प्रमाणवार्त्तिक

प्रमाणवार्त्तिक

प्रमाणवार्तिकम्

प्रथमः परिच्छेदः प्रमाणसिद्धिः

विधूतकल्पनाजालगम्भीरोदारमूर्तये / नमः समन्तभद्राय समन्तस्फरणत्विषे // प्रमाण्av_1.1 //

प्रायः प्राकृतसक्तिरप्रतिबलप्रज्ञो जनः केवलम् / नानर्थ्येव सुभाषितैः परिगतो विद्वेष्ट्यपीर्ष्यामलैः / तेनायं न परोपकार इति नश्चिन्तापि चेतश्चिरम् सूक्ताभ्यासविवर्धितव्यसनमित्यत्रानुबद्धस्पृहम् // प्रमाण्av_1.2 //

प्रमाणमविसंवादि ज्ञानमर्थक्रियास्थितिः / अविसंवादनं शाब्दे ऽप्यभिप्रायनिवेदनात् // प्रमाण्av_1.3 //

वक्तृव्याअपारविषयो यो ऽर्थो बुद्धौ प्रकाशते / प्रामाण्यं तत्र शब्दस्य नाथतत्त्वनिबन्धनम् // प्रमाण्av_1.4 //

गृहीतग्रहणान्नेष्टं सांवृतम् धीप्रमाणता / प्रवृत्तेस्तत्प्रधानत्वात् हेयोपादेयवस्तुनि // प्रमाण्av_1.5 //

विषयाकारभेदाच्च धियो ऽधिगमभेदतः / भावादेवास्य तद्भावे स्वरूपस्य स्वतो गतिः // प्रमाण्av_1.6 //

प्रामाण्यं व्यवहारेण शास्त्रं मोहनिर्वतनम् / अज्ञातार्थप्रकाशो वा स्वरूपाधिगतेः परम् // प्रमाण्av_1.7 //

प्राप्तं सामान्यविज्ञानमविज्ञाते स्वलक्षणे / यज्ज्ञानमित्यभिप्रायात् स्वलक्षणविचारतः // प्रमाण्av_1.8 //

तद्वत् प्रमाणं भगवानभूतविनिवृत्तये / भूतोक्तिः साधनापेक्षा ततो युक्ता प्रमाणता // प्रमाण्av_1.9 //

नित्यं प्रमाणं नैवास्ति प्रामाण्याद्वस्तुसद्गतेः / ज्ञेयानित्यतया तस्या अध्रौव्यात्क्रमजन्मनाम् // प्रमाण्av_1.10 //

नित्यादुत्पत्तिविश्लेषादपेक्षाया अयोगतः / कथञ्चिन्नोपर्कायत्वात् अनित्ये ऽप्यप्रमाणता // प्रमाण्av_1.11 //

स्थित्वाप्रवृत्तिः संस्थानविशेषार्थक्रियादिषु / इष्टसिद्धिरसिद्धिर्वा दृष्टान्ते संशयो ऽथवा // प्रमाण्av_1.12 //

सिद्धं यादृगधिष्ठातृभावाभावानुवृत्तिमत् / सन्निवेशादि तद्युक्तं तस्माद् यदनुमीयते // प्रमाण्av_1.13 //

वस्तुभेदे प्रसिद्धस्य शब्दसाम्यादभेदिनः / न युक्तानुमितिः पाण्डुद्रव्यादिव हुताशने // प्रमाण्av_1.14 //

अन्यथा कुम्भकारेण मृद्विकारस्य कस्यचित् / घटादेः करणात् सिध्येद् वल्मीकस्यापि तत्कृतिः // प्रमाण्av_1.15 //

साध्येनानुगमात् कार्ये सामान्येनापि साधने / सम्बन्धिभेदाद् भेदोक्तिदोषः कार्यसमो मतः // प्रमाण्av_1.16 //

जात्यन्तरे प्रसिद्धस्य शब्दसामान्यदर्शनात् / न युक्तं साधनं गोत्वाद् वागादीनां विषाणवत् // प्रमाण्av_1.17 //

विवक्षापरतन्त्रत्वान्न शब्दाः सन्ति कुत्र वा / तद्भावादर्थसिद्धौ तु सर्व सर्वस्य सिध्यति // प्रमाण्av_1.18 //

एतेन कापिलादीनाम् अचैतन्यादि चिन्तितम् / अनित्यादेश्च चैतन्यं मरणात् त्वगपोहतः // प्रमाण्av_1.19 //

वस्तुस्वरूपे सिद्धे ऽयं न्यायः सिद्धे विशेषणम् / अबाधकमसिद्धावप्याकाशाश्रयवद् ध्वनेः // प्रमाण्av_1.20 //

असिद्धावपि शब्दस्य शिद्धे वस्तुनि सिध्यति / औलूक्यस्य यथा बौद्धेनोक्तं मूर्त्यादिसाधनम् // प्रमाण्av_1.21 //

तस्यैव व्यभिचारादौ शब्दे ऽप्यव्यभिचारिण / दोषवत् साधनं ज्ञेयं वस्तुनो वस्तुसिद्धितः // प्रमाण्av_1.22 //

यथा तत्कारणं वस्तु तथैव तदकारणम् / यदा तत्कारणं केन मतं नेष्टमकारणम् // प्रमाण्av_1.23 //

शस्त्रौषधाभिसम्बन्धाच्चैत्रस्य व्रणरोहणे / असम्बद्धस्य किं स्थाणोः कारणत्वं न कल्प्यते // प्रमाण्av_1.24 //

स्वभावभेदेन विना व्यापारो ऽपि न युज्यते / नित्यस्याव्यतिरेकित्वात् सामर्थ्य च दुरन्वयम् // प्रमाण्av_1.25 //

येषु सत्सु भवत्येव यत्तेभ्यो ऽन्यस्य कल्पने / तद्धेतुत्वेन सर्वत्र हेतुनामनवस्थितिः // प्रमाण्av_1.26 //

स्वभावपरिणामेन हेतुरङ्कुरजन्मनि / भूम्यादिस्तस्य संस्कारे तद्विशेषस्य दर्शनात् // प्रमाण्av_1.27 //

यथा विशेषेण विना विषयेन्द्रियसंहतिः / बुद्धेर्हेतुस्तथेदं चेन्न तत्रापि विशेषतः // प्रमाण्av_1.28 //

पृथक् पृथगशक्तानां स्वभावातिशये ऽसति / संहतावप्यसामर्थ्य स्यात् सिद्धो ऽतिशयस्ततः // प्रमाण्av_1.29 //

तस्मात् पृथगशक्तेषु येषु सम्भाव्यते गुणः / संहतौ हेतुता तेषां नेश्वरादेरभेदतः // प्रमाण्av_1.30 //

प्रामाण्यञ्च परोक्षार्थज्ञानं यत्साधनस्य च / अभावान् नास्त्यनुष्ठानमिति केचित् प्रचक्षते // प्रमाण्av_1.31 //

ज्ञानवान् मृग्यते कश्चित् तदुक्तप्रतिपत्तये / अज्ञोपदेशकरणे विप्रलम्भनशङ्किभिः // प्रमाण्av_1.32 //

तस्मादनुष्ठेयगतं ज्ञानमस्य विचार्यताम् / कीटसंख्यापरिज्ञानं तस्य नः क्वोपयुज्यते // प्रमाण्av_1.33 //

हेयोपादेयतत्त्वस्य साभ्युपायस्य वेदकः / यः प्रमाणमसाविष्टो न तु सवस्य वेदकः // प्रमाण्av_1.34 //

दूरं पश्यतु वा मा वा तत्त्वमिष्टं तु पश्यतु / प्रमाणं दूरदर्शी चेदेत गृध्रानुपास्महे // प्रमाण्av_1.35 //

साधनं करुणाभ्यासात् सा बुद्धेर्देहसंश्रयात् / असिद्धि ऽभ्यास इति चेन्नाश्रयप्रतिषेधतः // प्रमाण्av_1.36 //

प्राणापानेन्द्रियधियां देहादेव न केवलात् / सजातिनिरपेक्षाणां जन्म जन्मपरिग्रहे // प्रमाण्av_1.37 //

अतिप्रसङ्गात्य द्दृष्टं प्रतिसन्धानशक्तिमत् / किमासीत् तस्य यन्नास्ति पश्याद् येन न सन्धिमत् // प्रमाण्av_1.38 //

न स कश्चित् पृथिव्यादेरंशो यत्र न जन्तवः / संस्वेदजाद्या जायन्ते सर्व बीजात्मकं ततः // प्रमाण्av_1.39 //

तत् सजात्यनपेक्षाणामक्षादीनां समुद्भवे / परिणमो यथैकस्य स्यात् सर्वस्याविशेषतः // प्रमाण्av_1.40 //

प्रत्येकमुपघाते ऽपि नेन्द्रियाणां मनोमतेः / उपघातो ऽस्ति भङ्गे ऽस्यास्तेषां भङ्गश्च दृश्यते // प्रमाण्av_1.41 //

तस्मात् स्थित्याश्रयो बुद्धेर्बुद्धिमेव समाश्रितः / कश्चिन्निमित्तमक्षाणां तस्मादक्षाणि बुद्धितः // प्रमाण्av_1.42 //

यादृश्याक्षेपिका सासीत् पश्चादप्यस्तु तादृशी / तज्ज्ञानैरुपकार्यत्वादुक्तं कायाश्रितं मनः // प्रमाण्av_1.43 //

यद्यप्यक्षैर्विना बुद्धिर्न तान्यपि तया विना / तथाप्यन्यो ऽन्यहेतुत्वं ततो ऽप्यन्यो ऽन्यहेतुके // प्रमाण्av_1.44 //

नाक्रमात् क्रमिणो भावो नाप्यपेक्ष्याविशेषिणः / क्रमाद् भवन्ती धीः कायात् क्रमं तस्यापि शंसति // प्रमाण्av_1.45 //

प्रतिक्षणमपूर्वस्य पूर्वः पूर्वः क्षणो भवेत् / तस्य हेतुरतो हेतुर्दृष्ट एवास्तु सर्वदा // प्रमाण्av_1.46 //

चित्तान्तरस्य सन्धाने को विरोधो ऽन्त्यचेतसः / तद्वदप्यर्हतश्चित्तसन्धानं कुतो मतम् // प्रमाण्av_1.47 //

असिद्धार्थः प्रमाअणेन किं सिद्धान्तो ऽनुगम्यते / हेतोर्वैकल्यतस्तच्चेत् किं तदेवात्र नोदितम् // प्रमाण्av_1.48 //

तद्धीवद् ग्रहणप्राप्तेर्मनोज्ञानं न सेन्द्रियात् / ज्ञानोत्पादनसामर्थ्यभेदान्न सकलादपि // प्रमाण्av_1.49 //

अचेतनत्वान्नान्यस्माद् हेत्वभेदात् सहस्थितिः / अक्षवद् रूपरसवद् अर्थद्वारेण विक्रिया // प्रमाण्av_1.50 //

सत्तोपकारिणी यस्य नित्यं तदनुबन्धतः / स हेतुः सप्तमी तस्मादुत्पादादिति चोच्यते // प्रमाण्av_1.51 //

अस्तूपकारको वापि कदाचिच्चित्तसन्ततेः / वह्नयादिवद् घटादिनां विनिवृत्तिर्न तावता // प्रमाण्av_1.52 //

अनिवृत्तिप्रसङ्श्च देहे तिष्ठति चेतसः / तद्भावभावाद् वश्यत्वात् प्राणापानौ ततो न तत् // प्रमाण्av_1.53 //

प्रेरणाकर्षणे वायोः प्रयत्नेन विना कुतः / निर्ह्रासाअतिशयापत्तिर्निर्ह्रासातिशयात् तयोः // प्रमाण्av_1.54 //

तुल्यः प्रसङ्गो ऽपि तयोः न तुल्यं चित्तकारणे / स्थित्यावेधकमन्यच्च यतः कारणमिष्यते // प्रमाण्av_1.55 //

न दोषैर्विगुणो देहो हेतुर्वर्त्यादिवद् यदि / मृते शमीकृते दोषे पुनरुज्जीवनं भवेत् // प्रमाण्av_1.56 //

निवृत्ते ऽप्यनले काष्ठविकाराविनिवृत्तिवत् / तस्यानिवृत्तिरिति चेन्न चिकित्साप्रयोगतः // प्रमाण्av_1.57 //

अपुनर्भावतः किञ्चद् विकारजननं क्वचित् / चिञ्चिद् विपर्ययादग्निर्यथा काष्ठसुवर्णयोः // प्रमाण्av_1.58 //

आद्यस्याल्पो ऽप्यसंहार्यः प्रत्यानेयस्तु यत्कृतः / विकारः स्यात् पुनर्भावः तस्य हेम्निखरत्ववत् // प्रमाण्av_1.59 //

दुर्लभत्वात् समाधातुरसाध्यं किञ्चिदीरितम् / आयुःक्षयाद् वा दोषे तु केवले नास्त्यसाध्यता // प्रमाण्av_1.60 //

मृते विषादिसंहारात् तंद्दशच्छेदतो ऽपि वा / विकारहेतोर्विगमे स नोच्छवसिति स नोच्छ्वसिति किं पुनः // प्रमाण्av_1.61 //

उपादानाविकारेण नोपादेयस्य विक्रिया / कर्तु शक्याविकारेण मृदः कुण्डादिके यथा // प्रमाण्av_1.62 //

अविकृत्य हि यद् वस्तु यः पदार्थो विकार्यते / उपादानं न तत् तस्य युक्तं गोगवयादिवत् // प्रमाण्av_1.63 //

चेतःशरीरयोरेवम् तद्धेतोः कार्यजन्मनः / सहकारात् सहस्थानमग्निताम्रद्रवत्ववत् // प्रमाण्av_1.64 //

अनाश्रयात् सदसतोर्नाश्रयः स्थितिकारणम् / सतश्चेदाश्रयो नास्याः स्थातुरव्यतिरेकतः // प्रमाण्av_1.65 //

व्यतिरेके ऽपि तद्धेतुस्तेन भावस्य किं कृतम् / अबिनाशप्रसङ्गः स नाशहेतोर्मतो यदि // प्रमाण्av_1.66 //

तुल्यः प्रसङ्गस्तत्रापि किं पुनः स्थितिहेतुना / आ नाशकागमात् स्थानं ततश्चेद् वस्तुधर्मता // प्रमाण्av_1.67 //

नाशस्य सत्यबाधो ऽसाविति कि स्थितिहेतुना / यथा जलादेराधार इति चेत् तुल्यमत्र च // प्रमाण्av_1.68 //

प्रतिक्षणविनाशे हि भवानां भावसन्ततेः / तथोत्पत्तेः सहेतुत्वादाश्रयो ऽयुक्तमन्यथा // प्रमाण्av_1.69 //

स्यादाधारो जलादीनां गमनप्रतिबन्धतः / अगतीनां किमाधारैर्गुणसामान्यकर्मणाम् // प्रमाण्av_1.70 //

एतेन समवायश्च समवायि च कारणम् / व्यवस्थितत्वं जात्यादेर्निरस्तमनपाश्रयात् // प्रमाण्av_1.71 //

परतो भावानाशश्चेत् तस्य किं स्थितिहेतुना / स विनश्येद् विनाप्यन्यैरशक्ताः स्थितिहेतवः // प्रमाण्av_1.72 //

