हेतुबिन्दुटीकालोक (subcommentary on अर्चट's हेतुबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's हेतुबिन्दु)

एवं तर्हि शब्दप्रत्ययगोचर एव किञ्चिद् एकं तावद् आस्ताम् । ततो न सर्वथैकस्याभावः सिध्यतीत्य् आह अस्पष्ते[107.1]ति । त एव [107.1] भागा एवं । विजातीयव्यावृत्त्या केवलया प्रतीयमानास्पष्टरूपाः [107.1] । अयम् अर्थस् तत्रापि ज्ञाने त एव भागा अ[वि]वेचितभेदाः प्रतीयन्ते न तु तदतिरिक्तं किञ्चिद् एकम् अपि । अध्यवसायानुरोधेन च त एवेत्य् उक्तं द्रष्टव्यम् । यतौ भागातिरिक्तं निर्भागदृश्यम् अनुपलभ्यमानम् असद्व्यवहारगोचरः तत[107.2]स् तस्मात् ।[129]तेषां भागानां पर्यायशब्दाभिलाप्यानाम् ।

__________नोतेस्__________

[129] एषां स्

पुनर् अपि निर्भागमङ्गीकृत्य सिंहावलोकितन्यायेन दूषणान्तरम् आह ।

नि[130]र्भागस्य चे[106.3]ति । भिन्नो देषो यस्य स चासाव् अंशश् चेति पदसंस्कारं कृत्वा पश्चाद् अनेकशब्देन सह कर्मधारयः कार्यः । तद्योगिता [107.3] तद्व्यापिता । अयम् आशयो यदि तत् सांशं स्यात्, तदेकेनांशेनैकं भिन्नदेशम् अंशं व्याप्यापरेणापरं व्याप्नुयात् । न तु निरंशं सत् तथा कर्तुम् उत्सहत इति । ननु प्रतीयते तावद् एकस्यानेकभिन्नदेशांशयोगिता तत्र किं कथम् एतद् इति विमृष्टेन । तथा चोक्तम

__________नोतेस्__________

[130] निर्विभागस्य स्

[131]"तत् तथैवाभ्युपैतव्यम् यद् यथैव प्रतीयत ।"

__________नोतेस्__________

[131] तुलनाश्लोकवा. अनु. 186 ।

इत्य् अभिप्रायवतः परस्य वचनम् आशङ्कमान आह प्रतीतेश् चेदि[107.4]ति यद्य् अप्य् अत्रोक्तम् एव दूषणं न निर्विकल्पे नापि विकल्पे ज्ञाने तदेकमनुभासत इत्यदि । {प्. 353} तथापि तदुपेक्ष्यैव दूषणान्तरम् आह[132]ध्वंसे[107.4]ति ।

__________नोतेस्__________

[132] क्षणध्वंसानु-स् ।

ये पर्यायाः स्थेमानं [107.5] स्थैर्यं दधतः प्रतीयन्ते [107.5] यत् तदोर्नित्यम् अभिसंबन्धात्ते क्षणध्वंसानुभाविनः कुतः कस्मान् मता [107.5] इति योज्यम् । अनेनैतद् आह प्रतीतिशरणाश् चेद् भवन्तस् तदा कथम् अन्यथा प्रतीयमाना अन्यथा अनुगम्यन्त इति । पुनः परस्य वचनम् आशंकमान आह -- अन्यत [107.6] इति । अन्यतो बाधकात् प्रमाणात् तन्मता इत्य् अभिसम्बन्धव्यम् । इह प्रकृते तद् बाधकं पमाणं समं [107.6] तुल्यम् अत्रापि तद्धित इत्य् अर्थः ।

उक्तेपि दृश्यानुपलम्भादौ बाधके ऽन्यद् अपि बाधकं दर्श्यन्न् आह -- ऐकान्तिकाव् इ[107.7]ति । अनन्यत्वाद् एकात्मकत्वात् । तयोर् अन्योन्यानुप्रवेशमुखेन भेद एवाभेद एव वेति नियमवन्ताव् ऐकान्तिकाउ स्याताम् । ध्रुवं [107.7] निश्चितम् । अथैकात्म्येत्पि पर्याया एव भिद्यन्ते न धर्मी धर्मे (?) च न भिद्यते न तु पर्याया इत्य् आशंक्याह -- अन्योन्यं वे[107.8]ति । विरुद्धधर्माध्यासस्य एकत्वबाधकस्य भावाद् भेद एव नियतो [107.8]वश्यंभावीत्य् अभिप्रायः ।

अनन्यत्वेपि नायं दोषो भिन्नरूपस्यापि भावाद् इति परस्य वचनम् आशंकमान आह तयोर् अपी[107.9]ति । अपिशब्दो भिन्नकमो भेद इत्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः । न केवलम् अभेद इति चार्थः । अत्राप्य् आह येनात्मने[107.10]ति । अपिशब्ददर्शितम् अभेदम् अपि दूषयन्न् आह द्रव्ये[107.12]ति ।

स्वभाव [107.13] इत्य् अभिन्नस्वभाव इत्य् अभिप्रेतम् । यन्निमित्ता [107.13] यदभिन्नरूपनिमित्ता । कथं नास्तीत्य् आह तत [107.14] इति । तत एकस्मात् स्वभावात्, अभेदे स्वभावानुप्रवेशे तयोः स्वात्महानिः [107.14] द्रव्यरूपता पर्यायरूपता च हीयेत, तदात्मवद् इति भावः ।

त[48अ]स्या[107.15]भिन्नस्य स्वभावस्य ताभ्यां [107.15] द्रव्यपर्यायाभ्याम् । त [107.15] इत्य् अनेनोक्तं बहुत्वम् एवाह धर्मी[107.16]त्यादि ।

तेभ्यो [107.17] द्रयपर्यायतदन्यस्वभावेभ्यो ऽन्यो ऽभिन्नः स्वभावस् तेषाम् एव त्रयाणाम् अभेदसिद्ध्यर्थं कल्प्यते यदि तत्रापि स एव दोष इति पुनः स्वभावान्तरकल्पने च पूर्व [107.18] इव प्रसङ्गो ऽनवस्थाप्रसङ्गह् स्यात् ।

अत्रैव दोषान्तरं समुच्चिन्वन्न् आह धर्मीत्वम् इ[107.19]ति । कुत एवं स्याद् इत्य् आह तत्तन्त्रत्वाद् इ[107.19]ति । तस्मिन् पारतन्त्र्यं तस्मात् । कयोस् तत्तन्त्रत्वम् इत्य् अपेक्षायाम् {प्. 354} आह -- तद् अन्ययोर् इ[107.19]ति । तस्माद् एकस्वभावाद् अन्ययोर् द्रव्यपर्याययोर् भेदस्याभेदस्य च तन्मूलत्वात् तत्तन्त्रत्वं प्रत्येयम् । अस्तु तर्हि तस्य तथात्वम् अनेकात्मकत्वं च वस्तुनः । न च दृष्टस्यानवस्थया अपलापः कर्तुं शक्य इत्य् आह -- न चैवम् इ[107.20]ति । चो यस्मान् नैवं प्रमाणेन गम्यते । प्रकरणम् उपसंहरन्न् आह तेने[107.20]ति । तेना[न]न्तरोक्तेन कारणकलापेन अयमनेकान्तवादो जाल्मकल्पित उत्पथप्रस्थितकल्पितः ।

इति[107.21]र् हेतौ । बहुभाषितया अलं [107.21] न किञ्चित् । एतावतैव सर्वस्य समाहितत्वाद् इति भावः ।

