सामान्यदूषणदिक्प्रसारिता

पण्डिताशोक: सामान्यदूषणदिक्प्रसारिता

पण्डिताशोकविरचिता सामान्यदूषणदिक्प्रसारिता /

व्यापकन्नित्यमेकञ्च सामान्यं यैः प्रकल्पितं / मोहग्रन्थिच्छिदे तेषां तदभावः प्रसाध्यते //

कथमिदमवगम्यते / परस्परविलक्षणक्षणेषु प्रत्यक्षसमीक्ष्यमाणेष्वभिन्नधीध्वनिप्रसवनिबन्धनमनुयायिरूपं सामान्यं न मान्यं मानीषिणामिति / साधकप्रमाणविरहात् बाधकप्रमाणसम्भवाच्चेति ब्रूमः / तथाहि यदिदं सामान्यसाधनमनुमानमभिधीयते परैः / यदनुगताकारं ज्ञानं तदनुगतवस्तुनिबन्धनं यथा बहुषु पुष्पेषु स्रक् स्रगिति ज्ञानं / अस्ति च परस्परसम्पर्कविकलकलासु कार्य्यादिव्यक्तिष्वनुगताकारं विज्ञानं तदनैकान्तिकतादोषाक्रान्तशरीरत्वान्न तद्भावसाधनायालं / यतो भवति बहुषु पाचकेषु पाचकः पाचक इति एकाकारपरामर्शप्रत्ययः / न च तेष्वनुगतमेकं वस्तु समस्ति / तद्भावे हि प्रागेव तथाविधप्रत्ययोत्पादप्रसङ्गो दुर्व्वारप्रचारः / क्रियोपकारापेक्षाणां स्वलक्षणानां सामान्यव्यञ्जकत्वादयमदोष इति चेत् / नैतदस्ति / नित्यानामनाधेयातिशयतयानुपकारिणि सहकारिण्यपेक्षायोगात् / सातिशयत्वे वा प्रतिक्षणं विशरारूशरीरत्वात् क्रिया कुत इति दोषोदुष्परिहरः / क्रियानिबन्धनत्वात् पाचकेष्वनुगताकारप्रत्ययस्य नानैकान्तिकतादोष इत्यपि वार्त्तं / प्रतिभेदं भिद्यमानानां कर्म्मणां तन्निबन्धनत्वायोगात् / भिन्नानामप्यभिन्नाकारज्ञाननिबन्धनत्वे व्यक्तीनामपि तथा भावो न राज दण्डनिवारितः / ततश्च सामान्यमेव नोपेयं स्यात् / इति मूलहरं पक्षमाश्रयता देवानां प्रियेण सुष्ठ अनुकूलमाचरितं / अनेनैव न्यायेन क्रियाकारकसम्बन्धमभिन्नज्ञाननिबन्धनमुपकल्पयन् प्रतिक्षिप्तः / पाकक्रियात्वनिबन्धनः पाचकेष्वनुगताकारः प्रत्ययस्ततो नानैकान्तिकतादोष इत्यपि न मन्तव्यं /

नह्यर्थान्तरसम्बन्धिनी जातिरर्थान्तरप्रत्ययोत्पत्तिहेतुः, अतिप्रसङ्गात् / स्यादेतत् समवेतसमवायसम्बन्धबलात् पाकक्रियासामान्यं पाचकेष्वभिन्नाकारं परामर्शप्रत्ययमुपजनयति ततो न यथोक्तदोषः / तदिदमप्यसारं / यत् उदयानन्तरापवर्ज्जितया कर्म्मणामेवासम्भवात्, विनष्टे कर्म्मणि तत् सामान्यं न कर्म्मणि तदभावादेव नापि कर्त्तरीति सम्बद्वसम्बन्धोप्यस्य नास्तीति नाभिन्नप्रत्ययहेतुः / तस्मात् स्थितमेतत्तदनैकान्तिकतादोषदुष्टत्वान्नेदमनुमानं सामान्यसत्त्वासाधनाय पर्य्याप्तमिति / इतश्चापि न सामान्यसत्त्वासाधनमिदमनुमानं / यथैव हि परस्परासङ्कीर्णस्वभावा अपि शाबलेयादयोभावाः कयाचिदेव तदेककार्य्यप्रतिनियमलक्षणया स्वहेतुबलायातया प्रकृत्या तदेकमभिमतमनुगतरूपमुपकुर्ब्बते, तदपरसामान्यान्तरमन्तरेणान्यथानवस्थाप्रसङ्गात् / तथा तमेकं परामर्शप्रत्ययमुपजनयन्तु किमन्तरालगडुना व्यतिरेकवता सामान्येनोपगतेन /