स्थितिमान् नाश्रयः सर्वः सर्वोत्पत्तै च साश्रयः / तस्मात् सर्वस्य भावस्य न विनाशः कदाचन // प्रमाण्av_1.73 //

स्वयं विनश्वरात्मा चेत् तस्य कः स्थापकः परः / स्वयं न नश्वरात्मा चेत् तस्य कः स्थापकः परः // प्रमाण्av_1.74 //

बुद्धिव्यापारभेदेन निर्ह्रासातिशयावपि / प्रज्ञादेर्भवतो देहनिर्ह्रासतिशयौ विना // प्रमाण्av_1.75 //

इदं दीपप्रभादीनामाश्रितानां न विद्यते / स्यात् ततो ऽपि विशेषो ऽस्य न चित्ते ऽनुपकारिण // प्रमाण्av_1.76 //

रागादिवृद्धिः पुष्ट्यादेः कदाचित् सुखदुःखजा / तयोश्च धातुसाम्यादेरन्तरर्थस्य सन्निधेः // प्रमाण्av_1.77 //

एतेन सन्निपातादेः स्मृतिभ्रंशादयो गताः / विकारयति धीरेव ह्यन्तरर्थविशेषजा // प्रमाण्av_1.78 //

शार्दू लशोणितादीनां सन्तानातिशये क्वचित् / मोहादयः सम्भवन्ति श्रवणेक्षणतो यथा // प्रमाण्av_1.79 //

तस्मात् स्वस्यैव संस्कारं नियमेनानुवर्तते / तन्नान्तरीयकं चित्तमतश्चित्तसमाश्रितम् // प्रमाण्av_1.80 //

यथा श्रुतादिसंस्कारः कृतश्चेतसि चेतसि / कालेन व्यज्यते ऽभेदात् स्याद् देहे ऽपि ततो गुणः // प्रमाण्av_1.81 //

अनन्यसत्त्वनेयस्य हीनस्थानपरिग्रहः / आत्मस्नेहवतो दुःखसुखत्यागाप्तिवाञ्छया // प्रमाण्av_1.82 //

दुःखे विपर्यासमतिः तृष्णा चाबन्धकारणम् // जन्मिनो यस्य ते न स्तो न स जन्माधिगच्छति // प्रमाण्av_1.83 // गत्यागती न दृष्टे चेदिन्द्रियाणामपाटवात् / अदृष्टिर्मन्दनेत्रस्य तनुधूमागतिर्यथा // प्रमाण्av_1.84 //

तनुत्वान्मूर्तमपि तु किञ्चित् क्वचिदशक्तिमत् / जलवत् सूतवद्धेम्नि नादृष्टेनासदेव वा // प्रमाण्av_1.85 //

पाण्यादिकम्पे सर्वस्य कम्पप्राप्तेर्विरोधिनः / एकस्मिन् कर्मणो ऽयोगात् स्यात् पृथक् सिद्धिरन्यथा // प्रमाण्av_1.86 //

एकस्य चावृतौ सर्वस्यावृतिः स्यादनावृतौ / दृश्येत रक्ते चैकस्मिन् रागो ऽरक्तस्य वागतिः // प्रमाण्av_1.87 //

नास्त्येकसमुदायो ऽस्मादनेकत्वे ऽपि पूर्ववत् / अविशेषादणुत्वाच्च न गतिश्चेन्न सिध्यति // प्रमाण्av_1.88 //

अविशेषो विशिष्टानामैन्द्रियत्वमतो ऽनणुः / एतेनावरणादीनामभावश्च निराकृतः // प्रमाण्av_1.89 //

कथं वा सूतहेमादिमिश्रं तप्तोपलादि वा / दृश्यं पृथगशक्तानामक्षादीनां गतिः कथम् // प्रमाण्av_1.90 //

संयोगाच्चेत् समानो ऽत्र प्रसङ्गो हेमसूतयोः / दृश्यः संयोग इति चेत् कुतो ऽदृश्याश्रये गतिः // प्रमाण्av_1.91 //

रसरूपादियोगश्च संयोग उपचारतः / इष्टश्चेद् बुद्धिभेदो ऽस्तु पंक्तिर्दिर्घेति वा कथम् // प्रमाण्av_1.92 //

संख्यासंयोगकर्मादेरपि तद्वत् स्वरूपतः / अभिलापाच्च भेदेन रूपं बुद्धौ न भासते // प्रमाण्av_1.93 //

शब्दज्ञाने विकल्पेन वस्तुभेदानुसारिणा / गुणादिष्विव कल्प्यार्थे नष्टाजातेषु वा यथा // प्रमाण्av_1.94 //

मतो यद्युपचारो ऽत्र स इष्टो यन्निबन्धनः / स एव सर्वभावेषु हेतुः कि नेष्यते तयोः // प्रमाण्av_1.95 //

उपचारो न सर्वत्र यदि भिन्नविशेषणम् / मुख्यमित्येव च कुतो ऽभिन्ने भिन्नार्थतेति चेत् // प्रमाण्av_1.96 //

अनर्थान्तरहेतुत्वे ऽप्यपर्यायः सितादिषु / संख्यादियोगिनः शब्दास्तत्राप्यर्थान्तरं यदि // प्रमाण्av_1.97 //

गुणद्रव्याविशेषः स्याद् भिन्नो व्यावृत्तिभेदतः / स्यादनर्थान्तरार्थत्वे ऽप्यकर्माद्रव्यशब्दवत् // प्रमाण्av_1.98 //

व्यतिरेकीव यच्चापि सूच्यते भाववाचिभिः / संख्यादितद्वतः शब्दैस्तद्धर्मान्तरभेदकम् // प्रमाण्av_1.99 //

श्रुतिस्तन्मात्रजिज्ञासोरनाक्षिप्ताखिलापरा / भिन्नं धर्ममिवाचष्टे योगो ऽङ्गुल्या इति क्वचित् // प्रमाण्av_1.100 //

युक्ताङ् गुलीति सर्वेषामाक्षेपाद् धर्मिवाचिनी / ख्यातैकार्थाभिधाने ऽपि तथा बिहितसंस्थितिः // प्रमाण्av_1.101 //

रूपादिशक्तिभेदानामनाक्षेपेण वर्तते / तत्समानफलाहेतुव्यवच्छेदे घटश्रुतिः // प्रमाण्av_1.102 //

अतो न रूपं घट इत्येकाधिकररण श्रुतिः / भेदो ऽयमीदृशो जातिसमुदायाभिधायिनोः // प्रमाण्av_1.103 //

रूपादयो घटस्येति तत्सामान्योपसर्जनाः / तच्छक्तिभेदाः ख्याप्यन्ते वाच्यो ऽन्यो ऽपि दिशानया // प्रमाण्av_1.104 //

हेतुत्वे च समस्तानामेकाङ्गविकले ऽपि न / प्रत्येकमपि सामर्थ्ये युगपद् बहुसम्भवः // प्रमाण्av_1.105 //

नानेकत्वस्य तुल्यत्वात् प्राणापानौ नियामकौ / एकत्वे ऽपि बहुव्यक्तिस्तद्धेतोर्नित्यसन्निधेः // प्रमाण्av_1.106 //

नानेकहेतुरिति चेन्नाविशेषात् क्रमादपि / नैकप्राणे ऽप्यनेकार्थग्रहणन्नियमस्ततः // प्रमाण्av_1.107 //

एकयानेकविज्ञाने बुद्ध्यास्तु सकृदेव तत् / अविरोधात् क्रमेणापि माभूत् तदविशेषतः // प्रमाण्av_1.108 //

बहवः क्षणिकाः प्राणा अस्वजातीयकालिकाः / तादृशामेव चित्तानां कल्प्यन्ते यदि कारणम् // प्रमाण्av_1.109 //

क्रमवन्तः कथं ते स्युः क्रमवद्धेतुना विना / पूर्वस्वजातिहेतुत्वे न स्यादाद्यस्य सम्भवः // प्रमाण्av_1.110 //

तद्धेतुस्तादृशो नास्ति सति वानेकता ध्रुवम् / प्राणानां भिन्नदेशत्वात् सकृज्जन्म धियामतः // प्रमाण्av_1.111 //

यद्येककालिको ऽनेको ऽप्येकचैतन्यकारणम् / एकस्यापि व वैकल्ये स्यान्मन्दश्वसितादिषु // प्रमाण्av_1.112 //

अथ हेतुर्यथाभावं ज्ञाने ऽपि स्याद् विशिष्टता / न हि तत् तस्य कार्य यद् यस्य भेदान्न्न भिद्यते // प्रमाण्av_1.113 //

विज्ञानं शक्तिनियमादेकमेकस्य कारणम् / अन्यार्थासक्तिविगुणे ज्ञाने चार्थान्तराग्रहात् // प्रमाण्av_1.114 //

शरीरात् सकृदुत्पन्ना धीः स्वजात्या नियम्यते / परतश्चेत् समर्थस्य देहस्य विरतिः कुतः // प्रमाण्av_1.115 //

अनाश्रयान्निवृत्ते स्याच्छरीरे चेतसः स्थितिः / केवलस्येति चेच्चित्तसन्तानस्थितिकारणम् // प्रमाण्av_1.116 //

तद्धेतुवृत्तिलाभाय नाङ्गतां यदि गच्छति / हेतुर्देहान्तरोत्पत्तौ पञ्चायतनमैहिकम् // प्रमाण्av_1.117 //

तदङ्गभावहेतुत्वनिषेधे ऽनुपलम्भनम् / अनिश्चयकरं प्रोक्तं इन्द्रियाद्यपि शेषवत् // प्रमाण्av_1.118 //

दृष्टा च सक्तिः पूर्वेषामिन्द्रियाणां स्वजातिषु / विकारदर्शनात् सिद्धमपरापरजन्म च // प्रमाण्av_1.119 //

शरीराद् यदि तज्जन्म प्रसङ्गः पूर्ववद् भवेत् / चित्ताच्चेत् तत एवास्तु जन्म देहान्तरस्य च // प्रमाण्av_1.120 //

तस्मान्न हेतुवैकल्यात् सर्वेषामन्त्यचेतसाम् / असन्धिरीदृशं तेन शेषवत् साधनं मतम् // प्रमाण्av_1.121 //

अभ्यासेन विशेषे ऽपि लङ्घनोदकतापवत् / स्वभावातिक्रमो मा भूदिति चेद् आहितः स चेत् // प्रमाण्av_1.122 //

पुनर्यत्नमपेक्षेत यदि स्याच्चास्थिताश्रयः / विशेषो नैव वर्धेत स्वभावश्च न तादृशः // प्रमाण्av_1.123 //

तत्रोपयुक्तशक्तीनां विशेषानुत्तरान् प्रति / साधनानामसामार्थ्यान्नित्यं चानाश्रयस्थितेः // प्रमाण्av_1.124 //

विशेषस्यास्वभावत्वाद् वृद्धावप्याहितो यदा / नापेक्षेत पुनर्यत्नं यत्नो ऽन्यः स्याद् विशेषकृत् // प्रमाण्av_1.125 //

काष्ठपारदहेमादेरग्न्यादेरिव चेत्तसः / अभ्यासजाः प्रवर्त्तन्ते स्वरसेन कृपादयः // प्रमाण्av_1.126 //

तस्मात् स तेषामुत्पन्नः स्वभावो जायते गुणः / तदुत्तरोत्तरो यत्नो विशेषस्य विधायकः // प्रमाण्av_1.127 //

यस्माच्च तुल्यजातीयपूर्वबीजप्रवृद्धयः / कृपादिबुद्धयस्तासां सत्यभ्यासे कुतः स्थितिः // प्रमाण्av_1.128 //

न चैवं लङ्घनादेव लङ्घनं बलयत्नयोः / तद्धेत्वोः स्थितशक्तित्वाल्लङ् घनस्य स्थितात्मता // प्रमाण्av_1.129 //

तस्यादौ देहवैगुण्यात् पश्चाद्वदविलङ्घनम् / शनैर्यत्नेन वैगुण्ये निरस्ते स्वबले स्थितिः // प्रमाण्av_1.130 //

कृपा स्वबीजप्रभवा स्वबीजप्रभवैर्न चेत् / विपक्षैर्बाध्यते चित्ते प्रयात्यत्यन्तसात्मताम् // प्रमाण्av_1.131 //

तथा हि मूलमभ्यासः पूर्वः पूर्वः परस्य तु / कृपावैराग्यबोधादेश्चित्तधर्मस्य पाटवे // प्रमाण्av_1.132 //

कृपात्मकत्वमभ्यासाद् घृणावैराग्यरागवृत् / निष्पन्नः करुणोत्कर्षः परदुःखाक्षमेरितः // प्रमाण्av_1.133 //

दयावान् दुःखहानार्थमुपायेष्वभियुज्यते / परोक्षोपेयतद्धेतोस्तदाख्यानं हि दुष्करम् // प्रमाण्av_1.134 //

युक्त्यागमाभ्यां विमृशन् दुःखहेतु परीक्षते / तस्यानित्यादिरूपं च दुःखस्यैव विशेषणैः // प्रमाण्av_1.135 //

यतस्तथा स्थिते हेतौ निवृत्तिर्ने ति पश्यति / फलस्य हेतोर्हानार्थ तद्विपक्षं परीक्षते // प्रमाण्av_1.136 //

साध्यते तद्विपक्षो ऽपो हेतो रूपावबोधतः / आत्मात्मीयग्रहकृतः स्नेहः संस्कारगोचरः // प्रमाण्av_1.137 //

हेतुर्विरोधि नैरात्म्दर्शनं तस्य बाधकम् / बहुशो बहुधोपायं कालेन बहुनास्य च // प्रमाण्av_1.138 //

गच्छन्त्यभ्यस्यतस्तत्र गुणदोषाः प्रकाशताम् / बुद्धेश्च पाटवाद्धेतोर्वासनातः प्रहीयते // प्रमाण्av_1.139 //

परार्थवृत्तैः खड्गादेर्विशेषो ऽयं महामुनेः / उपायाभ्यास एवायं तादर्थ्याच्छासनं मतम् // प्रमाण्av_1.140 //

निष्पत्तेः प्रथमं भावाद्धेतुरुक्तमिदं द्वयम् / हेतोः प्रहाणं त्रिगुणं सुगतत्वमनिःश्रयात् // प्रमाण्av_1.149 //

दुःखस्य शस्तं नैरात्म्यदृष्टेश्च युक्तितो ऽपि वा / पुनरावृत्तिरित्युक्तौ जन्मदोषसमुद्भवौ // प्रमाण्av_1.142 //

आत्मदर्शनबीजस्य हानादपुनरागमः / तद् भूतभिन्नात्मतया शेषमक्लेशनिर्ज्वरम् // प्रमाण्av_1.143 //

कायवाग्बुद्धिवैगुण्यं मार्गोक्त्यपटुतापि वा / अशेषहानमभ्यासाद् उक्त्यादेर्दोषसंक्षयः // प्रमाण्av_1.144 //

नेत्येके व्यतिरेको ऽस्य सन्दिग्धो व्यभिचार्यतः / अक्षयित्वं च दोषाणां नित्यत्वादनुपायतः // प्रमाण्av_1.145 //

उपायस्यापरिज्ञानादपि वा परिकल्पयेत् / हेतुमत्त्वाद् विरुद्धस्य हेतोरभ्यासतः क्षयात् // प्रमाण्av_1.146 //

