यवदापनेन पर्यवदापयति / न च तावन्मात्रेण वीर्य प्रश्रम्भयति / ततः स पश्चान्महाभैषज्यरसेनोत्क्षाल्य सूक्ष्मवस्त्रपर्यवदापनेन पर्यवदापयति / पर्यवदापितं चापगतकाचमभिजातवैडूर्यमित्युच्यते / (rgv 6) एवमेव कुलपुत्र तथागतो ऽप्यपरिशुद्धं सत्त्वधातुं विदित्वानित्यदुःखानात्माशुभोद्वेगकथया संसाराभिरतान् सत्त्वानुद्वेजयति / आर्ये च धर्मविनये ऽवतारयति / न च तावन्मात्रेण वीर्य प्रश्रम्भयति / ततः पश्चाच्छून्यानिमित्तप्रणिहितकथया तथागतनेत्रीमवबोधयति / न च तावन्मात्रेण तथागतो वीर्यं प्रश्रम्भयति / ततः पश्चादविवर्त्यधर्मचक्रकथया त्रिमण्डलपरिशुद्धिकथया च तथागतविषये तान् सत्त्वानवतारयति नानाप्रकृतिहेतुकान् / अवतीर्णाश्च समानास्तथागतधर्मतामधिगम्यानुत्तरा दक्षिणीया इत्युच्यन्त इति /

एतदेव विशुद्धगोत्रं तथागतधातुमभिसंधायोक्तम् /

यथा पत्थरचुण्णम्हि जातरूपं न दिस्सति / परिकम्मेन तद् दिट्ठं एवं लोके तथागता इति //

तत्र कतमे ते बुद्धधातोः षष्ट्याकारविशुद्धिपरिकर्मगुणाः / तद्यथा चतुराकारो बोधिसत्त्वालंकारः / अष्टाकारो बोधिसत्त्वावभासः / षोडशाकारी बोधिसत्त्वमहाकरुणा / द्वात्रिंशदाकारं बोधिसत्त्वकर्म /

तन्निर्देशानन्तरं बुद्धबोधिः षोडशाकारमहाबोधिकरुणानिर्देशेन परिदीपिता / तन्निर्देशानन्तरं बुद्धगुणा दशबलचतुर्वैशारद्यष्टादशावेणिकबुद्धधर्मनिर्देशेन परिदीपिताः / तन्निर्देशानन्तरं बुद्धकर्म द्वात्रिंशदाकार निरुत्तरतथागतकर्मनिर्देशेन परिदीपितम् / एवमिमानि सप्त वज्रपदानि स्वलक्षणनिर्देशतो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यानि / कः पुनरेषामनुश्लेषः / (rgv 7) बुद्धाद्धर्मो धर्मतश्चार्यसंघः संघे गर्भो ज्ञानधात्वाप्तिनिष्ठः / तज्ज्ञानाप्तिश्चाग्रबोधिर्बलाद्यैर्धमैर्युक्ता सर्वसत्त्वार्थकृद्भिः // 3 //

उक्तः शास्त्रसंबन्धः /

इदानीं श्लोकानामर्थो वक्तव्यः / ये सत्त्वास्तथागतेन विनीतास्ते तथागतं शरणं गच्छन्तो धर्मतानिष्यन्दाभिप्रसादेन धर्म च संघं च शरणं गच्छन्ति / अतस्तत्प्रथमतो बुद्धरत्नमधिकृत्य श्लोकः /

यो बुद्धत्वमनादिमध्यनिधनं शान्तं विबुद्धः स्वयं बुद्ध्वा चाबुधबोधनार्थमभयं मार्गं दिदेश ध्रुवम् / तस्मै ज्ञानकृपासिवज्रवरधृग्दुःखङ्कुरैकच्छिदे नानादृग्गहनोपगूढविमतिप्राकारभेत्त्रे नमः // 4 //

अनेन किं दर्शयति /

असंस्कृतमनाभोगमपरप्रत्ययोदितम् / बुद्धत्वं ज्ञानकारुण्यशक्त्युपेतं द्वयार्थवत् // 5 //

अनेन समासतो ऽष्टाभिर्गुणैः संगृहीतं बुद्धत्वमुद्भावितम् / अष्टौ गुणाः कतमे / असंस्कृतत्वमनाभोगतापरप्रत्ययाभिसंबोधिर्ज्ञानं करुणा शक्तिः स्वार्थसंपत् परार्थसंपदिति /

(rgv 8) अनादिमध्यनिधनप्रकृतत्वादसंस्कृतम् / शान्तधर्मशरीरत्वादनाभोगमिति स्मृतम् // 6 //

प्रत्यात्ममधिगम्यत्वादपरप्रत्ययोदयम् / ज्ञानमेवं त्रिधा बोधात् करुणा मार्गदेशनात् // 7 //

शक्तिर्ज्ञानकृपाभ्यां तु दुःखक्लेशनिबर्हणात् / त्रिभिराद्यैर्गुणैः स्वार्थः परार्थः पश्चिमैस्त्रिभिः // 8 //

संस्कृतविपर्ययेणासंस्कृतं वेदितय्वम् / तत्र संस्कृतमुच्यते यस्योत्पादो ऽपि प्रज्ञायतेस्थितिरपि भङ्गो ऽपि प्रज्ञायते / तदभावाद्बुद्धत्वमनादिमध्यनिधनमसंस्कृतधर्मकाय प्रभावितं द्रष्टव्यम् / सर्वप्रपञ्चविकल्पोपशान्तत्वादनाभोगम् / स्वयंभूज्ञानाधिगम्यत्वादपरप्रत्ययोदयम् / उदयो ऽत्राभिसंबोधो ऽभिप्रेतोत्पादः / इत्यसंस्कृतादप्रवृत्तिलक्षणादपि तथागतत्वादनाभोगतः सर्वसंबुद्धकृत्यमा संसारकोटेरनुपरतमनुपच्छिन्नं प्रवर्तते /

इत्येवमत्यद्भुताचिन्त्यविषयं बुद्धत्वमश्रुत्वा परतः स्वयमनाचार्यकेण स्वयंभूज्ञानेन निरभिलाप्यस्वभावतामभिसंबुध्य तदनुबोधं प्रत्यबुधानामपि जात्यन्धानां परेषामनुबोधाय तदनुगामिमार्गव्युपदेशकरणादनुत्तरज्ञानकरुणान्वितत्वं वेदितव्यम् / मार्गस्याभयत्वं लोकोत्तरत्वात् / लोकोत्तरत्वमपुनरावृत्तितश्च / यथाक्रमं परदुःखक्लेशमूलसमुद्घातं प्रत्यनयोरेव तथागतज्ञानकरुणयोः शक्तिरसिवज्रदृष्टान्तेन परिदीपिता / तत्र दुःखमूलं समासतो या कचिद्भवेषु नामरूपाभिनिर्वृत्तिः / क्लेशमूलं य काचित्सत्कायाभिनिवेशपूर्विका दृष्टिर्विचिकित्सा च / तत्र नामरूपसंगृहीतं दुःखमभिनिर्वृत्तिलक्षणत्वादङ्कुरस्थानीयं वेदितव्यम् / (rgv 9) तच्छेत्तृत्वे तथागतज्ञानकरुणायोः शक्तिरसिदृष्टन्तेनोपमिता वेदितव्या / दृष्टिविचिकित्सासम्गृहीतो दर्शनमार्गप्रहेयः / क्लेशो लौकिकज्ञानदुरवगाहो दुर्भेदंत्वाद्वनगहनोपगूढप्राकारसदृशः / तद्भेत्तृत्वात् तथागतज्ञानकरुणयोः शक्तिर्वज्रदृष्टान्तेनोपमिता वेदितव्या /

इत्येते यथाद्दिष्टाः षट् तथागतगुणा विस्तरविभागनिर्देशतो ऽनयैवानुपूर्व्या सर्वबुद्धविषयावतारज्ञानालोकालंकारसूत्रानुसारेणानुगन्तव्याः / तत्र यदुक्तमनुत्पादो ऽनिरोध इति मञ्जुश्रीस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध एष इत्यनेन तावदसंस्कृतलक्षणस्तथागत इति परिदीपितम् / यत्पुनरनन्तरं विमलवैडूर्यपृथिवीशक्रप्रतिबिम्बोदाहरणमादिं कृत्वा यावन्नवभिरुदाहरणैरेतमेवानुत्पादानिरोधतथागतार्थमधिकृत्याह / एवमेव मञ्जुश्रीस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो नेञ्जते न विठपति न प्रपञ्चयति न कल्पयति न विकल्पयति / अकल्पो ऽविकल्पो ऽचित्तो ऽमनसिकारः शीतिभूतो ऽनुत्पादो ऽनिरोधो ऽदृष्टो ऽश्रुतो ऽनाघ्रातो ऽनास्वादितो ऽस्पृष्टो ऽनिमित्तो ऽविज्ञप्तिको ऽविज्ञपनीय इत्येवमादिरुपशमप्रभेदप्रदेशनिर्देशः / अनेन स्वक्रियासु सर्वप्रपञ्चविकल्पोपशान्तत्वादनाभोगस्तथागत इति परिदीपितम् / तत ऊर्ध्वमुदाहरणनिर्देशादवशिष्टेन ग्रन्थेन सर्वधर्मधर्मतथताभिसंबोधमुखेष्वपरप्रत्ययाभिसंबोधस्तथागतस्य परिदीपितः / यत्पुनरन्ते षोडशाकारां तथागतबोधिं निर्दिश्यैवमाह / तत्र मञ्जुश्रीस्तथागतस्यैवंरूपान् सर्वधर्मानभिसंबुध्य सत्त्वानां च धर्मधातुं व्यवलोक्याशुद्धमविमलं साङ्गनं विक्रीडिता नाम सत्त्वेषु (rgv 10) महाकरुणा प्रवर्तत इति / अनेन तथागतस्यानुत्तरज्ञानकरुणान्वितत्वमुद्भावितम् / तत्रैवंरूपान् सर्वधर्मानिति यथापूर्व निर्दिष्टानभावस्वभावात् / अभिसंबुध्येति यथाभूतमविकल्पबुद्धज्ञानेन ज्ञात्वा / सत्त्वानामिति नियतानियतमिथ्यानियतराशिव्यवशितानाम् /

धर्मधातुमिति स्वधर्मताप्रकृतिनिर्विशिष्टत्तथागतगर्भम् / व्यवलोक्येति सर्वाकारमनावरणेन बुद्धचक्षुषा दृष्ट्वा / अशुद्धं क्लेशावरणेन बालपृथग्जनानाम् / अविमलं ज्ञेयावरणेन श्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् / साङ्गनं तदुभयान्यतमविशिष्टतया बोधिसत्त्वानाम् / विक्रीडिता विविधा संपन्नविनयोपायमुखेषु सुप्रविष्टत्वात् / सत्त्वेषु महाकरुणा प्रवर्तत इति समतया सर्वसत्त्वनिमित्तमभिसंबुद्धबोधेः स्वधर्मताधिगमसंप्रापणाशयत्वात् / यदित ऊर्ध्वमनुत्तरज्ञानकरुणाप्रवृत्तेरसमधर्मचक्रप्रवर्तनाभिनिर्हारप्रयोगाश्रंसनमियमनयोः परार्थकरणे शक्तिर्वेदितव्या / तत्रैषामेव यथाक्रमं षण्णां तथागतगुणानामाद्यैस्त्रिभिरसंस्कृतादिभिर्योगः स्वार्थसंपत् / त्रिभिरवशिष्टैर्ज्ञानादिभिः परार्थसंपत् / अपि खलु ज्ञानेन परमनित्योपशान्तिपदस्वाभिसंबोधिस्थानगुणात् स्वार्थसंपत् परिदीपिता / करुणाशक्तिभ्यामनुत्तरमहाधर्मचक्रप्रवृत्तिस्थानगुणात् परार्थसंपदिति /

अतो बुद्धरत्नाद्धर्मरत्नप्रभावनेति तदनन्तरं तदधिकृत्य श्लोकः /

यो नासन्न च सन्न चापि सदसन्नान्यः सतो नासतो ऽसक्यस्तर्कयितुं निरुक्त्यपगतः प्रत्यात्मवेद्यः शिवः / (rgv 11) तस्मै धर्मदिवाकराय विमलज्ञानावभासत्विषे सर्वारम्वण रागदोषतिमिरव्याघातकर्त्रे नमः // 9 //

अनेन किं दर्शितम् /

अचिन्त्याद्वयनिष्कल्पशुद्धिव्यक्तिविपक्षतः / यो येन च विरागो ऽसौ धर्मः सत्यद्विलक्षणः // 10 //

अनेन समासतो ऽष्टाभिर्गुणैः संगृहीतं धर्मरत्नमुद्भावितम् / अष्टौ गुणाः कतमे / अचिन्त्यत्वमद्वयता निर्विकल्पता शुद्धिरभिव्यक्तिकरणं प्रतिपर्क्षता विरागो विरागहेतुरिति /

निरोधमार्गसत्याभ्यां संगृहीता विरागिता / गुणैस्त्रिभिस्त्रिभिश्चैते वेदितव्ये यथाक्रमम् // 11 //

एषामेव यथाक्रमं षण्णां गुणानां त्रिभिराद्यैरचिन्त्याद्वयनिर्विकल्पतागुणैर्निरोधसत्यपरिदीपनाद्विरागसंग्रहो वेदितव्यः / त्रिभिरवशिष्टैः शुद्ध्यभिव्यक्तिप्रतिपक्षतागुणैर्मार्गसत्यपरिदीपनाद्विरागहेतुसंग्रह इति / यश्च विरागो निरोधसत्यं येन च विरागो मार्गसत्येन तदुभयमभिसमस्य व्यवदानसत्य द्वयलक्षणो विरागधर्म इति परिदीपितम् /

