जातकमाला (Gopadatta)

तं बोधिसत्त्वं विनिबध्य गाढं पश्चाद्भुजं चौरम् इव द्विजातिः । समाचकर्ष प्रकृतिप्रगल्भो निवार्यमाणो वनदेवताभिः ॥ gosd_57 ॥

साक्षाद् अयं धर्म इवावतीर्णः प्रशान्तवाक्कायमनोविकारः । द्विजाधमेनाविनयावलेपक्रूरेण कष्टं ह्रियते महर्षिः ॥ gosd_58 ॥

अमी रुदन्तीव विलोलपल्लवाः प्रशस्तपुष्पाश्रुमुखा महीरुहाः । चलद्द्विरेफध्वनिदीननिस्वना वियुज्यमाना मुनिना सुमेधसा ॥ gosd_59 ॥

सुदुर्लभम् दर्शनम् अस्य सर्वथा विलोचनप्रीतिकरस्य देहिनाम् । विलेपुर् इत्य् उद्गतशोककातराः प्रगाढशोका मुनयो वनौकसः ॥ gosd_60 ॥

आदाय विप्रो ऽथ तम् आर्यसत्त्वं निःसाध्वसानाकुलधीरचेष्टम् । प्रवेशयाम् आस पुरं स यस्मिन् महीपतिस् त्ष्ठति तत्सपत्नः ॥ gosd_61 ॥

यम् अद्राक्षुर् नेत्रैः पुरयुवतयः स्नेहविकचैर् गजस्कन्धारूढं पतिम् इव सुराणां नरपतिम् । तम् एवापश्यंस् ताः परवशगतं वल्कलधरं मुखैः शोकायासस्तिमितगुरुपक्ष्मान्तनयनैः ॥ gosd_62 ॥

तं मत्तवारणगतिं कनकावदातं प्रांशुं सुमेरुम् इव लक्षणरत्नचित्रम् । चीराम्बरं वृजिनदीर्घजटाकलापं दृष्ट्वा नृपो रिपुर् अधीरतया चकम्पे ॥ gosd_63 ॥

तथाभूतं चैनम् अवेक्ष्य साध्वसाकुलितमतिश् चिन्तयाम् आस ।

को न्व् एष काञ्चनशिलातलचारुवक्षाः क्षामोदरो भुजगभोगविलम्बिबाहुः । प्रत्यादिशन्न् इव कुकार्यसमाकुलं मां प्राप्तो युवापि विनयप्रतिपत्तिधीरः ॥ gosd_64 ॥

धर्मो ऽवतीर्ण इव विग्रहवान् कुतो ऽयम् आलम्बवल्कलधरो नयनाभिरामः । बद्धश् च नाम च न दैन्यविषादवश्यस् तेजोनिधिः प्रशमम् उद्गिरतीव चायम् ॥ gosd_65 ॥

अथ स ब्राह्मणाधमस् तं राजानम् अब्रवीत् । जयतु जयतु महाराजो दिष्ट्या वर्धसे । यो ऽसौ तव प्रत्यनीको राजा केनापि प्रयोजनेनारण्यम् अनुप्रविश्य तापसनेपथ्यावच्छादितो दौरात्म्यं किम् अप्य् आरेभे । स एष मया बलात्कारं त्वत्प्रियचिकीर्षया बद्ध्वा मीन इव स्फुरन्न् आनीतस् तद् अत्र देवः प्रमाणम् इति । अथ स राजा तत् तस्य पापकर्मणः कर्मासंभावयन्न् अवोचद् एनम् । मा तावद् भोः ।

जेतुं सागरमेखलां वसुमतीं बाहुद्वितीयो ऽप्य् अयं शक्तः शक्तिमतां वरः करिकरव्यालम्बिबाहुद्रुमः । त्वं शक्तो ऽस्य पराभवं कथम् अरे कर्तुं बृहद्वक्षसः तत् त्वं ब्रूहि पराभवन्ति न मृगाः सिंहं स्फुरत्केसरम् ॥ gosd_66 ॥

स तस्मै राज्ञे यथाभूतम् आविश्चकार । धिक् त्वाम् इति च निर्भर्त्सितः कोपकलुषया दृष्ट्या तेन राज्ञा परां व्रीडाम् आपन्नः । स्वयम् एव विमुच्य बन्धनानि क्षितिपः सो ऽथ यथासुखं नृपर्षिम् उपवेश्य तम् आसने महार्हे बहुमानानतविग्रहो जगाद ।