हेतुस्वभावज्ञानेन तज्ज्ञानमपि साध्यते / तायः स्वदृष्टमार्गोक्तिः वैफल्याद् वक्ति नानृतम् // प्रमाण्av_1.147 //

दयालुत्वात् परार्थञ्च सर्वारम्भाभियोगतः / तस्मात् प्रमाणम् तायो वा चतुःसत्यप्रकाशनम् // प्रमाण्av_1.148 //

दुःखं संसारिणः स्कन्धाः रागादेः पाटवेक्षणात् / अभ्यासान्न यदृच्छातो ऽहेतोर्जन्मविरोधतः // प्रमाण्av_1.149 //

व्यभिचारान्न वातादिधिर्मः प्रकृतिसङ्करात् / अदोषश्चेत्तदन्यो ऽपि धर्मः किं तस्य नेक्ष्यते // प्रमाण्av_1.150 //

न सर्वधर्मः सर्वेषां समरागप्रसङ्गता / रूपादिवददोषश्चेत् तुल्यं तत्रापि चोदनम् // प्रमाण्av_1.151 //

आधिपत्यं विशिष्टानां यदि तत्र न कर्मणाम् / विशेषे ऽपि च दोषाणामविशेषाद् असिद्धता // प्रमाण्av_1.152 //

न विकाराद् विकारेण सर्वेषाम् न च सर्वजाः / कारणे वर्धमाने च कार्यहानिर्न युज्यते // प्रमाण्av_1.153 //

तापादिष्विव रागादेर्विकारो ऽपोइ सुखादिजः / वैषम्यजेन दुःखेन रागस्यानुद्भवो यदि // प्रमाण्av_1.154 //

वाच्यं केनोद्भवः साम्यान्मदवृद्धिः स्मरस्ततः / रागी विषमदोषो ऽपि दृष्टः साम्ये ऽपि नापरः // प्रमाण्av_1.155 //

क्षयादसृक्स्रु तो ऽप्यन्ये नैकस्त्रीनियतो मदः / तेनैकस्यां न तीव्रः स्याद् अङ्ग रूपाद्यपीति चेत् // प्रमाण्av_1.156 //

न सर्वेषामनेकान्तान्न चाप्यनियतो भवेत् / अगुणग्राहिणो ऽपि स्यात् अङ्गं सो ऽपि गुणग्रहः // प्रमाण्av_1.157 //

यदि सर्वो गुणग्राही स्याद् हेतोरविशेषतः / यदवस्थो मतो रागी न द्वेषी स्याच्च तादृशः // प्रमाण्av_1.158 //

तयोरसमरूपत्वान्नियमश्चात्र नेक्ष्यते / सजातिवासनाभेदप्रतिबद्धप्रवृत्तयः // प्रमाण्av_1.159 //

यस्य रागादयस्तस्य नैते दोषाः प्रसङ्गिनः / एतेन भूतधर्मत्वं निषिद्धम् निःश्रयस्य च // प्रमाण्av_1.160 //

निषेधान्न पृथिव्यादिनिःश्रिता धवलादयः / तदुपादायशब्दश्च हेत्वर्थः स्वाश्रयेण च // प्रमाण्av_1.161 //

अविनिर्भागवर्तित्वाद् रूपादेराश्रयो ऽपि वा / मदादिशक्तेरिव चेद् विनिर्भागः न वस्तुनः // प्रमाण्av_1.162 //

शक्तिरर्थान्तरं वस्तु नश्येन्नाश्रितामाश्रये / तिष्ठत्यविकले याति तत्तुल्यं चेन्न भेदतः // प्रमाण्av_1.163 //

भूतचेतनयोः भिन्नप्रतिभासावबोधतः / आविकारञ्च कायस्य तुल्यरूपं भवेन्मनः // प्रमाण्av_1.164 //

रूपादिवत् विकल्पस्य कैवार्थपरतन्त्रता / अनपेक्ष्य यदा कायं वासनाबोधकारणम् // प्रमाण्av_1.165 //

ज्ञानं स्यात् कस्यचित् किञ्चित् कुतश्चित् तेन किञ्चिन / अविज्ञानस्य विज्ञानानुपादानाच्च सिध्यति // प्रमाण्av_1.166 //

विज्ञानशक्तिसम्बन्धादिष्टं चेत् सर्ववस्तुनः / एतत् सांख्यपशोः को ऽन्यः सलज्जो वक्तुमीहते 167 //

अदृष्टपूर्वमस्तीति तृणाग्रे करिणां शतम् / यद् रूपं दृश्यतां यातं तद् रूपं प्राङ् न दृश्यते // प्रमाण्av_1.168 //

शतधा विप्रकीर्णे ऽपि हेतौ तद् विद्यते कथम् / रागाद्यनियमो ऽपूर्वप्रादुर्भावे प्रसज्यते // प्रमाण्av_1.169 //

भूतात्मतानतिक्रान्तः सर्वो रागादिमान् यदि / सर्वः समानरागः स्याद् भूतातिशयतो न चेत् // प्रमाण्av_1.170 //

भूतानां प्राणताभेदे ऽप्ययं भेदो यदाश्रयः / तन्निर्ह्रासातिशयवत् तद्भावात् तानि हापयेत् // प्रमाण्av_1.171 //

न चेद् भेदे ऽपि रागादिहेतुतुल्यात्मताक्षयः / सर्वत्र रागः सदृशः स्याद्धेतोस्सदृशात्मनः // प्रमाण्av_1.172 //

न हि गोप्रत्ययस्यास्ति समानात्मभुवः क्वचित् / तारतभ्यं पृथिव्यादौ प्राणितादेरिहापि वा // प्रमाण्av_1.173 //

औष्ण्यस्य तारतम्ये ऽपि नानुष्णो ऽग्निः कदाचन / तथेहापीति चेन्नाग्नेरौष्ण्याद् भेदनिषेधतः // प्रमाण्av_1.174 //

तारतम्यानुभविनो यस्यान्यस्य सतो गुणाः / ते क्वचित् प्रतिहन्यन्ते तद्भेदे धवलादिवत् // प्रमाण्av_1.175 //

रूपादिवन्न नियमस्तेषां भूताविभागतः / तत् तुल्यं चेन्न रागादेः सहोत्पत्तिप्रसङ्गतः // प्रमाण्av_1.176 //

विकल्प्यविषयत्वाच्च विषया न नियामकाः / सभागहेतुविरहाद् रागादेर्नियमो न वा // प्रमाण्av_1.177 //

सर्वदा सर्वबुद्धीनां जन्म वा हेतुसन्निधेः / कदाचिदुपलम्भात् तदध्रु वं दोषनिःश्रयात् // प्रमाण्av_1.178 //

दुःखं हेतुवशत्वाच्च न चात्मा नाप्यधिष्ठितम् / नाकारणमधिष्ठाता नित्यं वा कारणं कथम् // प्रमाण्av_1.179 //

तस्मादनेकमेकस्मादू भिन्नकालं न जायते / कार्यानुत्पादतो ऽन्येषु सङ्गतेष्वपि हेतुषु // प्रमाण्av_1.180 //

हेत्वन्तरानुमानं स्यान्नैतन् नित्येषु विद्यते / कादाचित्कतया सिद्धा दुःखस्यास्य सहेतुता // प्रमाण्av_1.181 //

नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोर्बाह्यानपेक्षणात् / तैक्ष्ण्यादीनां यथा नास्ति कारणं कण्टकादिषु // प्रमाण्av_1.182 //

तथा कारणमेतत् स्याद् इति केचित् प्रचक्षते / सत्येव यस्मिन् यज्जन्म विकारे वापि विक्रिया // प्रमाण्av_1.183 //

तत् तस्य कारणं प्राहुस्तत् तेषामपि विद्यते / स्पर्शस्य रूपहेतुत्वाद् दर्शने ऽस्ति निमित्तता // प्रमाण्av_1.184 //

नित्यानां प्रतिषेधेन नेश्वरादेश्च सम्भवः / असामर्थ्यादतो हेतुर्भववाञ्छापरिग्रहः // प्रमाण्av_1.185 //

यस्माद् देशविशेषस्य तत्प्राप्त्याशाकृतो नृणाम् / सा भवेच्छाप्त्यनाप्तीच्छोः प्रवृत्तिः सुखदुःखयोः // प्रमाण्av_1.186 //

यतो ऽपि प्राणिनः कामविभवेच्छे च त मते / सर्वत्र चात्मस्नेहस्य हेतुत्वात् सम्प्रवर्तते // प्रमाण्av_1.187 //

असुखे सुखसंज्ञस्य तस्मात् तृष्णा भवाश्रयः / विरक्तजन्मादृष्टेरित्याचार्याः सम्प्रचक्षते // प्रमाण्av_1.188 //

अदेहरागादृष्टेश्च देहाद् रागसमुद्भवः / निमित्तोपगमादिष्टमुपादानं तु वार्यते // प्रमाण्av_1.189 //

इमां तु युक्तिमन्विच्छन् वाधते स्वमतं स्वयम् / जन्मना सहभावश्चेत् जातानां रागदर्शनात् // प्रमाण्av_1.190 //

सभागजातेः प्राक् सिद्धिः कारणत्वे ऽपि नोदितम् / अज्ञानम् उक्ता तृष्णैव सन्तानप्रेरणाद् भवे // प्रमाण्av_1.191 //

आनन्तर्याच्च कर्मापि सति तस्मिन्नसम्भवात् / तदनात्यन्तिकं हेतोः प्रतिबन्धादिसम्भवात् // प्रमाण्av_1.192 //

संसारित्वादनिर्मोक्षो नेष्टत्वादप्रसिद्धितः / यावच्चात्मनि न प्रेम्णो हानिः स परितस्यति // प्रमाण्av_1.193 //

तावद् दुःखितमारोप्य न च स्वस्थो ऽवतिष्ठते / मिथ्याध्यारोपहानार्थ यत्नो ऽसत्यपि मोक्तरि // प्रमाण्av_1.194 //

अवस्था वीतारागाणां दयया कर्मणापि वा / आक्षिप्ते ऽविनिवृत्तीष्टेः सहकारिक्षयादलम् // प्रमाण्av_1.195 //

नाक्षेप्तुमपरं कर्म भवतृष्णाविलङ्घिनाम् / दुःखज्ञाने ऽविरुद्धस्य पूर्वसंस्कारवाहिनी // प्रमाण्av_1.196 //

वस्तुधर्मो दयोत्पत्तिर्न सा सत्वानुरोधिनी / आत्मान्तरसमारोपद् रागो धर्मे ऽतदात्मके // प्रमाण्av_1.197 //

दुःखसन्तानसंस्पर्शमात्रेणैवं दयोदयः / मोहश्च मूलं दोषाणां स च सत्त्वग्रहो विना // प्रमाण्av_1.198 //

तनाद्यहेतौ न द्वेषो न दोषो ऽतः कृपा मता / नामुक्तिः पूर्वसंस्कारक्षये ऽन्याप्रतिसन्धितः // प्रमाण्av_1.199 //

अक्षीणशक्तिः संस्कारो येषां तिष्ठन्ति ते ऽनघाः / मन्दत्वात् करुणायाश्च न यत्नः स्थापने महान् // प्रमाण्av_1.200 //

तिष्ठन्त्येव पराधीना येषां तु महती कृपा / सत्कायदृष्टेर्विगमादाद्य एवाभवो भवेत् // प्रमाण्av_1.201 //

मार्गे चेत् सहजाहानेर्न हानौ वा भवः कुतः / सुखी भवेयं दुःखी वा मा भूवमिति तृष्यतः // प्रमाण्av_1.202 //

यैवाहमिति धीः सैव सहजं सत्त्वदर्शनम् / न ह्यपश्यन्नहमिति कश्चिदात्मनि स्निह्यति // प्रमाण्av_1.203 //

न चात्मनि विना प्रेम्णा सुखकामो ऽभिधावति / दुःखस्योत्पादहेतुत्वं बन्धो नित्यस्य तत् कुतः // प्रमाण्av_1.204 //

अदुःखोत्पादहेतुत्वं मोक्षो नित्यस्य तत् कुतः / अनित्यत्वेन यो ऽवाच्यः स हेतुर्न हि कस्यचित् // प्रमाण्av_1.205 //

बन्धमोक्षावप्यवाच्ये न युज्येते कथञ्चन / नित्यं तमाहुर्विद्वांसो यः स्वभावो न नश्यति // प्रमाण्av_1.206 //

त्यक्त्वेमां ह्रेपणीं दृष्टमतो ऽनित्यः स उच्यताम् / उक्तो मार्गः तदभ्यासादाश्रयः परिवर्तते // प्रमाण्av_1.207 //

सात्म्ये ऽपि दोषभावश्चेन्मार्गवत् नाविभुत्वतः / विषयग्रहणं धर्मो विज्ञानस्य यथास्ति सः // प्रमाण्av_1.208 //

गृह्यते सो ऽस्य जनको विद्यमानात्मनेति च / एषा प्रकृतिरस्यास्तन्निमित्तान्तरतः स्खलत् // प्रमाण्av_1.209 //

व्यावृत्तौ प्रत्ययापेक्षमदृढं सर्पबुद्धिवत् / प्रभास्वरमिदं चित्तं प्रकृत्यागन्तवो मलाः // प्रमाण्av_1.210 //

तत्प्रागप्यसमर्थानां पश्चाच्छक्तिः क्व तन्मये / नालं प्ररोढुमत्यन्तं स्यन्दिन्यामग्निवद् भुवि // प्रमाण्av_1.211 //

बाधकोत्पत्तिसामर्थ्यगर्भे शक्तो ऽपि वस्तुनि / निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः // प्रमाण्av_1.212 //

न बाधा यत्नवत्त्वे ऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः / आत्मग्रहैकयोनित्वात् कार्यकारणभावतः // प्रमाण्av_1.213 //

रागप्रतिघयिर्बाधा भेदे ऽपि न परस्परम् / मोहाविरोधान्मैत्र्यादेर्नात्यन्तं दोषनिग्रहः // प्रमाण्av_1.214 //

तन्मूलाश्च मलाः सर्वे स च सत्कायदर्शनम् / विद्यायाः प्रतिपक्षत्वाच्चैत्तत्वेनोपलब्धितः // प्रमाण्av_1.215 //

मिथ्योपलब्धिरज्ञानं युक्तेश्चान्यदयुक्तिमत् / व्याख्येयो ऽत्र विरोधो यः तद्विरोधाच्च तन्मयैः // प्रमाण्av_1.216 //

विरोधः शून्यतादृष्टेः सत्वदोषैः प्रसिध्यति / नाक्षयः प्राणिधर्मत्वाद् रूपादिवदसिद्धितः // प्रमाण्av_1.217 //

सम्बन्धे प्रतिपक्षस्य त्यागस्यादर्शनादपि / न काठिन्यवदुत्पत्तिः पुनर्दोषविरोधिनः / सात्मत्वेनानपायत्वात् अनेकान्ताच्च भस्मवत् // प्रमाण्av_1.218 //

यः पश्यत्यात्मानं तत्रास्याहमिति शाश्वतः स्नेहः / स्नेहात् सुखेषु तृष्यति तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते // प्रमाण्av_1.219 //

गुणदर्शी परितृष्यन् ममेति तत्साधनान्युपादत्ते / तेनात्माभिनिवेशो यावत् तावत् स संसारे // प्रमाण्av_1.220 //