अतर्क्यत्वादलाप्यत्वादार्यज्ञानादचिन्यता / शिवत्वादद्वयाकल्पौ शुद्ध्यादि त्रयनर्कवत् // 12 //

समासतो निरोधसत्यस्य त्रिभिः कारणैरचिन्त्यत्वं वेदितव्यम् / कतमैस्त्रिभिः / असत्सत्सदसन्नोभयप्रकारैश्चतुर्भिरपि तर्कागोचरत्वात् / सर्वरुतरवितघोषवाक्पथनिरुक्तिसंकेतव्यवहाराभिलापैरनभिलाप्यत्वात् / आर्याणां च प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् /

(rgv 12) तत्र निरोधसत्यस्य कथमद्वयता निर्विकल्पता च वेदितव्या / यथोक्तं भगवता / शिवो ऽयं शारिपुत्र धर्मकायो ऽद्वयधर्माविकल्पधर्मा / तत्र द्वयमुच्यते कर्म क्लेशांश्च / विकल्प उच्यते कर्मक्लेशसमुदयहेतुरयोनिशोमनसिकारः / तत्प्रकृतिनिरोधप्रतिवेधाद् द्वयविकल्पासमुदाचारयोगेन यो दुःखस्यात्यन्तमनुत्पाद इदमुच्यते दुःखनिरोधसत्यम् / न खलु कस्यचिद्धर्मस्य विनाशाद्दुःखनिरोधसत्यं परिदीपितम् / यथोक्तम् / अनुत्पादानिरोधे मञ्जुश्रीश्चित्तमनोविज्ञानानि न प्रवर्तन्ते / यत्र चित्तमनोविज्ञानानि न प्रवर्तन्ते तत्र न कश्चित्परिकल्पो येन परिकल्पेनायोनिशोमनसिकुर्यात् / स योनिशोमनसिकारप्र युक्तो ऽविद्यां न समुत्वापयति / यच्चाविद्यासमुत्थानं तद् द्वादशानां भवाङ्गानामसमुत्थानम् / साजातिरिति विस्तरः / यथोक्तम् / न खलु भगवन् धर्मविनाशो दुःखनिरोधः / दुःखनिरोधनाम्ना भगवन्ननादिकालिको ऽकृतो ऽजातो ऽनुत्पन्नो ऽक्षयः क्षयापगतः नित्यो ध्रुवः शिवः शाश्वतः प्रकृतिपरिशुद्धः सर्वक्लेशकोशविनिर्मुक्तो गङ्गावालिकाव्यतिवृत्तैरविनिर्भागैरचिन्त्यैर्बुद्धधर्मैः समन्वागतस्तथागतधर्मकायो देशितः / अयमेव च भगवंस्तथागतधर्मकायो ऽविनिर्मुक्तक्लेशकोशस्तथागतगर्भः सूच्यते / इति सर्वविस्तरेण यथासूत्रमेव दुःखनिरोधसत्यव्यवस्थानमनुगन्तव्यम् /

अस्य खलु दुःखनिरोधसंज्ञितस्य तथागतधर्मकायस्य प्राप्तिहेतुरविकल्पज्ञानदर्शनभावनामार्गस्त्रिविधेन साधर्म्येण दिनकरसदृशः वेदितव्यः / मण्डलविशुद्धिसाधर्म्येण सर्वोपक्लेशमलविगतत्वात् / रूपाभिध्यक्तिकरणसाधर्म्येण सर्वाकारज्ञेयावभासकत्वात् / तमःप्रतिपक्षसाधर्म्येण च सर्वाकारसत्यदर्शनविबन्धप्रतिपक्षभूतत्वात् /

(rgv 13) विबन्ध पुनरभुतवस्तुनिमित्तारम्बणमनसिकारपूर्विका रागद्वेषमोहोत्पत्तिरनुशयपर्युत्थानयोगात् / अनुशयतो हि बालानाम भूतमतत्स्वभावं वस्तु शुभाकारेण वा निमित्तं भवति रागोत्पत्तितः / प्रतिघाकारेण वा द्वेषोत्पत्तितः / अविद्याकारेण वा मोहोत्पत्तितः / तच्च रागद्वेषमोहनिमित्तमयथाभुतमारम्बणं कुर्वतामयोनिशोमनसिकारश्चित्तं पर्याददाति / तेषामयोनिशोमनसिकारपर्यवस्थितचेतसां रागद्वेषमोहानामन्यतक्लेशसमुदाचारो भवति / ते ततोनिदानं कायेन वाचा मनसा रागजमपि कर्माभिसंस्कुर्वन्ति / द्वेषजमपि मोहजमपि कर्माभिसंस्कुर्वन्ति / कर्मतश्च पुनर्जन्मानुबन्ध एव भवति / एवमेषां बालानामनुशयवतां / निमित्तग्राहिणामारम्बणचरितानामयोनिशोमनसिकारसमुदाचारात् क्लेशसमुदयः / क्लेशमुदायात् कर्मसमुदयः / कर्मसमुदयाज्जन्मसमुदयो भवति / स पुनरेष सर्वाकारक्लेशकर्मजन्मसंक्लेशो बालानामेकस्य धातोर्यथाभूतमज्ञानाददर्शनाच्च प्रवर्तते /

स च तथा द्रष्टव्यो यथा परिगवेषयन्न तस्य किंचिन्निमित्तमारम्बणं वा पश्यति / स यदा न निमित्तं नारम्बणं वा पश्यति तदा भूतं पश्यति / एवमेते धर्मास्तथागतेनाभिसंबुद्धाः समतया समा इति / य एवमसतश्च निमित्तारम्बणस्यादर्शनात् सतश्च यथाभूतस्य परमार्थसत्यस्य दर्शनात् तदुभयोरनुत्क्षेपाप्रक्षेपसमताज्ञानेन सर्वधर्मसमताभिसंबोधः सो ऽस्य सर्वाकारस्य तत्त्वदर्शनविबन्धस्य प्रतिपक्षो वेदितव्यो यस्योदयादितरस्यात्यन्तमसंगतिरसमवधानं प्रवर्तते / स खल्वेष धर्मकायप्राप्तिहेतुरविकल्पज्ञानदर्शनभावनामार्गो विस्तरेण यथासूत्रं प्रज्ञापारमितानुसारेणानुगन्तव्यः /

अतो महायानधर्मरत्नादवैवर्तिकबोधिसत्त्वगणरत्नप्रभावनेति तदनन्तरं तदधिकृत्य श्लोकः /

(rgv 14) ये सम्यक् प्रतिविध्य सर्वजगतो नैरात्म्यकोटिं शिवां तच्चित्तप्रकृतिप्रभास्वरतया क्लेशास्वभावेक्षणात् / सर्वत्रानुगतामनावृतधियः पश्यन्ति संबुद्धतां तेभ्यः सत्त्वविशुद्ध्यनन्तविषयज्ञानेक्षणेभ्यो नमः // 13 //

अनेन किं दर्शितम् /

यथावद्यावदध्यात्मज्ञानदर्शनशुद्धितः / धीमतामविवर्त्यानामनुत्तरगुणैर्गणः // 14 //

अनेन समासतो ऽवैवर्तिकबोधिसत्त्वगणरत्नस्य द्वाभ्यामाकाराभ्यां यथावद्भाविकतया यावद्भाविकतया च लोकोत्तरज्ञानदर्शनविशुद्धितो ऽनुत्तरगुणान्वितत्वमुद्भावितम् /

यथावत्तज्जगच्छन्तधर्मतावगमात् स च / प्रकृतेः परिशुद्धत्वात् क्लेशस्यादिक्षयेक्षणात् // 15 //

तत्र यथावद्भाविकता कृत्स्नस्य पुद्गलधर्माख्यस्य जगतो यथावन्नैरात्म्यकोटेरव गमाद्वेदितव्या / स चायमवगमो ऽत्यन्तादिशान्तस्वभावतया पुद्गलधर्माविनाशयोगेन समासतो द्वाभ्यां कारणाभ्यामुत्पद्यते / प्रकृतिप्रभास्वरतादर्शनाच्च चित्तस्यादिक्षयनिरोधदर्शनाच्च तदुपक्लेशस्य / तत्र या चित्तस्य (rgv 15) प्रकृतिप्रभास्वरता यश्च तदुपक्लेश इत्येतद् द्वयमनास्रवै धातौ कुशलाकुशलयोश्चित्तयोरेकेचरत्वाद् द्वितीयचित्तानभिसंधानयोगेन परमदुष्प्रतिवेध्यम् / अत आह / क्षणिकुं भगवन् कुशलं चित्तम् / न क्लेशैः संक्लिश्यते / क्षणिकमकुशलं चित्तम् / न संक्लिष्टमेव तच्चित्तं क्लेशैः / न भगवन् क्लेशास्तच्चित्तं स्पृशन्ति / कथमत्र भगवन्नस्पर्शनधर्मि चित्तं तमःक्लिष्टं भवति / अस्ति च भगवन्नुपक्लेशः / अस्त्युपक्लिष्टं चित्तम् / अथ च पुनर्भगवन् प्रकृतिपरिशुद्धस्य चित्तस्योपक्लेशार्थो दुष्प्रतिवेध्यः / इति विस्तरेण यथावद्भाविकतामारभ्य दुष्प्रतिविधार्थनिर्देशो यथासूत्रमनुगन्तव्यः /

यावद्भाविकता ज्ञेयपर्यन्तगतया धिया / सर्वसत्त्वेषु सर्वज्ञधर्मतास्तित्वदर्शनात् // 16 //

तत्र यावद्भाविकता सर्वज्ञेयवस्तुपर्यन्तगतया लोकोत्तरया प्रज्ञया सर्वसत्त्वेष्वन्तशस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि तथागतगर्भास्तित्वदर्शनाद्वेदितव्या / तच्च दर्शनं बोधिसत्त्वस्य प्रथमायामेव बोधिसत्त्वभूमावुत्पद्यते सर्वत्रगाथने धर्मधातुप्रतिवेधात् /

(rgv 16) इत्येवं यो ऽवबोधस्तत्प्रत्यात्मज्ञानदर्शनम् / तच्छुद्धिरमले धातावसङ्गाप्रतिघा ततः // 17 //

इत्येवमनेन प्रकारेण यथावद्भाविकतया च यावद्भाविकतया च यो लोकोत्तरमार्गावबोधस्तदार्याणां प्रत्यात्ममनन्यसाधारणं लोकोत्तरज्ञानदर्शनमभिप्रेतम् / तच्च समासतो द्वाभ्यां कारणाभ्यामितप्रादेशिकज्ञानदर्शनमुपनिधाय सुविशुद्धिरित्युच्यते / कतमाभ्यां द्वाभ्याम् / असङ्गत्वादप्रतिहतत्वाच्च / तत्र यथावद्भाविकतया सत्त्वधातुप्रकृतिविशुद्धविषयत्वादसङ्गम् यावद्भाविकतयानन्तेज्ञेयवस्तुविषयत्वादप्रतिहतम् /

ज्ञानदर्शनशुद्ध्या बुद्धज्ञानादनुत्तरात् / अवैवर्त्याद्भवन्त्यार्याः शरणं सर्वदेहिनाम् // 18 //

इतीयं ज्ञानदर्शनशुद्धिरविनिवर्तनीयभूमिसमारूढानां बोधिसत्त्वानामनुत्तरायास्तथागतज्ञानदर्शनविशुद्धेरुपनिषद्गतत्वादनुत्तरा वेदितव्या तदन्येभ्यो वा दान शीलादिभ्यो बोधिसत्त्वगुणेभ्यो मद्योगादविनिवर्तनीया बोधिसत्त्वाः शरण भूता भवन्ति सर्वसत्त्वानामिति /

श्रावकसंघरत्नाग्रहणं बोधिसत्त्वगणरत्नानन्तरं तत्पूजानर्हत्वात् / न हि जातु पण्डिता बोधिसत्त्वश्रावकगुणान्तरज्ञा महाबोधिविपुलपुण्यज्ञानसंभारापूर्यमाणज्ञानकरुणामण्डलमप्रमेयसत्त्वधातुगणसंतानावभासप्रत्युपस्थितमनुत्तरतथागतपूर्णचन्द्र गमनानुकूलमार्गप्रतिपन्नं (rgv 17) बोधिसत्त्वनवचन्द्रमुत्सृज्य प्रादेशिकज्ञाननिष्ठागतमपि तारारूपवत् स्वसंतानावभासप्रत्युपस्थितं श्रावकं नमस्यन्ति / परहितक्रियाशयविशुद्धेः संनिश्रयगुणेनैव हि प्रथमचित्तोत्पादिको ऽपि बोधिसत्त्वो निरनुक्रोशमनन्यपोषिगण्यमनास्रवशीलसंवरविशुद्धिनिष्ठागतमार्यश्रावकमभिभवति / प्रागेव तदन्यैर्दशवशितादिभिर्बोधिसत्त्वगुणैः / वक्ष्यति हि /

यः शीलमात्मार्थकरं विभर्ति दुःशीलसत्त्वेषु दयावियुक्तेः / आत्मंभरिः शीलधनप्रशुद्धो विशुद्धशीलं न तमाहुरार्यम् //

यः शीलमादाय परोपजीव्यं करोति तेजो ऽनिलवारिभूवत् / कारुण्यमुत्पाद्य परं परेषु स शीलवांस्तत्प्रतिरूपको ऽन्य इति //