अवश्यमो भाव आवश्यकम् इत्य् अस्य भावप्रत्ययान्तत्वाद् अपृक्करणस्यावश्यकम् इति प्राप्ते योयम् आवश्यकम् अपृथक्करणम् इ[108.1]ति प्रयोगे सामानाधिकरण्येन निर्देशः सः कथम् इति तु न जाने महान्त एव प्रष्टव्याः । संयोगविभागेषु [108.11] कर्तव्येषु अनपेक्षो [108.11] न कारणम् इति रूपादिवर्गाभिप्रायेणानपेक्षस्य तत् कारणमात्रं विवक्षितम् । न तु विशेषप्रतिषेधात् सापेक्षस्य कारणत्वम् । अगुणत्वेन च द्रव्यकर्मणोर् व्यवच्छेदः । सामान्यवत्त्वेन च सामान्यविशेषसमवायानाम् । संयोगविभागापेक्षया त्व् अनपेक्षो न कारणं किन्तु सापेक्ष एव कारणम् इति विवक्षितम् । सापेक्षत्वं न चरमभाव्यपेक्षया द्रष्टव्यम् । न तु कस्यचिद् अन्यानपेक्षस्यैव कारणत्वम् अस्ति येनानपेक्षो ऽकारणम् इत्य् उच्यमानं शोभेत । तदात्वगुणत्वेन द्रव्यस्य व्यवच्छेदो द्रष्टव्यः । तद् यथा तन्तुतुरीसंयोगलक्षणो गुणः पटतुरीसंयोगे कर्तव्ये पटं पश्चाद्भाविनम् अपेक्षते । यथा च वंशादौ पाटनाख्यावयवकर्मजो ऽवयवान्तराद् विभागः पश्चाद्भाविनं द्रव्यविनाशम् अपेक्ष्य सक्रियस्यावयवस्याकाशादिदेशाद् विभागम् आरभते, यथा चासौ न क्रियाजो विभागः किन्तु विभागज एवेति विभागजं विभागम् अभ्युपगच्छद्भिर्वैशेषिकैर् इष्यते तथा नेहाप्रकृतत्वाद् उच्यते । गुणवद् इत्य् अत्रादि[108.15]ग्रहणात् समवायिकारणत्वस्य संग्रहः ।

चोद्य[108.28]शब्देन प्रकरणाद्बौद्धकृतंचोद्यं द्रष्टव्यम् । तस्य परिहार [108.28] इति विग्रहः ।

अस्माकम् अयम् आस्माकीनः [109.16] । "[133]युष्मद् अस्मद्भ्याम् अन्यतरस्याम् खञ्" इत्य् अनेन खञ कर्तव्यः । प्राग्व[109.6] प्रागुक्तसंस्कारपक्ष इव । निर्बन्धग्रहणेन [109.21] चेत्य् आचष्ट [109.25] इति सम्बन्धः ।

__________नोतेस्__________

[133] पाणिनीयं सूत्रं (4.3.1) तु भिन्नम् ।

सहकरणशीला [110.6] एककरणशीलाः ।

प्रत्ययान्तरं [111.2] वासनाप्रबोधकं रसादिकञ् च [48ब्] यथायोग्यं वाच्यम्, तत्सापेक्षा [111.2], ततः [111.3] सामग्र्यास् तथाभूताया । इतरस्ये[111.3]ति {प्. 355} निर्विकल्पकस्य रसाद्यालम्बनस्य । तदुपादेयत्वेन [111.3] विज्ञानलक्षणोपादानोपादेयत्वेन । ननु च मनस्कारादिसमुदायजन्यम् इदम् एकम् उपदर्शितम् एतत्सामग्रीमध्यप्रविष्टैकजन्यं तु किं न दर्शितम् इत्य् आह तदन्यद् इ[111.13]ति । एकजन्यम् इति तत्सामग्र्यन्तःपतितकारणानपेक्षैकजन्यम् इत्य् अवसेयम्, न त्व् एकजन्यं नाम किञ्चित् संभवति । तत्र चक्षुरादिनिरपेक्षमनस्कारजन्यो मनोराज्यादिविकल्पः, विषयादिनिरपेक्षचक्षुर्मनस्कारात्मकद्वयजन्यं द्विचन्द्रादिविज्ञानम्, समनन्तरप्रत्ययाद् विज्ञानाच् चक्षुर्विज्ञानस्योपलम्भामहे(?)त्याद्यभिधानाद् एवैतद् ऊहितुं शक्यम् इत्य् अहिप्रायेण च स्व[134]यम् ऊह्यम् इ[111.13]त्य् आह । ननु किं भागतो विशेषवृत्तिर् येन बहुवचनेन निर्देश इत्य् आह[135]तज्जन्यापेक्षया चे[111.17]ति । सामग्र्यन्तरस्य स्वभावभेदवतो भावाद् भिन्नकार्यप्रसूतिः ।

__________नोतेस्__________

[134] स्वयम् अभ्यूह्यम् स् [135] अतज्जन्यापेक्षया स्

कुतः स्वभावभेदवत्त्वं तस्येत्य् अपेक्षायां योज्यम् कार्यान्तरे[112.1]त्यादि । पृथिव्यादीन्य् उपादाय वर्तन्त इत्य् उपादाय रूपं [112.5] परस्परादि मयूरव्यंसकादित्वात् समासः । आगमापेक्षया वक्तुम् उद्यतेन च परेणागमभाषैवानूदिता । स्वभावस्थितं तेनाश्रयः(स्थितेर् आश्रयः) स्वभावस्थित्याश्रयः [112.18] । अवश्यं हि प्रतिबन्धकेन किञ्चित्करेण भाव्यम् । किञ्चित्शब्दवाच्येनार्थान्तरेणेत्य् अभिप्रायेणाह स्वभावान्तरोत्पादने यावद् इ[112.19]ति ।

ननूपकारक आधारो न तु जनकस् तत् कथम् एवम् उच्यत इत्य् आह नही[112.27]ति । भूतानां [113.2] पृथिव्यादीनाम् । उच्यत इति [113.2]वैभाषिकमते कथ्यत इति द्रष्टव्यम् । न तुसौत्रान्तिकनये भूतभौतिकविभागोस्ति ।

कालक्षेपेण [113.9] कालविलंबने । तत्सहभाविने[113.14]त्य् अनुग्राह्यसहचारिणेत्य् अवसेयम् । अनन्तरं [113.14] तदुत्पादनात् । तस्य विशेषस्योत्पादनात् । तस्य [113.15] क्रियमाणविशेषस्य । कथं तत्राकिञ्चित्करत्वं तस्य सहकारिणो ज्ञापितं भवतीत्य् आह -- शक्तिप्रतिबन्धकापनयनेने[113.19]ति ।

यस्माद् अर्थे ऽयं निपातः "न वै"[नै]वेति व्याचक्षाणो वै[113.25]शब्दम् अवधारणे दर्शयति । संभावनायां [114.2] न्यायबलायातायाम् इत्य् अवसेयम् । अत एव व्यनक्ति न्याये[114.3]ति ।

{प्. 356} अनेन सहकारीत्य् अत्रैकार्थः सहशब्दोवार्तिककारेण दर्शितः । कथं तर्हि सह युगपत् कुर्वन्त [114.12] इत्य् अयं व्याचष्टेति चेत्, उक्तम् अत्र पूर्वम् इति न पुनर् उच्यते । एवंविध [114.13] इत्य् एकार्थकारी । वह्न्यादिसहकारीशीतक्षणादिलक्षणे कार्याभिसन्धिनापचीयमान[114.17]ग्रहणम् ।

यावते[115.8]ति तृतीयान्तप्रतिरूपको ऽयं निपातो यस्माद् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे, किंत्व् एतस्मिन्न् अर्थे वा अनुवर्तते । सहिता अन्येन युक्ताः क्षणमात्रविलम्बिनः [115.9] क्षणमात्रस्थायिनः । तदवस्थाया प्राक् पूर्वं पश्चाद् उत्तरकालं[136]पृथक् तद्विकलावस्थायां भावः [115.10] सद्भावः ।

__________नोतेस्__________

[136] पृथक्त्व स्

ननु यदि स्वहेतोः समर्थस्योत्पत्तिस् तर्हि कथम् अनन्तरम् उक्तम् -- "ते समर्थाः स्वभावतः [115.6]" इत्य् अत आह परमते[115.16]ति । भवत्यस्मात् कार्यम् इति भावो हेतुस् तस्माद् इति । तद् अपि त्वया कस्मान् न व्याख्यातम् इति चेत् । न, स[49अ]मर्थः कुत उत्पन्न इत्य् अस्य व्याघातप्रसंगात् । सहकारिभ्यः सामर्थ्यम्[137]इच्छन्ती[115.17]ति चमीमांसकमताश्रयणेनाह न तुनैयायिकाएवम् इच्छन्ति येन तन्मतोपग्रहेणाप्य् एतत् संगच्छेत, सहकारिसाकल्यस्यैव तैः सामर्थ्यरूपत्वेनेष्टेः । तथा चाह --जल्पमहोदघिः"सहकारिसाकल्यं तद्वतः सामर्थ्यं वैकल्यं त्व् असामर्थ्यम्" इति ।