आत्मनि सति परसंज्ञा स्वपरविभागात् परिग्रहद्वेषौ / अनयोः सम्प्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते // प्रमाण्av_1.221 // नियमेनात्मनि स्निह्यंस्तदीये न विरज्यते // प्रमाण्av_1.222 // न चास्त्यात्मनि निर्दोषे स्नेहापगमकारणम् / स्नेहः सदोष इति चेत् ततः किं तस्य वर्जनम् // प्रमाण्av_1.223 //

अदूषिते ऽस्य विषये न शक्यं तस्य वजनम् / प्रहाणितिच्छद्वेषादेर्गुणदोषानुबन्धिनः // प्रमाण्av_1.224 //

तयोरदृष्टिर्विषये न तु बाह्येषु यः क्रमः / न हि स्नेहगुणात् स्नेहः किन्त्वर्थगुणदर्शनात् // प्रमाण्av_1.225 //

कारणे ऽविकले तस्मिन् कार्य केन निर्वार्यते / का वा सदोषता दृष्टा स्नेहे दुःखसमाश्रयः // प्रमाण्av_1.226 //

तथापि न विरागो ऽत्र स्वत्वदृष्टेर्यथात्मनि / न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत् ते ऽपि तादृशाः // प्रमाण्av_1.227 //

निर्दोषं द्वयमप्येवं वैराग्यान्न द्वयोस्ततः / दुःखभावनया स्याच्चेदहिदष्टाङ्गहानिवत् // प्रमाण्av_1.228 //

आत्मीयबुद्धीहान्यात्र त्यागो न तु विपर्यये / उपभोगाश्रयत्वेन गृहीतेष्वन्द्रियादिषु // प्रमाण्av_1.229 //

स्वत्वधीः केन वार्येत वैराग्यं तत्र तत् कुतः / प्रत्यक्षमेव सर्वस्य केशादिषु कलेवरात् // प्रमाण्av_1.230 //

च्युतेषु सघृणा बुद्धिर्जायते ऽन्येषु सस्पृहा / समवायादिसम्बन्धजनिता तत्र हि स्वधीः // प्रमाण्av_1.231 //

स तथैवेति सा दोषदृष्टावपि न हीयते / समवायाद्यभावे ऽपि सर्वत्रास्त्युपकारिता // प्रमाण्av_1.232 //

दुःखोपकारान्न भवेदंगुल्यामिव चेत् स्वधीः / न ह् येकान्तेन तद् दुःखं भूयसा सविषान्नवत् // प्रमाण्av_1.233 //

विशिष्टसुखसङ्गात् स्यात् तद्विरुद्वे विरागिता / किञ्चित् परित्यजेत् सौख्यं विशिष्टसुखतृष्णया // प्रमाण्av_1.234 //

नैरात्म्ये तु यथालाभमात्मस्नेहात् प्रवर्तते / अलाभे मत्तकासिन्या दृष्टा तिर्यक्षु कामिता // प्रमाण्av_1.235 //

यस्यात्मा वल्लभस्तस्य स नाशं कथमिच्छिति / निवृत्तसर्वानुभवव्यवहारगुणाश्रयम् // प्रमाण्av_1.236 //

इच्छेत् प्रेम कथम् प्रेम्णः प्रकृतिर्न हि तादृशी / सर्वथात्मग्रहः स्नेहमात्मनि द्रढयत्यलम् // प्रमाण्av_1.237 //

आत्मीयस्नेहबीजं तु तदवस्थं व्यवस्थितम् / यत्ने ऽप्यात्मीयवैराग्यं गुणलेशसमाश्रयात् // प्रमाण्av_1.238 //

वृत्तिमान् प्रतिबध्नाति तद्दोषान् संवृणोति च / आत्मन्यपि विरागश्चेदिदानीं यो विरज्यते // प्रमाण्av_1.239 //

त्यजत्यसौ यथात्मानं व्यर्थातो दुःखभावना / दुःखभावनयाप्येष दुःखमेव विभावयेत् // प्रमाण्av_1.240 //

प्रत्यक्षं पूर्वमपि तत् तथापि न विरागवान् / यद्यप्येकत्र दोषेण तत्क्षणं चलिता मतिः // प्रमाण्av_1.241 //

विरक्तो नैव तत्रापि कामीव वनितान्तरे / त्याज्योपादेयभेदे हि सक्तिर्यैवैकभाविनी // प्रमाण्av_1.242 //

सा बीजं सर्वसक्तीनां पर्यायेण समुद्भवे / निर्दोषविषयः स्नेहो निर्दोषः साधनानि च // प्रमाण्av_1.243 //

एतावदेव च जगत् क्वेदानीं स विरज्यते / सदोषतापि चेत् तस्य तत्रात्मन्यपि सा समा // प्रमाण्av_1.244 //

तत्राविरक्तस्तद्दोषे क्वेदानीं स विरज्यते / गुणदर्शनसम्भूतं स्नेहं बाधितदोषदृक् // प्रमाण्av_1.245 //

स चेन्द्रियादौ न त्वेवं बालादेरपि सम्भवात् / दोषवत्यपि सद्भावात् अभावाद् गुणवत्यपि // प्रमाण्av_1.246 //

अन्यत्रात्मीयतायां वाप्यतीतादौ विहानितः / तत एव च नात्मीयबुद्धेरपि गुणेक्षणम् // प्रमाण्av_1.247 //

कारणम् हीयते सापि तस्मान्नागुणदर्शनात् / अपि चासद्गुणारोपः स्नेहात् तत्र हि दृश्यते // प्रमाण्av_1.248 //

तस्मात् तत्कारणाबाधी बिधिस्तं बाधते कथम् / परापरप्रार्थनातो विनाशोत्पादबुद्धितः // प्रमाण्av_1.249 //

इन्द्रियादौ पृथग्भूतमात्मानं वेत्ययं जनः / तस्मान्नैकत्वदृष्ट्यापि स्नेहः स्निह्यन् स आत्मनि // प्रमाण्av_1.250 //

उपलम्भान्तरङ् गेषु प्रकृत्यैवानुरज्यते / प्रत्युत्पन्नात् तु यो दुःखान्निर्वेदो द्वेष ईदृशः // प्रमाण्av_1.251 //

न वैराग्यम् तदाप्यस्य स्नेहो ऽवस्थान्तरेषणात् / द्वेषस्य दुःखयोनित्वात् स तावन्मात्रसंस्थितिः // प्रमाण्av_1.252 //

तस्मिन् निवृत्ते प्रकृतिं स्वामेव भजते पुनः / औदासीन्यं तु सर्वत्र त्यागोपादानहानितः // प्रमाण्av_1.253 //

वासीचन्दनकल्पानां वैराग्यं नाम कथ्यते / संस्कारदुःखतां मत्वा कथिता दुःखभावना // प्रमाण्av_1.254 //

सा च नः प्रत्ययोत्पत्तिः सा नैरात्म्यदृगाश्रयः / मुक्तिस्तु शून्यतादृष्टेस्तदर्थाः शेषभावनाः // प्रमाण्av_1.255 //

अनित्यात् प्राह तेनैव दुःखं दुःखान्निरात्मताम् / अविरक्तश्च तृष्णावान् सर्वारम्भसमाश्रितः // प्रमाण्av_1.256 //

सो ऽमुक्तः क्लेशकर्मभ्यां संसारी नाम तादृशः / आत्मीयमेव यो नेच्छेद् भोक्ताप्यस्य न विद्यते // प्रमाण्av_1.257 //

आत्मापि न तदा तस्य क्रियाभोगौ हि लक्षणम् / तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयबीजिकाम् // प्रमाण्av_1.258 //

उत्खातमूलां कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षवः / आगमस्य तथाभावनिबन्धनमपश्यताम् // प्रमाण्av_1.259 //

मुक्तिमागममात्रेण वदन्न परितोषकृत् / नालं वीजादिसंसिद्धो विधिः पुंसामजन्मने // प्रमाण्av_1.260 //

तैलाभ्यङ्गाग्निदाहादेरपि मुक्तिप्रसङ्गतः / प्राग् गुरोर्लाघवात् पश्चान्न पापहरणं कृतम् // प्रमाण्av_1.261 //

मा भूद् गौरवमेवास्य न पापं गुर्वमूर्त्तितः / मिथ्याज्ञानतदुद्भूततर्षसञ्चेतनावशात् // प्रमाण्av_1.262 //

हीनस्थानगतिर्जन्म ततस्तच्छिन्न जायते / तयोरेव हि सामर्थ्य जातौ तन्मात्रभावतः // प्रमाण्av_1.263 //

ते चेतने स्वयं कर्मेत्यखण्डं जन्मकारणं / गतिप्रतीत्योः करणान्याश्रयास्तान्यदृष्टतः // प्रमाण्av_1.264 //

अदृष्टनाशादगतिः तत्संस्कारो न चेतना / सामर्थ्य करणोत्पत्तेर्भावाभावानुवृत्तितः // प्रमाण्av_1.265 //

दृष्टं बुद्धेर्न चान्यस्य सन्ति तानि नयन्ति किम् / धारणप्रेरणक्षोभनिरोधाश्चेतनावशाः // प्रमाण्av_1.266 //

न स्युस्तेषामसामर्थ्ये तस्य दीक्षाद्यनन्तरम् / अथ बुद्धेस्तदाभावान्न स्युः सन्धीयते मलैः // प्रमाण्av_1.267 //

बुद्धस्तेषामसामर्थ्ये जीवतो ऽपि स्युरक्षमाः / निर्ह्रासातिशयात् पुष्टौ प्रतिपक्षस्वपक्षयोः // प्रमाण्av_1.268 //

दोषाः स्वबीजसन्ताना दीक्षिते ऽप्यनिवारिताः / नित्यस्य निरपेक्षत्वात् क्रमोत्पत्तिर्विरुध्यते // प्रमाण्av_1.269 //

क्रियायामक्रियायाञ्च क्रिययोः सदृशात्मनः / ऐक्यञ्च हेतुफलयोर्व्यतिरेकस्ततस्तयोः // प्रमाण्av_1.270 //

कृर्तृ भोक्तृत्वहानिः स्यात् सामर्थ्य च न सिध्यति / अन्यस्मरणभोगादिप्रसङ्गाश्च न बाधकाः // प्रमाण्av_1.271 //

अस्मृतेः कस्यचित् तेन ह्यनुभूतेः स्मृतोद्भवः / स्थिरं सुखं ममाहं चेत्यादिसत्यचतुष्टये // प्रमाण्av_1.272 //

अभूतान् षोडशाकारान् आरोप्य परितृष्यति / तत्रैव तद्विरुद्धार्थतत्त्वाकारानुरोधिनी // प्रमाण्av_1.273 //

हन्ति सानुचरां तृष्णां सम्यग्दृष्टिः सुभाविता / त्रिहेतोर्नोद्भवः कर्मदेहयोः स्थितयोरपि // प्रमाण्av_1.274 //

एकाभावाद् विना बीजं नांकुरस्येव सम्भवः / असम्भवाद् विपक्षस्य न हानिः कर्मदेहयो // प्रमाण्av_1.275 //

अशक्यत्वाच्च तृष्णायां स्थितायां पुनरुद्भवात् / द्वयक्षयार्थ यत्ने च व्यर्थः कर्मक्षये श्रमः // प्रमाण्av_1.276 //

फलवैचित्र्यदृष्टेश्च शक्तिभेदो ऽनुमीयते / कर्मणां तापसंक्लेशात् नैकरूपात् ततः क्षयः // प्रमाण्av_1.277 //

फलं कथञ्चित् तज्जन्यमल्पं स्यान्न विजातिमत् / अथापि तपसः शक्त्या शक्तिसङ्करसंक्षयैः // प्रमाण्av_1.278 //

क्लेशात् कुतश्चिद्धीयेताशेषमक्लेशलेशतः / यदीष्टमपरं क्लेशात् तत् तपः क्लेश एव चेत् // प्रमाण्av_1.279 //

तत् कर्मफलमित्यस्मान्न शक्तेः सङ्करादिकम् / उत्पत्सुदोषनिर्घाताद् ये ऽपि दोषविरोधिनः // प्रमाण्av_1.280 //

तज्जे कर्मणि शक्ताः स्युः कृतिहानिः कथं भवेत् / दोषा न कर्मणो दुष्टः करोति न विपर्ययात् // प्रमाण्av_1.281 //

मिथ्याविकल्पेन विना नाभिलाषः सुखादपि / तायत् तत्वस्थिराशेषविशेषज्ञाबसाधनम् // प्रमाण्av_1.282 //

बोधार्थत्वाद् गमेः बाह्यशैक्षाशैक्षाधिकस्ततः / परार्थज्ञानघटनं तस्मात् तच्छासनं ततः // प्रमाण्av_1.283 //

दयापरार्थतन्त्रत्वम् सिद्धार्थस्याविरामतः / दयया श्रेय आचष्टे ज्ञानात् सत्यं ससाधनम् // प्रमाण्av_1.284 //

तच्चभियोगवान् वक्तुं यतस्तस्मात् प्रमाणता / उपदेशतथाभावस्तुतिस्तदुपदेशतः // प्रमाण्av_1.285 //

प्रमाणतत्त्वसिद्ध् यर्थम् अनुमाने ऽप्यवारणात् / प्रयोगदर्शनाद् वास्य यत् किञ्चिदुदयात्मकम् // प्रमाण्av_1.286 //

निरोधधर्मकं सर्व तद् इत्यादावनेकधा / अनुमानाश्रयो लिङ्गमविनाभावलक्षणम् / व्याप्तिप्रदर्शनाद्धेतोः साध्येनोक्तञ्च तत् स्फुटम् // प्रमाण्av_1.287 //

द्वितीयः परिच्छेदः प्रत्यक्षम्

मानं द्विविधं विषयद्वै विध्यात् शक्त्यशक्तितः / अथंक्रियायाम् केशादिर्नार्थो ऽनर्थाधिमोक्षतः // प्रमाण्av_2.1 //

सदृशासदृशत्वाच्च विषयाविषयत्वतः / शब्दस्यान्यनिमित्तानां भावे धीसदसत्त्वतः // प्रमाण्av_2.2 //

अर्थक्रियासमर्थ यत् तदत्र परमार्थसत् / अन्यत् संवृतैसत् प्रोक्तम् ते स्वसामान्यलक्षणे // प्रमाण्av_2.3 //

अशक्तं सर्वमिति चेद् बीजादेरङ्कुरादिषु / दृष्टा शक्तिः मता सा चेत् संवृत्या अस्तु यथा तथा // प्रमाण्av_2.4 //

सास्ति सर्वत्र चेद् बुद्धेर्नान्वयव्यतिरेकयोः / सामान्यलक्षणे ऽदृष्टेः चक्षूरूपादिबुद्धिवत् // प्रमाण्av_2.5 //

एतेन समयाभोगाद्यन्तरङ्गानुरोधतः / घटोत्क्षेपणसमान्यसंख्यादिषु धियो गताः // प्रमाण्av_2.6 //

केशादयो न सामान्यमनर्थाभिनिवेशतः / ज्ञेयत्वेन ग्रहाद् दोषो नभावेषु प्रसज्यते // प्रमाण्av_2.7 //

teṣāmapi tathābhāve 'pratiṣedhāt sfuṭābhatā / ज्ञानरूपतयार्थत्वात् केशादीति मतिः पुनः // प्रमाण्av_2.8 //