गुणभक्तितयातिमानुषं ते नृप कर्मातिशयावदानम् एतत् । प्रथयन्ति सुरासुरप्रधाना बहुमानश्लथम् आनतैः शिरोभिः ॥ gosd_67 ॥

यदि रञ्जयितुं प्रजाः समर्थो नृप राजेत्य् अभिधानसंनिवेशः । गुणरत्ननिधे त्वम् एव राजा विगुणो रञ्जयितुं जगन् न शक्तः ॥ gosd_68 ॥

अनुशाधि यथा पुरा पुरं स्वं वयम् आज्ञाप्रवणा भवद्विधानाम् । विनयाद् व्यसनं च नः क्षमेथाः स्खलति प्रोषितलोचनः समे ऽपि ॥ gosd_69 ॥

जातप्रसादम् अथ तं नृपतिं विदित्वा पात्रीकृतं सुचरितस्य स बोधिसत्त्वः । शिष्यं विनीतम् इव गौरवभारनम्रं प्रोवाच नीलजलदस्तनयित्नुघोषः ॥ gosd_70 ॥

आयुर् नृणाम् अचिरकालविनाशि तावत् तप्तोपलोदरनिषिक्त इवाम्बुबिन्दुः । सङ्गाः प्रियैः सह सदैव वियोगतिक्ताः संपत्तयो विपरिणामविषाविषह्याः ॥ gosd_71 ॥

कामा मुहूर्तवितथाभिनिवेशरामाः किंपाकपादपफलप्रतिमोपभोगाः । नैकान्तरायविरसं सभयं सवैरं राज्यं प्रमादवधबन्धनिमित्तभूतम् ॥ gosd_72 ॥

तस्माद् विपाकमधुराणि कुरुष्व नित्यं कर्माणि सज्जनमनोविनिबन्धनानि । शोकाश्रुकातरमुखास् तु विपाककाले येषां भवन्ति पुरुषाः प्रजहीहि तानि ॥ gosd_73 ॥

नार्थो राज्यसुखैः पुनर् मम चलै रिक्तैर् अनाश्वासिकैर् वैरायासविषाददैन्यकलहद्वारैः परप्रत्ययैः । उत्कण्ठां जनयन्ति मे क्षितिधराः संसक्तधाराधराः पुष्पालम्बकदम्बपादपवनश्यामोपकण्ठाः शिवाः ॥ gosd_74 ॥

हरिणकुलविलुप्तस्निग्धशष्पोत्तरीया निपतितसितपुष्पा द्यौर् इवालक्ष्यतारा । अपहरति बलान् मे मानसं काननान्तक्षितिर् उपरतराज्यप्रार्थनाविप्रलम्भम् ॥ gosd_75 ॥

स्थिरवनगमनाशयं विदित्वा नृपतिर् असाव् अथ तं विशुद्धसत्त्वम् । अपहृतहृदयो गुणैस् तदियैर् वनगमनाभिमुखः किलावतस्थे ॥ gosd_76 ॥

अवगमितमनाश् च बोधिसत्त्वः क्षितिपतिना विनयानतेन तेन । उपरतविषयस्पृहो ऽपि चेतो वनगमनाद् विनिवर्तयां बभूव ॥ gosd_77 ॥

वन इव भवने ऽपि बोधिसत्त्वा विषयसुखव्यसनापरीतसत्त्वाः । मुनय इव वनान्तवासनिम्नाः प्रशमरसैकविहारिणो भवन्ति ॥ gosd_78 ॥

भवन इव वने ऽपि साधवस् ते जगदुदयैकनिबन्धनप्रयोगाः । स्वतनुम् अपि परार्थम् उत्सृजन्ति प्रणयिजनप्रणयं न खण्डयन्ति ॥ gosd_79 ॥

अत इह भवनं वनं च तुल्यं जगदुपजीव्यविभूतिविस्तराणाम् । अविकलभुवनोपकारपारप्रणयकृतव्यवसायमानसानाम् ॥ gosd_80 ॥

तेन दत्तं समादाय स्वराज्यं लोकसारथिः । धनं राजा स विप्राय वाञ्छितात्यधिकं ददौ ॥ gosd_81 ॥