__________नोतेस्__________

[137] मिच्छति स्

समर्थं [115.25] विवक्षितकार्यकरणे शक्तम् । आवश्यकं[138]जननम् इ[116.11]त्य् अस्य शब्दस्य तु सिद्धिः[139]पूर्वं न जाने ।

__________नोतेस्__________

[138] अवश्यंजनकत्वम् स् [139] द्रष्टव्यम् -- पृ. 354 पं. 8 -- "अवश्यमो भावः इत्यादिना न जाने इत्यन्तेन कृता", एतदर्थकः पाठस्त्रुटितोत्र भाति ।

कुशूलञ् च तदपनेतृपुरुषप्रयत्नश् च क्षेत्रनयनं च प्रकिरणं [116.14] च प्रकरणात् क्षेत्रे प्रकिरणं चेति द्वन्द्वं कृत्वा पश्चाद् आदिशब्दे[न] बहुव्रीहिः कार्यः । प्रकिरणम् इत्य् अयम् औणादिकः शब्दो न तु किरतिर्ल्युडन्तो द्रष्टव्यस् तदा गुणस्याप्रतिषेधेन प्रकरणम् इति प्राप्तेर् असाधुत्वप्रसंगात् ।

समेत्य [116.19] योग्यदेशे स्थित्वा सम्भूय आद्येन सह मिलित्वा प्रत्ययैः सहकार्युपादानरूपैः ।

ननु च "अत एव तयोर् अवस्थयोर्" इत्यादिना प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्यम् अपोदितम् एव तत् कथं न पुनर् उक्ते(क्तम् इ)त्य् आह -- पूर्वञ् चे[117.9]ति । एतद् अपि [117.11] {प्. 357} सारूप्यविषयप्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यनिराकरणम् इति । उक्तम् एव सामर्थ्याद् दर्शितम् एव । तर्हि किम् अर्थं पुनर् उक्तम् इत्य् आह -- विपञ्चनार्थं त्व् इ[117.12]ति तुः पूर्वस्माद् अस्य कथनस्य विशेषं दर्शयति ।

आध्यात्मिकेषु [117.15] आन्तरेषु । पश्चाद् बाह्येपि दर्शयितव्यत्वात् क्रमे तावच् शब्दम् आह । शक्यपरिच्छेदं [117.15] विशिष्टकार्यकारणतया परिच्छेत्तुं शक्यम् ।

[140]साक्षाद् अव्यवधानेन विज्ञानकार्यकारिणः प्रत्ययाद्धेतोः । तस्य जनने -- व्यवधानादिप्रतिपत्तौ व्यवधानादिस्वीकारे, कथं तादृशो न भवतीत्य् आह अन्यादृशाद् इति । अन्यादृशाद्धि भवन्नन्यादृशस्यापि हेतोर् हेतुव्यपदेशसंभवाज् जननहेतुर् इत्य् आह । कथं तद्धेतुर् इत्य् आह तद् इति तत्सहकारिभिः परस्परोपसर्पणाद्याश्रयहेतुसहकारिभिर् इन्द्रियादिभिः । समर्थञ् च तद्विज्ञानजनने स्वस्वक्षणान्तरं चेति तथा तस्यारम्भात् । अनेन परस्परोपसर्पणाद्याश्रयप्रत्ययविशेषेन्द्रियादिकलापस्य साक्षाद् विज्ञानहेतोर् हेतुत्वं दर्शितम् । एतच् चानन्तरम् एव स्पष्टयिष्यते । इदं चाक्षेपवतीं सामग्रीम् अभिप्रेत्योक्तं द्रष्टव्यम् । कथम् अन्यथाभावस्यासंभव इति आह परस्परेति । विज्ञाननिर्माणसमर्थाश् च ते हेतवश् च ते च ते इन्द्रियादयश् च तेषाम् उपादानैः । समर्थहेत्विन्द्रियादेर् जननं तस्मात् । अनन्तरोक्तस्पष्टीकरणं चैतद् द्रष्टव्यम् ।

__________नोतेस्__________

[140] स् प्रतिर् अत्र त्रुटिता ।

सुखसंवर्दितत्वाद् इति व्याचक्षाणो मूले सुखैधित इत्य् अस्यानभियोगनिमित्तस्यापि सामर्थ्यात् क्रीडन[119.12]शील इत्य् अस्य हेतुभावेन विशेषणत्वं दर्शयति । ननु कृतं निष्पादितम् उच्यते ऽत्र च किमाचार्येण निष्पादितम् इत्य् आशंकां निराकुर्वन्न् आह कृतम् इ[119.14]ति । न पुनर् ए[119.15]वम् आचक्षाणेन द्विर् उक्ताभावो दर्शित इति बोद्धव्यम् । अस्यार्थस्यासकृदुक्तत्वात् एकवारं प्रतिविहिते पुनः प्रतिविधापयितरि अवज्ञासंभवेनोपहासांयोगाच् च कृतं कृतम् इति निर्देशस्य न्या[49ब्]यप्राप्तत्वाद् अतिप्रसिद्धत्वाच् चेति । ननु किं कुर्वन्तं कर्तुं प्रयुङ्क्ते पुनः पूर्वपक्षवादी येन पुनः पूर्वपक्षवादी कारयतीत्य् उच्यत इत्य् आह -- पुनर् इत्यादि । निर्लोठितं [119.17] निरूपितं निर्णीतम् इति यावत् ।

पूर्ववन् मीमांसकाभिप्रायेण सामर्थ्यं सहकारिभ्यो जायत [119.25] इत्य् आचष्टे । सामर्थ्यस्यो[120.6]त्पत्तिः तद्वतो ऽनुत्पत्तिः [120.7] ।

{प्. 358} सम्प्रति प्रकारान्तरेणापि प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्यं परमभ्युपगमयितुं भूमिकां रचयन्न् आह -- व्यावस्थितस्यैवे[120.12]ति । अयं चात्राभिप्रायः -- भवतु यावद् बीजादावुच्छूनोच्चूनतरादिविशेषस्य दर्शनात् सामर्थ्योत्पादादिकल्पना न पुनर् इह तथा अदर्शनाद् इति । व्यवस्थितस्यान्यत्वमनापन्नस्य । सामर्थ्यं [120.13] विज्ञानोत्पादादिसामर्थ्यम् ।

अप्रतिभासमानो विवेको [120.14] यस्य पुंसः स तथा ।

यद्य् अपि विवेको ऽस्य प्रत्यक्षतो नावगम्यते तथाप्य् एतस्मात् प्रमाणात् तत्स्वभावस्य सामर्थ्यस्योत्पत्तिः कल्प्यत इति दर्शयन्न् आह विज्ञानादी[120.15]ति । अनुत्पत्तिप्रसंगात् प्रागसत्सामर्थ्यं चक्षुरादिसन्निधाव् उत्पद्यत इति निश्चयः । क्रमिणां विज्ञानादिकार्याणां यौगपद्योदयप्रसङ्गात् [120.15] । तच् च क्रमवद् इति निश्चयः । यद्य् एवम् इ[120.17]ति सिद्धान्ती । अविकृतम् ए[120.17]करूपम् । अपूर्वसामर्थ्यस्य यः प्रतिभास आकारस् तेन विविक्तो रहितो य उपलादिस् तद्ग्राहि । यत एवैवं तत एवाविकृतम् इति च द्रष्टव्यम् । अनवक्लृप्तिख्यापनार्थो वा[120.19]शब्दः ।

अभ्युपगम्यताम् एवं का क्षतिर् इत्य् आह तथेति तद्वत् । सामर्थ्यम् इ[120.25]त्य् आगन्तुकं सामर्थ्यम् इत्य् अवसातव्यम् । द्विविधं हि सामर्थ्यं प्रातिस्विकम् आगन्तुकञ् च । प्रातिस्विकी च शक्तिर् अवश्यैषितव्या । अन्यथा शिलाशकलम् अपि क्षित्यादिसान्निध्ये बीजवदंकुरं कस्मान् न निव(र्व)र्तयतीति पर्यनुयोगे किम् उत्तरं वाच्यम् इति हि तेषां मतम् ।

