अवयविनिराकरण

पण्डिताशोक: अवयविनिराकरण

पण्डिताशोकरचितम् अवयविनिराकरणम् /

नमः समन्तभद्राय //

अभ्यासातिशयस्तथा न विहितस्तादृक् श्रुतं नार्ज्जितं / तन्मे चापलमर्थलेशमधुनानिर्म्मातुमीहे यदि / एतत् सर्व्वमवेक्ष्ययन्निगदितं तत्पण्डितैर्दृश्यताम् / प्रीणन्त्येव वि + + + + हि शिशोः प्रायः पितृणां मनः //

यो विरुद्वधर्म्माध्यासवान् नासावेकः / यथा घटादिरर्थः / विरुद्वधर्म्माध्यासवांश्च स्थूलोनीलादिरर्थ इति व्यापकविरुद्वोपलब्धिः / इह दृश्यमानस्थूलोनीलादिरर्थो धर्म्मी, स चानुभवावसितो ऽसति बाधके प्रत्यक्षसिद्वो हेतोराश्रयासिद्विं निहन्ति / ननु भवद्भिरसन्नेवावयवी प्रतिज्ञायते स कथं प्रत्यक्षसिद्वः / नावयविनमिह धर्म्मिणं प्रतिपन्नाः स्मः किन्तु प्रतिभासमानस्थूल नीलादिकमर्थम् / न तर्हि विरुद्वधर्म्मसंसर्गादवयविन एकत्वं निषिद्वं स्यात् / यद्येवं कस्तर्हि भवतो ऽवयवी / एको ऽनेकावयवसमवेतार्थ इति चेत् / स किं प्रतिभासमानात् स्थूलनीलादेरन्यो ऽनन्यो वा / न तावंदन्यः, दृश्यत्वेनाभ्युपगमात् / न च प्रतिभासमानस्थूलनीलार्थव्यतिरेकेणापरः प्रतिभाति / अनन्यश्चेत् / तस्यैकत्वप्रतिक्षेपे कथमप्रतिषिद्वमेकत्वमवयविनः /

ननु च प्रतिभासमानश्चेदर्थोनावयविरूपोधर्म्मी / किन्तर्हि रूपमस्यावशिष्टप्रसिद्वं भविष्यतीति / उच्यते, प्रतिभासमानः स्थूलोनीलाकारः प्रत्यक्षसिद्वं रूपं, अवयवित्वानभ्युपगमे ऽप्यवशिष्यते / न चैवं मन्तव्यं / न परमाणुसञ्चयवादिनां स्थूलाकारः कश्चिदर्थो ऽस्ति यः प्रसिद्वो धर्म्मी स्यादिति / अवयव्यनभ्युपगमे ऽपि हि निरवयवानेकात्मकः स्थूलो ऽर्थोभ्युपगम्यमानः केन निषिद्वः / स्यान्मतं निरवयवाः परमाणवः कथं प्रत्यक्षे स्थूलेना कारेणावभासेरन्, स्थूलसूक्ष्मयोर्विरोधादिति / तदपि न युक्तं / परमाणव एव हि पररूपदेशपरिहारेणोत्पन्नाः परस्परसहिता अवभासमाना देशवितानवन्तो भासन्ते / विततदेशत्वञ्च स्थूलत्वं, यत्तुक्तं स्थूलसूक्ष्मयोर्विरोध इति तत् किं पररूपदेशपरिहारवती निरवयवानामुत्पत्तिः / परस्परसहितानामेकविज्ञानावभासित्वं वा विरुद्वमिति वक्तुमध्यवसितं / इदञ्चेद्विरुद्वं स्थूलाकारः किं विरुद्वः / अतएव निरवयवेषु बहुष्वेकस्मिन् विज्ञाने प्रतिभास मानेषु भवन् प्रतिभासकालभावी प्रतिभासधर्म्मः स्थूलाकारो न तु वास्तवः प्रत्येकमभावात् / प्रतिभासात् प्रागूर्द्वं वा न तर्हि स्थूलो ऽर्थ इति चेत् / न तदापि प्रतिभासयोग्यतासम्भवात् यदैव हि सञ्चिता भवेयुस्तदैव प्रतिभासयोग्याः परमाणवः / यदा च प्रतिभासयोग्या स्तदा स्थूलाः / यस्त्वाह निरवयवेषु बहुषु प्रतिभासमानेष्ववश्यमन्तरेणापि प्रतिभासितव्यं / अन्तरानवभासे परस्परविविक्ता एव नावभासिताः स्युः / विविक्तानवभासे चाणुमात्रकं पिण्डो भवेत् / न चान्तरमवभासमानमुत्पश्यामः / तदयं निरन्तर एक एव स्थलो निरवयवानेकात्मको भवितुमर्हति, अपि त्वेकः स्थूलात्मक एवेति / सो ऽप्येवं वाच्यः / किं विजातीयपरमाण्वन्तरमन्तरं / आहोस्वित् शून्याकाशयोगः / तत्र शून्याकाशयोगस्तावदवस्तुतया नेन्द्रियप्रत्यक्षगोचरः / अर्थसामर्थ्यभाविनि तात्रार्थस्यैव प्रतिभासोपपत्तेः / विजातीयन्त्विन्द्रियान्तरग्राह्यं कथमिन्द्रियान्तरज्ञाने ऽवभासेताविषयत्वात् / तत् केनान्तरेणावभासितव्यमिति न विद्मः / यत् पुनरुच्यते / अन्तरालानवभासे विविक्ता नावभासेरन्निति /