तस्याश्चर्यम् उदारधर्मसुरतिं चाकर्ण्य विप्रोदितं त्यक्त्वा वैरविकारदुःसहतरं क्रोधाभिधानं विषम् । धृत्वा मौलिम् इवोन्नते ⏑ ⏑ ⏑ - - - ⏑ राजा स्वयं चक्रे तच्चरणाम्बुजप्रणयिनीम् उष्णीषमालां क्षणात् ॥ gosd_82 ॥

तस्मिन् गते निजपुरं विनयप्रपन्ने संप्राप्य राज्यम् अरिहीनम् उदारपुण्यः । धर्मेण कीर्तिधवलाम्बुधिफेनमालावेलादुकूलललितां पृथिवीं शशास ॥ gosd_83 ॥

चरितम् अतिगतोपमानशोभं न हि विभवो ऽस्त्य् अनुगन्तुम् ईश्वराणाम् । मम कृपणमतेस् तथापि चैतत् कृतम् अतिसाहसम् आत्मनो हिताय ॥ gosd_84 ॥

कुशलम् उपचितं कृपात्मकानां चरितम् इदं विनिबध्य यन् मयाद्य । भवतु भुवनशान्तये तद् आशु ज्वलतु तथागतशासनं ततश् च ॥ gosd_85 ॥

इति सर्वंददजातकम् ॥

श्वन् = गोश्व्

ed. michael hahn. cf. michael hahn. der grosse legendenkranz mahajjātakamālā. wiesbaden 195 (asiatische forschungen, 88). no. 8: somajātakāvadāna

16. श्वन्

(247ब्6) परदुःखकातरा देवराज्यम् अप्य् अवधीरयन्ति साधवः ॥

तद्यथानुश्रूयते

बोधिसत्त्वभूतः (248अ) किल भगवान् स्वपुण्यपरिपाकविशेषोपनतम् अमरपुराधिपत्यम् कारयाम् आस । नपरिद्यूतहृदयेन सर्वलोकातिशयिनापि महिम्ना केवलं पुण्यानाम् अवन्ध्यफलम् आविष्कुर्वन्न् अमरपुरनिवासिनां चानुग्रहाय ॥

जगद् दृष्ट्वानन्तव्यसनकुलिशापातविहतं न स स्वर्गे रेमे प्रकृतिरमणीये ऽपि भगवान् । तदा ह्य् एनं सा धीर् हृदि तुदति निःसङ्गम् अनिशं परार्थप्राग्भारा परमविधुरा स्वादुविधुरा ॥ गोश्v_1 ॥

अकृतकुशलव्यापारानां स्वभूतिनिबन्धनं कृपणमनसां - - यद् वा मनो बहु मन्यते । स्वचरितपरिप्राप्तैश्वर्यं जगद्धितकारिणा न विषयसुखेष्व् आस्थं चेतो महत्य् अपि रक्ष्यते ॥ गोश्v_2 ॥

स कदा चिज् जम्बूद्वीपम् अवलोकयन् ददर्श [!] एवं लोकम् अशक्यप्रतीकारव्याधिदुःखोपप्लुतं विषमविरसकृतवैद्यसामर्थ्यं समरणम् आवर्ज्ज(?)व्यवसायविक्लवं रोमन्थमानम् इव पिशिताशनैर् इहैव नरकदुःखान्य् अनुभवन्तं विस्मृतस्नेहबन्धुमित्रसुहृच्छौचाचारप्रयोजनम् ॥

कृतान्तकर्मान्त इव प्रवृत्तस् तदा स रोगान्तरकल्पतुल्यः । अशक्यरूपप्रतिकारभीमो महात्ययो व्याधिकृतो विकारः ॥ गोश्v_3 ॥

क्षुत्तृष्णाचेतनपरिगताः सानुबन्धं स्तनन्तो विक्षिप्ताङ्गाः क्षितितलरजोगुण्ठितोद्धस्तकेशाः । स्मारं स्मारं जलकणमुचां मल्लिकामालुतानां - - - - मधुकरगणैर् मार्ग आसन्नपाताः ॥ गोश्v_4 ॥

श्वासाध्मातबृहत्कठोरजठरव्याभिन्ननासापुटाः सृक्कान्तप्रतिबद्धशुष्कविरसश्लेष्मानना भीषणाः । रूक्षस्थूलशिराप्रतानजटिलत्वक्स्नायुशेषाश्रयाः के चित् पूर्वकृतं निनिन्दुर् अशुभं कर्माभिसंधिस्थिरम् ॥ गोश्v_5 ॥