सामान्यविषया केशप्रतिभासमनर्थकम् / ज्ञानरूपतयार्थत्वे सामान्ये चेत् प्रसज्यते // प्रमाण्av_2.9 //

तथेष्टत्वाददोषः अर्थरूपत्वेन समानता / सर्वत्र समरूपत्वात् तद्व्यावृत्तिसमाश्रयात् // प्रमाण्av_2.10 //

न तद् वस्त्वभिद्येयत्वात् साफल्यादक्षसंहतेः / नामादिवचने वस्तृश्रोतृवाच्यानुबन्धिनि // प्रमाण्av_2.11 //

असम्बन्धिनि नामादावर्थे स्यासप्रवर्त्तनम् / सारूप्याद् भ्रान्तितो वृत्तिरर्थेचेत् स्यान्न सर्वदा // प्रमाण्av_2.12 //

देशभ्रान्तिश्च न ज्ञाने तुल्यमुत्पत्तितो धियः / तथाविधाया अन्यत्र तत्रानुपसमाद् धियः // प्रमाण्av_2.13 //

बाह्यार्थप्रतिभासाया उपाये वाप्रमाणता / विज्ञानव्यतिरिक्तस्य व्यतिरेकाप्रसिद्धितः // प्रमाण्av_2.14 //

सर्वज्ञानार्थवत्वाच्चेत् स्वप्नादावन्यथेक्षणात् / अयुक्तम् न च संस्कारान्नीलादिप्रतिभासतः // प्रमाण्av_2.15 //

नीलाद्यप्रतिघातान्न ज्ञानं तद् योग्यदेशकैः / अज्ञातस्य स्वयं ज्ञानात् नामाद्येतेन वर्णितम् // प्रमाण्av_2.16 //

सैवेष्टार्थवती केन चक्षुरादिमतिः स्मृता / अर्थसामर्थ्यदृष्तेश्चेदन्यत् प्राप्तमनर्थकम् // प्रमाण्av_2.17 //

प्रवृत्तिः स्यादसम्बन्धे ऽप्यर्थसम्बन्धवद् यदि / अतीतानागतं वाच्यं न स्यादर्थेन तत्क्षयात् // प्रमाण्av_2.18 //

सामान्यग्रहणाच्छब्दादप्रसङ्गो मतो यदि / तन्न केवलसामान्याग्रहणाद् ग्रहणे ऽपि वा // प्रमाण्av_2.19 //

अतत्समानताव्यक्ती तेन नित्योपलम्भनम् / नित्यत्वाच्च यदि व्यक्तिर्व्यक्तेः प्रत्यक्षतां प्रति // प्रमाण्av_2.20 //

आत्मनि ज्ञानजनने यच्छक्तं शक्तमेव तत् / अथाशक्तं कदाचिच्चेदशक्तं सर्वदैव तत् // प्रमाण्av_2.21 //

तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता / नित्यत्वादपि किं तस्य कस्तां क्षपयितुं क्षमः // प्रमाण्av_2.22 //

तच्च सामान्यविज्ञानमनुरुन्धन् विभाव्यते / नीलाद्याकारलेशो यः स तस्मिन् केन निर्मितः // प्रमाण्av_2.23 //

प्रत्यक्षप्रत्ययार्थत्वान्नाक्षाणां व्यर्थतेति चेत् / सैवैकरूपाच्छब्दादेर्भिन्नाभासा मतिः कुतः // प्रमाण्av_2.24 //

न जातिर्जातिमद्व्यक्तिरूपं येनापराश्रयम् / सिद्धम् पृथक् चेत् कार्यत्वं ह्यपेक्षेत्यभिधीयते // प्रमाण्av_2.25 //

निष्पत्तेरपराधीनमपि कार्य स्वहेतुतः / सम्बध्यते कल्पनया किमकार्य कथञ्चन // प्रमाण्av_2.26 //

अन्यत्वे तदसम्बद्धं सिद्धातो निःस्वभावता / जातिप्रसङ्गो ऽभावस्य न अपेक्षाभावतस्तयोः // प्रमाण्av_2.27 //

तस्मादरूपा रूपाणां नाश्रयेणोपकल्पिता / तद्विशेषावगाहार्थैर्जातिः शब्दैः प्रकाश्यते // प्रमाण्av_2.28 //

तस्यां रूपावभासो यस्तत्त्वेनार्थस्य वा ग्रहः / भ्रान्तिः सानादिकालीनदर्शनाभ्यासनिर्मिता // प्रमाण्av_2.29 //

अर्थानां यच्च सामान्यमन्यव्यावृत्तिलक्षणम् / यन्निष्ठास्त इमे शब्दा न रूपं तस्य किञ्चन // प्रमाण्av_2.30 //

सामान्यबुद्धौ सामान्येनारूपायामवीक्षणात् / अर्थभ्रान्तिरपीष्येत सामान्यं सापि अभिप्लवात् // प्रमाण्av_2.31 //

अर्थरूपतया तत्त्वेनाभावाच्च न रूपिणी / निःस्वभावतयावाच्यं कुतश्चिद् वचनान्मतम् // प्रमाण्av_2.32 //

यदि वस्तुनि वस्तूनामवाच्यत्वं कथञ्चन / नैव वाच्यमुपादानभेदाद् भेदोपचारतः // प्रमाण्av_2.33 //

अतीतानागते ऽप्यर्थे सामान्यविनिवन्धनाः / श्रुतयो निविशन्ते सदसद्धर्मः कथं भवेत् // प्रमाण्av_2.34 //

उपचारात् तदिष्टं चेद् वर्त्तमानघटस्य का / प्रत्यासत्तिरभावेन या पटादौ न विद्यते // प्रमाण्av_2.35 //

बुद्धेरस्खलिता वृत्तिर्मुख्यारोपितयोः सदा / सिंहे माणवके तद्वद् घोषणाप्यस्ति लौकिकी // प्रमाण्av_2.36 //

यत्र रूढ्यासदर्थो ऽपि जनैः शब्दो निवेशितः / स मुख्यस्तत्र तत्साम्यादू गौणो ऽन्यत्र स्खलद्गतिः // प्रमाण्av_2.37 //

यथा भावे ऽप्यभावाख्यां यथाकल्पनमेव वा / कुर्यादशक्ते शक्ते वा प्रधानादिश्रुतिं जनः // प्रमाण्av_2.38 //

शब्दोभ्यो यादृशी बुद्धिर्नष्टे ऽनष्टे ऽपि दृश्यते / तादृश्येव सदर्थानां नैतच्छ्रोत्रादिचेतसाम् // प्रमाण्av_2.39 //

सामान्यमात्रग्रहणात् सामान्यं चेतसोर्द्धयोः / तस्यापि केवलस्य प्राग् ग्रहणं विनिवारितम् // प्रमाण्av_2.40 //

परस्परविशिष्टानामविशिष्टं कथं भवेत् / तथा द्विरूपतायां वा तद् वस्त्वेकं कथं भवेत् // प्रमाण्av_2.41 //

ताभ्यां तदन्यदेव स्याद् यदि रूपं समं तयोः / तयोरिति न सम्बन्धो व्यावृत्तिस्तु न दुष्यति // प्रमाण्av_2.42 //

तस्मात् समानतैवास्मिन् सामान्ते ऽवस्तुलक्षणम् / कार्य चेत् तदनेकं स्यान्नश्चरं च न तन्मतम् // प्रमाण्av_2.43 //

वस्तुमात्रानुबन्धित्वाद् विनाशस्य न नित्यता / असम्बन्धश्च जातीनामकार्यत्वादरूपता // प्रमाण्av_2.44 //

यच्च वस्तुबलाज्ज्ञानं जायते तसपेक्षते / न संकेत स सामान्यबुद्धुष्वेतद् विभाव्यते // प्रमाण्av_2.45 //

याप्यभेदानुगा बुद्धिः काचिद् वस्तुद्वयेक्षणे / संकेतेन विना सार्थप्रत्यासत्तिनिबन्धना // प्रमाण्av_2.46 //

प्रत्यससत्तिर्विना जात्या यथेष्ता चक्षुरादिषु / ज्ञानकार्येषु जातिर्वा यथान्वेति विभागतः // प्रमाण्av_2.47 //

कर्थाञ्चदपि विज्ञाने तद्रुपानवभासतः / यदि नामेन्द्रियाणां स्याद् द्रष्टा भासेत तद्वपुः // प्रमाण्av_2.48 //

रूपवत्वात् न जातीनां केवलानामदर्शनात् / व्यक्तिग्रहे च तच्छब्दरुपादन्यन्न दृश्यते // प्रमाण्av_2.49 //

ज्ञानमात्रार्थकरणे ऽप्ययोग्यमत एव तत् / तदयोग्यतयारूपं तद्ध्यवस्तुषु लक्षणम् // प्रमाण्av_2.50 // प्रमाण्av_2.//

यथोक्तविपरीतं यत् तत् स्वलक्षणमिष्यते / सामान्यं त्रिविधम् तच्च भावाभावोभयाश्रयात् // प्रमाण्av_2.51 //

यदि भावाश्रयं ज्ञानं भावे भावानुबन्धतः / नोक्तोत्तरत्वाद् दृष्टत्वाद् अतीतादिषु चान्यथा // प्रमाण्av_2.52 //

भावधर्मत्वहानिश्चेत् भावग्रहणपूर्वकम् / तज्ज्ञानमित्यदोषो ऽयम् मेयं त्वेकं स्वलक्षरणम् // प्रमाण्av_2.53 //

तस्मादर्थक्रियासिद्धेः सदसत्ताविचारणात् / तस्य स्वपररूपाभ्यां गतेर्मेयद्वयं मतम् // प्रमाण्av_2.54 //

अयथाभिनिवेशेन द्वितीया भ्रान्तिरिष्यते / गतिश्चेत् पररूपेण न च भ्रान्तेः प्रमाणता // प्रमाण्av_2.55 //

अभिप्रायाविसंवादादपि भ्रान्तेः प्रमाणता / गतिरप्यन्यथा दृष्टा पक्षश्चायं कृतोत्तरः // प्रमाण्av_2.56 //

मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः / मिथ्याज्ञानाविशेषे ऽपि विशेषो ऽर्थक्रियां प्रति // प्रमाण्av_2.57 //

यथा तथायथार्थत्वे ऽप्यनुमानतदाभयोः / अर्थक्रियानुरोधेन प्रमाणत्वं व्ययस्थितम् // प्रमाण्av_2.58 //

बुद्धिर्यत्रार्थसामर्थ्यादन्वयव्यतिरेकिणी / तस्य स्वतब्त्रं ग्रहणमतो ऽन्यद् वस्त्वतीन्द्रियम् // प्रमाण्av_2.59 //

तस्यादृष्टात्मरूपस्य गतेरन्यो ऽर्थ आश्रयः / तदाश्रयेण सम्बन्धी यदि स्याद् गमकस्तदा // प्रमाण्av_2.60 //

गमकानुगसामान्यरूपेणैव तदा गतिः / तस्मात् सर्वः परोक्षो ऽर्थो विशेषेण न गम्यते // प्रमाण्av_2.61 //

या च सम्बन्धिनो धर्माद् भूतिर्धर्मिणि ज्ञायते / सानुमानं परोक्षाणामेकान्तेनैव साधनम् // प्रमाण्av_2.62 //

न प्रत्यक्षरपरिक्षाभ्यां मेयस्यान्यस्य सम्भवः / तस्मात् प्रमेयद्वित्वेन प्रमाणद्वित्वमिष्यते // प्रमाण्av_2.63 //

त्र्येकसंख्यानिरासो वा प्रमेयद्वयसर्शनात् / एकमेवाप्रमेयत्वादसतश्चेन्मतं च नः // प्रमाण्av_2.64 //

अनेकान्तो ऽप्रमेयत्वे ऽसद्भावस्य निश्चयः / तन्निश्च्यप्रमारणं वा द्वितीयम् नाक्षजा मतिः // प्रमाण्av_2.65 //

अभावे ऽर्थबलाज्जातेरर्थशक्त्यनपेक्षणे / व्यवधानादिभावे ऽपि जायेतेन्द्रियजा मतिः // प्रमाण्av_2.66 //

अभावे विनिवृत्तिश्चेत् प्रत्यक्षस्यैव निश्चयः / विरुद्धं सैव वा लिङ्गमन्वयव्यतिरेकिणी // प्रमाण्av_2.67 //

शिद्धं च परचैतन्यप्रतिपत्तेः प्रमाद्वयम् / व्यवहारादौ प्रवृत्तश्च सिद्धस्तद्भावनिश्चः // प्रमाण्av_2.68 //

प्रमाणमविसंवादात् तत् क्वचिद् व्यभिचारतः / नाश्वास इति चेल्लिङ्गदुर्दृष्टिरेतदीदृशम् // प्रमाण्av_2.69 //

यतः कदाचित् सिद्धास्य प्रतीतिर्वस्तुनः क्वचित् / तद्वश्य ततो जातं तत्स्वभावो ऽपि वा भवेत् // प्रमाण्av_2.70 //

स्वनिमित्तात् स्वभावाद् वा विना नार्थस्य सम्भवः / यच्च रूपं तयोर्दृष्टं तदेवान्यत्र लक्षणम् // प्रमाण्av_2.71 //

स्वभावे स्वनिमित्ते वा दृश्ये दर्शनहेतुषु / अन्येषु सत्स्वदृश्ये च सत्त वा तद्वतः कथम् // प्रमाण्av_2.72 //

अप्रामाण्ये च सामान्यबुद्धेस्तल्लोप आगतः / प्रेत्यभाववद् अक्षैस्तत् पर्यायेण प्रतीयते // प्रमाण्av_2.73 //

तच्च नेन्द्रियशक्त्यादावक्षबुद्धेरसम्भवात् / अभावप्रतिपत्तौ स्याद् बुद्धेर्जन्मानित्तिकम् // प्रमाण्av_2.74 //

स्वलक्षणे च प्रत्यक्षमविकल्पतया विना / विकल्पेन न सामान्यग्रहस्तस्मिस्ततो ऽनुमा // प्रमाण्av_2.75 //

प्रमेयनियमे वर्णानित्यता न प्रतीयते / प्रमाणमन्यत् तद्बुद्धुर्विना लिङ्गेन सम्भवात् // प्रमाण्av_2.76 //

विशेषदृष्टे लिङ्गस्य सम्बन्धस्याप्रसिद्धितः / तत् प्रमाणान्तरं मेयबहुत्वाद् बहुतापि वा // प्रमाण्av_2.77 //

प्रमाणानामनेकस्य वृत्तेरेकत्र वा तथा / विशेषददृष्टेरेकत्रिसंख्यापोहो न वा भवेत् // प्रमाण्av_2.78 //

विषयानियमादन्यप्रमेयस्य च सम्भवात् / योजनाद् वर्णसामान्ये नायं दोषः प्रसज्यते // प्रमाण्av_2.79 //

नावस्तुरूपं तस्यैव तथा सिद्धेः प्रसाधनात् / अन्यत्र नान्यसिद्धिश्चेन्न तस्यैव प्रसिद्धितः // प्रमाण्av_2.80 //

यो हि भावो यथाभूतो स तदृग्लिङ् गचेतसः / हेतुस्तज्जा तथाभूते तस्माद् वस्तुनि लिङिगधीः // प्रमाण्av_2.81 //