ननु सामर्थ्यम् अतिशयलक्षणं सहकार्याधेयं ततो ऽन्यद् एव तत् कथं "सहकारिप्रत्यय[सान्निध्य]लक्षणस्ये"त्य् उच्यत इत्य् आह अत[141]एवे[121.3]ति । प्रत्यासत्तिलक्षणस्य सान्निधस्य तेभ्यः सन्निहितेभ्यो ऽन्यस्यानपपत्तेः । सान्निध्यशब्दपरित्यागेन सहकारिप्रत्ययलक्षणस्येति ते एवेत्याद्य् अप्य् उक्तं द्रष्टव्यम् । अत एवाभ्युपगमाद् इ[121.3]ति उपागताभ्युपगमाद् इति प्रत्येतव्यम् । एवम् इच्छ[142]ता [121.6] क्षणि[143]कतैवेत्य् अभिसंबन्धनीयम् ।

__________नोतेस्__________

[141] तत एव स् [142] इच्छतो स् [143] क्षणिकतेवै-स्

यच् छब्देस्यैतद् व्याख्यानं यस्माद् इ[121.21]ति । इदं शब्दस्य चैतद् इति एतद् दर्शनम् [121.21] । अनुत्तरस्यैवोत्तरीकरणाद् उत्तरीकृतम् इ[121.24]त्य् उक्तम् । एवं नियुञ्जानमहो महासामर्थ्यम् अस्तु का तवाक्षमेत्य् आशंक्य यदि नामेत्य् अवतारयितुं न चात्रे[121.25]त्याद्य् आह । न चात्र मे काचिद् अक्षमा [121.25] किंत्व् इतीयम् अस्माकं चिन्ता चित्तं दुनोती[122.3]ति सम्बन्धः । न चात्र मे [121.25] इत्य् अनेन टीकाकारवचनेनैकवाक्यीकरणपक्षेत्य् अ(प्य)स्माकं इति "अस्मदो द्वयोश् च" (पा. 1-2-59) {प्. 359} इत्य् अनेनैकस्मिन्न् एवार्थे बहुवचनेन द्रष्तव्यम् । एवम् असंबद्धवादिन्य् अपूज्य एव पूजावचनम् उपसंहारपरं द्रष्टव्यम् । दैन्योद्भावनम् इ[122.1]त्य् अर्थात् संबोध्यमानस्य दैन्यप्रकाशनम् इति । निकृष्टसम्बोधने ऽयं हन्तः [122.1] शब्द इति यावत् । ततो ऽप्र[50अ]सवधर्मकत्वात् । अपेतो ऽपगतः संतानः [122.2] प्रसूतिः परंपरा यस्य तथोक्तम् । इतिना [122.3] चिन्तारूपम् उपदर्शितम् ।

शिरःकम्पे चास्य सत्यम् इदम् अस्ती[122.10]त्य् अस्य शब्दस्य प्रयोगम् आकलय्य प्रयोक्तुर् अभिप्रायं वर्णयन् पृच्छती[122.13]त्य् आचष्टे । अत एव चेदम् आह -- किं त्वयास्तित्वेन पृच्छ्यत इति पार्श्वस्थं प्रश्नयन्न् आह किं तद् इ[122.13]ति । इति हेतोर् आहार्य इति प्रकरणात् । औदासीन्यापत्तिर् इत्य् अत्रेति शब्देन इदम् आस्तित्वेनाभिप्रेतस्य न्याय्यवचन[122.17]स्याकारो दर्शितः । अत एव न्याय्यवचनस्यास्तित्वेन दर्श्यमानस्य रूपं दर्शयन् सत्य्म् इदम् अप्य् अस्ती[122.16]ति पुनर् आह । यद्य् एवम् अस्य न्याय्यवचनस्य सद्भावादनवद्यम् एवास्मन्मतम् इत्य् आशंक्याह किंत्व् इ[122.17]ति । केवलम् इदं [122.17] वक्षमाणं प्रष्टव्योसि ।

प्रच्युतम् अजनकं रूपम् उत्पन्नं जनकं रूपं द्वन्द्वैकवद्भावम् अभिप्रेत्य प्रच्युतोत्पन्नम् इत्य् आह -- अप्रच्युतो(ता)नुत्पन्नत्वेनैव च स्थिरैकस्वभाव[123.8]त्वं ज्ञेयम् ।

तद्भेदे ऽपि [123.19] जनकाजनकभेदेपि । तस्य [123.20] भावभेदस्य । अपरापेक्षस्वभावभेदलक्षणत्वाद् इ[123.20]ति परापेक्षो यः स्वभावभेदो न भवति स्वत एव यो भावभेदलक्षणत्वाद् इति । भवत इदं भावत्कम् [123.21] । आधीयते [123.26] अधिक्रियते नियुज्यते वा । स्वरूपेण कर्तृत्वे विवक्षितस्यापि ताद्रूप्य प्रसज्येतेत्य् अभिप्रायेणाह ए[144]षाम् अपि पररूपेण कर्तृत्व [124.1] इति । पररूपेण कर्तृत्वे इति पर एव कर्ता स्यात् । तस्य तु तथात्वं हरीतकीं प्राप्य देवता रेचयन्तीत्य् अनेन तुल्यं स्याद् इत्य् अभिप्रेत्याह -- पररूपेणाप्य् अकारकत्वाद् इ[124.3]ति । अस्योत्तरस्य [124.5] "सहितस् तत्स्वभावो न केवल" इत्य् अस्य । प्रकृतम् उपसंहरन्न् आह -- तस्माद् इ[124.10]ति । कथञ्चित् के[124.10]नापि प्रकारेण न कार्यक्रियाया विरामः । पुरस्ताद् अपि तस्य स्वरूपस्य भावाद् इति भावः ।

__________नोतेस्__________

[144] तेषाम् अपि-स्

स्याद् एतज् जनकम् अस्य रूपम् अवस्थितं जनकञ् च तद् उच्यते यस्मिन् सत्य् एव कार्यम् अस्ति न तु यस्मिन् सति कार्यं भवत्य् एव, सति भावस्याक(का)रणसाधारण्णत्वात् । कार्यम् अपि तद्भा(तदभा)वे {प्. 360} नोपपद्येत इत्य् एव तस्य कार्यं, तद्भावे तु भवत्य् अवश्यम् इति को(क्वो)पयोगो ऽस्य । तस्मात् कथं तद्रूपभावेपि कार्यक्रिया प्रसंजनं ज्याय इति ।

अत्रोच्यते अक्षणिकत्वेनाप्रच्युतानुत्पन्नरूपान्तरे सर्वावस्थासमाने ऽपि कारणं यदि कार्यं नोपजायते तर्हि तत्स्वतन्त्रम् आपद्येत । तथा च न तत् तस्य कार्यं स्यात् । तदवादि वार्तिकालंकारे प्रज्ञाकरगुप्तेन --

"सर्वावस्थासमाने ऽपि कारणे यद्य् अकार्यता ॥

स्वतन्त्रं कार्यम् एव स्यान् न [तत्]कार्यं तथा सति ॥" इति ।

कारणपारतन्त्र्ये च तत्कारणं तत्कार्यं हठाद् एव जनयेत् । तथाप्य् अभावे न तस्य कार्यं स्यात् । तस्माद् अ[कारणात्] कारणस्य विशेषः कार्यस्यावश्यंभाव एवावश्यञ् च वक्तव्यः ।

ननु "तद्भा(तदभा)वे न भवति कार्यम्" इत्य् अकारणाद् अस्य विशेषः । न हि तस्याकारणस्याभावे तत्कार्यं न भवतीति, हन्त कुत एतद् अवगम्यते तद[50ब्]भावप्रयुक्तो ऽस्याभाव इति । यदि हि तद्भा(तदभा)वस्याभावे तद्भावलक्षणे कार्याभावस्याभावः कार्यभावलक्षणः स्यात् तदा तदभावप्रयुक्तो ऽस्याभावः सिद्ध्येद् इतरथाकारणाभिमताभावप्रयुक्तो ऽपि तदभावः किं न कल्प्यते?[145]तदभावेपि कार्याभावस्य भावान् न तदभावप्रयुक्ततास्येति चेत्, समानम् इदं कारणाभिमतेपि । तस्माद् यथा तदवस्थ एव कारणे स्वयम् एव कार्यं न भवति स्वातन्त्र्यात्, तथा तदभावो ऽपि स्वयम् एव न भविष्यतीति स्वातन्त्र्याद् एव । यश् च स्वयम् एव न भवति नासौ नियम्यत तेन परतन्त्रत्वे तस्य कारणस्य भावे ऽवश्यम् एव भवेत् । तदाहअलङ्कारकारः

__________नोतेस्__________

[145] अकारणाभिमताभावाभावे ऽपि इत्य् अर्थः ।

"[146]तद्भावेपि न भावश् चेद् अभावे भाविता कुतः ।

__________नोतेस्__________

[146] प्रमाणवा. आलं. पृ. 74.