क्वथितपिशितरन्ध्रप्रोद्वमत्पूयधारा मलिनविकृतदेहाः के चिद् अप्रेक्षणीयाः । क्रिमिकुलपरिलुप्तप्रायबाहूदरोरुश्रवणनयननासाः प्रार्थयन्ते स्म कालम् ॥ गोश्v_6 ॥

संशुष्काधरकण्ठतालुविवरास् तृष्णाग्निना दाहिना रूक्षक्षामविदारिताननपुटाः प्रेता इवायासिनः । आमत्तालिकुलोद्धतोत्पलवनच्छन्नाम्बुविष्यन्दिनां वीक्षन्तः सरसां पयांसि विविशुः के चित् कृतान्तालयम् ॥ गोश्v_7 ॥

दूषीकापटलनिरुद्धलोचनान्ता दुर्गन्धा बहलमलोपलिप्तगात्राः । अन्ये तु क्लमशिथिलाश्रया रुजानाम् आजग्मुर् निलयनतां प्रबन्धिनीनाम् ॥ गोश्v_8 ॥

के चिल् लालासलिलविसरक्लिन्नसंसक्तदीर्घ- श्मश्रुव्राताः पथिषु कृपणाः क्लान्तकायाः शयानाः । क्रूरारावैः पुरबलिभुजां मण्डलैः संपतद्भिर् व्यावृत्तास्या विपदम् अवशाः प्रत्यपद्यन्त तीव्राम् ॥ गोश्v_9 ॥

तस्य तद् अतिदारुणम् आलोक्य लोकव्यसनं महत् कारुण्यम् उदपादि । अथ स महासत्त्वस् तेन सत्त्वोपद्रवेण व्यथितमनाः सुतराम् अभिवर्धितानुकम्पाकम्पितः पितेवैकपुत्रव्यसनम् असहमानश् चिन्ताम् अपेदे ॥

इत्थं गतानां क इवाभ्युपायः स्याद् आमयोच्छित्तिसुखः प्रजानाम् । अपीह लोकत्रयबान्धवानां तथागतानाम् अनृणो भवेयम् ॥ गोश्v_10 ॥

अपि नाम भवेन् मम प्रतिज्ञा सकला लोकहितप्रयोगसिद्ध्यै । अपि मानुषजन्मदुःखभाजो व्यसनेभ्यः परिमोक्षम् अश्नुवीरन् ॥ गोश्v_11 ॥

अपि नाम न बोधिसत्त्वनामव्यपदेशं वितथं समुद्वहेयम् । अपि सर्वविदाम् अगर्हणीयां दधद् आज्ञाम् अनिमित्तवत्सलानाम् ॥ गोश्v_12 ॥

भवदुःखशिलीमुखक्षतानाम् अपि मतेव पितेव च प्रजानाम् । अहम् एव परायणं परं स्यां भवदुःखाम्बुरयप्रतीरभूतः ॥ गोश्v_13 ॥

यावद् दुःखाभिभूतः प्रविशति न जनो रोगदंष्ट्राकरालं कालाहेर् आस्यकोशं सकलजगदनुग्राससंभोगभीमम् । तावद् द्वन्द्वानुरागं त्रिदशपुरपतिश्रीसुखं प्रोज्झ्य रम्यं प्राणत्यागानुरागं प्रणयसुखकरं भूतभृत्यै करोमि ॥ गोश्v_14 ॥

व्यवसायम् इति ज्ञात्वा तस्यात्यद्भुतकर्मणः । तद्वियोगाभिशङ्कार्ता विचुक्रुशुर् अथामराः ॥ गोश्v_15 ॥

कृपालो दुःखितान् अस्मान् परित्यज्य क्व यास्यसि । विषमस्थान् इव पिता वत्सलो बालपुत्रकान् ॥ गोश्v_16 ॥

सद्धर्मसलिलोत्सेकैर् वर्धयन् पादपान् इव । अस्मान् अनागसस् त्यक्त्वा मा यासीः प्रियदर्शन ॥ गोश्v_17 ॥

विषयास्वादचपलैर् हृतान् इन्द्रियवाजिभीः । स्वामिन् मास्मान् परित्याक्षीः प्रपातान्तानुचारिणः ॥ गोश्v_18 ॥