लिङ्गलिङ्गिधियोरेवं पारम्पर्येण वस्तुनि / प्रतिवब्धात् तदाभासशून्ययोरप्यवञ्चनम् // प्रमाण्av_2.82 //

तद्री पाध्यवसायाच्च तयोस्तद्रूपशून्ययोः / तद्रूपावञ्चकत्वे ऽपि कृता भ्रान्तिव्यवस्थितिः // प्रमाण्av_2.83 //

तस्माद् वस्तुनि बोद्धव्ये व्यापकं व्याप्यचेतसः / निमित्तं तत्स्वभावो वा कारणम् तच्च तद्धियः // प्रमाण्av_2.84 //

प्रतिषेधस्तु सर्वत्र साध्यते ऽनुपलम्भतः / सिद्धिं प्रमाणैर्वदतामर्थादेव विपर्ययात् // प्रमाण्av_2.85 //

दृष्टा विरिद्धधर्मोक्तिस्तस्य तत्कारणस्य वा / निषेधे यापि तस्यैव साप्रमाणत्वसूचना // प्रमाण्av_2.86 //

अन्यथैकस्य धर्मस्य स्वभावोक्त्या परस्य तत् / नास्तित्वं केन गम्येत विरोधाच्चेद् असावपि // प्रमाण्av_2.87 //

सिद्धः केनासहस्थानादिति चेत् तत् कुतो मतम् / दृश्यस्य दर्शनाभावाहिति चेत् साप्रमाणता // प्रमाण्av_2.88 //

तस्मात् स्वशब्देनोक्तापि साभावस्य प्रसाधिका / यस्याप्रमाणं सावाच्यो निषेधस्तेन सर्वथा // प्रमाण्av_2.89 //

एतेन तद्विरुद्धार्थकार्योक्तिरुपवर्णता / प्रयोगः केवलं भिन्नः सर्वत्रार्थो न भिद्यते // प्रमाण्av_2.90 //

विरुद्धं तच्च सोपायमविधायापिधाय च / प्रमाणोक्तिर्निषेधे या न साम्नायानुसारिणी // प्रमाण्av_2.91 //

उक्त्यादेः सर्ववित्प्रेत्यभावादिप्रतिषेधवत् / अतीन्द्रियाणामर्थानां विरोधस्याप्रसिद्धितः // प्रमाण्av_2.92 //

बाध्यवाधकभावः कः स्यातां यद्युक्तिसंविदौ / तादृशो ऽनुपलब्धेश्चेद् उच्यतां सैव साधनम् // प्रमाण्av_2.93 //

अनिश्चकरं प्रोक्तमीदृक् चानुपलम्भनम् / तन्नात्यन्तपरोक्षेषु सदसत्ताविनिश्चयौ // प्रमाण्av_2.94 //

भिन्नो ऽभिन्नो ऽपि वा धर्मः स विरुद्धः प्रयुज्जते / यथाग्निरहिमे साध्ये सत्ता वा जन्मबाधनी // प्रमाण्av_2.95 //

यथा वस्त्वेव वस्तूनां साधने साधनं मतम् / तथा वस्त्वेव वस्तूनां स्वनिवृत्तौ निवर्त्तकम् // प्रमाण्av_2.96 //

एतेन कल्पनान्यस्तो यत्र क्वचन सम्भवात् / धर्मः पक्षसपक्षान्यतरत्वादिरपोदितः // प्रमाण्av_2.97 //

तत्रापि व्यापको धर्मो निवृत्तेर्गमको मतः / व्यापकस्वनिवृत्तिश्चेत् परिच्छिन्ना कथञ्चन // प्रमाण्av_2.98 //

यदप्रमाणताभावे लिङ्गं तस्यैव कथ्यते / तदत्यन्तविमूढार्थम् आगोपालमसंवृतेः // प्रमाण्av_2.99 //

एतावन्निश्चयफलमभावे ऽनुपलम्भनम् / तच्च हेतौ स्वभावे वा दृश्ये दृश्यता मते // प्रमाण्av_2.100 //

अनुमानादनित्यादेर्ग्रहणे ऽयं क्रमो मतः / प्रामाण्यमेव नान्यत्र गृहीतघणान्मतम् // प्रमाण्av_2.101 //

नान्यास्यानित्यता भावात् पूर्व सिद्धः स चेनिद्रियात् / नानेकरूपो वाच्यो ऽसौ वाच्यो धर्मो विकल्पजः // प्रमाण्av_2.102 //

सामान्याश्रयसंसिद्धौ सामान्यं सिद्धमेव तत् / तदसिद्धौ तथास्यैव ह्यनुमानं प्रवर्तते // प्रमाण्av_2.103 //

क्वचित् तदपरिज्ञानं सदृशापरसम्भवात् / भ्रान्तेरपश्यतो भेदं मायागोलकभेदवत् // प्रमाण्av_2.104 //

तथा ह्यलिङ्गमाबालमसंश्लिष्टोत्तरोदयम् / पश्यन् परिच्छिनत्त्येव दीपादि नाशिनं जनः // प्रमाण्av_2.105 //

भावस्वभावभूतायामपि शक्तौ फले दृशः / अनानन्तर्यतो मोहो विनिश्चेतुरपाटवात् // प्रमाण्av_2.106 //

तस्यव विनिवृत्त्यर्थमनुमानोपवर्णनम् / व्यस्यन्तीक्षणादेव सर्वाकारान् महाधियः // प्रमाण्av_2.107 //

व्यावृत्ते सर्वतस्तस्मिन् व्यावृत्तिविनिव्बन्धनाः / बुद्धयो ऽर्थे प्रवर्त्तन्ते भिन्ने भिन्नाश्रया इव // प्रमाण्av_2.108 //

यथाचोदनमाख्याश्च सो ऽसति भ्रान्तिकारणे / प्रतिभाः प्रतिसन्धत्ते स्वानुरूपाः स्वभावतः // प्रमाण्av_2.109 //

सिद्धो ऽत्राप्यथवा ध्वंसो लिङ्गादनुपलम्भनात् / प्राग्भूत्वा ह्यभवन् भावो ऽनित्य इत्यभिधीयते // प्रमाण्av_2.110 //

यस्योभयान्तव्यवधिसत्तासम्बन्धवा चिनी / अनित्यताश्रुतिस्तेन तावन्ताविति कौ स्मृतौ // प्रमाण्av_2.111 //

प्राक्पश्चादप्यभावश्चेत् स एवानित्यता न किम् / षष्ठयाद्ययोगादिति चेदू अन्तयोः स कथं भवेत् // प्रमाण्av_2.112 //

सत्तासम्बन्धयोर्ध्रौव्यादन्ताभ्यां न विशेषणम् / अविशेषणमेव स्यादन्तौ चेत् कार्यकारणे // प्रमाण्av_2.113 //

असम्बन्धान्न भावस्य प्रागभावं स वाञ्छति / तदुपाधिसमाख्याने ते ऽप्यस्य च न सिध्यतः // प्रमाण्av_2.114 //

सत्ता स्वकारणाश्लेषकरणात् कारणं किल / सा सत्ता स च सम्बन्धो नित्यौ कार्यमथेह किम् // प्रमाण्av_2.115 //

यस्याभावः क्रियेतासौ न भावः प्रागभाववान् / सम्बन्धानभ्युपगमान्नित्यं विश्वमिदं ततः // प्रमाण्av_2.116 //

तस्मादनर्थास्कन्दिन्यो ऽभिन्नार्थाभिमतेष्वपि / शब्देषु वाच्यभेदिन्यो व्यतिरेकास्पदं धियः // प्रमाण्av_2.117 //

विशेषप्रत्यभिज्ञानं न प्रतिक्षणभेदतः / न वा विशेषविषयं दॄष्टसाम्येन तद्ग्रहात् // प्रमाण्av_2.118 //

निदर्शनं तदेवेति सामान्याग्रहणं यदि / निदर्शनत्वात् सिद्धस्य प्रमाणेनास्य किं पुनः // प्रमाण्av_2.119 //

विस्मृतत्वाददोषश्चेत् तत एवानिदर्शनम् / दृष्टे तद्भावसिद्धिश्चेत् प्रमाणाद् अन्यवस्तुनि // प्रमाण्av_2.120 //

तत्त्वारोपे विपर्यासस्तत्सिद्धेरप्रमाणता / प्रत्यक्षेतरयोरैक्यादेकसिद्धिर्द्वयोरपि // प्रमाण्av_2.121 //

सन्धीयमानं चान्येन व्यवसायं स्मृतिं विदुः / तल्लिङ्गापेक्षणान्नो चेत् स्मृतिर्न व्यभिचारतः // प्रमाण्av_2.122 //

प्रत्यक्षं कल्पनापोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति / प्रत्यात्मवेद्यः सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः // प्रमाण्av_2.123 //

संहृत्य सर्वताश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना / स्थितो ऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साक्षजा मतिः // प्रमाण्av_2.124 //

पुनर्विकल्पयन् किञ्चिदासीन्मे कल्पनेदृशी / वेत्ति चेति न पूर्वोक्तावस्थायामिन्द्रियाद् गतौ // प्रमाण्av_2.125 //

एकत्र दृष्टौ भेदो हि क्वचिन्नान्यत्र दृश्यते / न तस्माद् भिन्नमस्त्यन्यत् सामान्यं बुद्ध्यभेदतः // प्रमाण्av_2.126 //

तस्माद् विशेषविषया सर्वै वेन्द्रियजा मतिः / न विशेषेषु शब्दानां प्रवृत्तावस्ति सम्भवः // प्रमाण्av_2.127 //

अनन्वयाद् विशेषाणां सङ्केतस्याप्रवृत्तितः / विषयो यश्च शब्दानां संयोज्येत स एव तैः // प्रमाण्av_2.128 //

अस्येदमिति सम्बन्धे यावर्थौ प्रतिभासिनौ / तयोरेव हि सम्बन्धो न तदेन्द्रियगोचरः // प्रमाण्av_2.129 //

विशदप्रतिभासस्य तदार्थस्याविभावनात् / विज्ञानाभासभेदो हि पदार्थानां विशेषकः // प्रमाण्av_2.130 //

चक्षुषार्थावभासे ऽपि यं परो ऽस्येति शंसति / स एव योज्यते शब्दैर्न खल्विन्द्रियगोचरः // प्रमाण्av_2.131 //

अव्यापृतेन्द्रियस्यान्यवाङ् मात्रेणाविभावनात् / न चानुदितसम्बन्धः स्वयं ज्ञानप्रसङ्गतः // प्रमाण्av_2.132 //

मनसो युगपद्वृत्तेः सविकल्पाविकल्पयोः / विमूढो लघुवृत्तेर्वा तयोरैक्यं व्यवस्यति // प्रमाण्av_2.133 //

विकल्पव्यवधानेन विच्छिन्नं दर्शनं भवेत् / इति चेद् भिन्नजातीयविकल्पे ऽन्यस्य वा कथम् // प्रमाण्av_2.134 //

अलातदृष्टिवद् भावपक्षश्चेद् बलवान् मतः / अन्यत्रापि समानं तद् वर्णयोर्वा सकृच्छुतिः // प्रमाण्av_2.135 //

सकृत् सङ्गतसर्वार्थेष्विन्द्रियेष्विह सत्स्वपि / पञ्चभिर्व्यवधाने ऽपि भात्यव्यवहितेव या // प्रमाण्av_2.136 //

सा मतिर्मामपर्यन्तक्षणिकज्ञानमिश्रणात् / विच्छिन्नाभेति तच्चित्रं तस्मात् सन्तु सकृद्धियः // प्रमाण्av_2.137 //

प्रतिभासाविशेषश्च सान्तरानन्तरे कथम् / शुद्धे मनोविकल्पे च न क्रमग्रहणं भवेत् // प्रमाण्av_2.138 //

यो ऽग्रहः सङ्गते ऽप्यर्थे क्वचिदासक्तचेतसः / सक्त्यान्योत्पत्तिवैगुण्याच्चोद्यं वै तद् द्वयोरपि // प्रमाण्av_2.139 //

शीघ्रवृत्तेरलातादेरन्वयप्रतिघातिनी / चक्रभ्रान्तिं दृगाधत्ते न दृशां घटनेन सा // प्रमाण्av_2.140 //

केचिदिन्द्रियजत्वादेर्बालधीवदकल्पनाम् / आहुर्बालाविकल्पे च हेतुं संकेतमन्दताम् // प्रमाण्av_2.141 //

तेषां प्रत्यक्षमेव स्याद् बालानामविकल्पनात् / संकेतोपायविगमात् पश्चादपि भवेन्न सः // प्रमाण्av_2.142 //

मनो व्युत्पन्नसंकेतमस्ति तेन स चेन्मतः / एवमिन्द्रियजे ऽपि स्याद् शेषवच्चेदमीदृशम् // प्रमाण्av_2.143 //

यदेव साधनं बाले तदेवात्रापि कथ्यताम् / साम्यादक्षधियामुक्तमनेनानुभवादिकम् // प्रमाण्av_2.144 //

विशेषणं विशेष्यञ्च सम्बन्धं लौकिकीं स्थितिम् / गृहीत्वा सङ्कलययैतत् तथा प्रत्येति नान्यथा // प्रमाण्av_2.145 //

यथा दण्डिनि जात्यादेर्विवेकेनानिरूपणात् / तद्वता योजना नास्ति कल्पनाप्यत्र नास्त्यतः // प्रमाण्av_2.146 //

यदप्यन्वयि विज्ञानं शब्दव्यक्त्यवभासि तत् / वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं गोत्वं हि वर्ण्यते // प्रमाण्av_2.147 //

समानत्वे ऽपि तस्यैव नेअणं नेत्रगोचरे / प्रतिभासद्वयाभावात् बुद्धेर्भेदश्च दुर्लभः // प्रमाण्av_2.148 //

समवायाग्रहादक्षैः सम्बन्धादर्शनं स्थितम् / पटस्तन्तुष्विहेत्यादिशब्दाश्चेमे स्वयं कृताः // प्रमाण्av_2.149 //

शृङ्गं गवीति लोके स्यात् शृंगे गौरित्यलौकिकम् / गवाख्यपरिशिष्टाङ्गविच्छेदानुपलम्भनात् // प्रमाण्av_2.150 //

तैस्तन्तुभिरियं शाटीत्युत्तरं कार्यमुच्यते / तन्तुसंस्कारसम्भूतं नैककालं कथञ्चन // प्रमाण्av_2.151 //

कारणारोपतः कश्चिद् एकापोद्धारारो ऽपि वा / तन्त्वाख्यां वर्तयेत् कार्ये दर्शयन् नाश्रयं श्रुतेः // प्रमाण्av_2.152 //

उपकार्योपकारित्वं विच्छेदाद् दृष्टिरेव वा / मुख्यं यदस्खलज्ज्ञानमादिसंकेतगोचरः // प्रमाण्av_2.153 //

अनुमानं च जात्यादौ वस्तुनो नास्ति भेदिनि / सर्वत्र व्यपदेशो हि दण्डादेर्नापि सांवृतात् // प्रमाण्av_2.154 //

वस्तुप्रासादमालादिशब्दाश्चान्यानपेक्षिणः / गेहो यद्यपि संयोगस्तन्माला किन्नु तद् भवेत् // प्रमाण्av_2.155 //

जातिश्चेद् गेह एकापि मालेत्युच्येत वृक्षवत् / मालाबहुत्वे तच्छब्दः कथं जातेरजातितः // प्रमाण्av_2.156 //