तत्र केनार्थेन किमधिकृत्य भगवता शरणत्रयं प्रज्ञप्तम् //

शास्तृशासनशिष्यार्थैरधिकृत्य त्रियानिकान् / कारत्रयाधिमुक्तांश्च प्रज्ञप्तं शरणत्रयम् // 19 //

(rgv 18) बुद्धः शरणमग्र्यत्वाद् द्विपदानामिति शास्तृगुणोद्भावनार्थेन बुद्धभावायोपगतान् बोधिसत्त्वान् पुद्गलान् बुद्धे च परमकारक्रियाधिमुक्तानधिकृत्य देशितं प्रज्ञप्तम् /

धर्मः शरणमग्र्यत्वाद्विरागाणामिति शास्तृः शासन गुणोद्भावनार्थेन स्वयं प्रतीत्य गम्भीरधर्मानुबोधायोपगतान् प्रत्येकबुद्धयानिकान् पुद्गलान् धर्मे च परमकारक्रियाधिमुक्तानधिकृत्य देशितं प्रज्ञप्तम् /

संघः शरणमग्र्यत्वाद्गणानामिति शास्तुः शासने सुप्रतिपन्नशिष्यगुणोद्भावनार्थेन परतः श्रवघोषस्यानुगमायोपगतान् श्रावकयानिकान् पुद्गलान् संघे च परमकाराक्रियाधिमुक्तानधिकृत्य देशितं प्रज्ञप्तम् / इत्यनेन समासतस्त्रिविधेनार्थेन षट् पुद्गलानधिकृत्य प्रभेदयो भगवता संवृतिपदस्थानेन सत्त्वानामनुपूर्वनयावतारार्थमिमानि त्रीणि शरणानि देशितानि प्रज्ञप्तानि /

त्याज्यत्वान् मोषधर्मत्वादभावात् सभयत्वतः / धर्मो द्विधार्यसंघश्च नात्यन्तं शरणं परम् // 20 //

द्विविधो धर्मः / देशनाधर्मो ऽधिगमधर्मश्च / तत्र देशनाधर्मः सूत्रादिदेशनाया नामपदव्यञ्जनकायसंगृहीतः / स च मार्गाभिसमयपर्यवसानत्वात् कोलोपम इत्युक्तः / अधिगमधर्मो हेतुफलभेदेन द्विविधः / यदुत मार्गसत्यं निरोधसत्यं (rgv 19) च / येन यदधिगम्यत इति कृत्वा / तत्र मार्गः संस्कृतलक्षणपर्यापन्नः / यत् संस्कृतलक्षणपर्यापन्नं तन् मृषामोषधर्मि / यन् मृषामोषधर्मि तदसत्यम् / यदसत्यं तदनित्यम् / यदनित्यं तद्शरणम् / यश्च तेन मार्गेण निरोधो ऽधिगतः सो ऽपि श्रावकनयेन प्रदीपोच्छेदवत् क्लेशदुःखाभावमात्रप्रभावितः / न चाभावः शरणमशरणं वा भवितुमर्हति /

संघ इति त्रैयानिकस्य गणस्यैतदधिवचनम् / स च नित्यं सभयस्तथागतशरणगतो निःसरणपर्येषी शैक्षः सकरणीयः प्रतिपन्नकश्चानुत्तरायां सम्यक्संबोधाविति / कथं समयः / यस्मादर्हतामपि क्षीणपुनर्भवानामप्रहीणत्वाद्वासंनायाः सततसमितं सर्वासंस्कारेषु तीव्रा भयसंज्ञा प्रत्युपस्थिता भवति स्याद्यथापि नामोत्क्षिप्तासिके वधकपुरुषे तस्मात्ते ऽपि नात्यन्तसुखनिःसरणमधिगताः / न हि शरणं शरणं पर्येषते / यथैवा शरणाः सत्त्वा येन तेन भयेन भीतास्ततस्ततो निःसरणं पर्येषन्ते तद्वदर्हतामप्यस्ति तद्भयं यतस्ते भयाद्भीतास्तथागतमेव शरणमुपगच्छन्ति / यश्चैवं सभयत्वाच्छरणमुपगच्छत्यवश्यं भयान्निःसरणं स पर्येष्यते / निःसरणपर्येषित्वाच्च भयनिदानप्रहाणमधिकृत्य शैक्षो भवति सकरणीयः / शैक्षत्वात् (rgv 20) प्रतिपन्नको भवत्यभयमार्यभस्थानमनुप्राप्तुं यदुतानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् / तस्मात्सो ऽपि तदङ्गशरणत्वान्नात्यन्तं शरणम् / एवमिमे द्वे शरणे पर्यन्तकाले शरणे इत्युच्येते /

जगच्छरणमेकत्र बुद्धत्वं पारमार्थिकम् / मुनेर्धर्मशरीरत्वात् तन्निष्ठत्वाद्गणस्य च // 21 //

अनेन तु पूर्वोक्तेन विधिनानुत्पादानिरोधप्रभावितस्य मुनेर्व्यवदानसत्यद्वयविरागधर्मकायत्वाद् धर्मकायविशुद्धिनिष्ठाधिगमपर्यवसानत्वाच्च त्रैयानिकस्य गणस्य पारमार्थिकमेवात्राणे ऽशरणे लोके ऽपरान्तकोटिसममक्षयशरणं नित्यशरणं ध्रुवशरणं यदुत तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः / एव च नित्यध्रुवशिवशाश्वतैकशरणनिर्देशो विस्तरेणार्यश्रीमालासूत्रानुसारेणानुगन्तव्यः /

रत्नानि दुर्लभोत्पादान निर्मलत्वात् प्रभावतः / लोकालंकारभूतत्वादग्रत्वान् निर्विकारतः // 22 //

समासतः षड्विधेन रत्नसाधर्म्येणैतानि बुद्धधर्मसंघाख्यानि त्रीणि रत्नान्युच्यन्ते / यदुत दुर्लभोत्पादभावसाधर्म्येण बहुभिरपि कल्पपरिवर्तेरनवाप्तकुशलमूलानां तत्समवधानाप्रतिलम्भात् / वैमल्यसाधर्म्येण सर्वाचारमलविगतत्वात् / प्रभावसाधर्म्येण षडभिज्ञाद्यचिन्त्यप्रभावगुणयोगात् / लोकालंकारसाधर्म्येण सर्वजगदाशयशोभानिमित्तत्वात् / रत्नप्रतिवर्णिकाग्र्यसाधर्म्येण लोकोत्तरत्वात् / स्तुतिनिन्दाद्यविकारसाधर्म्येणासंस्कृतस्वभावत्वादिति /

(rgv 21) रत्नत्रयनिर्देशानन्तरं यस्मिन् सत्येव लौकिकलोकोत्तरविंशुद्धियोनिरत्नत्रयमुत्पद्यते तदधिकृत्य श्लोकः /

समला तथताथ निर्मला विमलाः बुद्धगुणा जिनक्रिया / विषयः परमार्थदर्शिनां शुभरत्नत्रयसर्गको यतः // 23 //

अनेन किं परिदीपितम् /

गोत्रं रत्नत्रयस्यास्य विषयः सर्वदर्शिनाम् / चतुर्विधः स चाचिन्त्यश्चतुर्भिः कारणैः क्रमात् // 24 //

तत्र समला तथता यो धातुरविनिर्मुक्तक्लेशकोशस्तथागतगर्भ इत्युच्यते / निर्मला तथता स एव बुद्धभूमावाश्रयपरिवृत्तिलक्षणो यस्तथागतधर्मकाये इत्युच्यते / विमलबुद्धगुणा ये तस्मिन्नेवाश्रयपरिवृत्तिलक्षणे तथागतधर्मकाये लोकोत्तरा दशबलादयो बुद्धधर्माः / जिनक्रिया तेषामेव दशबलादीनां बुद्धधर्माणां प्रतिस्वमनुत्तरं कर्म यदनिष्ठितमविरतमप्रतिप्रश्रब्धं बोधिसत्त्वव्याकरणकथां नोपच्छिनत्ति / तानि पुनरिमानि चत्वारि स्थानानि यथासंख्यमेव चतुर्भिः कारणैरचिन्त्यत्वात् सर्वज्ञविषया इत्युच्यन्ते / कतमैश्चतुर्भिः /

शुद्ध्युपक्लिष्टतायोगात् निःसंक्लेशविशुद्धितः / अविनिर्भागधर्मत्वादनाभोगाविकल्पतः // 25 //

तत्र समला तथता युगपदेककालं विशुद्धा च संक्लिष्टा चेत्यचिन्त्यमेतत् स्थानं गम्भीरधर्मनयाधिमुक्तानामपि प्रत्येकबुद्धानामगोचरविषत्वात् / यत (rgv 22) आह / द्वाविमौ देवि धर्मौ दुष्प्रतिवेध्यौ / प्रकृतिपरिशुद्धिचित्तं दुष्प्रतिवेध्यम् / तस्यैव चित्तस्योपक्लिष्टता दुष्प्रतिवेध्या / अनयोर्देवि धर्मयोः श्रोता त्वं वा भवेरथवा महाधर्मसमन्वागता बोधिसत्त्वाः / शेषाणां देवि सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धानां तथागतश्रद्धागमनीया वेवैतो धर्माविति /

तत्र निर्मला तथता पूर्वमलासंक्लिष्टा पश्चाद्विशुद्धेत्यचिन्त्यमेतत् स्थानम् / यत् आह / प्रकृतिप्रभास्वरं चित्तम् / तत्तथैव ज्ञानम् / तत उच्यते / एकक्षणलक्षणसमायुक्तया प्रज्ञया सम्यक्संबोधिरभिसंबुद्धेति /

तत्र विमला बुद्धगुणाः पौर्वापर्येणैकान्तसंक्लिष्टायामपि पृथग्जनभूमावविनिर्भागधर्मतया निर्विशिष्टा विद्यन्त इत्यचिन्त्यमेतत् स्थानम् / यत् आह /

न स कश्चित्सत्त्वः सत्त्वनिकाये संविद्यते यत्र तथागतज्ञानं न सकलमनुप्रविष्टम् / अपि तु संज्ञाग्राहतस्तथागतज्ञानं न प्रज्ञायते / संज्ञाग्राहविगमात् पुनः सर्वज्ञज्ञानं स्वयंभूज्ञानमसङ्गतः प्रभवति / तद्यथापि नाम भो जिनपुत्र त्रिसाहस्रमहासहस्रलोकधातुप्रमाणं महापुस्तं भवेत् / तस्मिन् खलु पुनर्महापुस्ते त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुः सकलसमाप्त आलिखितो भवेत् / महापृथिवीप्रमाणेन महापृथिवी / द्विसाहस्रलोकधातुप्रमाणेन द्विसाहस्रलोकधातुः / साहस्रलोकधातुप्रमाणेन साहस्रलोकधातुः / चातुर्द्वीपिकप्रमाणेन चातुर्द्वीपिकाः / महासमुद्रप्रमाणेन महासमुद्राः / जम्बूद्वीपप्रमाणेन जम्बूद्वीपाः / पूर्वविदेहद्वीपप्रमाणेन पूर्वविदेहद्वीपाः / गोदावरीद्वीपप्रमाणेन गोदावरीद्वीपाः / उत्तरकुरुद्वीपप्रमाणेनोत्तरकुरुद्वीपाः / सूमेरुप्रमाणेन सुमेरवः / (rgv 23) भूम्यवचरदेवविमानप्रमाणेन भूम्यवचरदेवविमानानि / कामावचरदेवविमानप्रमाणेन कामावचरदेवविमानानि / रूपावचरदेवविमानप्रमाणेन रूपावचरदेवविमानानि / तच्च महापुस्तं त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधात्वायामविस्तरप्रमाणं भवेत् / तत्खालु पुनर्महापुस्तमेकस्मिन् परमाणुरजसि प्रक्षिप्तं भवेत् / यथा चैकपरमाणुरजसि तन्महापुस्तं प्रक्षिप्तं भवेत् तथान्येषु सर्वपरमाणुरजःसु तत्प्रमाणान्येव महापुस्तान्यभ्यन्तरप्रविष्टानि भवेयुः / अथ कश्चिदेव पुरुष उत्पद्यते पण्डितो निपुणो व्यक्तो मेधावी तत्रोपगमिकया मीमांसया समन्वागतः दिव्यं चास्य चक्षुः समन्तपरिशुद्धं प्रभास्वरं भवेत् / स दिव्येन चक्षुषा व्यवलोकयति /

इदं महापुस्तमेवंभूतमिहैव परीत्ते परमाणुरजस्यनितिष्ठतं / न कस्यचिदपि सत्त्वस्योपकारित्भूतं भवति / तस्यैवं स्यात् / यन्न्वहं महावीर्यबलस्थाम्ना एतत्परमाणुरजो भित्त्वा एतन्महापुस्तं सर्वजगदुपजीव्यं कुर्याम् / स महावीर्यबलस्थाम संजनयित्वा सूक्ष्मेण वज्रेण तत्परमाणुरजो भित्त्वा यथाभिप्रायं तन्महापुस्तं सर्वजगदुपजीव्यं कुर्यात् / यथा चैकस्मात् तथाशेषेभ्यः परमाणुभ्यस्तथैव कुर्यात् / एवमेव भो जिनपुत्र तथागतज्ञानमप्रमाणज्ञानं सर्वसत्त्वोपजीव्यज्ञानं सर्वसत्त्वचित्तसंतानेषु सकलमनुप्रविष्टम् / सर्वाणि च तानि सत्त्वचित्तसंतानान्यपि तथागतज्ञानप्रमाणानि / अथ च पुनः संज्ञाग्राहविनिवद्धा (rgv 24) बाला न जानन्ति न प्रजानन्ति नानुभवन्ति न साक्षात्कुर्वन्ति तथागतज्ञानम् / ततस्तथागतो ऽसङ्गेण तथागतज्ञानेन सर्वधर्मधातुसत्त्वभवनानि व्यवलोक्याचार्यसंज्ञी भवति / अहो बत इमे सत्त्वा यथावत् तथागतज्ञानं न प्रजानन्ति / तथागतज्ञानानुप्रविष्टाश्च / यन्न्वहमेषा सत्त्वानामार्येण मार्गोपदेशेन सर्वसंज्ञाकृतबन्धनापनयनं कुर्या यथा स्वयमेवार्यमार्गबलाधानेन महतीं संज्ञाग्रन्थिं विनिवर्त्य तथागतज्ञानं प्रत्यभिजानीरन् / तथागतसमतां चानुप्राप्नुयः / ते तथागतमार्गोपदेशेन सर्वसंज्ञाकृतबन्धनानि व्यपनयन्ति / अपनीतेषु च सर्वसंज्ञाकृतबन्धनेषु तत् तथागतज्ञानम प्रमाणं भवति सर्वजगदुपजीव्यमिति /