तत्रापि किमेषामन्तरं विवेकः पररूपशून्यता वेति चिन्त्यं / निरूपयन्तस्तु पररूपशून्यतामेव विवेकं वस्तूनां पश्यामः / पररूपशून्याश्चेमे भासमानाः कथं विविक्ता नावभासेरन्निति / ननु च न प्रत्येकं परमाणूनां स्थूलाकारः / ततः समुदितानामेष्टव्यः / यथा च नीलपरमाणूनां प्रत्येकमसम्भवन् पीताकारो बहुष्वपि न दृश्यते / तथा प्रत्येकमसम्भवन् स्थूलाकारः कथं बहुषु स्यादिति /

उक्तमत्र / अविरुद्वो निरवयवाणां स्थूलाकार इति / नीलविरुद्वस्तु पीताकारः / ततः पीतविरुद्वं नीलाकारं विभ्राणेषु बहुष्वपि कथं पीताकारो भवेत् / नैवं निरवयवत्वविरुद्वः स्थूलाकारः यथोक्तान्यायात् / तदेवं प्रत्यक्षसिद्वः स्थूलो ऽर्थ इह धर्म्मीति व्यवस्थितं / तदेवमवस्थिते धर्म्मिणि हेतोः सत्त्वमसत्त्वं वा निरूप्यं / तत्र पाण्यादावेकस्मिन् कम्पमाने स्थूलो ऽर्थः सकम्पनिःकम्पे रूपे युगपत् प्रतिपद्यमानः कथं विरुद्वधर्म्मसंसर्गवान्न स्यात् / सकम्पनिःकम्पयोर्हि रूपयोः परस्पराभावाव्यभिचारनिमित्तको ऽस्ति विरोधः / भावाभावयोरेव हि परस्परपरिहारात्मको विरोधः / वस्तुनोस्तु तदभावाव्यभिचारेणैव / इह च सकम्पनिःकम्पे रूपे गृह्णत् प्रत्यक्षमेव सामर्थ्यात् परस्पराभावं साधयति / व्यवहारयति तु निर्व्विशेषणैवानुपलब्धिः / स्यादेतत् पाण्यादावेकस्मिन्नवयवे कम्पमाने नावयविनः कम्प रूपमभ्युपेयं / अवयव एव हि तदा क्रियावान् दृश्यते / न चेदं मन्तव्यं / अवयवे क्रियावति तदाधेयेनावयविनापि क्रियावता भवितव्यं, यथा रथे चलति तदा रूढो ऽपि चलतीति / अवयवावयविकर्म्मणोर्भिन्ननिमित्तत्वात् / निमित्तायौगपद्याच्च / यदा हि आत्मनः पाणिकम्पनेच्छा भवति / ततः प्रयत्नः / तदा प्रयत्नवदात्मपाणिसंयोगात् पाणौ क्रिया / यदा तु शरीरकम्पनार्थः प्रयत्नविशेष आत्मनो जायते / तदा तत्प्रयत्नवदात्मशरीरसंयोगात् शरीरे कर्म्मेति निमित्तभेदः / अतो भिन्नमिति तयोरेकस्मिन् जाते कथं निमित्तान्तरप्रतिबद्वजन्मा तदभावे तदपरो ऽपि तथैव जायेत /