प्रणामलोलानतमौलिबन्धनान् प्रगाढशोकोपनिपातकातरान् । अथामरान् अश्रुपरिप्लुतेक्षणान् स सान्त्वयन्न् इत्य् अवदन् मरुत्पतिः ॥ गोश्v_19 ॥

न मे न युष्मास्व् अनुरागपेशलं मनो न चायं स्वहितोदयादरः । विकासिनीनां विपदां मुखे स्थितं जगत् परित्रातुम् अयं तु निश्चयः ॥ गोश्v_20 ॥

तद् अप्रमादः क्रियतां स एव वो ध्रुवं समार्तायनताम् उपेष्यति । विसंवदन्त्य् एव समागमाः प्रियैर् निपातरम्याः परिणामदारुणाः ॥ गोश्v_21 ॥

स्थित्वापि कालम् अतुलं विविधोपभोगसंभोगविस्तरसुखैस् त्रिदशाधिवासे । कर्मक्षयाद् विनिपतन्ति सुराः स्मरन्तः संवर्तकानिलहता इव कल्पवृक्षाः ॥ गोश्v_22 ॥

मन्दाकिनीम् अपि विगाह्य सहाप्सरोभिर् उन्निद्रहेमकमलोच्छुरितोपकण्ठाम् । क्षारोदकां ज्वलनदर्भकुकूलकूलां निघ्नाः पुनर् यदि च वैतरणीं भजन्ते ॥ गोश्v_23 ॥

को नाम तेषु मतिमान् स्वमनो निदध्याद् उत्क्षेपणीयकुसुमावयवोपमेषु । स्वर्गोपभोगजनितेषु सुखेषु येषाम् अन्तेष्व् अपायवडवामुखसंनिवेशः ॥ गोश्v_24 ॥

कल्पद्रुमोपवनभूमिषु नैकरत्नप्रोद्भास्यमानतततल्पशिलातलासु । साकं प्रियाभिर् अनुभूय सुखानि भूयस् तीक्ष्णासिपत्त्रवनमध्यगता भवन्ति ॥ गोश्v_25 ॥

संभ्रान्तबालहरिणेक्षणचञ्चलानि विभ्रान्तकालपरिणामकराणि बुद्धेः । यद् धीन्द्रियार्थपरिभोगसुखानि तस्माद् यत्नं सुराः कुरुत पुण्यपरिग्रहाय ॥ गोश्v_26 ॥

एधोभिर् अग्नय इव प्रशमं व्रजन्ति कामाग्नयो न विषयैर् विषपानकल्पैः । तस्माद् उपाद्ध्वम् अनवद्यसुखाभिरामां ताथागतीं प्रतिपदं व्यसनोपशान्त्यै ॥ गोश्v_27 ॥

अनाथानां दैन्यग्लपितमनसां दुःखाशीविष- गणोपघ्रातानां परशुभिर् इवोत्कृत्तवपुषाम् । प्रशान्त्यै भूतानां वयम् अपि तिरश्चाम् अनुकृतिं करिष्यामो मुक्त्वा सुरभवनसंभोगवसिताम् ॥ गोश्v_28 ॥

अविचलप्रतिबन्धो दीर्घकालानुषङ्गी मम जगदुपकारप्रार्थनासंनिवेशः । सुचरितपरिपाकस्येति दृष्ट्वा प्रसिद्धिं न खलु कुशलविघ्नं कर्तुम् अर्हन्ति सन्तः ॥ गोश्v_29 ॥

अतिमानुषम् अप्य् अपास्य चित्रं महिमानं कृपया विकृष्यमाणः । स तु दुःखकरो गतौ तिरश्चां परमार्यः प्रतिसंदधे महात्मा ॥ गोश्v_30 ॥

करुणामृतपेशलाशयानां स्वसुखासङ्गविविक्तमानसानाम् । प्रभवा इव कल्पपादपानाम् उदया लोकहिताय सज्जनानाम् ॥ गोश्v_31 ॥

विनयानतरत्नमौलिरश्मिच्छुरितास् तं न मरुद्गणप्रणामाः । मनुजातिसुखं समापतन्तं स्थिरसत्त्वं विनिवर्तयां बभूवुः ॥ गोश्v_32 ॥