तत्र जिनक्रिया युगपत्सर्वत्र सर्वकालमनाभोगेनाविकल्पतो यथाशयेषु यथावैनयिकेषु सत्त्वेष्वक्षूणमनुगुणं प्रवर्तत इत्यचिन्त्यमेतत् स्थानम् / यत आह / संक्षेपमात्रकेणावतारणार्थं सत्त्वानामप्रमाणमपि तथागतकर्म प्रमाणतो निर्दिष्टम् / अपि तु कुलपुत्र यत्तथागतस्य भूतं तथागतकर्म तदप्रमाणमचिन्त्यमविज्ञेयं सर्वलोकेन / अनुदाहरणमक्षरैः / दुःसंपादं परेभ्यः / अधिष्ठितं सर्वबुद्धक्षेत्रेषु / समतानुगतं सर्वबुद्धैः / समतिक्रान्तं सर्वाभोगक्रियाभ्यः / निर्विकल्पमाकाशसमतया / निर्नीताकारणं धर्मधातुक्रियया / इति विस्तरेण यावद्विशुद्धवैडूर्यमणिदुष्टान्तं कृत्वा निर्दिशति / तदनेन कुलपुत्र पर्यायेणैवं वेदितव्यमचिन्त्यं तथागतकर्म समतानुगतं च सर्वतो ऽनवद्यं च त्रिरत्नवंशनुपच्छेत्तृ च / यत्राचिन्त्ये तथागतकर्मणि प्रतिष्ठितस्तथागत आकाशस्वभावतां च कायस्य न विजहाति (rgv 25) सर्वबुद्धक्षेत्रेषु च दर्शनं ददाति / अनभिलाप्यधर्मतां च वाचो न विजहाति यथारुतविज्ञप्त्या च सत्त्वेभ्यो धर्मं देशयति / सर्वचित्तारम्बणविगतश्च सर्वसत्त्वचित्तचरिताशयांश्च प्रजानातिति /

बोध्यं बोधिस्तदङ्गानि बोधनेति यथाक्रमम् / हेतुरेकं पदं त्रीणि प्रत्ययस्तद्विशुद्धये // 26 //

एषां खल्वपि चतुर्णामर्थपदानां सर्वज्ञेयसंग्रहमुपादाय प्रथमं बोद्धव्यपदं द्रष्टव्यम् / तदनुबोधो बोधिरिति द्वितीयं बोधिपदम् / बोधेरङ्गभूता बुद्धगुणा इति त्रितीयं बोध्यङ्गपदम् / बोध्यङ्गैरेव बोधनं परेषामिति चतुर्थ बोधनापदम् / इतीमानि चत्वारि पदान्यधिकृत्य हेतुप्रत्ययभावेन रत्नत्रयगोत्रव्यवस्थानं वेदितव्यम् /

तत्रैषां चतुर्णां पदानां प्रथमं लोकोत्तरधर्मविजत्वात् प्रत्यात्मयोनिशोमनसिकारसंनिश्रयेण तद्विशुद्धिमुपादाय त्रिरत्नोत्पत्तिहेतुरनुगन्तव्यः / इत्येवमेकं पदं हेतुः / कथं त्रीणि प्रत्ययः / तथागतो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य दशबलादिभिर्बुद्धधर्मेर्द्वात्रिशदाकारं तथागतकर्म कुर्वन् परतो घोषसंनिश्रयेण तद्विशुद्धिमुपादाय त्रिरत्नोत्पत्तिप्रत्ययो ऽनुगन्तव्यः / इत्येवं त्रीणि प्रत्ययः / अतः परमेषामेव चतुर्णा पदानामनुपूर्वमवशिष्टेन ग्रन्थेन विस्तरविभागनिर्देशो वेदितव्यः /

तत्र समलां तथतामधिकृत्य यदुक्तं सर्वसत्त्वास्तथागतगर्भा इति तत् केनार्थेन /

(rgv 26) बुद्धज्ञानान्तर्गमात् सत्त्वराशेस्तन्नैर्मल्यस्याद्वयत्वात् प्रकृत्या / बौद्धे गोत्रे तत्फलस्योपचारादुक्ताः सर्वे देहिनो बुद्धगर्भाः // 27 //

संबुद्धकायस्फरणात् तथताव्यतिभेदतः / गोत्रतश्च सदा सर्वे बुद्धगर्भाः शरीरिणः // 28 //

समासतस्त्रिविधेनार्थेन सदा सर्वसत्त्वास्तथागतगर्भा इत्युक्तं भगवता / यदुत सर्वसत्त्वेषु तथागतधर्मकायपरिस्फरणार्थेन तथागततथताव्यतिभेदार्थेन तथागतगोत्रसंभवार्थेन च / एषां पुनस्त्रयाणामर्थपदानामुतरत्र तथागतगर्भसूत्रानुसारेण निर्देशो भविष्यति / पूर्वतरं तु येनार्थेन सर्वत्राविशेषेण प्रवचने सर्वाकारं तदर्थसूचनं भवति तदप्याधिकृत्य निर्देक्ष्यामि / उद्दानम् /

स्वभावहेत्वो फलकर्मयोगवृत्तिष्ववस्थास्वथ सर्वगत्वे / सदाविकारित्वगुणेष्वभेदे ज्ञेयो ऽर्थसंधिः परमार्थधातो // 29 //

समासतो दशविधमर्थमभिसंधाय परमतत्त्वज्ञानाविषयस्य तथागतधातोर्व्यवस्थानमनुगन्तव्यम् / दशविधो ऽर्थः कतमः / तद्यथा स्वभावार्थो हेत्वर्थः फलार्थः कर्मार्थो योगार्थो वृत्यर्थो ऽवस्थाप्रभेदार्थः सर्वत्रगार्थो ऽविकारार्थो ऽभेदार्थश्च / तत्र स्वभावर्थं हेत्वर्थ चारभ्य श्लोकः /

सदा प्रकृत्यसंक्लिष्टः शुद्धरत्नाम्वराम्बुवत् / धर्माधिमुक्त्यधिप्रज्ञासमाधिकरुणान्वयः // 30 //

(rgv 27) तत्र पूर्वेणं श्लोकार्थेन किं दर्शयति /

प्रभावानन्यथाभावस्निग्धभावस्वभावतः / चिन्तामणिनभोवारिगुणसाधर्म्यमेषु हि // 31 //

य एते त्रयो ऽत्र पूर्वमुद्दिष्टा एषु त्रिषु यथासंख्यमेव स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं चारभ्य तथागतधातोश्चिन्तामणिनभोवारिविशुद्धिगुणसाधर्म्यं वेदितव्यम् / तत्र तथागतधर्मकाये तावच्चिन्तितार्थसमुद्धयादि प्रभावस्वभावतां स्वलक्षणमारभ्य चिन्तामणिरत्नसाधर्म्यं वेदितव्यम् / तथतायामनन्यथाभावस्वभावतां स्वलक्षणमारभ्याकाशसाधर्म्यं वेदितव्यम् / तथागतगोत्रे सत्त्वकरुणास्निग्धस्वभावतां स्वलक्षणमारभ्य वारिसाधर्म्य वेदितव्यम् / सर्वेषां चात्र सदात्यन्तप्रकृत्यनुपक्लिष्टतां प्रकृतिपरिशुद्धिं सामान्यलक्षणामारभ्य तदेव चिन्तामणिनभोवारिविशुद्धिगुणसाधर्म्यं वेदितव्यम् /

तत्र परेण श्लोकार्धेन किं दर्शितम् /

चतुर्धावरणं धर्मप्रतिभो ऽप्यात्मदर्शनम् / संसारदुःखभीरूत्वं सत्त्वार्थं निरपेक्षता // 32 //

इच्छन्तिकानां तीर्थ्यानां श्रावकाणां स्वयंभुवाम् / अधिमुक्त्यातयो धर्माश्चत्वारः शुद्धिहेतवः // 33 //

समासत इमे त्रिविधाः सत्त्वाः सत्त्वराशौ संविद्यन्ते / भवाभिलाषिणो विभवाभिलाषिणस्तदुभयानभिलाषिणश्च / तत्र भवाभिलाषिणो द्विविधा वेदितव्याः / (rgv 28) मोक्षमार्गप्रतिहताश अपरिनिर्वाणगोत्रकाः सत्त्वा ये संसारमेवेच्छन्ति न निर्वाणं तन्नियतिपतिताश्चेहधार्मिका एव / तदेकत्या महायानधर्मविद्विषो यानधिकृत्यतदुक्तं भगवता / नाहं तेषां शास्ता न ते मम श्रावकाः / तानहं शारिपुत्र तमसस्तमो ऽन्तरमन्धकारान् महान्धकारगामिनस्तमोभूयिष्ठा इति वदामि /

तत्र विभवाभिलाषिणो द्विविधाः / अनुपायपतिता उपायपतिताश्च / तत्रानुपायपतिताः अपि त्रिविधाः / इतोबाह्या बहुनानाप्रकाराश्चकपरिब्राजकनिग्रन्थिपुत्रप्रभृतयो ऽन्यतीर्थ्याः / इहधार्मिकाश्च तत्सभागचरिता एव श्राद्धा अपि दुर्गृहीतग्राहिणः / ते च पुनः कतमे / यदुत पुद्गलदृष्टयश्च परमार्थानधिमुक्ता यान् प्रति भगवता शून्यतानधिमुक्तो निर्विशिष्टो भवति तीर्थिकैरित्युक्तम् / शून्यतादृष्टयश्चाभिमानिका येषामिह तद्विमोक्षमुखे ऽपि शून्यतायां माद्यमानानां शून्यतैव दृष्टिर्भवति यानधिकृत्याह / वरं खलु काश्यप सुमेरुमात्रा पुद्गलदृष्टिर्न त्वेवाभिमानिकस्य शून्यतादृष्टिरिति / तत्रोपायपतिता अपि द्विविधाः / श्रावकयानीयाश्च सम्यक्त्वनियाममवक्रान्ताः प्रत्येकबुद्धयानीयाश्च /

तदुभयानाभिलाषिणः पुनर्महायानसंप्रस्थिताः परमतीक्ष्णेन्द्रियाः सत्त्वा ये नापि संसारमिच्छन्ति यथेच्छन्तिका नानुपायपतितास्तीर्थिकादिवन् नाप्युपायपतिताः श्रावकप्रत्येकबुद्धवत् / अपि तु संसारनिर्वाणसमतापत्ति मार्गप्रतिपन्नास्ते भवन्त्यप्रतिष्ठितनिर्वाणाशया निरुपक्लिष्टसंसारगतप्रयोगा दृढकरुणाध्याशयप्रतिष्ठितमूलपरिशुद्धा इति /

(rgv 29) तत्र ये सत्त्वा भवाभिलाषिण इच्छन्तिकास्तन्नियतिपतिता इहधार्मिका एवोच्यन्ते मिथ्यात्वनियतः सत्त्वराशिरिति / ये विभवाभिलाषिणो ऽप्यनुपायपतिता उच्यन्ते ऽनियतः सत्त्वराशिरिति / ये विभवाभिलाषिण उपायपतितास्तदुभयानभिलाषिणश्च समताप्तिमार्गप्रतिपन्नास्त उच्यत्ते सम्यक्त्वनियतः सत्त्वराशिरिति / तत्र महायानसंप्रस्थितान् सत्त्वाननावरणगामिनः स्थापयित्वा य इतो ऽन्ये सत्त्वास्तद्यथा / इच्छन्तिकास्तीर्थ्याः श्रावकाः प्रत्येकबुद्धाश्च / तेषामिमानि चत्वार्यावरणानि तथागतधातोरनधिगमायासाक्षात्क्रियायैसंवर्तन्ते / कतमानि च चत्वारि / तद्यथा महायानधर्मप्रतिघ इच्छन्तिकानामावरण यस्य प्रतिपक्षो महायानधर्माधिमुक्तिभावना बोधिसत्त्वानाम् / धर्मेष्वात्मदर्शनमन्यतीर्थानामावरणं यस्य प्रतिपक्षः प्रज्ञापारमिताभावना बोधिसत्त्वानाम् / संसारे दुःखसंज्ञा दुःखभीरुत्व श्रावकयानिकानामवरणं यस्य प्रतिपक्षो गगनगञ्जादिसमाधिभावना बोधिसत्त्वानाम् / सत्त्वार्थविमुखता सत्त्वार्थनिरपेक्षता प्रत्येकबुद्धयानिकानामावरणं यस्य प्रतिपक्षो महाकरुणाभावना बोधिसत्त्वानामिति /