अथोच्यते प्रतिनियतशक्तयः सर्व्वभावाः / एतच्च सामान्यापलापिभिरपि नियतमभ्युपगमनीयं अन्यथा कुतः शालिवीजं शाल्यङ्कुरमेव जनयति न कोद्रवाङ्कुरमिति / परपर्य्यनुयोगे भावप्रकृतिं मुक्त्वा किमपरमिह वचनीयमस्ति / एतच्चोत्तरमस्माकमपि न वनौकःकुलकवलितं, तथाहि वयमप्येवं शक्ता एव वक्तुं सामान्यमेवोपकर्त्तुं शक्तिव्यक्तीनां भेदाविशेषे ऽपि न तदेकं विज्ञानमुपजनयितुमिति / अनुत्तरं वत दोषसङ्कटमत्रभवान् दृष्टिदोषेण प्रविश्यमानो ऽपि नात्मानमात्मना सम्बेदयते / तथाहि शालिवीजतदङ्कुरयोरध्यक्षानुपलम्भनिबन्धने कार्य्यकारणभावे ऽवगते शालिवीजं शाल्यङ्कुरं जनयितुं शक्तं न कोद्रवाङ्कुरमिति शक्यमभिधातुं / नैवं सामान्यतद्वतोरुपकार्य्योपकारकभावः कुतश्चन प्रमाणान्निश्चितः / तत्कथमिदमुत्तरमभिधीयमानमादधीत साधिमानमित्यलमलीकनिर्बन्धनेन / न साधकप्रमाणविरहमात्रेण प्रेक्षावतामसद्व्यवहारः / ततस्तदभावसाधकमनुमानमभिधीयमानमस्माभिराकल्यतां / यद्यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तत्तदसदिति प्रेक्षावद्भिर्व्यवहर्त्तव्यं, यथाम्बराम्बुरुहं, नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्यं क्वचिदपीति स्वभावानुपलब्धिः / न चात्रासिद्विदोषोद्भावनया प्रत्यवस्थातव्यम् / तथा ह्यत्रासिद्विर्भवन्ती स्वरूपतो विशेषणतो वा भवेत् / तत्र न तावदाद्यं सम्भवति / अन्योपलम्भरुपस्यानुपलम्भस्याभ्युपगमात् / तस्य च स्वसम्बेदनप्रत्यक्षसाक्षात्कृतस्वरूपत्वात् कुतः स्वरूपासिद्वदोषावकाशः /