विरहव्यसनोपतापदीनैर् नयनैर् बाष्पतरङ्गधूसरान्तैः । दयिताः करुणं तम् ईक्षमाणाः शुचिसत्त्वं न निवर्तयां बभूवुः ॥ गोश्v_33 ॥

स्वजनेषु न तस्य सानुकम्पं न मनो दक्षिण एव स प्रकृत्या । अवगम्य गरीयसीं तथापि प्रकृतिं श्वा स तथा चकार साधुः ॥ गोश्v_34 ॥

स हितावहिता रुजातुराणां हिमवन्मेरुगुरुर् गुरुः प्रजानाम् । पुरुषातिशयो गुणप्रकर्षान् नियतं दूरतरं समुत्पपात ॥ गोश्v_35 ॥

तपोभिर् यां दीर्घैर् यमनियमसंस्कारगुरुभिर् व्यवस्यन्ति प्राप्तुं सलिलफलमूलानिलभुजः । विभूतिं ताम् ऐन्द्रीं तृणम् इव परित्यज्य कृपया तिरश्चां साभाग्यं स जगदुपकारार्थम् अगमत् ॥ गोश्v_36 ॥

शुभाभ्यासाद् एव क्षपितकुकृतप्रत्ययतया तथागतेन प्राप्ता भवगतिसमाक्षेपवशिता । यथेच्छं यत्रेच्छं परहितसमाधानविदुषस् तथा ह्य् अभूत् जन्मव्यसनशमनायैव जगताम् ॥ गोश्v_37 ॥

स्वकामकारानुविधायिनीम् श्रियम् पटान्तलग्नाम् हुतभुक्शिखाम् इव । न मर्षयन्ति व्यसनातुरान् जनान् दृष्ट्वा महान्तः करुणानिबन्धनाः ॥ गोश्v_38 ॥

तस्योपपत्तिसमकालम् अथोच्चचार लोकं स्फुरन् ध्वनिर् इति श्रवणोपकारी । यः पाप्य् अयं कुरु पुरो भजनं च तस्य मांसासृजौ समुपयुज्य शिवं भजध्वम् ॥ गोश्v_39 ॥

श्रुत्वाथ ध्वनिम् अतिमानुषं मनुष्याः सांहत्यस्वरितम् उपेत्य तं प्रदेशम् । आलोक्य क्षितिधरपीवरात्मभावं तं साधुं क्षमिणम् अभीयुर् उद्विषाणाः ॥ गोश्v_40 ॥

आघूर्णस्फुटितखड्गनिशातपाणीन् दृष्ट्वा तान् अभिपततो जवेन गत्वा । हाहेति स्फुटविरसं विलेपुर् उच्चैः प्रत्यस्तप्रशिथिलमौलयः सुरौघाः ॥ गोश्v_41 ॥

मां दृष्ट्वा घनविपुलायतात्मभावं श्रुत्वा वा सुरपुरवासिनां प्रलापान् । न कश् चित् प्रतिहतमानसो वसासृग्मोको ऽयं क्षणम् इति सो ऽभवद् विकारी ॥ गोश्v_42 ॥

तान् पौरान् सुहृद इवावलोक्य तस्य प्रीतिर् या मनसि मनस्विनो जृम्भते । ताम् एव क्षितिधरसारधीः स मेने पर्याप्तं फलम् अतिदुष्करस्य तस्य ॥ गोश्v_43 ॥

लोकानाम् अभिलषितोपकारम्यं मत्वासाव् उपचितमांसम् आत्मभवम् । एकान्तव्यसननिपातलक्ष्यभूते संसारे ऽप्य् अभिरतिम् आबबन्ध साधुः ॥ गोश्v_44 ॥

ये ध्वस्ताः परहितसंविधानशून्यास् तद्देहाः क्षणभिदुरा भवप्रबन्धे । तान् मन्ये स परिगणय्य शैलतुङ्गान् च्छुद्ध्यैव स्वतनुम् उपादधे महात्मा ॥ गोश्v_45 ॥

तं मत्वा विततविकारम् एव धैर्यात् ते तीक्ष्णैस् तरुम् इव चिच्छिदुः कुठारैः । निःशङ्का गलितकृपाशिवैर् मनोभिः सो ऽप्य् आसीत् तरुर् इव चापनीतमन्युः ॥ गोश्v_46 ॥