एतच्चतुर्विधमावरणमेषां चतुर्विधानां सत्त्वानां यस्य प्रतिपक्षानिमांश्चतुरो ऽधिमुक्त्यादीन् भावयित्वा बोधिसत्त्वा निरुत्तरार्थधर्मकायविशुद्धिपरमतामधिगच्छन्त्येभिश्च विशुद्धिसमुदागमकारणैश्चतुर्भिरनुगता धर्मराजपुत्रा भवन्ति तथागतकुले / कथमिति /

बीजं येषामग्रयानाधिमुक्तिर्माता प्रज्ञा बुद्धधर्मप्रसूत्यै / (rgv 30) गर्भस्थानं ध्यानसौख्यं कृपोक्ता धात्री पुत्रास्ते ऽनुजाता मुनीनाम् // 34 //

तत्र फलार्थ कर्मार्थ चारभ्य श्लोकः /

शुभात्मसुखनित्यत्वगुणपारमिता फलम् / दुःखनिर्विच्छमप्राप्तिच्छन्दप्रनिधिकर्मकः // 35 //

तत्र पूर्वेण श्लोकार्धेन किं दर्शितम् /

फलमेषां समासेन धर्मकाये विपर्ययात् / चतुर्विधविपर्यासप्रतिपक्षप्रभावितम् // 36 //

य एते ऽधिमुक्त्यादयश्चत्वारो धर्मास्तथागतधातोर्विशुद्धिहेतव एषां यथासंख्यमेव समासतश्चतुर्विधविपर्यासविपर्ययप्रतिपक्षेण चतुराकारा तथागतधर्मकायगुणपारमिता फलं द्रष्टव्यम् / तत्र या रूपादिके वस्तुन्यनित्ये नित्यमिति संज्ञा / दुःखे सुखमिति / अनात्मन्यात्मेति / अशुभे शुभमिति संज्ञा / अयमुच्यते चतुर्विधो विपर्यासः / एतद्विपर्ययेण चतुर्विध एवाविपर्यासो वेदितव्यः / कतमश्चतुर्विधः / या तस्मिन्नेव रूपादिके वस्तुन्यनित्यसंज्ञा / दुःखसंज्ञा / अनात्मसंज्ञा / अशुभसंज्ञा / अयमुच्यते चतुर्विधविपर्यासविपर्ययः / स खल्वेष नित्यादिलक्षणं तथागतधर्मकायमधिकृत्येह विपर्यासो ऽभिप्रेतो यस्य प्रतिपक्षेण चतुराकारा तथागतधर्मकायगुणपारमिता व्यवस्थापिता / तद्यथा नित्यपारमिता सुखपारमितात्मपारमिता सुभपारमितेति / एष च ग्रन्थो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः / विपर्यस्ता भगवन् सत्त्वा उपात्तेषु पञ्चसूपादानस्कन्धेषु / ते भवन्त्यनित्ये नित्यसंज्ञिनः / दुःखे सुखसंज्ञिनः / अनात्मन्यात्मसंज्ञिनः / अशुभे सुभसंज्ञिनः / सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धा अपि भगवन् शून्यताज्ञानेनादृष्टपूर्वे सर्वज्ञज्ञानविषये तथागतधर्मकाये (rgv 31) विपर्यस्ताः / ये भगवन् सत्त्वाः स्युर्भगवतः पुत्रा औरसा नित्यसंज्ञिन आत्मसंज्ञिनः सुखसंज्ञिनः शुभसंज्ञिनस्ते भगवन् सत्त्वाः स्युरविपर्यस्ताः / स्युस्ते भगवन् सम्यग्दर्शिनः / तत् कस्माद्धेतोः / तथागतधर्मकाय एव भगवन् नित्यपारमिता सुखपारमिता आत्मपारमिता शुभपारमिता / ये भगवन् सत्त्वास्तथागतधर्मकायमेवं पश्यन्ति ते सम्यक् पश्यन्ति / ये सम्यक पश्यन्ति ते भगवतः पुत्रा औरसा इति विस्तरः /

आसां पुनश्चतसृणां तथागतधर्मकायगुणपारमितायां हेत्वानुपूर्व्या प्रतिलोमक्रमो वेदितव्यः / तत्र महायानधर्मप्रतिहतानामिच्छन्तिकानामशुचिसंसाराभिरतिविपर्ययेण बोधिसत्त्वानां महायानधर्माधिमुक्तिभावनायाः शुभपारमिताधिगमः फलं द्रष्टव्यम् / पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वात्मदर्शिनामन्यतीर्थ्यानामसदात्मग्रहाभिरतिविपर्ययेण प्रज्ञापारमिताभावनायाः परमात्मपारमिताधिगमः फलं द्रष्टव्यम् / सर्वे ह्यन्यतीर्थ्या रूपादिकमतत्स्वभावं वस्त्वात्मेत्युपगताः / तच्चैषां वस्तु यथाग्रहमात्मलक्षणेन विसंवादित्वात् सर्वकालमनात्मा / तथागतः पुनर्यथाभूतज्ञानेन सर्वधर्मनैरात्म्यपरपा रमभिप्राप्तः / तच्चास्य नैरात्म्यमनात्मलक्षणेन यथादर्शनमविसंवादित्वात् सर्वकालमात्माभिप्रेतो नैरात्म्यंमेवात्मनि कृत्वा / यथोक्तं स्थितो ऽस्थानयोगेनेति / संसारदुःखभीरूणां श्रावकयानिकानां (rgv 32) संसारदुःखोपशममात्राभिरतिविपर्ययेण गगनगञ्जादिसमाधिभवनायाः सर्वलौकिकलोकोत्तरसुखपारमिताधिगमः फलं द्रष्टव्यम् / सत्त्वार्थनिरपेक्षाणां प्रत्येकबुद्धयानीयानायमसंसर्गविहाराभिरतिविषपर्ययेण महाकरुणाभावनायाः सततसमितमा संसारात् सत्त्वार्थफलिगोधपरिशुद्धत्वान् नित्यपारमिताधिगमः फलं द्रष्टव्यम् / इत्येतासां चतसृणामधिमुक्तिप्रज्ञासमाधिकरुणाभावनानां यथासंख्यमेव चतुराकारं तथागतधर्मकाये शुभात्मसुखनित्यत्वगुणापारमिताख्यं फलं निर्वर्त्यते बोधिसत्त्वानाम् / आभिश्च तथागतो धर्मधातुपरम आकाशधातुपर्यवसानो ऽपरान्तकोटीनिष्ठ इत्युच्यते / महायानपरमधर्माधिमुक्तिभावनाया हि तथागतो ऽत्यन्तशुभधर्मधातुपरमताधिगमाद्धर्मधातुपरमः संवृत्तः / प्रज्ञापारमिताभावनयाकाशोपमसत्त्वभाजनलोकनैरात्म्यनिष्ठागमनाद् गगनगञ्जादिसमाधिभावनया च सर्वत्र परमधर्मेश्वर्यविभुत्वसंदर्शनादाकाशधातुपर्यवसानः / महाकरुणाभावनया सर्वसत्त्वेष्वपर्यन्तकालकारुणिकतामुपादायापरान्तकोटिनिष्ठ इति /

आसां पुनश्चतसृणां तथागतधर्मकायगुणपारमितानामधिगमायानास्रवधातुस्थितानामप्यर्हतां प्रत्येकबुद्धानां वशिताप्राप्तानां च बोधिसत्त्वानामिमे चत्वारः परिपन्था भवन्ति / तद्यथा प्रत्ययलक्षणं हेतुलक्षणं संभवलक्षणं विभवलक्षणमिति / तत्र प्रत्ययलक्षणमविद्यावासभूमिरविद्येव संस्काराणाम् / हेतुलक्षणमविद्यावासभूमिप्रत्ययमेव संस्कारवदनास्रवं कर्म / संभवलक्षणमविद्यावासभूमिप्रत्ययानास्रवकर्महेतुकी च त्रिविधा मनोमयात्मभावनिर्वृत्तिश्चतुरुपादानप्रत्यया (rgv 33) सास्रवकर्महेतुकीव त्रिभवाभिनिर्वृत्तिः / विभवलक्षणं त्रिविधमनोमयात्मभावनिर्वृत्तिप्रत्यया जातिप्रत्ययमिव जरामरणमचिन्त्या पारिणामिकी च्युतिरिति /

तत्र सर्वोपक्लेशसंनिश्रयभूताया अविद्यावासभूमेरप्रहीणात्वादर्हन्तः प्रत्येकबुद्धा वशिताप्राप्ताश्च बोधिसत्त्वाः सर्वक्लेशमलदौर्गन्ध्यवासनापकर्षपर्यन्तशुभपारमितां नाधिगच्छन्ति / तामेव चावि द्यावासभूमिं प्रतीत्य सूक्ष्मनिमित्तप्रपञ्चसमुदाचारयोगादत्यन्तमनभिसंस्कारमात्मपारमितां नाधिगच्छन्ति / तां चाविद्यावासभूमिमविद्यावासभूमिप्रत्ययं च सूक्ष्मनिमित्तप्रपञ्चसमुदाचारसमुत्थापितमनास्रवं कर्म प्रतीत्य मनोमयस्कन्धसमुदयात् तन्निरोधमत्यन्तसुखपारमितां नाधिगच्छन्ति / यावच्च निरयशेषक्लेशकर्मजन्मसंक्लेशनिरोधसमुद्भूतं तथागतधातुं न साक्षात्कुर्वन्ति तावदचिन्त्यपारिणामिक्याश्च्यु तेरविगमादत्यन्तानन्यथाभावां नित्यपारमितां नाधिगच्छन्ति / तत्र क्लेशसंक्लेशवदविद्यावासभूमिः / कर्मसंक्लेशवदनास्रवकर्माभिसंस्कारः / जन्मसंक्लेशवत् त्रिविधा मनोमयात्मभावनिर्वृत्तिरचिन्त्यपारिणामिकी च च्युतिरिति /

एष च ग्रन्थो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः / स्याद्यथापि नाम भगवन्नुपादानप्रत्ययाः सास्रवकर्महेतुकास्त्रयो भवाः संभवन्ति / एवमेव भगवन्नविद्यावासभूमिप्रत्यया (rgv 34) अनास्रवकर्महेतुका अर्हतां प्रत्येकबुद्धानां वशिताप्राप्तानां च बोधिसत्त्वानां मनोमयास्त्रयः कायाः संभवन्ति / आसु भगवन् तिसृषु भूमिप्वेषां त्रयाणां मनोमयानां कायानां संभवायानास्रवस्य च कर्मणो ऽभिनिर्वृत्तये प्रत्ययोभवत्यविद्यावासभूमिरिति विस्तरः / यत एतेषु त्रिषु मनोमयेष्वर्हत्प्रत्येकबुद्धबोधिसत्त्वकायेषु सुभात्मसुखनित्यत्वगुणपारमिता न संविद्यन्ते तस्मात् तथागतधर्मकाय एव नित्यपारमिता सुखपारमितात्मपारमिता शुभपारमितेत्युकतम् /

स हि प्रकृतिशुद्धत्वाद्वासनापगमाच्छुचिः परमात्मात्मनैरात्म्यप्रपञ्चक्षयशान्तितः // 37 //

सुखो मनोमयस्कन्धतद्धेतुविनिवृत्तितः / नित्यः संसारनिर्वाणसमताप्रतिवेधतः // 38 //

समसतो द्वाभ्यां कारणाभ्यां तथागतधर्मकाये शुभपारमिता वेदितव्या / प्रकृतिपरिशुद्ध्या सामान्यलक्षणेन / वैमल्यपरिशुद्ध्या विशेषलक्षणेन / द्वाभ्यां कारणाभ्यामात्मपारमिता वेदितव्या / तीर्थिकान्तविवर्जनतया चात्मप्रपञ्चविगमाच्छ्रावकान्तविवर्जनतया च नैरात्म्यप्रपञ्चविगमात् / द्वाभ्यां कारणाभ्यां सुखपारमितां वेदितव्या / सर्वाकारदुःखसमुदयप्रहाणतश्च वासनानुसंधिसमुद्घातात् सर्वाकारदुःखनिरोधसाक्षात्करणतश्च मनोमयस्कन्धनिरोधसाक्षात्कारणात् / द्वाभ्यां कारणाभ्यां नित्यपारमिता वेदितव्या / अनित्यसंसारानपकर्षणात श्चोच्छेदान्ता पतनान् नित्यनिर्वाणसमारोपणतश्च शाश्वतान्तापतनात् / यथोक्तम् / अनीत्याः संस्कारा इति चेद् भगवन् पश्येत सास्य स्यादुच्छेददृष्टिः / (rgv 35) सास्य स्यान्न सम्यग्दृष्टिः / नित्यं निर्वाणमिति चेद् भगवन् पश्येत सास्य स्याच्छाश्वतदृष्टिः / सास्य स्यान्न सम्यग्दृष्टिरिति /

तदनेन धर्मधातुनयमुखेन परमार्थतः संसार एव निर्वाणमित्युक्तम् / उभयथाविकल्पनाप्रतिष्ठितनिर्वाणसाक्षात्करणतः / अपि खलु द्वाभ्यां कारणाभ्यामविशेषेण सर्वसत्त्वानामासन्नदूरीभावविगमादप्रतिष्ठितपदप्राप्तिमात्रपरिदीपना भवति / कतमाभ्यां द्वाभ्याम् / इह बोधिसत्त्वो ऽविशेषेण सर्वसत्त्वानां नासन्नीभवति प्रज्ञयाशेषतृष्णानुशयप्रहाणात् / न दूरीभवति महाकरुणया तदपरित्यागादिति / अयमुपायो ऽप्रतिष्ठितस्वभावायाः सम्यक्संबोधेरनुप्राप्तये / प्रज्ञया हि बोधिसत्त्वो ऽशेषतृष्णानुशयप्रहाणादात्महिताय निर्वाणगताध्याशयः संसारे न प्रतिष्ठते ऽपरिनिर्वाणगोत्रवत् / महाकरुणया दुःखितसत्त्वापरित्यागात् परिहीताय संसारगतप्रयोगो निर्वाणे न प्रतिष्ठते शमैकयानगोत्रवत् / एवमिदं धर्मद्वयमनुत्तराया बोधेर्मूलं प्रतिष्ठानमिति /