अथोच्यते स्वसम्बेदनमेव न सम्भवति / स्वात्मनि क्रियाविरोधात् / न हि तयैवासिधारया सैवासिधारा च्छिद्यते / तदेबाङ्गल्यग्रं तेनैवाङ्गुल्यग्रेण स्पृश्यते इति / अतो ऽसिद्व एवायं हेतुः / तदिदं स्वसम्बेदनशब्दार्था परिज्ञानविजृम्भतमेव प्रकटयति वावः / तथाहि कलसकलधौतकुवलयादिभ्यो व्यावृत्तं विज्ञानमुपजायते / तेन बोधरूपतयोत्पत्तिरेवास्य स्वसम्बित्तिरुच्यते, प्रकाशवत् / न कर्म्मकर्त्तृक्रियाभावात् / एकस्यानंशरूपस्य त्रैरूप्यानुपपत्तितः / यथैव हि प्रकाशकान्तरनिरपेक्षः प्रकाशः प्रकाशमान आत्मनः प्रकाशक उच्यते / तथा ज्ञानमपि ज्ञानान्तरनिरपेक्षं प्रकाशमानमात्मनः प्रकाशमुच्यते / ततो ऽयं परमार्थः / न ज्ञानं ज्ञानान्तरसंवेद्यमुपपद्यते नाप्यसम्बिदितमुच्यते / यथाप्रकारे च स्वसम्बेदनशब्दार्थ विवक्षिते न किञ्चिद् वचनीयकमस्ति कुतो यथोक्तदोषावसरः / नापि विशेषणासिद्व्यासिद्विरूद्भावनीया / उपलब्धिलक्षणप्राप्ततया सामान्यस्य स्वयमेव परैरुपगमात् / तथानभ्युपगमे वा न सामान्यबलेन वा कुलेयादिष्वनुगताकारौ धीध्वनी स्यातां / न हि यतो यत्र ज्ञानाभिधानप्रवृत्तिस्तदनुपलक्षणे तस्य प्रतीतिर्भवति, दण्डिवत् / यत् पुनरिदमुद्योतितमुद्योतकरेण / किं सामान्यं प्रतिपद्यसे, न वा / यदि प्रतिपद्यसे कथमपन्हुषे / अथ न प्रतिपद्यसे तदा तस्यासिद्वत्वादाश्रयासिद्वो हेतुः / तदिदं तस्य धर्म्मिस्वरूपितानभिज्ञताविजृम्भितमाभाति / यतो न वयं वहीरूपतया सामान्यं धर्म्मितयाङ्गीकुर्म्महे / अन्तर्म्मात्राभिनिवेशिनो भावाभावोभयानुभवाहितवासनापरिपाकप्रभवस्याध्यस्तवहिर्वस्तुनो ज्ञानाकारस्य धर्म्भितयोपयोगात् /

स च स्वसम्बेदनप्रत्यक्षसिद्वतया न शक्यः प्रतिक्षेप्तुं / तदत्र धर्म्मिणि व्यवस्थिताः सदसत्वे चिन्तयन्ति / किमयं सामान्यशब्दविकल्पप्रतिभासार्थो धर्म्मी परपरिकल्पितवहिःसामान्यनिबन्धनो वेति / तस्य वाह्यानुपादानत्वे साध्यतयानुपलम्भो हेतुः / न पुनस्तस्यैवाभावः साध्यते / तद्विषयशब्दप्रयोगप्रसङ्गात् / एवम्बिधे च धर्म्मिणि विवक्षिते कुत आश्रयासिद्विदोषः / यत्तूच्यते / प्रत्यक्षप्रमाणसिद्वस्वभावतया सामान्यस्यासिद्व एवायं हेतुरिति / तदयुक्तं, तस्य स्वरूपेणाप्रतिभासनात् /

इदमेव हि प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षत्वं यत् स्वरूपस्य स्वबुद्वौ समर्पणं / इदं पुनर्मूल्यादानक्रयि सामान्यं स्वरूपञ्च नादर्शयति प्रत्यक्षताञ्च स्वीकर्त्तुमिच्छति / तथाहि न वयं परस्परासंकीर्णशावलेयादिव्यक्तिभेदप्रतिभासनवेलायां तद्विलक्षणमपरमनुगतमध्यक्षेणेक्षामहे / कण्ठेशनमिव भूतेषु / शावलेयसामान्यबुद्वेरसिद्वेः / तत् कथमदृष्टकल्पनयात्मानमात्मना विप्रलभेमहि /

इति नासिद्वो हेतुः / नाप्यनैकान्तिकता शङ्काविषयमतिपतति, विपक्षवृत्त्यदर्शनात् / असपक्षे सम्भवानुपलम्भात् / साधारणानैकान्तिकता माभूत / सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकता तु प्रतिबन्धादर्शनादनिवारित प्रसरैव /