तद्रक्तव्यतिरेकपाटलाग्रहस्तास् तम् खड्गैर् अरय इवापरे विचक्रुः । सो ऽप्य् आसीद् अभिमतकार्यसंप्रसिद्ध्या प्रीत्यैव स्फुटहृदयो विशुद्धकर्मा ॥ गोश्v_47 ॥

सुस्राव क्षतजम् अथास्य खड्गधाराच् छेदेभ्यः स्फुटकरधीरपुष्पताम्रम् । संप्राप्तघनसमये विचित्रसानोर् विन्ध्याद्रेर् जलम् इव धातुनिर्झरेभ्यः ॥ गोश्v_48 ॥

चक्षार व्रणमुखकन्दरेभ्यो यत् तस्य क्षतजम् इव क्षताशयस्य । तेनोहुर् घनपरिणाहफेनपुञ्जा विष्टब्धा विपुलसितवीचयः स्रवन्त्यः ॥ गोश्v_49 ॥

तत् तस्य प्रणिधिबलावलम्बिनीनाम् आशानां कथम् अपि पूरणात् सुचेतः । संप्राप्ते ऽप्य् अम्रपुरे शरीरभेदात् प्रामोद्यं निरतिशयोपमं बभार ॥ गोश्v_50 ॥

दध्वान प्रपतदसृक्कदेहरन्ध्रे विच्छिन्ने परशुतीक्ष्णधारयास्य । प्रत्यन्तज्वलनशिखावलीढसानोः कुञ्जेषु द्रुतम् इव कान्चनं सुमेरोः ॥ गोश्v_51 ॥

तस्योग्रैर् युगपद् इतस् ततश् च शस्त्रैर् निःशङ्कं शकलितकोमलाश्रयाङ्गे । विच्छिन्ने सहननिविष्टशुद्धबुद्धेः प्रीत्यार्द्रे मनसि तिरोदधे विषादः ॥ गोश्v_52 ॥

परिचयकृतमार्गास् तस्य रक्तप्रणाल्यो गगणपरिखभूते च्छिद्यमाने शरीरे । क्षितिधरसरिदोघा विस्तराणि प्रचक्रुर् न च मनसि विषादो नापि खेदो बभूव ॥ गोश्v_53 ॥

अपचिततरमांसासृग्वसाकर्दमासु व्यपगतभयशङ्कास् तस्य विस्तारिणीषु । तनुविवरतरेषु व्याडसंघा विचेरुर् न च मनसि विषादो न च खेदो बभूव ॥ गोश्v_54 ॥

यद् अपहृतम् अनार्यैस् तस्य मांसं शरीराद् यदि तद् अपरिशेषं पिण्डितं स्यात् कथं चित् । गिरिम् अपि स सुमेरुं लङ्घयेन् मांसराशिर् न च मनसि विषदो न च खेदो बभूव ॥ गोश्v_55 ॥

क्षयम् उपययुर् अङ्गेष्व् एव शस्त्राणि तस्य प्रकृतिमृदुषु साधोर् अक्षताध्याशयस्य । अभिरुचितपरार्थप्रीतिसंभोगशान्ते न च मनसि विषादो न च खेदो बभूव ॥ गोश्v_56 ॥

ये चास्य रक्तैर् विलिलेपुर् अङ्गा ते रेजिरे रोगविषादमुक्ताः । ये चापि रक्तानि पपुः सरोगास् ते सर्वलोकाः पुपुषुर् विरोगाः ॥ गोश्v_57 ॥

जनम् अपगतरोगं वीक्षमाणस्य हर्षो मनसि भुवनबन्धोर् लब्धगाधो बभूव । पिशितम् अनुपयोगं वीक्षमाणस्य भूयो ऽप्य् अभवद् अरतिदोलं चञ्चलं तस्य चेतः ॥ गोश्v_58 ॥

उत्कृत्तचर्मपटलस्फुटताम्रमांसो रन्ध्रोद्वमद्रुधिरशेषविशेषताम्रः । कायः स तस्य विकृतः कृतनिश्चयस्य रेजे जवाकुसुमराशिर् इवाभ्रचुम्बी ॥ गोश्v_59 ॥

विच्छिद्यमानः सुनिशातशस्त्रैस् तद् दुःखम् एकाश्रयम् ईक्षमाणः । सुखेन दुःखं स निराचकार लब्ध्वा परत्रात्मनि चैकमत्यम् ॥ गोश्v_60 ॥