छित्त्वा स्नेहं प्रज्ञयात्मन्यशेषं सत्त्वस्नेहान् नैति शान्तिं कृपावान् / निःश्रित्यैवं धीकृपे बोध्युपायौ नोपैत्यार्यः संवृतिं निर्वृतिं वा // 39 //

तत्र पुर्वाधिकृतं कर्मार्थमारभ्य परेण श्लोकार्धेन किं दर्शितम् /

बुद्धधातुः सचेन्न स्यान्निर्विद्दुःखे ऽपि नो भवेत् / नेच्छा न प्रार्थना नापि प्राणिधिर्निवृतौ भवेत् // 40 //

(rgv 36) तथा चोक्तम् / तथागतगर्भश्चेद्भगवन्न स्यान्न स्याद्दुःखे ऽपि निर्विन्न निर्वाण इच्छा वा प्रार्थना वा प्रणिधिर्वेति / तत्र समासतो बुद्धधातुविशुद्धिगोत्रं मिथ्यात्वनियतानामपि सत्त्वानां द्विविधकार्यप्रत्युपस्थापनं भवति / संसारे च दुःखदोषदर्शननिःश्रयेण निर्विदमुत्पादयति / निर्वाणे सुखनुशंसदर्शननिःश्रयेण च्छन्दं जनयति / इच्छां प्रार्थनां प्रणिधिमिति / इच्छाभिलषितार्थप्राप्तावसंकोचः / प्रार्थनाभिलषितार्थप्राप्त्युपायपरिमार्गणा / प्रणिधिर्याभिलषितार्थे चेतना चित्ताभिसंस्कारः /

भवनिर्वाणतद्दुःखसुखदोषगुणेक्षणम् / गोत्रे सति भवत्येतदगोत्राणां न विद्यते // 41 //

यदपि तत् संसारे च दुःखदोषदर्शनं भवति निर्वाणे च सुखानुशंसदर्शनमेतदपि शुक्लांशस्य पुद्गलस्य गोत्रे सति भवति नाहेतुकं नाप्रत्ययमिति / यदि हि तद्गोत्रमन्तरेण स्यादहेतुकमप्रत्ययं पापसमुच्छेदयोगेन तदिच्छान्तिकानामप्यपरिनिर्वाणगोत्राणां स्यात् / न च भवति तावद्यावदागन्तुकमलविशुद्धिगोत्रं त्रयाणामन्यतमधर्माधिमुक्तिं न स मुदानयति सत्पुरुषसंसर्गादिचतुःशुक्लसमवधानयोगेन /

यत्र ह्याह / तत्र पश्चादन्तशो मिथ्यात्वनियतसंतानानामपि सत्त्वानां कायेषु तथागतसूर्यमण्डलरश्मयो निपतन्ति * * * अनागतहेतुसंजननतया (rgv 37) संवर्धयन्ति च कुशलैर्धर्मेरिति / यत्पुनरिदमुक्तमिच्छन्तिको ऽत्यन्तमपरिनिर्वाणधर्मेति तन् महायानधर्मप्रतिघ इच्छन्तिकत्वे हेतुरिति महायानधर्मप्रतिघनिवर्तनार्थमुक्तं कालान्तराभिप्रायेण / न खलु कश्चित्प्रकृतिविशुद्धगोत्रसंभवादत्यन्ताविशुद्धिधर्मा भवितुमर्हसि / यस्मादविशेषेण पुनर्भगवता सर्वसत्त्वेषु विशुद्धिभव्यतां संधायोक्तम् /

अनादिभूतो ऽपि हि चावसानिकः स्वभावशुद्धो ध्रुवधर्मसंहितः / अनादिकोशैर्बहिर्वृतो न दृश्यते सुवर्णबिम्बं परिच्छादितं यथा //

तत्र योगार्थमारभ्य श्लोकः / महोदधिरिवामेयगुणरत्नाक्षयाकरः / प्रदीपवदनिर्भागगुणयुक्तस्वभावतः // 42 //

तत्र पूर्वेण श्लोकार्थेन कि दर्शितम् /

धर्मकायजिनज्ञानकरुणाधातुसंग्रहात् / पात्ररत्नाम्बुभिः साम्यमुधेरस्य दर्शितम् // 43 //

त्रयाणां स्थानानां यथासंख्यमेव त्रिविधेन महासमुद्रसाधर्म्येण तथागतधातोर्हेतुसमन्वागममधिकृत्य योगार्थो वेदितव्यः / कतमानि त्रीणि स्थानानि / तद्यथा धर्मकायविशुद्धिहेतुः / बुद्धज्ञानसमुदागमहेतुः / तथागतमहाकरुणावृत्तिहेतुरिति / (rgv 38) तत्र धर्मकायविशुद्धिहेतुर्महायानाधिमुक्तिभावना द्रष्टव्या / बुद्धज्ञानसमुदागमहेतुः प्रज्ञासमाधिमुखभवना / तथागतमहाकरुणाप्रवृत्तिहेतुर्बोधिसत्त्वकरुणाभावनेति / तत्र महायानाधिमुक्तिभावनाया भाजनसाधर्म्यं तस्यामपरिमेयाक्षयप्रज्ञासमाधिरत्नकरुणावारिसमवसरणात् / प्रज्ञासमाधिमुखभावनाया रत्नासाधर्म्यं तस्य निर्विकल्पत्वादचिन्त्यप्रभावगुणयोगाच्च / बोधिसत्त्वकरुणाभावनाया वारिसाधर्म्यं तस्याः सर्वजगति परमस्निग्धभावैकरसलक्षणप्रयोगादिति / एषां त्रयाणां धर्माणामनेन त्रिविधेन हेतुना तत्संबद्धःसमन्वागमो योग इत्युच्यते /

तत्रापरेण श्लोकार्धेन किं दर्शयति /

अभिज्ञाज्ञानवैमल्यतथताव्यतिरेकतः / दीपालोकोष्णवर्णस्य साधर्म्यं विमलाश्रये // 44 //

त्रयाणां स्थानानां यथासंख्यमेव त्रिविधेन दीपसाधर्म्येण तथागतधातोः फलसमन्वागममधिकृत्य योगार्थो वेदितव्यः / कतमनि त्रीणि स्थानानि / तद्यथा / अभिज्ञा आस्रवक्षयज्ञानमास्रवक्षयश्चेति / तत्र पञ्चानामभिज्ञानां ज्वालासाधर्म्यं तासामर्थानुभवज्ञानविपक्षान्धकारविधमनप्रत्युपस्थानलक्षणत्वात् / आस्रवक्षयज्ञानस्योष्णसाधर्म्य तस्य निरवशेषकर्मक्लेशेन्धनदहनप्रत्युपस्थानलक्षणत्वात् / आश्रयपरिवृत्तेरास्रवक्षयस्य वर्णसाधर्म्य तस्यात्यन्तविमलविशुद्धप्रभास्वरलक्षणत्वात् / (rgv 39) तत्र विमलः क्लेशावरणप्रहाणात् / विशुद्धो ज्ञेयावरणप्रहाणात् / प्रभास्वरस्तदुभयागन्तुकताप्रकृतितः / इत्येषां समासतः सप्तानामभिज्ञाज्ञानप्रहाणसंगृहीतानामशैक्षसान्तानिकानां धर्माणामनास्रवधातावन्योन्यमविनिर्भगत्वमपृथग्भावो धर्मधातुसमन्वागमो योग इत्युच्यते / एष च योगार्थमारभ्य प्रदीपदृष्टान्तो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः / तद्यथा शारिपुत्र प्रदीपः / अविनिर्भगधर्मा / अविनिर्मुक्तगुणः / यदुत आलोकोष्णवर्णताभिः / मणिर्वालोकवर्णसंस्थानैः / एवमेव शारिपुत्र तथगतनिर्दिष्टो धर्मकायो ऽविनिर्भागधर्माविनिर्मुक्तज्ञानगुणो यदुत गङ्गानदीवालिकाव्यतिवृत्तैस्तथागतधर्मैरिति /

तत्र वृत्त्यर्थमारभ्य श्लोकः /

पृथग्जनार्यसंबुद्धतथताव्यतिरेकतः / सत्त्वेषु जिगर्भो ऽयं देशितस्तत्त्वदर्शिभिः // 45 //

अनेन किं दर्शितम् / पृथग्जना विपर्यस्ता दृष्टसत्या विपर्ययात् / यथावदविपर्यस्ता निष्प्रपञ्चास्तथागताः // 46 //

यदिदं तथागतधातोः सर्वधर्मतथताविशुद्धिसामान्यलक्षणमुपदिष्टं प्रज्ञापारमितादिषु निर्विकल्पज्ञानमुखाववादमारभ्य बोधिसत्त्वानामस्मिन् समासतस्त्रयाणां पुद्गलानां पृथग्जनस्यातत्त्वदर्शिन आर्यस्य तत्त्वदर्शिनो विशुद्धिनिष्ठागतस्य तथागतस्य त्रिधा भिन्ना प्रवृत्तिर्वेदितव्या / यदुत विपर्यस्ताविपर्यस्ता (rgv 40) सम्यगविपर्यस्ता निष्प्रपञ्चा च यथाक्रमम् / तत्र विपर्यस्ता संज्ञाचित्तदृष्टिविपर्यासाद् वालानाम् / अविपर्यस्ता विपर्ययेण तत्प्रहाणादार्याणाम् / सम्यगविपर्यस्ता निष्प्रपञ्चा च सवासनक्लेशज्ञेयावरणसमुद्घातात् सम्यक्सम्बुद्धानाम् /

अतः परमेतमेव वृत्त्यर्थमारभ्य तदन्ये चत्वारो ऽर्थाः प्रभेदनिर्देशादेव वेदितव्याः / तत्रैषां त्रयाणां पुद्गलानामवस्थाप्रभेदार्थमारभ्य श्लोकः /

अशुद्धो ऽशुद्धशुद्धो ऽथ सुविशुद्धो यथाक्रमम् / सत्त्वधातुरिति प्रोक्तो बोधिसत्त्वस्तथागतः // 47 //

अनेन किं दर्शितम् /

स्वभावादिभिरित्येभिः षड्भिरर्थेः समासतः / धातुस्तिसृष्ववस्थासु विदितो नामभिस्त्रिभिः // 48 //

इति ये केचिदनास्रवधातुनिर्देशा नानाधर्मपर्यायमुखेषु भगवता विस्तरेण निर्दिष्टाः सर्वेत एभिरेव समासतः षड्भिः स्वभावहेतुफलकर्मयोगवृत्त्यर्थः संगृहीतास्तिसृष्ववस्थासु यथाक्रमं त्रिनामनिर्देशतो निर्दिष्टा वेदितव्याः / यदुताशुद्धावस्थायां सत्त्वधातुरिति / अशुद्धशुद्धावस्थायां बोधिसत्त्व इति / सुविशुद्धावस्थायां तथागत इति / यथोक्तं भगवता / अयमेव शारिपुत्र धर्मकायो ऽपर्यन्तक्लेशकोशकोटिगूढः / संसारस्त्रोतसा उह्ममानो ऽनवराग्रसंसारगतिच्युत्युपपत्तिषु संचरन् सत्त्वधातुरित्युच्यते / स एव शारिपुत्र धर्मकायः संसारस्त्रोतोदुःखनिर्विष्णो विरक्तः सर्वकामविषयेभ्यो दशपारमितान्तर्गतैश्चतुरशीत्या (rgv 41) धर्मस्कन्धसहस्रैर्बोधाय चर्या चरन् बोधिसत्त्व इत्युच्यते / स एव पुनः शारिपुत्र धर्मकायः सर्वक्लेशकोशपरिमुक्तः सर्वदुःखतिक्रान्तः सर्वोपक्लेशमलापगतः शुद्धो विशुद्धः परमपरिशुद्धधर्मतायां स्थितः सर्वसत्त्वालोकनीयां भूमिमारूढः सर्वस्यां ज्ञेयभूमावद्वितीयं पौरुषं स्थाम प्राप्तो ऽनावरणधर्माप्रतिहतसर्वधर्मैश्वर्यबलतामधिगतस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध इत्युच्यते /

तास्तेव तिसृष्ववस्थासु तथागतधातोः सर्वत्रगार्थमारभ्य श्लोकः /

सर्वत्रानुगतं यद्वन्निर्विकल्पात्मकं नभः / चित्तप्रकृतिवैमल्यधातुः सर्वत्रगस्तथा // 49 //

अनेन किं दर्शितम् / तद्दोषगुणनिष्ठासु व्यापि सामान्यलक्षणम् / हीनमध्यविशिष्टेषु व्योम रूपगतेष्विव // 50 //

यासौ पृथग्जनार्यसंबुद्धानामविकल्पचित्तप्रकृतिः सा तिसृष्ववस्थासु यथाक्रमं दोषेष्वपि गुणेष्वपि गुणविशुद्धिनिष्ठायामपि सामान्यलक्षणत्वादाकाशमिव मृद्रजतसुवर्णभाजनेष्वनुगतानुप्रविष्टा समा निर्विशिष्टा प्राप्ता सर्वकालम् / अत एवावस्थानिर्देशानन्तरमाह / तस्माच्छारिपुत्र नान्यः सत्त्वधातुर्नान्यो धर्मकायः / सत्त्वधातुरेव धर्मकायः / धर्मकाय एव सत्त्वधातुः / अद्वयमेतदर्थेन / व्यञ्जनमात्रभेद इति