रथ तदारूढकर्म्मणोस्तु सत्यपि निमित्तभेदे निमित्तयौगपद्यात् सहभावः / तथा हि नोदनं रथकर्म्मणो ऽसमवायिकारणं / तदारूढकर्म्मणस्तु नोद्यसंयोगः / तयोश्च सहभावात् कर्म्मणी अपि यौगपद्येन जायेते / तदेतत् सकलमालोच्य भदन्तधर्म्मोत्तरेणेदमुक्तम् / न चात्रा वयवः क्रियावान् / अवयवेषु हि क्रियावत्सु विभागो जायते / क्रियाया विभागारम्भं प्रति निरपेक्षकारणत्वात् / तेन च संयोगे ऽसमवायिकारणे निवर्त्तते निवर्त्तेतावयवि द्रव्यमिति / इदमाहुरत्र कणादशिष्याः / नोदनादभिघाताद्वा जायमानः क्रियाविशेषो द्रव्यारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागारम्भको दृष्टः / अन्यत्तु विभागमात्रमारभते न तु यथोक्तविशेषं / अन्यस्मिन् पद्मसङ्कोचविकाशादिके कर्म्मण्यवयवसंयोगनिवृत्तेरदर्शनात् / तद्वत् प्रयत्नजन्यस्यापि कर्म्मणो नास्ति संयोगनिवर्त्तनसामर्थ्यं / ततो नास्ति द्रव्यनिवृत्तिरिति / अयमत्र समाधिः / इहावयविनि क्रियावति नियमेनावयवैरपि क्रियावद्भिर्भवितव्यं / अन्यथावयवसंसृष्टेभ्य आकाशदेशेभ्यो विभागो ऽवयवासंसृष्टेश्च संयोगोवयविनः क्रियावतः स्यात् / अवयवास्तु क्रियाविरहिणः पूर्व्वक्रान्तेभ्यो नभोदेशेभ्यो नापसर्य्येयुः / अवयविसमाक्रान्तैश्च देशैर्नाभिसम्बध्येरन् / न चावयविसंयोगविभागाभ्यामवयवसंयोगविभागौ वाच्यौ / कार्य्यसंयोगविभागयोः कारणसंयोगविभागौ प्रति निमित्तभावानभ्युपगमात् / कारणसंयोगविभागावेव हि कार्य्यसंयोगविभागावारभेते /

न च विपर्य्ययः सिद्वान्तहानिप्रसङ्गात् / तेनावयवावयविनां पृथग्देशत्वादाधार्य्याधारभावहानौ समवायो ऽपि न व्यवतिष्ठेत / तस्मादवयविनि क्रियावति अवयवाः क्रियावन्त इत्यकामकैरपि वैशेषिकैरिदमभ्युपेयं / यथा चावयविक्रियायामवयवाः क्रियावन्त स्तथावयवेष्वपि क्रियावत्सु तदवयवैः क्रियावद्भिर्भाव्यमिति / अनया दिशा द्व्यणुके क्रियावति तदारम्भकौ परमाणूक्रियावन्तौ मन्तव्यौ / अतश्चलावयवसम्बन्धिनश्चलाः परमाणवः / निःक्रियावयवसम्बन्धिनस्तु निःक्रिया / परमाणुक्रियायां तदारब्धमपि ब्द्यणुकद्रव्यं क्रियावत् प्रसज्येत / सर्व्वावयवक्रियायाः कार्य्यक्रियाविनाभूतत्वात् / एकस्य परमाणोः क्रिया न परस्येति चेत् / सक्रियनिःक्रियौ तर्हि परमाणू परस्परं विभज्यमानावुज्झितद्रव्यारम्भकसंयोगौ स्यातां / ततश्च द्रव्यनाशः / एवञ्च ब्द्यणुकद्रव्यस्य क्रियावत्त्वे त्र्यणुके ऽपि क्रिया स्यादित्यनेन क्रमेण परिदृश्यमानो ऽचलश्चलः स्यादवयवः / तस्मान्निःक्रियावयवसम्बन्धिनो निःक्रियाः परमाणवश्चलावयवसम्बन्धिभ्यश्चलेभ्यो विभज्यमाना द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशवन्तः स्युः / निरवयवो हि परमाणुर्यमणुमात्रनभोदेशमाक्रम्य परमाण्वन्तरेण संयुज्यते / ततो विभज्यमानः कथमनुज्झितपरमाण्वन्तरप्रत्यासत्तिकः स्यात् / सावयवो हि भाव एकेनावयवेन वस्त्वन्तरसंयुक्त एवावयवान्तरै श्चलैः / पूर्व्वाक्रान्तान्नभोदेशान् विरहय्य देशान्तरमाक्रामेत् / निरवयवेषु त्वत्यन्तमस्तमितेयं कथेति युक्तं द्रब्यनाशप्रसङ्गमुत्पश्यामः /