तदभावप्रयुक्तो ऽस्य सो ऽभाव इति तत् कुतः ॥" इति ।

तस्मात् तद्भावे भावस् तदभावे चाभाव इति विशेषितः कार्यकारणभावो ऽवश्यं भवतीति ज्ञापयति । तथा च कारणे सत्य् अवश्यंभावि कार्यम् आयातम् इति कथं कदाचित् क्रियाविरामः ।

किञ् च तथाविधो हि कार्याभावो निर्हेतुकत्वात् स्वयम् एव भवतीति युक्तम् अपि । भावस् तु हेतुपरतन्त्रत्वात् समर्थे हेतौ न भवतीति न युक्तम् । तद् उक्तम्

"अभावो हि पदार्थानां स्वयम् एव भवेद् अपि ।

भावस् तु परतन्त्रत्वात् कथं हेतोर् भवेन् न सः ॥" इति ।

{प्. 361} ननु कार्याभावस्य स्वतन्त्रत्वात् "कारणे सत्य् एव न भवती"ति युक्तम् एवैतत् । एवं तर्हि न कारणाभाव प्रयुक्तो ऽभाव कथं भवेत् कार्यस्य(कार्यम्[147]अस्य) ततः स्वयम् एव न भवति, यश् च स्वयम् एव न भवति नासौ तेन नियन्तुं शक्यः । ततो यथा स्वयं न भवति तथा भवेद् अपि । ततो न तस्य कार्यम् । यदा तु कारणे सति भवेद् एव तदा स्वरसनिरोधेप्य् अपरापरक्षणोत्पत्तेस् तदभाव एव संतानोच्छेदस् तदभाव एव च संतानाक्षेपक्षणानारम्भो वा सुज्ञात(न) इति कारणप्रतिबद्धत्वं सिद्ध्यति ।

__________नोतेस्__________ [147] "कार्यम् अस्य" प्रमाणवा. अलं.पृ. 74.

एतेन तद् अपि निरस्तम्यदाहुर् एके यथोभयाधीननिरूपणा व्याप्तिर् अयोगव्यवच्छेदेन व्यापके निरूप्यते व्याप्ये सति भाव एव व्यापकस्य नाभाव इति; व्याप्यस्य पुनर् अन्ययोगव्यवच्छेदेन व्यापक एव भावो व्याप्यस्य नान्यत्रेति । एवं कार्यकारणभावो ऽप्य् उभयाधीननिरूपणोपि कारणे ऽयोगव्यवच्छेदेन निरूप्यते, कार्योत्पादस्य पुरस्ताद् भाव एव कारणस्य नाभाव इति; कार्ये पुनर् अन्ययोगव्यवच्छेदेन कारण एव सति भावो नान्यस्मिन्न् इत्य् अनुभवानुसारान्निश्चीयत इति । उक्तया नीत्या तद्भावे ऽभवतस् तत्कार्यताया एवाभावप्रसङ्गात् स्वभावे ऽभावमत(?)श् चातत कार्यः का(तत्कार्यका)रणतायाः स तु या (?) अभिसंबन्धयत एव चात्र भवतः (?) कारणस्य मुख्यस्यानुभवो ऽन्यस् तु तादर्थ्याद् उपचरितकारणभावस्यानुभव इति स्वयम् उपचरितकारणानुभवरूपत्व एवेति । अपि च यथा कारणे सत्य् अवश्यं भावम् अनिच्छता कार्यस्य कादाचित् कादन्वयात् तत्कार[51अ]णम् इष्यते । तथा कादाचित् कादव्यतिरेकाद् अपि किन् न कारणम् इष्यते युज्यते वा । तस्मात् कार्यकारणभावं नियतम् इच्छता यथा व्याप्तिमान् व्यतिरेक एष्टव्यस् तथा व्याप्तिमान्न् अन्व(मान् अन्व)योप्य् अवश्यैषितव्यो ऽन्यथा तद्यो(तदयो)गाद् इति ।

किं च सहितावस्थायां तावद् असौ भावः कार्यं जनयतीतीष्यते । जनयतीति च को ऽर्थः ? किं कार्यं सत्तयाभिसम्बध्यते किं वाभिसंत्स्यते? किञ्चातः ? यद्य् उतरः पक्षस् तदा तस्मिञ् जनयति न कदाचित् कार्यं सत्प्रत्ययविषयः स्यात् सत्तया अभिसम्बन्धस्य भावितत्वा(वित्वा)त् । अथान्य(द्य) एवोपगमस् तदा विकल्पद्वयम्, किम् अनेनैव स्वभावेन पूर्वम् अयम् अवस्थितो ऽथान्येन । न तावद् अन्येन, एकस्य रूपद्वयायोगात् । अनेनैव स्वभावेनावस्थाने च संप्रतीव तदापि कार्यं सत्तयाभिसम्बध्यत इत्य् उपेतं स्यात् । तथा च प्रकृतकृ(क्ष)तिर् इति किम् अस्थानाभिनिवेशेनेति । अथ भवतो ऽपि किम् इदं कारणत्वं? किं प्राग्भाव एव किं वा प्राग् एव भावः? यदि प्राग्भाव एव, तदा स्थिरस्यापि एवम् एव कारणत्वे सु[148]साधितस्य निराकरणं प्रसज्येत । अथ प्राग् एव भावः, तद् एतत्क्षणिकत्वे सिद्धे सिद्ध्यति । तद् एव तु न सिद्धम् इति {प्. 362} कथम् इदम् उच्यमानं शोभेतेति । आस्तां प्राग्भाव एव कारणत्वं को बाधः? ननूक्तम् एवाक्षणिकस्यापि कारणत्वे साधयितुं शक्ये तदनिराकृतिर् एव महती बाधेति चेति । हन्त किं हेतुरूपस्य लक्षणेनाक्षणिकस्य सत्त्वंतथागतैर् निराक्रियते येनेदम् अपि वक्तुम् अध्यवसितास् तर्कविदः कथं नामेति चेत् । उच्यते । प्राग्भाव एवासौ स्थिररूपात् क्रमाक्रमाख्यस्य व्यापकस्य निवृत्त्या निवर्तते । यथा च तस्य ताभ्यां व्याप्तिर् यथा च ततस् तयोर् निवृत्तिस् तथान्यत्र निऋणीतम् इति नेह हेतुलक्षणकाले ऽप्रकृतत्वाद् उच्यते । अथ तद् एव न संगच्छते । तर्हि तद् एवोच्यताम् । न तु हेतुलक्षणेन तस्या निराकृतिर् इति । अलम् अतार्किकवचनेनातिनिर्बन्धेनेति ।

__________नोतेस्__________

[148] अत्र स्वसाधितस्य इत्य् अपि दृश्यते ।

न हि स सामी(ही)[त्य]इत्य् ए[123.21]केन प्रकारेण व्याख्यायापरेणापि प्रकारेण व्याख्यातुम् अथवे[124.10]त्यादिनोपक्रमते ।[149]अस्या [124.10] अपेक्षायाः ।

__________नोतेस्__________

[149] अस्य स्

ननूक्तम् एव प्रत्ययान्तरापेक्षस्वकार्यजननस्वभावो भावस् तत् कथं प्रत्ययान्तरसाहित्यदशायाः पूर्वं कुर्याद् इत्य् आह प्रत्ययान्तरे[124.19]ति । तदतत्कालयोः [124.23] सहकारिसाहित्यासाहित्यकालयोः । केचित् पुनः "स्वहेतुभिर् एवायं प्रत्ययान्तरसापेक्षकार्यजननस्वभावो जनित [124.11]" इत्य् अत्रैव विपञ्च्यते । यद्य् एवंधर्मो ऽयं स्वहेतुभिर् एव जनितः स्यात् तदा न कदाचिज् जनयेत् । तथा हि यावत् सहकारिप्रत्ययसन्निधिकालस् तावद् अकरणधर्मासौ भावो ऽन्यथास्या पूर्वम् अपि कर्तृत्वं प्रसज्येत । प्रत्ययान्तरसन्निधिकाले च स एव कियत्कालाकरणस्वभावो यः प्रथमे क्षण आसीत् । ततो नैव कुर्यात् कि[51ब्]यत्कालाकरणधर्मत्वात् तस्य क्रियायात् (क्रियायांतु) स एव स्वभावो न भवेत् । यद्वा तावत्कालापेक्षजनकस्य स्वभावस्यानुवृत्तेस् तादात्म्यः(म्ये) तावत्कालम् अक्रिय एव । पुनर् अन्ते तथैवेति कथम् इवाक्षणिकः कदाचिद् अपि जनयेत् । तस्मान् न प्रत्ययान्तरापेक्षजनकस्वभावो भावः स्वहेतुभिर् जन्यत इति । तथा चाह --