तदेतन्न समालोचिततर्ककर्कशधियामभिधानं / विपर्य्यये बाधकप्रमाणसामर्थ्यादपसारितसद्भावत्वात्तदाशङ्कायाः / तथाह्यसत्त्वे साध्ये सत्त्वं विपक्षः / तत्र प्रत्यक्षवृत्त्या भवितव्यं / यतो यद्यदाविकलाप्रतिहतसामर्थ्यं तत्तदा भवत्येव / तद्यथाविकलबलसकलकारणकलापो ऽङ्कुरः / सति च चक्षुरादिसाकल्ये दृश्ये वस्तुन्यविकलाप्रतिबद्वशक्तिकारणं प्रत्यक्षं ज्ञानमिति स्वभावहेतुः / ततो विरुद्वोपलम्भाद्विपक्षाद्व्यावर्त्तमानो हेतुः / असद्व्यवहारयोग्यत्वेन व्याप्यत इति व्याप्तिसिद्वेर्नानैकान्तिकः / अभिमतसाध्य प्रतिबन्धसिद्वेस्तु विरुद्वता दूरतरसमुत्सारितरभसप्रसरैव / अतो ऽसिद्वतादिदूषणशङ्काकलङ्कालङ्कि(कृ)ताद्वेतोः प्रस्तुतवस्तुसिद्वौ सिद्वमसत्त्वं सामान्यस्येत्यलमतिबद्वविस्तरविसारिण्या कथयेति विरम्यते / न च वस्तुसंस्थानवत् सामान्यं व्यक्तेर्लक्षणं / न चानुवृत्तव्यावृत्तवर्णाद्यात्मके जातिव्यक्ती वर्णादिनियतप्रतिभासप्रतीतिप्रसङ्गात् / व्यक्तेरेवासौ प्रतिभास इति चेत् को ऽपरस्तर्हि सामान्यस्यानुगताकार इति चेत् /

ननु वर्णसंस्थाने विरहय्य किमपरमनुगामि विद्यते / जातिब्यक्तयोः समवायबलादविभावितविभागयोः क्षीरोदकयोरिव परस्परमिश्रणेन प्रतिपत्तेरिति चेत् / न तर्हि सामान्यविशेषयोरेकतरस्यापि रूपं गृहीतं / स्वरूपाग्रहणे ऽनयोरप्यग्रहणमिति निरालम्बनैव सा तादृशी प्रतिपत्तिरिति परमार्थ आवेदितस्तावत् निरालम्बनया च प्रतीत्या व्यवस्थाप्यमानं सामान्यं सुव्यवस्थापितं / तस्माद्विशेष्यासिद्व्यापि नायमसिद्वो हेतुः / सपक्षे वर्त्तमानो विरुद्व इत्यपि न मन्तव्यः / अनैकान्तिकताप्यस्य न सम्भावनाम् अर्हति / असद्व्यवहारा नपेक्षत्वेन हि दृश्यानुपलम्भो व्याप्तः / यदि हि सन्नपि तत्र न प्रवर्त्तयेत् / इह सापेक्षः स्यात् / ततो विपक्षाद्व्यापकविरुद्वावरुद्वात् / व्यावर्त्तमानो ऽसद्व्यवहारे विश्राम्यतीति अतस्तेनासद्व्यवहारेणानुपलम्भो व्याप्यत इति कुतो ऽनेकान्तः / ततश्च स एवार्थः समायातः /

एतासु पञ्चस्ववभासनीषु प्रत्यक्षवोधे स्फुटमङ्गुरीषु / साधारणं षष्ठमिहेक्षते यः शृङ्गं शिरस्यात्मन ईक्षते सः //

इति //

सर्व्वस्य च पूर्व्वोक्तस्यायं परमार्थः /

प्रत्यक्षप्रतिभासि वर्त्मन पञ्चस्वङ्गुलीषु स्थितं सामान्यं प्रतिभासते न च विकल्पाकारबुद्वौ तथा /

ता एवास्फुटमूर्त्तयोत्र हि विभासन्ते न जातिस्ततः

सादृश्यभ्रमकारणौ पुनरिमावेकोपलब्धिध्वनी इति // सामान्यसिद्विदूषणदिक्प्रसारिता // 3 //कृतिरियं पण्डिताशोकस्य // 0 //