अथवान्यथायं विरुद्वधर्म्मसंसर्गः / तथाह्यावृते एकस्मिन् पाण्यादौ स्थूलस्यार्थस्यावृतानावृते रूपे युगपद्भवन्ती विरुद्वधर्म्मद्वयसंयोगमस्यावेदयतः / न चानावृतैकरूप एवायमिति शक्यं वक्तुं / अर्द्वावरणे ऽपि अनावृतस्य पूर्व्ववद्दर्शनप्रसङ्गात् / अवयवदर्शनायत्तोपलब्धेः / तद्दृष्टौ अस्या दृष्टिरिति चेत् / अदृष्टिरेव तर्हि अस्यास्तु / न तु दृष्टयदृष्टी / नन्वस्त्येवावयविदर्शनमवयवावरणे ऽपीति को ऽयं प्रसङ्गः / एवन्तर्हि स्थूलः प्राग्वदुपलभ्येत / इदमत्राह कश्चित् / भूयो ऽवयवेन्द्रियसन्निकर्षसहायो ऽवयवीन्द्रियसन्निकर्षः स्थूलोपलब्धेनिमित्तं, न चार्द्वावरणे भूयसामवयवानामस्तीन्द्रियसन्निकर्षः ततो न स्थूलग्रहणमिति / सो ऽप्येवं प्रष्टव्यः / किं स्थूलो नामावयविनो ऽन्यः / स एवानेकव्यापी स्थूलः / तत्र यद्यवयव्येव स्थूलः / तदा तद्ग्रहणे कथन्न स्थूलग्रहणमिति चिन्त्यम् /

अथ स्थूलत्वाख्यः परिमाणविशेषो गुणः स द्रब्यादन्य एवेति चेत् / एवन्तर्हि परिमाणरहितमेव तत् द्रव्यमुप लभ्यते / न त्वस्यान्येनान्येन परिमाणेन योगः / न चास्यानेकपरिमाणकल्पनापि साध्वी / युगपत् सर्व्वेषामनुपलब्धेः / न च दृश्यस्य दर्शननिवृत्तिर्युक्ता / अवयवस्यैव तत् परिमाणमुपलभ्यत इति चेत् / यद्येवं स एव तर्ह्यवयवः स्वेन परिमाणेन सम्बद्वः प्रत्यक्षोस्त्वावरणकालेनावयवी / स्यादेतदेकार्थसमबायाद्भान्तिनिमित्तादवयव्येवावयवपरिमाणेन सम्बद्वः प्रतिभातीति तदपि न शोभनं / द्वयोः समपरिमाणयोरवयवावयविनोः प्रतिभासप्रसङ्गः / यस्य हि महतो ऽवयवस्य तत परिमाणं स तावत् स्वेन परिमाणेन सम्बद्वः प्रतिभाति / अवयविनश्च तत्परिमाणसम्बद्वप्रतिभासाभ्युपगमे द्वयोः समपरिमाणयोरयवायवविनोः प्रतिभास आसज्यते /

न चास्ति यथोक्तः प्रतिभासः परिमाणरहितः / सो ऽवयवः प्रतिभास इति चेत् / स्यादेतद्यस्यावयवस्य परिमाणेनावयवी सम्बद्वः प्रतिभाति स स्वं परिमाणं परित्यज्याभातीति / इदमपि परिमाणविरहिणोवयवस्यादृष्टेरशक्यं कल्पयितुं / एकार्थसमवायाच्च भ्रान्ति निमित्तादल्पतरावयवपरिमाणवानप्यवयवी प्रतिभासेत / न च बाधकमन्तरेण भ्रान्तिरपि शक्या व्यवस्थापयितुम् /