"तत्सहकारिसापेक्षजनको यदि हेतुभिः ।

भावः स्याज् जनितो नासौ किंचिज् जनयेत् तदा ॥

तथाहि सन्निधीयन्ते यावत् ते सहकारिणः ।

तावन् नूनम् अकर्तासौ स्वभावस् तस्य वस्तुनः ॥

एषितव्यो ऽन्यथा पूर्वं तत्कर्तृत्वप्रसङ्गतः । तत्सन्निधानकाले च स्वभावो ऽस्य (?) वर्तते ॥

तन् न कुर्यात् क्रियायाम् वा स्वभावोस्य नो भवेत् (?) ।

यद्वा

{प्. 363} तावत् समयसापेक्षजनकस्यानुवृ...त्ततः ॥

स्वभावस्य तथाप्य् एष तावत् कालम् असत्क्रियः ।

पुनर् अन्ते तथैवेति कुर्याद् अक्षणिकः कथम्? ॥" इति ।

उपगतो ऽन्त्यो [125.9] यस्य स तथोक्तः । प्रस[150]ज्येत् [126.22] यस्य निपातस्यार्थकथनं हठाद् इ[126.22]ति ।

__________नोतेस्__________

[150] प्रसह्य स् ।

सुतराम[127.15]तिशयेन ।

सन्तानम् अप्य् आश्रित्य कथम् उच्यत इत्य् आह -- पूर्वोत्तरेति [128.8] । किं लक्षणं नाम वस्तुतस् तत्र सहकारित्वम् इत्य् आह -- पूर्व[151]क्षणेभ्यस् त्व् इ[128.10]ति । तस्य [128.14] विशेष्य ।

__________नोतेस्__________

[151] पूर्वपूर्वक्षणे-स् ।

तत्समानकाल[152]कारणक्षणः [130.4] । प्र[153]यातुर(?)समानकालकारणक्षणः । एकत्वेनाधिम् उक्तस्य [130.6] तद् एवेदम् इति निश्चितस्य ।

__________नोतेस्__________ [152] तत्समानकालः स् [153] प्रदातुर- इत्य् अपि पठ्यते ।

उपनिपतन्तीति उपनिपातास् ते च क्षणाः [130.13] तथा क्षणो यतो ऽन्यो नास्ति कालः सोवच्छेदकत्वेनैषां विद्यत इति "[154]अर्ष आदि"त्य् एनद् विधातव्यः । तेनैकक्षणिकस्थायीनि वस्तुरूपाणीत्य् अर्थः । एवम् अन्यत्राप्य् एवंविधे प्रयोगे ज्ञेयम् । स्वरसतः [130.10] स्वानुरागान्नाशो(न्)मुखत्वाद् इति यावत् । प्रकरणात् कार्योत्पादं प्रत्यनुगुणत्वं [130.15] प्रत्येयम् । क्षेपवती [130.19] कालविलम्बवती ।

__________नोतेस्__________

[154] पाणिनीयसूत्रं तु "अर्ष आदिभ्यो ऽच् (5.2.127) इति वर्तते । किंतु दुर्वेकेन अन्यद् एव किञ्चिद् उद्धत भाति । तथा च अत्र "अर्ष आदिभ्यो ऽदित्यनेनाद् विधातव्यः" इति पाठः सम्यक् सम्भाव्यते ।

तदनासादनम् एव कथम् इत्य् आह -- क्षणानाम् इ[130.27]ति । अयं निरतिशयो ऽयं च सातिशय इति विवेकस्याभावात् । कार्योत्पादानुगुणमा[130.28]द्यम् इत्य् अर्थात् ।

यद् उक्तम् अक्षणिके तत्सर्वं क्षणिकेष्व् अपि ममं यत [131.10] इति । तेषां [131.12] क्षणिकानाम् । यद् वा क्षणानाम् इ[131.13]तीदम् उभयत्रापि सम्बन्धनीयम् । पूर्वं स्वदेशस्थित्या ता(ते) एव परस्परतः समुत्पन्नविशेषाः सन्निधीयन्ते [131.15] प्रत्यासीदन्ति । दूरदेशवर्तिनां कथं हेतुफलभावप्रतिनियम इत्य् आशंकायां न्यायम् उपदर्शयन्न् आह येन यस्याभी[131.16]ति येन दूरस्थितसहकारिकृतेन विशेषेण सविशेषा एव संनिधीयन्त इतीष्यते । तस्य विशेषस्योत्पत्ताव् अपि [131.22] ।

{प्. 364} नैव कार्योत्पादने योग्यास् ते ऽस्माभिर् इष्यन्ते किं तर्हि कार्योत्पादानुगुणस्योत्पादने तत् कथं तदुपायेत्याद्य् उच्यमानं शोभेतेत्य् आशंक्याह यदि हि [132.5] इति ।

भङ्ग्या [132.20] वक्त्रोक्त्या । किं पुन[132.22]र् हि द्विस्त्रिर् वा ब्रूमः । किं तर्हि शतश एव ब्रूम इत्य् अर्थः । संप्रत्येवम् एव व्याख्यानस्य निरवद्यतयापूर्वटीकाकृतःकटाक्षयन्न् आह -- एवम् इ[132.23]ति । ये [132.25]टीकाकृतः। न विशेषोत्पादनाद् एवेत्यादिग्रन्थस्य पुनर् उक्ततापरि[52अ]हारार्थं यतन्ते यत्नं कुर्वन्ति । हन्ते[132.26]ति निपातो नामन्त्रणमात्रे । तदभावा[133.2]द् विशेषोत्पादाभावात् ।

न सर्वदापरापरयोगोस्य संभवति येनास्य तन्निबन्धनो विशेषः कल्प्यत इत्य् आह नही[133.22]ति । एकम् एवा[133.22]सहायम् एव । छायापि शीताद्यर्थक्रियाकारिणी वस्त्व् एव त्व् अना(न त्व् आ)लोकाभावमात्रमितिच्छा[155]योद्वता (?) । न तु प्रतिक्षणम् इत्यादिना एकदैवार्थस्योक्तत्वात् कथं द्विः पुनर् ग्रहणं कृतम् इत्य् आह क्षणिकेष्व् इ[133.29]ति । द्वि[134.2]र् द्वौ वारौ "द्वित्रिचतुर्भ्यः सुज्" इति । (पा. 5-4-18) सुचकेनोक्तम् इत्य् आह तत्र स्वरसत [134.2] इति । तज्जन्मनिमित्तम् इत्य् आचक्षाणो मूले निमित्तसप्तमीं दर्शयति ।

__________नोतेस्__________

[155] योद्धता (?) इत्य् अपि पठ्यते ।

परस्परोपसर्पणाद्याश्रयाद् एव प्रत्ययविशेषाद् इ[136.23]ति जन्मन्यपरस्परसंपृक्तलक्षणव्यवधानेनेति द्रष्टव्यम् । अन्यथा वक्ष्यमाणविरोधः स्यात् । यस्मिन् कार्ये कर्तव्ये ऽनुकूलो ऽनुगुणः स चासौ विशेषश् चेति तथा आसाद् इतस् तदनुकूलो विशेषो यैस् ते तथा तैः [136.28] ।