एतास्तेव तिसृष्ववस्थासु तथागतधातोः सर्वत्रगस्यापि तत्संक्लेशव्यवदानाभ्यामविकारार्थमारभ्य चतुर्दश श्लोकाः / अयं च तेषां पिण्डार्थो वेदितव्यः /

दोषागन्तुकतायोगाद् गुणप्रकृतियोगतः / यथा पूर्वं तथा पश्चादविकारित्वधर्मता // 51 //

(rgv 42) द्वादशभिरेकेन च श्लोकेन यथाक्रममशुद्धावस्थायामशुद्धशुद्धावस्थायां च क्लेशोपक्लेशदोषयोरागन्तुकयोगांच्चतुर्दशमेन श्लोकेन सुविशुद्धावस्थायां गङ्गानदीवालुकाव्यतिवृत्तैरविनिर्भागैरमुक्तशिरचिन्त्यैर्बुद्धगुणैः प्रकृतियोगादाकाशधातोरिव पौर्वापर्येण तथागतधातोरत्यन्ताविकारधर्मता परिदीपिता / तत्राशुद्धावस्थायामविकारार्थमारभ्य कतमे द्वादश श्लोकाः

यथासर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते / सर्वत्रावस्थितः सत्त्वे तथायं नोपलिप्यते // 52 //

यथा सर्वत्र लोकानामाकाश उबयव्ययः / तथैवासंस्कृते धाताविन्द्रियाणां व्ययोदयः // 53 //

यथा नाग्निभिराकाशं दग्धपूर्वं कदाचन / तथा न प्रदहत्येनं मृत्युव्याधिजराग्नयः // 54 //

पृथिव्यम्बौ जलं वायौ वायुर्व्योम्नि प्रतिष्ठितः / अप्रतिष्ठितमाकाशं वाय्वम्बुक्षितिधातुषु // 55 //

स्कन्धधात्विन्द्रियं तद्वत्कर्मक्लेशप्रतिष्ठितम् / कर्मक्लेशाः सदायोनिमनस्कारप्रतिष्ठिताः // 56 //

अयोनिशोमनस्कारश्चित्तशुद्धिप्रतिष्ठितः / सर्वधर्मेषु चित्तस्य प्रकृतिस्त्वप्रतिष्ठिता // 57 //

पृथिवीधातुवज्ज्ञेयाः स्कन्धायतनधातवः / अब्धातुसदृशा ज्ञेयाः कर्मक्लेशाः शरीरिणाम् // 58 //

(rgv 43) अयोनिशोमनस्कारो विज्ञेयो वायुधातुवत् / तदमूलाप्रतिष्ठाना प्रकृतिर्व्योमधातुवत् // 59 //

चित्तप्रकृतिमालीनायोनिशो मनसः कृतिः / अयोनिशोमनस्कारप्रभवे क्लेशकर्मणी // 60 //

कर्मक्लेशाम्बुसंभूताः स्कन्धायतनधातवः / उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते तत्संवर्तविवर्तवत् // 61 //

न हेतुः प्रत्ययो नापि न सामग्री न चोदयः / न व्ययो न स्थितिश्चित्तप्रकृतेर्व्योमधातुवत् // 62 //

चित्तस्य यासौ प्रकृतिः प्रभास्वरा न जातु सा द्यौरिव याति विक्रियाम् / आगन्तुकै रागमलादिभिस्त्वसा - - वुपैति संक्लेशमभूतकल्पजैः // 63 //

कथमनेनाकाशदृष्टान्तेन तथागतधातोरशुद्धावस्थायामविकारधर्मता परिदीपिता / तदुच्यते /

नाभिनिर्वर्तयत्येनं कर्मक्लेशाम्बुसंचयः न निर्दहत्युदीर्णो ऽपि मृत्युव्याधिजरानलः // 64 //

(rgv 44) यद्वदयोनिशोमनस्कारवातमण्डलसंभूत कर्मक्लेशोदकराशिं प्रतीत्य स्कन्धधात्वायतनलोकनिर्वृत्त्या चित्तप्रकृतिव्योमधातोर्विवर्तो न भवति / तद्वदयोनिशोमनस्कारकर्मक्लेशवाय्वप्स्कन्धप्रतिष्ठितस्य स्कन्धधात्वायतनलोकस्यास्तंगमाय मृत्युव्याधिजराग्निस्कन्धसमुदयादपि तदसंवर्तो वेदितव्यः / इत्येवमशुद्धावस्थायां भाजनलोकवदशेषक्लेशकर्मजन्मसंक्लेशसमुदयास्तगमंऽप्याकाशवदसंस्कृतस्य तथागतधातोरनुत्पादानिरोधादत्यन्तमविकारधर्मता परिदीपिता / एष च प्रकृतिविशुद्धिमुखं धर्मालोकमुखमारभ्याकाशदृष्टान्तो विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यः / कविर्मार्षा क्लेशाः / आलोको विशुद्धिः / दुर्बलाः क्लेशाः / बलवती विपश्यना / आगन्तुकाः क्लेशाः / मूलविशुद्धा प्रकृतिः / परिकल्पाः क्लेशाः / अपरिकल्पा प्रकृतिः / तद्यथा मार्षा इयं महापृथिव्यप्सु प्रतिष्ठिता / आपो वायौ प्रतिष्ठिताः / वायुराकाशे प्रतिष्ठितः / अप्रतिष्ठितं चाकाशम / एवमेषां चतुर्णा धातूनां पृथिवीधातोरब्धातोर्वायुधातोराकाशधातुरेव बली यो दृढो ऽचलो ऽनुपचयो ऽनपचयो ऽनुत्पन्नो ऽनिरुद्धः स्थितः स्वरसयोगेन / तत्र य एते त्रयो धातवस्त उत्पादभङ्गयुक्ता अनवस्थिता अचिरस्थायिनः / दृश्यत एषां विकारो न पुनराकाशधातोः कश्चिद्विकारः / एवमेव (rgv 45) स्कन्धधात्वायतनानि कर्मक्लेशप्रतिष्ठितानि / कर्मक्लेशा अयोनिशोमनस्कारप्रतिष्ठिताः / अयोनिशोमनस्कारः प्रकृतिपरिशुद्धिप्रतिष्ठितः / तत उच्यते प्रकृतिप्रभास्वरं चित्तमागन्तुकैरुपक्लेशैरुपक्लिश्यत इति / तत्र पश्चाद्यो ऽयोनिशोमनस्कारो ये च कर्मक्लेशा यानि च स्कन्धधात्वायतनानि सर्व एते धर्मा हेतुप्रत्ययसंगृहीता उत्पद्यन्ते हेतुप्रत्ययविसामग्रया निरुध्यन्ते / या पुनः सा प्रकृतिस्तस्या न हेतुर्न प्रत्ययो न सामग्री नोत्पादो न निरोधः / तत्र यथाकाशधातुस्तथा प्रकृतिः / यथा वायुधातुस्तथायोनिशोमनसिकारः / यथाब्धातुस्तथा कर्मक्लेशाः / यथा पृथिवीधातुस्तथा स्कन्धधात्वायतनानि / तत उच्यन्ते सर्वधर्मा असारमूला अप्रतिष्ठानमूलाः शुद्धमूला अमूलमूला इति /

उक्तमशुद्धावस्थायामविकारलक्षणमारभ्य प्रकृतेराकाशधातुसाधर्म्य तदाश्रितस्यायोनिशोमनसिकारस्य कर्मक्लेशानां च हेतुलक्षणमारभ्य वायुधातुसाधर्म्यमब्धातुसाधर्म्य च तत्प्रभवस्य स्कन्धधात्वायतनस्य विपाकलक्षणमारभ्य पृथिवीधातुसाधर्म्यम् / तद्विभवकारणस्य तु मृत्युव्याधिजराग्नेरुपसर्गलक्षणमारभ्य तेजोधातुसाधर्म्य नोक्तमिति तदुच्यते /

त्रयो ऽग्नयो युगान्ते ऽग्निर्नारकः प्राकृतः क्रमात् / त्रयस्त्र उपमा तेया मृत्युव्याधिजराग्नयः // 65 //

त्रिभिः कारणैर्यथाक्रमं मृत्युव्याधिजराणामग्निसाधर्म्य वेदितव्यम् / षडायतननिर्ममीकरणतो विचित्रकारणानुभवनतः संस्कारपरिपाकोपनयनतः / एभिरपि मृत्युव्याधिजराग्निभिरविकारत्वमारभ्य तथागतधातोरशुद्धावस्थायामिदमुक्तम् / लोकव्यवहार एप भगवन् मृत इति वा जात इति (rgv 46) वा / मृत इति भगवन्निन्द्रियोपरोध एषः / जात इति भगवन् नवानामिन्द्रियाणां प्रादुर्भाव एष / न क्षुनर्भगवंस्तथागतगर्भो जायते वा जीर्यति वा म्रियते वा च्यवते वोत्पद्यते वा ! तत्कस्माद्धेतो / संस्कृतलक्षणविषयव्यतिवृत्तो भगवंस्तथागतगर्भो नित्यो ध्रुवः शिवः शाश्वत इति /

तत्राशुद्धशुद्धावस्थायामविकारार्थमारभ्य श्लोकः /

निर्वृत्तिव्युपरमरुग्जराविमुक्ता अस्यैव प्रकृतिमनन्यथावगम्य / जन्मादिव्यसनमृते ऽपि तन्निदानं धीमन्तो जगति कृपोदयाद्भजन्ते // 66 //

अनेन किं दर्शयति /

मृत्युव्याधिजरादुःखमूलमार्यैरपोद्धृतम् / कर्मक्लेशवशाज्जातिस्तदभावान्न तेषु तत् // 67 //

अस्य खलु मृत्युव्याधिजरादुःखवह्रेरशुद्धावस्थायामयोनिशोमनसिकारकर्मक्लेशपूर्विका जातिरिन्धनमिवोपादानं भवति / यस्य मनोमयात्मभावप्रतिलब्धेषु बोधिसत्त्वेषु शुद्धाशुद्धावस्थायामत्यन्तमनाभासगमनादितरस्यात्यन्तमनुज्ज्वलनं प्रज्ञायते /

(rgv 47) जन्ममृत्युजराव्याधीन् दर्शयन्ति कृपात्मकाः / जात्यादिवि निवृत्ताश्च यथाभूतस्य दर्शनात् // 68 //

कुशलमूलसंयोजनाद्धि बोधिसत्त्वोः संचिन्त्योपपत्तिवशितासंनिःश्रयेण करुणया त्रैधातुके संश्लिष्यन्ते / जातिमप्युपदर्शयन्ति जरामपि व्याधिमपि मरणमप्युपदर्शयन्ति / न च तेषामिमे जात्यादयो धर्माः संविद्यन्ते / यथापि तदस्यैव धातोर्यथाभूतमजात्यनुत्पत्तिदर्शनात् / सा पुनरियं बोधिसत्त्ववस्था विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्या / यदाह / कतमे च ते संसारप्रवर्तकाः कुशलमूलसंप्रयुक्ताः क्लेशाः / यदुत पुण्यसंभारपर्येष्ट्यतृप्तता / संचिन्त्यभवोपपत्तिपरिग्रहः / बुद्धसमवधानप्रार्थना / सत्त्वपरिपाकापरिखेदः / सद्धर्मपरिग्रहोद्योगः / सत्त्वकिंकरणीयोत्सुकता / धर्मरागानुशयानुत्सर्गः / पारमितासंयोजनानामपरित्यागः / इत्येते सागरमते कुशलमूलसंप्रयुक्ताः क्लेशा यैर्बोधिसत्त्वाः संश्लिष्यन्ते / न खलु क्लेशदोषैर्लिप्यन्ते / आह पुनः / यदा भगवन् कुशलमूलानि तत्केन कारणेन क्लेशा इत्युच्यन्ते / आह / तथा हि सागरमते एभिरेवंरूपैः क्लेशैर्बोधिसत्त्वास्त्रैधातुके श्लिष्यन्ते / क्लेशसंभूतं च त्रैधातुकम् / तत्र बोधिसत्त्वा उपायकौशलेन च कुशलमूलवलान्वाधानेन च संचिन्त्य त्रैधातुके श्लिष्यन्ते / तेनोच्यन्ते कुशलमूलसंप्रयुक्ताः क्लेशा इति / यावदेव त्रैधातुके श्लेषतया न पुनश्चित्तोपक्लेशतया /