अस्ति तर्हि स्थूलो ऽवयव एव प्रत्यक्षः / एवमावरणकाल इवानावरणावस्थायामपि स्थूलतरो ऽवयवः प्रत्यक्षो ऽस्तु / परमध्यावर्त्तिनामवयवानामिन्द्रियसन्निकर्षाभावे स्थूलतमावयविदर्शनानुपपत्तेः स्यान्मतं निखिला वयवदर्शनं न स्थूलप्रत्यक्षकारणं / किन्तु भूयो ऽवयवदर्शनमिति / इदमपि न सम्यक् / अभिमुखावस्थितस्य हि पर्व्वतादेरर्व्वाचीनावयवदर्शनेन तथा स्थूलप्रतिपत्तिर्यथार्व्वाक्परमध्यवर्त्तिनां दर्शने / ततो न यावन्निरवशेषावयवदर्शनं तावत् कथं स्थूलतमार्थप्रतिपत्तिः स्यात् / न चावयवा अर्वाक्परमध्यवर्त्तिनो युगपद्दृश्यन्ते / तत् कथमवयवी स्थूलो दृश्येत / क्रमेण दिशामवयवानां प्रत्यक्षीकरणे प्रत्यक्षः स्थूलो ऽवयवीति चेत् / अन्यदा तु कः प्रत्यक्षः इति विमृष्यं / अवयव इति चेत् / अवयवी अपि परमध्यवर्त्तिनो न युगपद्दृश्यन्त इति कथं सो ऽपि प्रत्यक्षः स्यात् / तदेवं नावयवी नावयवाः प्रत्यक्षा इति न किञ्चिदृश्येतेति / तत् सिद्वमावृतानावृतरूपः स्थूलो ऽर्थ इति //

तथा रागारागाभ्यां विरोधः सम्भावनीयः / तथा ह्येकस्मिन्नुक्ते स्थुलो ऽर्थो रक्तारक्ते रूपे युगपत् प्रतिपद्यमानो विरुद्वरूपद्वययोगमात्मनः प्रकाशयति / नन्व वयव एव रक्तो ऽवयवी त्वरक्तैकरूप एवेति / यद्येवं रक्ते ऽवयवे ऽरक्तरूपो ऽवयवी दृश्येत / न चैवं / अथवा रागद्रव्यसंयोगो हि रक्तत्वं / अवयवस्य च रागद्रव्येण संयोगे ऽवयविनो ऽपि तेन भाव्यं / अवश्यं हि कारणसंयोगिना कार्य्यमपि संयुज्यत इति समयात् / यस्त्वाह रक्त एवावयवी / अस्ति हि कुङ्कुमारक्ते पटावयवे कुङ्कुमारक्तः पट इति प्रत्ययः / ततो रागद्रव्यसंयुक्त एवावयवीति तस्यापि वर्णान्तरानवभासः स्यादवयविनः / रागद्रव्यं हि प्रत्यासीदत् निजरूपं वस्तुन स्तिरोधत्ते स्वेन च रूपेण द्रव्यं सम्बन्धति / यथा रक्तोवयवस्तिरोहितसहजरूपो रागद्रव्यसमवायिना रूपेण सम्बन्धी प्रतिभाति / अवयविन्यपि रागद्रव्यसंयोगिनि वर्णान्तरानवभासप्रसङ्गो दुर्व्वारः / तन्न रक्त एवावयवीति शक्यं वक्तुम् /

अन्यस्तु संयोगस्याव्याप्यवृत्त्या समाधत्ते / स ह्याह शब्द इवाव्याप्यवृत्तिः संयोगः / तेनैकार्थो रक्तश्चारक्तश्चेति / सो ऽप्येवं पर्य्यनुयोज्यः / कथमव्याप्यवृत्तिः / यदि हि स्वाश्रये समवेतो रूपादिवत् व्याप्यवृत्तिरेवायं / असमवेतश्चावृत्तिरेवाप्यद्रव्येष्तिव गन्धः / एकत्र संयोगस्यभावाभावाव्यापिनो वृत्तिरिति चेत् / स्यादेतद्यथा विरुद्वावपि रूपरसावेकमाश्रयेते / तथा संयोगस्याप्येकत्र भावाभावौ युगपत् स्याताम् /