अथ केन ग्रन्थेन पूर्वम् अनवस्थोक्ता कथं च स्याद् इति पार्श्वस्थवचनम् आशंक्य तं प्रागुक्तं ग्रन्थं तस्य चार्थं दर्शयन्न् आह अथे[137.1]त्यादि । कथं सा न भवतीत्य् आह तस्ये[137.4]ति । कुशूलाद्यवस्थम् अपि बीजं क्षित्यादिना कृतविशेषं क्षित्यादिकम् अपि तेन कृतविशेषम् एवोपतिष्ठत इत्य् अस्य प्रक[156]रण(कार)स्यानुभ्युपगमात् [137.4] किं नामाभ्युपेतामत्य् आह पुरुष[137.5]त्यादि । पुर्ववत्प्रकिरण[137.5]शब्दो द्रष्तव्यः । कार्योत्पादानुगुणो ऽयम् आद्यो विशेषः संपर्कक्षणानन्तरक्षणरूपस् तज्जनकस्य धर्मशब्दाद् अनिचं विधातुं व्युत्पत्तिं दर्शयन्न् आह अक्षेपेणे[137.14]ति । कार्यताम् अननुभवत [137.27] इति तत्कार्यतां चेति द्रष्टव्यम् इतरथा अन्त्यावस्थाप्राप्तेर् अबी(प्राप्तेन बी)जादिना अनेकान्तः स्यात् ।

__________नोतेस्__________

[156] प्रकारस्यानुभ्युपगमात् स्

{प्. 365} बाहुल्येनेति विवृण्वन् प्रायः[137.28]शब्दं निपातं दर्शयति बाहुल्येनेत्य् अस्यार्थे वर्तमानम् । अथ येन न्यायेन क्षणिकस्यैकार्थक्रियया सहकारित्वसंभवस् तेनाक्षणिकस्यापि भविष्यति तत् कथम् एवं विभज्यत इति आह तत्सम्भविन [138.2] इति ।

स्वभावान्तरोत्पत्तिर् अपि विरुद्धा कस्मात् कल्प्यत इत्य् आह प्रागकारकस्ये[138.3]ति । कथं न विरुध्यत इत्य् आह तस्यैव ही[128.4]ति । तर्हि पूर्वस्वभावस्य कथम् उ(म)पनय इत्य् आह -- तत्रे[138.6]ति ।

[157]तत्सभावतैव ।

__________नोतेस्__________

[157] इदं "असौ" (138.15) इत्य् अस्य अर्थकथनं भाति ।

किम् इती[138.15]ति निपातानिपातसमुदायः कस्माद् इत्य् अस्यार्थे वर्तते । मुघे[138.15]त्य् अयम् अपि निपातो वृथेत्य् अस्यार्थे ।

तानि [138.15] प्रत्ययान्तराणि ।

सम्प्रति व्याख्यातप्रबन्धस्य संभवप्रस्तुताभिधानसंगतिं दर्शयन्न् आह तद् एवम् इ[138.17]ति । अनेकान्तपरिहारायोक्तम् अस्ये(क्तस्ये)[138.20]ति "तत्स्वभावस्य जननाद्" इत्य् अस्य प्रसंगात् प्रस्तावाद् आगतं प्रासंगिकं [138.23] कार्यं यथेष्टम् अविनाशं हेतु(ष्टम् विनाशहेतु)नैव निवृत्तिः क्रियत इत्य् आह विनाशहेतो[139.27]र् इति । मुद्गरादेः [139.28] सकाशात्, वस्त्वन्तरस्य [139.29] प्रध्वंसलक्षणस्य भावे ।

व्यवस्थितरूपस्य [140.5] प्राच्येनैव रूपेण वर्तमानस्य ।

ननु यदि स्वरसनिरुद्धात् ताम्रादेर् उपादानकारणाद् वह्न्यादेश् च सहकारि[52ब्]कारणाद् अन्यस्यैव द्रव्यादिरूपस्य ताम्रादेर् उत्पत्तिर् इहाचार्येणोपगम्यते -- तर्हिप्रमाणवार्तिके ऽनेनैव यदवादि --

"सहकारात् सहस्थानाशंका अग्निताम्र(स्थानम् अग्निताम्र)द्रवत्ववत्" (प्रमाणवा. 1.6.4) इति तद्विरुध्येत । शक्यते हि तत्रापीदं वक्तुम् उपादानात् तस्मात् तस्माच् च सहकारिकारणाद् अन्यद् एव तत् तथोत्पन्नम् । न त्व् अग्निस् ताम्रद्रवत्वं सह तिष्ठत इति चेत् । सत्यम्, यथाश्रुति स्याद् विरोधो यथा त्व् अविरोधस् तथास्माभिर्विशेषाख्याने ख्यापितम् इति तत एवानुगन्तव्यम् इति ।

{प्. 366} अस्थितिस्वभावो ऽ[140.19]स्थितिस्वरूपो धर्मः पराश्रितत्वात् । तस्योत्पत्तिः । ततो [140.12]स्थिररूपाद् धर्माद् विनाशहेतुसमुद्भूतात् । इति[140.19]र् उच्यमानस्याकारं दर्शयति । पर एव प्रश्नयन्न् आह -- कथं ज्ञायत [140.22] इति । अवस्थानात् [140.24] तस्य विनाशस्य काष्ठादेर् इति प्रकरणात् । तथापि तस्य तथात्वम् कथम् इत्य् आशंक्य पर एवाह यदी[140.24]ति । तदसंभवेपि [140.25] विनाशहेत्वग्न्याद्यभावेपि । तर्हि न निवर्तेतैवेत्य् आशंक्य स एवाह तस्य स्वभावेने[140.25]त्यादि । यद् उत [140.26] यद् एतत् । यत् तस्मात् तस्य विनाशो भवतीति ब्रुवता परकार्यत्वं तस्य कथितं भवतीत्य् आशंक्य स एवाह परस्माद् इ[140.27]ति । उक्तम् एवार्थम् उपसंहारव्याजेन स्फुटयन्न् आह स्वहेतुभिर् एवायम् इ[140.28]ति । अत्रमीमांसकस्य सहायकं दर्शयन्न् आह -- तद् उक्तम् इ[141.2]ति । येन स्वभावेन विरोधिनं [141.4] अपेक्ष्य निवर्तत [141.3] इति योज्यम् । अन्येषां क्षणिकवादिनां मुद्गरादिकम् अ[141.4]पेक्ष्य निवर्तत इति सम्बन्द्धव्यम् ।

भावच्युति[141.8]र् भावस्याभावः प्रसज्यप्रतिषेध इत्य् अर्थः, अवधारणेनान्यस्य विरामः । सापि कथम् अहेतुर् इत्य् आह -- तस्याश् चे[141.9]ति । यदि सा भवित्री कथम् अहेतुका भवेद् इत्य् आशंक्य स एवाह -- नही[141.9]ति । को नामास्य भाषितस्यार्थ इत्य् आह केवलम् इ[141.10]ति ।

इदम् अनन्तरोक्तम् उत्तरं कर्तृ विकल्पद्वयं कर्म नातिक्रामति [141.12] । नित्यविकल्पस्यावकाशो [141.14] नास्तीति ब्रुवतो ऽयम् आशयः । स हि नित्य उच्यते यो नैव विनश्यति न चायं तथोपगत इति । ने[141.15]ति सिद्धान्ती । तदुपगमेपि [141.15] कालान्तरस्थितिधर्मतोपगमेपि । संवत्सर [141.16] इति "कालाध्वनोर् अत्यन्तसंयोग" (पा. 2-3-5) इति द्वितीया । सम्वत्सरं व्याप्य स्थित [141.18] इत्य् अर्थः । यद्य् एकदिवसाव् अति(से ऽति)क्रान्ते सत्य् एकदिवसा(स)न्यूनसम्वत्सरे स्थितिधर्मा स्यात् तदानयोः स्वभावयोर् विरुद्धधर्माध्यासेन भेद एव भवेद् इत्य् अभिप्रायेण स एव तद् अन्तेपी[141.18]त्य् आह । ये(ते)नैव न्यायेन द्वित्रिक्षणस्थितिधर्मोत्पादावगमेपि नित्यतोपगमो ऽवगन्तव्यः । अनेन [141.27] अक्षणिकवादिना । पूर्वोक्तेन [142.3] "तदन्तेपि स एवास्य स्वभाव" इत्य् अनेन न्यायेन युक्त्या तदयोगा[142.5]न् नाशायोगात् । ने[142.9]ति सिद्धान्तवादी । अत एव [142.9] विरोधिसन्निधानापेक्षत्वाद् एव विनाशस्य तन्निबन्धनत्वप्रसंगात् [142.8] अपेक्षणीयविरोधिकारणत्वप्रसक्तेः । {प्. 367} हेतुभावस्य [142.10] [53अ]हेतुत्वस्यापेक्षा कार्येणापेक्ष्यमाणधर्मस्यैवापेक्षा सा विवक्षितत्वात् सा लक्षणं [142.11] यस्य तद्भावस् तत्त्वं तस्मात् । कः पुनर् इ[142.12]ति सिद्धान्ती । अयं चास्याशयो यदि विनाशो ऽन्यथा नोपपद्यते परतश् च न भवति तं चापेक्षत इति प्रमाणसिद्धं स्यात् कल्प्येत वैतत्, यदि परम् एतद् एव नास्तिईति । पूर्वम् अकिण्चित्करत्वेन विरोधित्वम् उपेत्य तदपेक्षायां उक्तम् । संप्रति तु विरोधित्वे ऽकिञ्चित्करत्वम् एव नास्तीति दर्शयन्न् आह कथञ् चे[142.15]ति । नाम[142.16]शब्दो ऽसंभावनायाम् इह ।