परिणामखरा बताधमाया गतिर् आत्माभिनिवेशवासनायाः । उपदिग्धधियो यया मनुष्याः पितृभूतेष्व् अपि साधुषु स्खलन्ति ॥ गोश्v_61 ॥

एतस्य मांसं बुभुजे कृपालोर् यो यः स स व्याधिम् अपाचकार । क्रमेण कृच्छ्रं जगद् उत्ततार विपत्समुद्रं तद् अनेन कृत्स्नम् ॥ गोश्v_62 ॥

अथ सर्व एव लोको विगतनिखिलरोगोपसर्गस् तस्मिन् महासत्त्वे समुपजातप्रेमगौरवबहुमानः प्रणम्य श्वानं बोधिसत्त्वम् अब्रवीत् ॥

अहो कृपाभ्यासविशेषभद्रता गुणेष्व् अहो भक्तिर् अपेतकल्मषा । अहो परार्थप्रतिपत्तिपेशलं तवार्य कर्मेदम् अतीतमानुषम् ॥ गोश्v_63 ॥

अहो जगच्छ्रेष्ठमहादयार्द्रता अहो स्वसौख्यव्यवसायनिःस्पृहा । शुभेष्व् अहो निश्चयनिश्चलं मनो मनस्विनां बोधिपथानुपातिनाम् ॥ गोश्v_64 ॥

अहो बताचिन्त्यम् उपायकौशलम् अहो परार्थे ऽभिरतेर् उदात्तता । अचिन्त्यचर्यातिशयाय साधवे नमो ऽस्तु तुभ्यं जगदेकबन्धवे ॥ गोश्v_65 ॥

त्वं नः पिता यदि पिता त्वम् इवार्थकामः शास्ता त्वम् एव यदि धर्मगुरुस् त्वम् एव । त्वम् दैवतं यदि न तज् जनवादमात्रम् आर्तायनं तु जगतः परमं त्वम् एव ॥ गोश्v_66 ॥

तस्माद् आज्ञाभिषेकेण पवित्रयितुम् अर्हसि । उपदिग्धम् इमं लोकं युष्मदायासचेतसा ॥ गोश्v_67 ॥

अथ बोधिसत्त्वः समुपजातप्रसादमानसम् अवगम्य तम् एनम् अब्रवीत् ॥

पीडा ममेयम् इति नैवम् इदं प्रधार्यं सत्त्वार्थम् एव गतिचक्रचलस्य नित्यम् । पीडा ममाभवद् उदीक्ष्य विपत्परीतान् युष्मान् निरामयसुखं त्व् अधुना मनो मे ॥ गोश्v_68 ॥

कृत्यं न मे परहिताद् अपरं गरीयः संसारचारकनिबन्धनम् एतद् एव । तस्मात् कुकार्यमलिनाम् अतिलङ्घ्य चर्यां मत्प्रीतये सततम् आत्महितं कुरुध्वम् ॥ गोश्v_69 ॥

लोकान् इमान् स्वकृतकर्मभुजो विदित्वा मृत्योर् अपर्वपरुषस्य करोदरस्थान् । पापान्य् असह्यपरितापफलोदयानि प्राणात्यये ऽपि परिवर्जयितुं यतध्वम् ॥ गोश्v_70 ॥

स्वन्तान्य् अनाशरमणीयफलप्रदानि जन्माटवीगहनपथ्यदनोपमानि । पुण्यानि संचिनुत मत्प्रतिकारबुद्ध्या कल्याणमित्रवचनं हि न लङ्घनीयम् ॥ गोश्v_71 ॥

इति समनुशिष्य प्राणिनस् तान् महात्मा निशितपरशुधाराजर्जरक्लान्तदेहः । अवसितकरणीयः पर्युदस्यात्मभावं तम् अतिविकृतरूपं स्वर्गम् एवारुरोह ॥ गोश्v_72 ॥

इति जगदुपजीव्या उत्तमश्रीसमुद्रा विपदशनिनिपातव्याहता व्युष्टियोगात् । विगतजलदपङ्कव्योमपर्यन्तदीर्घाः शशिन इव मयूखा लोकम् उत्तारयन्ति ॥ गोश्v_73 ॥

॥ इति श्रीजातकमालायां श्वजातकं त्रिचत्वारिंशत्तमं समाप्तम् ॥