मालादौ च महत्त्वादिरिष्टो यश्चौपचारिकः / मुख्याविशिष्टविज्ञानग्राह्यत्वान्नौपचारिकः // प्रमाण्av_2.157

अनन्यहेतुता तुल्या सा मुख्याभिमतेष्वपि / पदार्थशब्दः कं हेतुमन्यं षट्सु समीक्षते // प्रमाण्av_2.158 //

यो यथा रूढितः सिद्धस्तत्साम्याद् यस्तथोच्यते / मुख्यो गौणश्च भावेष्वप्यभावस्योपचारतः // प्रमाण्av_2.159 //

संकेतान्वयिनी रूढिर्वक्तुरिच्छान्वयी च सः / क्रियते व्यवहारार्थ छन्दःशब्दांशनामवत् // प्रमाण्av_2.160 //

वस्तुधर्मतयैवार्थास्तादृग्विज्ञानकारणम् / भेदे ऽपि यत्र तज्ज्ञानं तांस्तथा प्रतिपद्यते // प्रमाण्av_2.161 //

ज्ञानान्यपि तथा भेदे भेदप्रत्यवमर्शने / इत्यतत्कार्यविश्लेषस्यान्ब्वयो नैकवस्तुनः // प्रमाण्av_2.162 //

वस्तूनां विद्यते तस्मात् तन्निष्ठा वस्तुनि श्रुतिः / बह्यशक्तिव्यवच्छेदनिष्ठाभावे ऽपि तच्छ्रुतिः // प्रमाण्av_2.163 //

विकल्पप्रतिबिम्बेषु तन्निष्ठेषु निबध्यते / ततो ऽन्यापोहनिष्ठत्वादुक्तान्यापोहकृत् श्रुतिः // प्रमाण्av_2.164 //

व्यतिरेकीव यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिबिम्बकम् / शब्दात् तदपि नार्थात्मा भ्रान्तिः सा वासनोद्भवा // प्रमाण्av_2.165 //

तस्याभिधाने श्रुतिभिरर्थे कों ऽशो ऽवगम्यते / तस्यागतो च संकेतक्रिया व्यर्था तदर्थिका // प्रमाण्av_2.166 //

शब्दो ऽर्थांशं कमाहेति तत्रान्यापोह उच्यते / आकारः स च नार्थे ऽस्ति तं वदन्नर्थभाक् कथम् // प्रमाण्av_2.167 //

शब्दस्यान्वयिनः कार्यमर्थेनान्वयिना स च / अनन्वयी धियो ऽभेदाद् दर्शनाभ्यासनिर्मितः // प्रमाण्av_2.168 //

तद्रूपारोपगत्यान्यव्यावृत्ताधिगतेः पुनः / शब्दार्थो ऽर्थः स एवेति वचने न विरुध्यते // प्रमाण्av_2.169 //

मिथ्यावभासिनो वैते प्रत्ययाः शब्दनिर्मिताः / अनुयान्तीममर्थाशमिति चापोहकृत् श्रुतिः // प्रमाण्av_2.170 //

तस्मात् संकेतकाले ऽपि निर्दिष्टार्थेन संयुतः / स्वप्रतीतिफलेनान्यापोहः सम्बध्यते श्रुतौ // प्रमाण्av_2.171 //

अन्यत्रादृष्ट्यपेक्षत्वात् क्वचित्तद्दृष्ट्यपेक्षणात् / श्रुतौ सम्बध्यते ऽपोहो नैतद् वस्तुनि युज्यते // प्रमाण्av_2.172 //

तस्माद् जात्यादितद्योगा नार्थे तेषु च न श्रुतिः / संयुज्यते ऽन्यव्यावृत्तौ शब्दानामेव योजनात् // प्रमाण्av_2.173 //

संकेतस्मरणोपायं दृष्टसंकलनात्मकम् / पूर्वापरपरामर्शशून्ये तच्चाक्षुषे कथम् // प्रमाण्av_2.174 //

अन्यत्रगतचित्तो ऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते / तत्संकेताग्रहस्तत्र स्पष्टस्तज्जा च कल्पना // प्रमाण्av_2.175 //

जायन्ते कल्पनास्तत्र यत्र शब्दो निवेशितः / तेनेच्छातः प्रवर्त्तेरन् नेक्षेरन् बाह्यामक्षजाः // प्रमाण्av_2.176 //

रूपं रूपमितीक्षेत तद्धियं किमितीक्षते / अस्ति चानुभवस्तस्याः सो ऽविकल्पः कथं भवेत् // प्रमाण्av_2.177 //

तयैवानुभवे दृष्टं न विउकल्पद्वयं सकृत् / एतेन तुल्यकालान्यविज्ञानानुभवो गतः // प्रमाण्av_2.178 //

स्मृतिर्भवेदतीते च सागृहीते कथं भवेत् / स्याच्चान्यधीपरिच्छेदाभिन्नरूपा स्वबुद्धिधीः // प्रमाण्av_2.179 //

अतीतमपदृष्टाब्तमलिङ्गञ्चार्थवेदनम् / सिद्धं तत्केन तस्मिन् हि न प्रत्यक्षं न लैङ्गिकम् // प्रमाण्av_2.180 //

तत्स्वरूपावभासिन्या बुद्धयानन्तरया यदि / रूपादिरिव गृह्येत न स्यात् तत्पूर्वधीग्रहः // प्रमाण्av_2.181 //

सो ऽविकल्पः स्वविषयो विज्ञानानुभवो यथा / अशक्यसमयं तद्वदन्यदप्यविकल्पकम् // प्रमाण्av_2.182 //

सामान्यवाचिनः शब्दास्तदेकार्था च कल्पना / अभावे निर्विकल्पस्य विशेषाधिगमः कथम् // प्रमाण्av_2.183 //

अस्ति चेन्निर्विकल्पं च किञ्चित् तत्तुल्यहेतुकम् / सर्व तथैव हेतोर्हि भेदाद् भेदः फलात्मनाम् // प्रमाण्av_2.184 //

अनपेक्षितबाह्यार्था योजना समयस्मृतेः / तथानपेक्ष्य समयं वस्तुशक्त्यैव नेत्रधीः // प्रमाण्av_2.185 //

संकेतस्मरणापेक्षं रूपं यद्यक्षचेतसि / अनपेक्ष्य न चेच्छक्तं स्यात् स्मृतावेव लिंगवत् // प्रमाण्av_2.186 //

तस्यास्तत्संगमोत्पत्तेरक्षधीः स्यात् स्मृतेर्न वा / ततः कालान्तरे ऽपि स्यात् क्वचिद् व्याक्षेपसम्भवात् // प्रमाण्av_2.187 //

क्रमेणोभयहेतुश्चेत् प्रागेव स्यादभेदतः / अन्यो ऽक्षबुद्धिहेतुश्चेत् स्मृतिस्तत्राप्यनर्थिका // प्रमाण्av_2.188 //

यथासमितासिद्ध्यर्थमिष्यते समयस्मृतिः / भेदश्चासमितो ग्राह्यः स्मृतिस्तत्र किमर्थिका // प्रमाण्av_2.189 //

सामान्यमात्रग्रहणे भेदापेक्षा न युज्यते / तस्माच्चक्षुश्च रूपं च प्रतीत्योदेति नेत्रधीः // प्रमाण्av_2.190 //

साक्षाच्च ज्ञानजनने समर्थो विषयो ऽक्षवत् / अथ कस्माद् द्वयाधीनजन्म तत् तेन नोच्यते // प्रमाण्av_2.191 //

समीक्ष्य गमकत्वं हि व्यपदेशो नियुज्यते / तच्चाक्षव्यपदेशे ऽस्ति तद्धर्मश्च नियोज्यताम् // प्रमाण्av_2.192 //

ततो लिंगस्वभावो ऽत्र व्यपदेशे नियोज्यताम् / निवर्त्तते व्यापकस्य स्वभावस्य निवृत्तितः // प्रमाण्av_2.193 //

सञ्चितः समुदायः स सामान्यं तत्र चाक्षधीः / सामान्यबुद्धुश्चावश्यं विकल्पेनानुबद्द्यते // प्रमाण्av_2.194 //

अर्थान्तराभिसम्बन्धाज्जायन्ते ये ऽणवो ऽपरे / उक्तास्ते सञ्चितास्ते हि निमित्तं ज्ञानजन्मनः // प्रमाण्av_2.195 //

अणू नां स विशेषश्च नान्तरेणापरनणीन् / तदेकानियमज्ज्ञानमुक्तं सामान्यगोचरम् // प्रमाण्av_2.196 //

अथैकायतनत्वे ऽपि नानेकं दृश्यते सकृत् / सकृद्ग्रहावभासः कि वियुक्तेषु तिलादिषु // प्रमाण्av_2.197 //

प्रयुक्तं लाघवञ्चात्र तेष्वेव क्रमपातिषु / किं नाक्रमग्रहस्तुल्यकालाः सर्वाश्य बुद्धयः // प्रमाण्av_2.198 //

काश्चित् तास्वक्रमाभासाः क्रमवत्यो ऽपराश्च किम् / सर्वार्थग्रहणे तस्मासक्रमो ऽयं प्रसज्यते // प्रमाण्av_2.199 //

नै कं चित्रपतंगादि रूपं वा दृश्यते कथम् / चित्रं तदेकामिति चेदिदं चित्रतरं ततः // प्रमाण्av_2.200 //

नैकस्वभावं चित्रं हि मणिरूपं यथैव तत् / नीलादिप्रतिभासश्च तुल्यश्चित्रपटादिषु // प्रमाण्av_2.201 //

तत्रावयवरूपं चेत् केवलं दृश्यते तथा / नीलादीनि निरस्यान्यच्चित्रं चित्रं यदीक्षसे // प्रमाण्av_2.202 //

तुल्यार्थाकारकालत्वेनोपलक्षितयर्द्वयोः / नानार्था क्रमवत्येका किमेकार्थाक्रमापरा // प्रमाण्av_2.203 //

वैश्वरूप्याद् धियामेव भावानां विश्वरूपता / तच्चेदनङ्ग केनेयं सिद्धा भेदव्यवस्थितिः // प्रमाण्av_2.204 //

विजातीनामनारम्भादालेख्यादौ न चित्रधीः / अरूपत्वान्न संयोगश्चित्रो भक्तेश्च नाश्रयः // प्रमाण्av_2.205 //

प्रत्येकमविचित्रत्वाद् गृहीतेषु क्रमेण च / न चित्रधीसङ्कलनमनेकस्यैकयाग्रहात् // प्रमाण्av_2.206 //

नानार्थैका भवेत् तस्मात् सिद्धातो ऽप्यविकल्पिका / विकल्पयन्नेकमर्थ यतो ऽन्यदपि पश्यति // प्रमाण्av_2.207 //

चित्रावभासेष्वथषु यद्येकत्वं न युज्यते / सैव तावत् कथं बुद्धिरेका चित्रावभासिनी // प्रमाण्av_2.208 //

इदं वस्तुबलायातं यद् वदन्ति विपश्चितः / यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथा तथा // प्रमाण्av_2.209 //

किं स्यात् सा चित्रतैकस्याम् न स्यात् तस्यां मतावपि / यदीदं स्वयमर्थानां रोचते तत्र के वयम् // प्रमाण्av_2.210 //

तस्मान्नार्थेषु न ज्ञाने स्थूलाभासस्तदात्मनः / एकत्र प्रतिषिद्धित्वाद् बहुष्वपि न सम्भवः // प्रमाण्av_2.211 //

परिच्छेदो ऽन्तरन्यो ऽयं भागो बहिरिव स्थितः / ज्ञानस्याभेदिनौ भिन्नौ प्रतिभासो ह् युपप्लवः // प्रमाण्av_2.212 //

तत्रैकस्याप्यभावेन द्वयमप्यवहीयते / तस्मात् तदेव तस्यापि तत्त्वं या द्वयशून्यता // प्रमाण्av_2.213 //

तद्भेदाश्रयिणी चेयं भावानां भेदसंस्थितिः / तदुपल्पवभावे च तेषां भेदो ऽप्युपप्लवः // प्रमाण्av_2.214 //

न ग्राह्यग्राहकाकारबाह्यमस्ति च लक्षणम् / अतो लक्षणशून्यत्वान्निःस्वभावाः प्रकाशिताः // प्रमाण्av_2.215 //

व्यापारोपधिकं सर्व स्कन्धादीनां विशेषतः / लक्षणं स च तत्त्वं न तेनाप्येते विलक्षणाः // प्रमाण्av_2.216 //

यथास्वम्प्रत्ययापेक्षादविद्योपप्लुतात्मनाम् / विज्ञप्तिर्वितथाकारा जायते तिमिरदिवत् // प्रमाण्av_2.217 //

असंविदिततत्वा च सा सर्वापरदर्शनैः / असम्भवाद् विना तेषां ग्राह्यग्राहकविप्लवैः // प्रमाण्av_2.218 //

तदुपेक्षिततत्त्वार्थैः कृत्वा गजनिमीलनम् / केवलं लोकबुद्ध्यैव बाह्यचिन्ता प्रतन्यते // प्रमाण्av_2.219 //

नीलादिश्चित्रविज्ञाने ज्ञानोपाधिरनन्यभाक् / अशक्यदर्शनः तं हि पतत्यर्थे विवेचयन् // प्रमाण्av_2.220 //

यद् यथा भासते ज्ञानं तत् तथैव प्रकाशते / इति नामैकभावः स्याच्चित्राकारस्य चेतसि // प्रमाण्av_2.221 //

पटादिरूपस्यैकत्वे तथा स्यादविवेकिता / विवेकीनि निरस्यान्यदा विवेकि च नेक्षते // प्रमाण्av_2.222 //

को वा विरोधो बहवः सञ्जातातिशयाः पृथक् / भवेयुः कारणं बुद्धेर्यदि नात्मेन्द्रियादिवत् // प्रमाण्av_2.223 //

हेतुभावाद् ऋते नान्या ग्राह्यता नाम काचन / तत्र बुद्धिर्यदाकारा तस्यास्तद् ग्राह्यमुच्यते // प्रमाण्av_2.224 //

कथं वावयवी ग्राह्या सकृत् स्वावयवैः सह / न हि गोप्रत्ययो दृष्टः सास्नादीनामदर्शने // प्रमाण्av_2.225 //

गुणप्रधानाधिगमः सहाप्यभिमतो यदि / सम्पूर्णाङ्गो न गृह्येत सकृन्नापि गुणादिमान् // प्रमाण्av_2.226 //

विवक्षापरतन्त्रत्वाद् विशेषणविशेषययोः / यद्ङ्गभावेनोपात्तं तत् तेनैव हि गृह्यते // प्रमाण्av_2.227 //

स्वतो वस्त्वन्तराभेदाद् गुणादेर्भेदकस्य च / अग्रहादेकबुद्धिः स्यात् पश्यतो ऽपि परापरम् // प्रमाण्av_2.228 //

गुणादिभेदग्रणान्नानात्वप्रतिपद् यदि / अस्तु नाम तथाप्येषां भवेत् सम्बन्धिसङ्करः // प्रमाण्av_2.229 //

शब्दादीनामनेकत्वात् सिद्धो ऽनेकग्रहः सकृत् / सन्निवेशग्रहायोगादग्रहे सन्निवेशिनाम् // प्रमाण्av_2.230 //