अहो मोहविजृम्भितं / अभावो हि भावनिवृत्तिरूपो नास्य भावनिवृत्तिं हित्वा रूपान्तरमीक्षते / यश्च यन्निवृत्तिरूपः स कथं तस्मिन् सत्येव भवति / भावे वा तन्निवृत्तिरूपतां जह्यात् / तथा ह्यनलं पश्यन्नपि सलिलार्थी तत्र प्रवर्त्तेत / जलविविक्तस्यानलस्य दशनात् / जलाभावसिद्वेरप्रवृत्तेरिति चेत् / भवत्वनुपलम्भाज्जलाभावसिद्विस्तथापि जलसत्तां सम्भावयन् जलार्थी प्रवर्त्तेत / ननु तत्र यदि जलं स्यादुपलभ्येत किमतः / अतो ऽनुपलम्भादभावो जलस्येति / यद्यप्यभ्युपगतैव जलाभावसिद्विः / तथापि तदर्थिनस्तद्भावशङ्कया प्रवृत्तिः स्यात् / युगपदेकत्र संयोगस्य भावाभावौ दृश्येते / तेनैवं कल्पयामो न स्वेच्छया / ननु किमभावोभावप्रतिषेधात्मकः प्रतीयते / अन्यथा वा / तत्र भावनिवृत्तिरूपे ऽभावे सिद्वे कथं भावोपलब्धिर्न भ्रान्ता स्यात् / भावाप्रतिषेधात्मकश्च नाभावः / नाममात्रन्तु स्यात् / न च नाममात्रादर्थस्य तथाभावः / रूपरसयोस्तु न परस्परनिवृत्ती रूपमिति कथं तदुदाहरणमिह शोभेत / न च रूपरसयोरेकत्र समवायो ऽस्माभिरनु मन्यते / शब्दो ऽप्येवमेवाव्याप्यवृत्तिरसिद्वः स कथं प्रकृतसंशयनिवृत्तये कल्प्येतेति / अलं बहुभाषितया //

अथवा स्थूलो ऽर्थस्तदतद्देशः प्रतीयते / तद्देशयोश्च परस्पराभावाव्यभिचारनिमित्तो ऽस्ति विरोधः / अतो विरुद्वधर्म्मसंसर्गः स्थूलस्य / स्यादेतत् कथं तदतद्देशयोः परस्पराभावाव्यभिचारः / उच्यते / इह तावदेकस्मिन् देशे परिच्छिद्यमाने ताद्रूप्यप्रच्युतिरस्य व्यवच्छिद्यते / तदव्यवच्छेदे तत्परिच्छेदाभावप्रसक्तेः / प्रच्युतिवच्च प्रच्युतिमदपि देशान्तरं व्यवच्छिद्यते / यदि हि परिच्छिद्यमानो देशान्तरस्वभावो भवेत्तदा तद्रूप एवोपलब्धो भवेत् / देशान्तररूपन्तु विरहय्य स्वेन रूपेण प्रकाशमानो देशो देशान्तरासंसृष्ट इत्यवसीयते / यथा च देशस्य देशान्तरासंसर्गस्तथा तेनाधारभूतेन देशेन यद्याप्तं रूपं तदपि देशान्तरसंसर्गादविच्छिन्नं भवति / कथं हि तेन देशेन व्याप्तं रूपं तदभाववति देशान्तरे वर्त्तेत / यथा एकेन देशेन व्याप्तो घटो न देशान्तरे वर्त्तते / देशान्तरे ऽनुपलम्भादवृत्तिरिति चेत् / विप्रकृष्टे देशान्तरे कथमस्याभावः प्रतिपत्तव्यः / तस्मादिदमकामकेनापि वाच्यं / यदुत एकदेशव्याप्तं रूपं न देशान्तरे वर्त्तते इति / तस्य तेन ब्यापनप्रसङ्गात् / तदभाववति देशान्तरे वर्त्तमानो ऽपि तेन देशेन व्याप्येत / न च व्याप्तिरस्य शक्यावसातुं / भागान्तरासम्भवात् / एतेन तन्निरस्तं / यदाह कश्चित् / यथैकोभावस्तदतद्देशं जनयन्नविरुध्यत इति / तदपि न प्रकृतानुरूपम् /