स्याद्यथापि नाम सागरमते श्रेष्ठिनो गृहपतेरेक पुत्रक इष्टः कान्तः प्रियो मनापो ऽप्रकृतिकूलो दर्शनेन स च दारको बालभावेन नृत्यन्नेव मीढकूपे प्रपतेत / अथ ते तस्य दारकस्य मातृज्ञातयः पश्येयुस्तं दारकं मीढकूपे प्रपतितम् / दृष्ट्वा च गम्भीरं निश्वसेयुः शोचेयुः परिदेवेरन् / न पुनस्तं मीढकूपमवरुह्य (rgv 48) तं दारकमध्यालम्बेरन् / अथ तस्य दारकस्य पिता तं प्रदेशमागच्छेत् / स पश्येतैकपुत्रकं मीढकूपे प्रपतितं दृष्ट्वा च शीघ्रशीघ्रं त्वरमाणरूप एकपुत्रकाध्याशयप्रेमानुनोतो ऽजुगुप्समानस्तं मीढकूपमवरुह्यैकपुत्रकमभ्युत्क्षिपेत् / इति हि सागरमते उपमैषा कृता यावदेवार्थस्य विज्ञप्तये / कः प्रबन्धो द्रष्टव्यः / मीढकूप इति सागरमते त्रैधातुकस्यैतदधिवचनम् / एकपुत्रक इति सत्त्वानामेतदधिवचनम् / सर्वसत्त्वेषु हि बोधिसत्त्वस्यैकपुत्रसंज्ञा प्रत्युपस्थिता भवति / मातृज्ञातय इति श्रावकप्रत्येकबुद्धयानीयानां पुद्गलानामेतदधिवचनं ये संसारप्रपतितान् सत्त्वान् दृष्ट्वा शोचन्ति परिदेवन्ते न पुनः शमर्था भवन्त्यभ्युत्क्षेप्तुम् / श्रेष्ठी गृहपतिरिति बोधिसत्त्वस्यैतदधिवचनं यः शुचिर्विमलो निर्मलचित्तो ऽसंस्कृतधर्मप्रत्यक्षगतः संचिन्त्य त्रैधातुके प्रतिसंदधाति सत्त्वपरिपाकार्थम् / सेयं सागरमते बोधिसत्त्वस्य महाकरुणा यदत्यन्तपरिमुक्तः सर्वबन्धनेभ्यः पुनरेव भवोपपत्तिमुपाददाति / उपायकौशल्यप्रज्ञापरिगृहीतश्च संक्लेशैर्न लिप्यते / सर्व क्लेशबन्धप्रहाणाय च सत्त्वेभ्यो धर्म देशयतीति / तदनेन सूत्रपदनिर्देशेन परहीतक्रियार्थ वशिनो बोधिसत्त्वस्य संचिन्त्यभवोपपत्तौ कुशलमूलकरुणावलाभ्यामुपश्लेषादुपायप्रज्ञाबलाभ्यां च तदसंक्लेशादशुद्धशुद्धावस्था परिदीपिता /

तत्र यदा बोधिसत्त्वो यथाभूताजात्यनुत्पत्तिदर्शनमागम्य तथागतधतोरिमां बोधिसत्त्वधर्मतामनुप्राप्नोति तथा विस्तरेण यथासूत्रमनुगन्तव्यम् / यदाह / पश्य सागरमते धर्माणामसारतामकारकतां निरात्मतां निःसत्त्वतां (rgv 49) निर्जीवतां निःपुद्गलतामस्वामिकताम् / यत्र हि नाम यथेष्यन्ते तथा विठप्यन्ते विठपिताश्च समाना न चेतयन्ति न प्रकल्पयन्ति / इमां सागरमते धर्मविठपनामधिमुच्य बोधिसत्त्वो न कस्मिंश्चिद्धर्मे परिखेदमुत्पादयति / तस्यैव ज्ञानदर्शनं शुचि शुद्धं भवति / नात्र कश्चिदुपकारो वापकारो वा क्रियत इति / एवं च धर्माणां धर्मतां यथाभूतं प्रजानाति / एवं च महाकरुणासंनाहं न त्यजति / स्याद्यथापि नाम सागरमतऽनर्घ विडूर्यमणिरत्नं स्ववदापितं सुपरिशुद्धं सुविमलं कर्दमपरिक्षिप्तं वर्षसहस्रमवतिष्ठेत / तद्वर्षसहस्रात्ययेन ततः कर्दमादभ्युत्क्षिप्य लोड्येत पयवदायेत / तत्सुधौतं परिशोधितं पर्यवदापितं समानं तमेव शुद्धविमलमणिरत्नस्वभावं न जह्यात् / एवमेव सागरमते बोधिसत्त्वः सत्त्वानां प्रकृतिप्रभास्वरतां चित्तस्य प्रजानाति / तां पुनरागन्तुको पक्लेशोपक्लिष्टां पश्यति / तत्र बोधिसत्त्वस्यैवं भवति / नैते क्लेशाः सत्त्वानां चित्तप्रकृतिप्रभास्वरतायां प्रविष्टाः / आगन्तुका एते क्लेशा अभूतपरिकल्पसमुत्थिताः / शक्नुयामहं पुनरेषां सत्त्वानामागन्तुक्लेशापनयनाय धर्म देशयितुमिति / एवमस्य नावलीयनाचित्तमुत्पद्यते / तस्य भूयस्या मात्रया सर्वसत्त्वानामन्तिके प्रमोक्षचित्तोत्पाद उत्पद्यते / एवं चास्य भवति / नैतेषां क्लेशानां किंचिद्वलं स्थाम वा /

अबला दुर्बला एते क्लेशाः / नैतेषां किंचिद्भूतप्रतिष्ठानम् / अभूतपरिकल्पित (rgv 50) एते क्लेशाः / ते यथाभूतयोनिशोमनसिकारनिरीक्षिता न कुप्यन्ति / ते ऽस्माभिस्तथा प्रत्यवेक्षितव्या यथा न भूयः श्लिष्येयुः / अश्लेषो हि क्लेशानां साधुर्न पुनः श्लेषः / यद्यहं क्लेशानां श्लिप्येय तत्कथं क्लेशबन्धनबद्धानां सत्त्वानां क्लेशबन्धनप्रहाणय धर्म देशयेयम् / हन्त वयं क्लेशानां च न श्लिष्यामहे क्लेशबन्धनप्रहाणाय च सत्त्वेभ्यो धर्म शयिष्यामः / ये पुनस्ते संसारप्रबन्धकाः कुशलनसंप्रयुक्ताः क्लेशास्तेष्वस्माभिः सत्त्वपरिपाकाय श्लेष्टव्यमिति /

संसारः पुनरिह त्रैधातुकप्रतिबिम्बकमनास्रवधातौ मनोमयं कायत्रयमभिप्रेतम् / तद्ध्यनास्रवकुशलमूलाभिसंस्कृतत्वात् संसारः / सास्रवकर्मक्लेशानभिसंस्कृतत्वान्निर्वाणमपि तत् / यदधिकृत्याह / तस्माद्भगवन्नस्ति संस्कृतो ऽप्यसंस्कृतो ऽपि संसारः / अस्ति संस्कृतमप्यसंस्कृतमपि निर्वाणमिति / तत्र संस्कृता संस्कृतसंसृष्टचित्तचैतसिकसमुदाचारयोगादियमशुद्धशुद्धावस्थेत्युच्यते / सा पुनरास्रवक्षयाभिज्ञाभिमुख्यसङ्गप्रज्ञापारमितभावनया महाकरुणाभावनया च सर्वसत्त्वधातुपरित्राणाय तदसाक्षात्करणादाभिमुख्यां बोधिसत्त्वभूमौ प्राधान्येन व्यवस्थाप्यते /

यथोक्तमात्रवक्षयज्ञानमारभ्य नगरोदाहरणम् / एवमेव कुलपुत्र बोधिसत्त्वो मनता यत्नेन महत वीर्येण दृढयाध्याशयप्रतिपत्त्या पञ्चाभिज्ञा उत्पादयति / तस्य ध्यानाभिज्ञपरिकर्मकृतचित्तस्यास्रवक्षयो ऽभिमुखीभवति / स महाकरुणाचित्तोत्पादेन सर्वसत्त्वपरित्राणायास्रवक्षयज्ञाने परिजयं कृत्वा पुनरपि (rgv 51) सुपरिकर्मकृतचेताः षष्ठ्यामसङ्गप्रज्ञोत्पादादास्रवक्षये ऽभिमुखीभवति / एवमस्यामाभिमुख्यां बोधिसत्त्वभूमावास्रवक्षयसाक्षात्करणवशित्वलाभिनो बोधिसत्त्वस्य विशुद्धावस्था / परिदीपिता / तस्यैवमात्मना सम्यक्प्रतिपन्नस्य परानपि चास्यामेव सम्यक्प्रतिपत्तौ स्थापयिष्यामीति महाकरुणया विप्रतिपन्नसत्त्वपरित्राणाभिप्रायस्य शमसुखानास्वादनतया तदुपायकृतपरिजयस्य संसाराभिमुखसत्त्वापेक्षया निर्वाणविमुखस्य बोध्यङ्गपरिपूरणाय ध्यानैर्विहृत्य पुनः कामधातौ संचिन्त्योपपत्तिपरिग्रहणतो यावदाशु सत्त्वानामर्थं कर्तुकामस्य विचित्रतिर्यग्योनिगतजातकप्रभेदेन पृथग्जनात्मभावसंदर्शनविभुत्वलाभिनो ऽविशुद्धावस्था परिदीपिता / अपरः श्लोकार्थः

धर्मतां प्रतिविच्येमामविकारां जिनात्मजः / दृश्यते यदविद्यान्धैर्जात्यादिषु तदद्भूतम् // 69 //

अत एव जगद्वन्धोरुपायकरुणे परे / यदार्यगोचरप्राप्तो दृश्यते बालगोचरे // 70 //

सर्वलोकव्यतीतो ऽसौ न च लोकाद्विनिःसृतः / लोके चरति लोकार्थमलिप्तो लौकिकैर्मलैः // 71 //

यथैव नाम्भसा पद्मं लिप्यते जातमम्भसि / तथा लोके ऽपि जातो ऽसौ लोकधर्मैर्न लिप्यते // 72 //

(rgv 52) नित्योज्ज्वलितबुद्धिश्च कृत्यसंपादने ऽग्निवत् / शान्तध्यानसमापत्तिप्रतिपन्नश्च सर्वदा // 73 //

पूर्वावेधवशात् सर्वविकल्पापगमाच्च सः / न पुनः कुरुते यत्नं परिपाकाय देहिनाम् // 74 //

यो यथा येन वैनेयो मन्यते ऽसौ तथैव तत् / देशन्या रूपकायाभ्यां चर्ययेर्यापथेन वा // 75 //

अनाभोगेन तस्यैवमव्याहतधियः सदा / जगत्याकाशपर्यन्ते सत्त्वार्थः संप्रवर्तते // 76 //

एतां गतिमनुप्राप्तो बोधिसत्त्वस्तथागतैः / समतामेति लोकेषु सत्त्वसंतारणं प्रति // 77 //

अथ चाणोः पृथिव्याश्च गोस्पदस्योदधेश्च यत् / अन्तरं बोधिसत्त्वानां बुद्धस्य च तदन्तरम् // 78 //

एषां दशानां श्लोकानां यथाक्रमं नवभिः श्लोकैः प्रमुदिताया बोधिसत्त्वभूमेरधश्च संक्लेशपरमतां दशमेन श्लोकेन धर्ममेघाया बोधिसत्त्वभूमेरूर्ध्वं विशुद्धिपरमतामुपनिधाय समासतश्चतुर्णां बोधिसत्त्वानां दशसु बोधिसत्त्वभूमिषु विशुद्धिरविशुद्धिश्च परीदीपिता / चत्वारो बोधिसत्त्वाः प्रथमचित्तोत्पादिकः / चर्याप्रतिपन्नः / अवैवर्तिकः / एकजातिप्रतिबद्ध इति / तत्र प्रथमद्वितीयाभ्यां श्लोकाभ्यामनादिकालिकमदृष्टपूर्वप्रथमलोकोत्तरधर्मताप्रतिवेधात प्रमुदितायां भूमौ प्रथमचित्तोत्पादिकबोधिसत्त्वगणविशुद्धि लक्षणं परिदीपितम् / त्रितीयचतुर्थाभ्यां श्लोकाभ्यामनुपलिप्तचर्याचरणाद्विमलां (rgv 53) भूमिमुपादाय यावददूरंगमायां भूमौ चर्याप्रतिपन्नबोधिसत्त्वगुणविशुद्धिलक्षणं परिदीपितम् / पञ्चमेन श्लोकेन निरन्तरमहबोधिसमुदागमप्रयोगसमाधिषु व्यवस्थितत्वादचलायां भूमाववैवर्तिकबोधिसत्त्वगुणविशुद्धिलक्षणं परिदीपितम् / षष्ठेन सप्तमेनाष्टमेन च श्लोकेन सकलस्वपरार्थसंपादनोपायनिष्ठागतस्य बुद्धभूम्येकचरमजन्मप्रतिबद्धत्वादनुत्तरपरमाभिसंबोधिप्राप्तेर्धर्ममेघायां बोधिसत्त्वभूमावेकजातिप्रतिबद्धबोधिसत्त्वगुणविशुद्धिलक्षणं परिदीपितम् / नवमेन दशमेन च श्लोकेन परार्थमात्मार्थ चारभ्य निष्ठागतबोधिसत्त्वतथागतयोर्गुणविशुद्धेरविशेषो विशेषश्च परिदीपितः /

तत्र सुविशुद्धा वस्थायामविकारार्थमारभ्य श्लोकः /

अनन्यथात्माक्षयधर्मयोगतो जगच्छरण्यो ऽनपरान्तकोटितः / सदाद्वयो ऽसावविकल्पकत्वतो ऽविनाशधर्माप्यकृतस्वभावतः // 79 //

अनेन किं दर्शयति /

न जायते न म्रियते बोध्यते नो न जीर्यते / स नित्यत्वाद्ध्रुवत्वाच्च शिवत्वाच्छाश्वतत्वतः // 80 //

न जायते स नित्यत्वादात्मभावैर्मनोमयैः / अचिन्त्यपरिणामेन ध्रुवत्वान् म्रियते न सः // 81 //

(rgv 54) वासनाव्याधिभिः सूक्ष्मैर्बाध्यते न शिवत्वतः / अनास्रवाभिसंस्कारैः शाश्वतत्वान्न जीर्यते // 82 //