सर्वतो विनिवृत्तस्य विनिवृत्तिर्यतो यतः / तद्भेदोन्नीतभेदा सा धर्मिणो ऽनेकरूपता // प्रमाण्av_2.231 //

ते कल्पिता रूपभेदाद् निर्विकल्पस्य चेतसः / न विचित्रस्य चित्राभाः कादाचित्कस्य गोचरः // प्रमाण्av_2.232 //

यद्यप्यस्ति सितत्वादि यादृगिन्द्रियगोचरः / न सो ऽभिधीयते शब्दैर्जानयो रूपभेदतः // प्रमाण्av_2.233 //

एकार्थत्वे ऽपि बुद्धीनां नानाश्रयतया स चेत् / श्रोत्रादिचित्तानीदानीं भिन्नार्थानीति तत् कुतः // प्रमाण्av_2.234 //

जातो नामाश्रयोन्यो ऽन्यः चेतसां तस्य वस्तुनः / एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत् // प्रमाण्av_2.235 //

वृत्तेर्दृ श्यपरामर्शेनाभिधानविकल्पयोः / दर्शनात् प्रत्यभिज्ञानं गवादीनां निवारितम् // प्रमाण्av_2.236 //

अन्वयाच्चानुमानं यदभिधानविकल्पयोः / दृश्ये गवादौ जात्यादेस्तदप्येतेन दूषितम् // प्रमाण्av_2.237 //

दर्शनान्येव भिन्नान्यप्येकां कुर्वन्ति कल्पनाम् / प्रत्यभिज्ञानसंख्यातां स्वभावेनेति वर्णितम् // प्रमाण्av_2.238 //

पूर्वानुभूतग्रहणे मानसस्याप्रमाणता / अदृष्टग्रहणे ऽन्धादेरपि स्यादर्थदर्शनम् // प्रमाण्av_2.239 //

क्षणकत्वादतीतस्य दर्शनस्य न सम्भवः / वाच्यमक्षणिकत्वे स्याल्लक्षणं सविशेषणम् // प्रमाण्av_2.240 //

निष्पादितक्रिये कञ्चिद् विशेषमसमादधत् / कर्मण्यैन्द्रियमन्यद् वा साधनं किमितीष्यते // प्रमाण्av_2.241 //

सकृद् भावश्च सर्वासां धियां तद्भावजन्मनाम् / अन्यैरकार्यभेदस्य तदपेक्षाविरोधतः // प्रमाण्av_2.242 //

तस्मादिन्द्रियविज्ञानानन्तरप्रत्ययोद्भवम् / मनो ऽन्यमेव गृह्णाति विषयं नान्धदृक् ततः // प्रमाण्av_2.243 //

स्वार्थान्वयार्थापेक्षैव हेतुरिन्द्रियजा मतिः / ततो ऽन्यग्रहणेस्य नियतग्राह्यता मता // प्रमाण्av_2.244 //

तदतुल्यक्रियाकालः कथं स्वज्ञानकालिकः / सहकारी भवेदर्थ इति चेदक्षचेतसः // प्रमाण्av_2.245 //

असतः प्रागसामर्थ्यात् पश्चाच्चानुपयोगतः / प्राग्भावः सर्वहेतूनां नाति ऽर्थ स्वधिया सह // प्रमाण्av_2.246 //

भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यातां विदुः / हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् // प्रमाण्av_2.247 //

कार्य ह्यनेकहेतुत्वे ऽप्यनुकुर्वदुदेति यत् / तत् तेनाप्यत्र तद्रूपं गृहीतमिति चोच्यते // प्रमाण्av_2.248 //

अशक्यसमयो ह्यात्मा रागादीनामन्नन्यभाक् / तेषामतः स्वसंवित्तिर्न्नाभिजल्पानुषङ्गिणी // प्रमाण्av_2.249 //

अवेदकाः परस्यापि ते स्वरूपं कथं विदुः / एकार्थाश्रयिणा वेद्या विज्ञानेनेति केचन // प्रमाण्av_2.250 //

तदतद्रू पिणो भावास्तदतद्रू पहेतुजाः / तत्सुखादि किमज्ञानं विज्ञानाभिन्नहेतुजम् // प्रमाण्av_2.251 //

सार्थे सतीन्द्रिये योग्ये यथास्वमपि चेतसि / दृष्टं जन्म सुखादीनां तत् तुल्यं मनसामपि // प्रमाण्av_2.252 //

असत्सु सत्सु चैतेषु न जन्माजन्म वा क्वचित् / दृष्टं सुखादेर्बुद्धेर्वा तत् ततो नान्यश्च ते // प्रमाण्av_2.253 //

सुखदुःखादिभेदश्च तेसामेव विशेषतः / तस्या एव यथा बुद्धेर्मान्द्यपाटवसंश्रयाः // प्रमाण्av_2.254 //

यस्यार्थस्य निपातेन ते जाता धीसुखादयः / मुल्त्वा तं प्रतिपद्येत सुखादीनेव सा कथन् // प्रमाण्av_2.255 //

अविच्छिन्ना न भासेत तत्संवित्तिः क्रमग्रहे / तल्लाघवाच्चेत् तत्तुल्यमित्यसंवेदनं न किम् // प्रमाण्av_2.256 //

न चैकया द्वयज्ञानं नियमादक्षचेतसः / सुखाद्यभावे ऽप्यर्थाच्च जातेस्तच्छक्त्यसिद्धितः // प्रमाण्av_2.257 //

पृथक् पृथक् च सामर्थ्ये द्वयोर्नीलादिवत् सुखम् / गृह्येत केवलं तस्य तद्धेत्वर्थमगृह्णतः // प्रमाण्av_2.258 //

न हि संवेदनं युक्तम् अर्थेनैव सह ग्रहे / किं सामर्थ्य सुखादीनां नेष्टा धीर्यत् तदुद्भवा // प्रमाण्av_2.259 //

विनार्थेन सुखादीनां वेदने चक्षुरादिभिः / रूपादिः स्त्र्यादिभेदो ऽक्ष्रणा न गृह्येत कदाचन // प्रमाण्av_2.260 //

न हि सत्यन्तरङ्गे ऽर्थे शक्ते धीर्बाह्यदर्शनी / अर्थग्रहे सुखादीनां तज्जानां स्यादवेदनम् // प्रमाण्av_2.261 //

धियोर्यु गपदुत्पत्तौ तत्तद्विषयसम्भवात् / सुखदुःखविदौ स्यातां सकृदर्थस्य सम्भवे // प्रमाण्av_2.262 //

सत्यान्तरे ऽप्युपादाने ज्ञाने दुःखादिसम्भवः / नोपादानं विरुद्धस्य तच्चैकमिति चेन्मतम् // प्रमाण्av_2.263 //

तदज्ञानस्य विज्ञानं केनोपादानकारणम् / आधिपत्यं तु कुर्वीत तद्विरुद्वे ऽपि दृश्यते // प्रमाण्av_2.264 //

अक्ष्रणोर्यथैक आलोको नक्तञ्चरतदन्ययोः / रूपदर्शनवैगुण्यावैगुण्ये कुरुते सकृत् // प्रमाण्av_2.265 //

तस्मात् सुखादयो ऽर्थानां स्वसंक्रान्तावभासिनाम् / वेदकाः स्वात्मनश्चैषामर्थेभ्यो जन्म केवलम् // प्रमाण्av_2.266 //

अर्थात्मा स्वात्मभूतो हि तेषां तैरनुभूयते / तेनार्थानुभवख्यातिरालम्बस्तु तदाभता // प्रमाण्av_2.267 //

कश्चिद् बहिःस्थितानेव सुखादीनप्रचेतनान् / ग्राह्यानाह न तस्यापि सकृद् युक्तो द्वयग्रहः // प्रमाण्av_2.268 //

सुखाद्यभिन्नरूपत्वान्नीलादेश्चेत् सकृद् ग्रहः / भिन्नावभासिनोर्ग्राह्यं चेतसोस्तदभेदि किम् // प्रमाण्av_2.269 //

तस्याविशेषे बाह्यस्य भावनातारतम्यतः / तारतम्यञ्च बुद्धौ स्यान्न प्रीतिपरितापयोः // प्रमाण्av_2.270 //

सुखाद्यात्मतया बुद्धेरपि यद्यविरोधिता / स इदानीं कथं बाह्याः सुखाद्यात्मेति गम्यते // प्रमाण्av_2.271 //

अग्राह्यग्राहकत्वाच्चेद् भिन्नजातीययोः पुमान् / अग्राहकः स्यात् सर्वस्य ततो हीयेत भोक्तृता // प्रमाण्av_2.272 //

कार्यकारणतानेन प्रत्युक्ताकार्यकारणे / ग्राह्यग्राहकताभावाद् भावे ऽन्यत्रापि सा भवेत् // प्रमाण्av_2.273 //

तस्मात् त आन्तरा एव संवेद्यत्वाच्च चेतनाः / संवेदनं न यद् रूपं न हि तत् तस्य वेदनम् // प्रमाण्av_2.274 //

अतत्स्वभावो ऽनुभवो बैद्धांस्तान् सन्नवैति चेत् / मुक्त्वाध्यक्षस्मृताकारां संवितिं बुद्धिरत्र का // प्रमाण्av_2.275 //

तांस्तानर्थानुपादाय सुखदुःखादिवेदनम् / एकमाविर्भवद् दृष्टं न दृष्टं त्वन्यदन्तरा // प्रमाण्av_2.276 //

संसर्गादविभागश्चेदयोगोलकवह् निवत् / भेदाभेदव्यवस्थैवमुच्छिन्ना सर्ववस्तुषु // प्रमाण्av_2.277 //

अभिन्नवेदनस्यैक्यं यन्नैवं तद् विभेदवत् / सिध्येदसाधनत्वे ऽस्य न सिद्धं भेदसाधनम् // प्रमाण्av_2.278 //

भिन्नाभः सितदुःखादिरभिन्नो भुद्धिवेदने / अभिन्नाभे विभिन्ने चेद् भेदाभेदौ किमाश्रयौ // प्रमाण्av_2.279 //

तिरस्कृतानां पटुनाप्येकदाभेददर्शनात् / प्रवाहे वित्तिभेदानां सिद्धा भेदव्यवस्थितिः // प्रमाण्av_2.280 //

प्रागुक्तं योगिनां ज्ञानं तेषां तद् भावनामयम् / विधूतकल्पनाजालं स्पष्टमेवावभासते // प्रमाण्av_2.281 //

कामशोकभयोन्मादचौरस्वप्नाद्युपप्लुताः / अभूतानपि पश्यन्ति पुरतो ऽवस्थितानिव // प्रमाण्av_2.282 //

न विकल्पानुबद्धस्यास्ति स्युटार्थावभासिता / स्वप्ने ऽपि स्मर्यते स्मार्त न च तत् तादृगर्थवत् // प्रमाण्av_2.283 //

अशुभा पृथिवीकृत्स्नाद्यभूतमपि वर्ण्यते / स्पष्टाभं निर्विकल्पञ्च भावानाबलनिर्मितम् // प्रमाण्av_2.284 //

तस्माद् भूतमभूतं वा यद् यदेवातिभाव्यते / bhāvanāpariniṣpattau tat sfuṭākalpadhīphalam // pramāṇav_2.285 //

तत्र प्रमाणं संवादि यत् प्राङ् निर्णीतवस्तुवत् / तद् भावानाजं प्रत्यक्षमिष्टम् शेषा उपप्लवाः // प्रमाण्av_2.286 //

शब्दार्थग्राहि यद् यत्र तज्ज्ञानं तत्र कल्पना / स्वरूपं च न शब्दार्थस्तत्राध्यक्षमतो ऽखिलम् // प्रमाण्av_2.287 //

त्रिविधं कल्पमाज्ञानमाश्रयोपप्लवोद्भवम् / अविकल्पलमेकं च प्रत्यक्षाभं चतुर्विधम् // प्रमाण्av_2.288 //

अनक्षजत्वसिद्ध्यर्थमुक्ते द्वे भ्रान्तिदर्शनात् / सिद्धानुमादिवचनं साधनायैव पूर्वयोः // प्रमाण्av_2.289 //

संकेतसंश्रयान्यार्थसमारोपविकल्पे / न प्रत्यक्षानुवृत्तित्वात् कदाचिद् भ्रान्तिकारणम् // प्रमाण्av_2.290 //

यथैवेयं परोक्षार्थकल्पना स्मरणात्मिका / समयापेक्षीणी नार्थ प्रत्यक्षमध्यवस्यपि // प्रमाण्av_2.291 //

तथानुभूतस्मरणमन्तरेण घटादिषु / न प्रत्ययो ऽनुयंस्तच्च प्रत्यक्षात् परिहीयते // प्रमाण्av_2.292 //

अपवादश्चतुर्थो ऽत्र तेनोक्तमुपघातजम् / केवलं तत्र तिमिरमुपघातोपलक्षणम् // प्रमाण्av_2.293 //

मानसं तदपीत्येके तेषां ग्रन्थो विरुध्यते / नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् 294 //

पारम्पर्येण हेतुश्चेदिन्द्रियज्ञानगोचरे / विचार्यमाणे प्रस्तावो मानसस्येह कीदृशः // प्रमाण्av_2.295 //

कि वैन्द्रियं यदक्षाणां भावाभावानुरोधि चेत् / तत् तुल्यं विक्रियावच्चेत् सैवेयं किं निषिध्यते // प्रमाण्av_2.296 //

सर्पादिभ्रान्तिवच्चास्याः स्यादक्षविकृतावपि / निवृत्तिर्न निवर्तेत निवृत्ते ऽप्यक्षविप्लवे // प्रमाण्av_2.297 //

कदाचिदन्यसन्ताने तथैवार्प्येत वाचकैः / dṛṣṭasmṛtimapekṣeta na bhāseta parisfuṭam // pramāṇav_2.298 //

सुप्तस्य जाग्रतो वापि यैव धीः स्फुटभासिनी / सा निर्विकल्पोभयथाप्यन्यथैव विकल्पिका // प्रमाण्av_2.299 //

तस्मात् तस्याविकल्पे ऽपि प्रामाण्यं प्रतिषिध्यते / विसंवादात् तदर्थ च प्रत्यक्षाभं द्विधोदितम् // प्रमाण्av_2.300 //

क्रियासाधनमित्येव सर्व सर्वस्य कर्मणः / साधनं न हि तस्य साधनं या क्रिया यतः // प्रमाण्av_2.301 //

तत्रानुभवमात्रेण ज्ञानस्य सदृशात्मनः / भाव्यं तेनात्नमा येन प्रतिकर्म विभज्यते // प्रमाण्av_2.302 //

अनात्मभूतो भेदो ऽस्य विद्यमानो ऽपि हेतुषु / भिन्ने कर्मण्यभिन्नस्य न भेदेन नियामकः // प्रमाण्av_2.303 //

तस्माद् यतो ऽस्यात्मभेदादस्याधिगतिरित्ययम् / क्रियायाः कर्मनियमः सिद्धा सा तत्प्रसाधना // प्रमाण्av_2.304 //

अर्थेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वार्थरूपताम् / अन्यः स्वभेदाज्ज्ञानस्य भेदको ऽपि कथञ्चन // प्रमाण्av_2.305 //

तस्मात् प्रमेयाधिगतेः साधनं मेयरूपता / साधने ऽन्यत्र तत्कर्मसम्बन्धो न प्रसिद्धयति // प्रमाण्av_2.306 //