तथाहि भावाभावावेव परस्परपरिहारेण विरुद्वौ न वस्तुनी / वस्तुनोस्तु परस्पराभावाव्यभिचारेण विरोधः / तेन यदेव वस्तु वस्त्वन्तरप्रच्युतिमत् तदेव तेन विरुद्वं / न चैककार्य्यनिवर्त्तनशक्तिः कार्य्यान्तरशक्तयभावाव्यभिचारिणी / अनुपलम्भो हि वस्तुनो वस्त्वन्तराभाबाव्यभिचारं साधयति / एककार्य्यनिर्वर्त्तनशक्तिमति च रूपे गृह्यमाणे कार्य्यान्तर निर्वर्त्तनशक्तिरपि परिच्छिद्यत इति / कथं तदभावः / एकदेशसम्बद्वं तु रूपं देशान्तरसंसर्गिरूपपरिहारेणोपलभ्यमानन्तदभावाव्यभिचारि तेन विरुद्वं / यथात्यन्त सदृशोर्वस्तुनोर्युगपदुपलभ्यमानयोः सत्यपि चाकारभेदे दूरादनुपलक्ष्यमाणभेदयोर्देशभेदमात्रनिमित्तकं प्रत्यक्षावसितं विरोधमाश्रित्य भेदो ऽवस्थाप्यते / यस्त्वाह / यथैकं चक्षुर्विज्ञानं भिन्नेषु चक्षुरादिषु वर्त्तते तदधीनोत्पादतया / तथान्यो ऽपि भिन्नदेशनिवृत्तिर्न्न भेत्स्यत इति / सो ऽपि देशभेदनिमित्ते विरोधे ऽवस्थाप्यमाने वस्तुनः कारणभेदनिमित्तंविरो धमासञ्जयन् न नैपुण्यमात्मनो निवेदयति / न हि विज्ञानस्य देशो ऽस्ति कश्चित् / अमूर्त्तत्वात् / स्यादेतत् / यथा देशभेदनिमित्तो विरोधस्तथा कारणभेदनिमित्तो ऽपि स्यात् / को हि वस्तुतो विशेषः, कारणभेदाद्देशभेदस्येति /

उक्तमिह / परस्पराभावाव्यभिचारनिमित्तो वस्तूनामस्ति विरोधः / स देशभेदे ऽपि सन्निधीयेते न कारणभेदे / देशभेदवती हि रूपे ऽन्यो ऽन्यपरिहारेणोपलभ्यमाने / परस्पराभावाव्यभिचारिणी भवतो न कारणभेदवती / तदेवं कम्परागावरणभावाभावकृते देशभेदनिबन्धने च चतुर्थे विरुद्वधर्म्मसंसर्गे ऽवयविविषये व्यवस्थापिते पक्षधर्म्मत्वं सिद्वं हेतोः / अधुनाव्याप्तिरेवास्य स्वसाध्येन समर्थनीया / इह विरुद्वधर्म्मसंसर्गविरहमात्रनिबन्धनो भेदव्यवहारो वस्तूनां दृष्टः, अहेतोरयोगात् / निमित्तान्तरस्य वादर्शनात् / ततो विरुद्वधर्म्मसंसर्गे ऽपि भवन्नभेदव्यवहारो व्यापकं निमित्तवत्त्वं जह्यात् / ततो व्यापकानुपलब्ध्या तस्माद्व्यावृत्तो विरुद्वधर्म्मविरहेण व्याप्यते / तद्विरुद्वश्च विरुद्वधर्म्मसंसर्गः / तेनेयं व्यापकविरुद्वोपलब्धिभूमिका / एवं प्रसाधिते ऽस्यास्त्रैरूप्ये ऽसिद्वविरुद्वानैकान्तिका दोषा नावकाशं लभन्ते / इति //

एवं मया बहुषु दुर्म्मतिनिर्म्मितेषु प्रत्युद्वृतेषु खलु दूषणकण्टकेषु / आचार्य्यनीतिपथ एव विशोधितो ऽयमुत्सार्य्यमत्सरमनेन जनः प्रयातु //

समाप्तञ्चेदमवयविनिराकरणमिति //