समयः [142.20] सिद्धान्तः । तद्भाव एव [142.27] मुद्गरादिभाव एव । तेषां [142.27] कपालादीनां भावात् उत्पादात् । यथा तद्भावभावित्वं तेषां तथा दर्शयन्न् आह -- वेगवद् इ[142.28]ति । कस्मात् संजातातिशय इत्य् अपेक्षायां योज्यम् परस्परे[142.28]त्यादि । कार्यमुखेनोक्त्वा कारणमुखेनाप्य् आह तस्य चे[143.2]ति । तस्य वेगवन्मुद्गरादिसहकारिणो घटक्षणस्य ।

परस्परपरिहाररूपत्वात् [143.10] परस्परपरिहारस्थितरूपत्वात् । विनाशः कथं तस्य स्वभावो भवितुम् अर्हति येन एवम् उच्यत इत्य् आह -- विनश्यती[143.14]ति । भावे विहितो घञ् अ(कु)तो वचनात् कर्तरि भवतीत्य् आशंक्याह -- बहुलम् इ[143.14]ति । "कुत्यल्युटो बहुलम्" (पा. 3-3-113) इत्य् अस्माद् वचनाद् इत्य् अर्थः ।

विनाशं प्रत्यनपेक्षां [143.23] प्रतिपाद्ये[143.24]ति योज्यम् । अनपेक्षां विनंष्टुर् इत्य् अर्थात् । कथं प्रतिपाद्येत्य् आह -- तद् इ[143.23]ति । तद्धेत्वयोगेन विनाशहेत्वयोगेन । अयोग एव कुत इत्य् आह -- असामर्थ्ये[143.24]ति । पूर्वाचार्यशब्देनाचार्यदिग्नागो ऽभिप्रेतः ।

स्याद् एतत् तत्र खलु विपर्यये बाधकं प्रमाणम् उच्यते यत् साध्यविपर्यये हेतोर् वृत्ति(त्तिं) बाधमानं साध्यसाधनयोः प्रतिबन्धं साधयति । न तु यत् साक्षाद् एव साध्यं साधयति । इयं चानपेक्षा साक्षाद् एव क्षणक्षयितां कृतकानां सतां साधयितुं शक्तेति । तथाहि ये यद्भावं प्रत्यनपेक्षास् ते तद्भावनियता यथान्त्या कारणसामग्री स्वकार्योत्पादने । विनाशं प्रत्यनपेक्षाश् चोदयान् अन्तरम् इमे कृतका भावा इति -- प्रयोगे कृते कृतकानाम् एषां क्षणिकता किं न प्रतीयते येन कृतकत्वाद्धेतोस् तत्सिद्धिः प्रार्थ्यते । तस्माद् अयं मौलो हेतुर् वैयर्थ्यम् आत्मनः पश्यन् नै(श्यन् ने)वं विपर्यये बाधकं प्रमाणं साध्यसिद्धौ सहायम् अपेक्षयितुं क्षणम् अपि न क्षमत इति । न वयंभट्टार्चटेन कृतकत्वस्य हेतोर् एवंरूपे वुपर्यये बाधकप्रमाणे प्रदर्शिते सति {प्. 368} चैवं गडुप्रवेशे ऽक्षितारानिर्गमकल्पिते यथाश्रुति सुश्लिष्टं किञ्चिद् वक्तुमीश्महे, केवलंवार्तिककारस्य कृतकत्वहेतोर् व्याप्तिं समर्थयितुं पूर्वाचार्यैः कामनपेक्षां ब्रुवतोयम् अभिप्रायं (?) प्रकाशयितुं सहामहे । अनपेक्षशब्देन ह्य् अनपेक्षासूचितं बाधकम् अभिप्रेतम् । न त्व् एतदै(द् ए)व बाधकं प्रमाणम् । तथाहि कृतकत्वस्योदयानन्तरम् अविनाशित्वे सति विनाशं प्रति सापेक्षत्वं स्यात् । अन्यथा विनाशयोगात् । विनाशं [53ब्] प्रत्यनपेक्षत्वं तद्धेतुयोगाद् अवगतं तस्य व्यापकम् ततस् तद्व्यापकं स्वविरुद्धविधिना विपक्षात् तद्भावानियतत्वाद् उदयानन्तरम् अविनाशित्वलक्षणात् निर्वतमानं स्वयम् अपि व्याप्यं कृतकत्वम् आदाय निवर्तत इति व्याप्तिसिद्धिः । ततश् च व्यापकविरुधोपलम्भात् कृतकस्य हेतोर् निवृत्तिर् इति व्यापकोपलब्धिवुपर्यये बाधकं प्रमाणम् -- एतत् सुचनार्थम् अनपेक्षां (?) बाधकं प्रमाणम् अस्याभिमतम् । ये यद्भावं प्रत्यनपेक्षा इत्य् एतद् अपि यद्य् अनन्तरोक्तसूचनाद् बाधकं प्रमाणम् उच्यते, कामम् उच्यतां कः प्रतिकूलो ऽनुकूलम् आचरति । न तु जातु तद् एव बाधकं प्रमाणं वक्तुं युक्तम् स्वातन्त्र्येण क्षणिकत्वस्य तेन साधनात् । तद् उक्यमाचार्यशान्तरक्षितेन --

"तत्र ये कृतका भावाः सर्वे ते क्षणभङ्गिनः ।

विनाशं प्रति सर्वेषाम् अनपेक्षतयास्थितेः ॥

यद्भावं प्रति यन् नैव हेत्वन्तरम् अपेक्षते ।

तत् तत्र नियतं ज्ञेयं स्वहेतुभ्यस् तथोदयात् ।

निर्विबन्धा हि सामग्री स्वकार्योत्पादने यथा । विनाशं प्रति सर्वेपि निरपेक्षाश् च जन्मिनः ॥" (तत्त्वसं. 353-355) इत्यादि । ये पुनर् इमं दोषम् उपदर्शितं प्रतिवद[158]न्तो यथाश्रुति बाधकं प्रमाणम् इदं समर्थयितुम् ईशते न तान् वयं[159]विद्मः प्रत्युतोपकारिण एव मन्यामह इति । तर्हि पूर्वाचार्यैर् अकृतकसतां क्षणिकत्वम् उक्तम्, तथा च नित्यत्वम् उर्पक्षेत(?)म् इत्य् आशंक्योपसंहारव्याजेनाह -- तद् एवम् इ[144.9]त्यादि । अहेतोः स्वभावादिनियमायोगाद् इत्य् अभिप्रायेणाह कृ[160]तकत्वस्य सतो ऽभावाद् इ[144.9]ति ।

__________नोतेस्__________

[158] "बहन्तो" इत्य् अपि पठ्यते । [159] अत्र यदि "द्विष्मः" इति पाठः स्यात् तदा बाढं संगच्छेत् । [160] अकृतकस्य स् ।

सामान्येनेत्य् अस्य स्पष्टीकरणं कृतके[144.25]ति तत्स्वभावसापेक्षत्वाद्धि[144.23]नाशिस्वभावसापेक्षत्वात् । विनाशिस्वभावसापेक्ष[161]णाद् इ[144.24]ति हेतुभावेन विशेषणम् । इति[144.25]र् हेतौ । {प्. 369} अ[162]नपेक्षाया [144.25] हेतुभूतायाः स्वतो नस्वतः स्व(नश्वरस्व)भावता तस्या प्र(अ)सिद्धेः हेत्वन्तरव्यापारनिषेधमात्राभिप्रायेण स्व[163]तो [144.25] ग्रहणं द्रष्टव्यम् । अभिधानीयम् अभिधातुम् उचितम् इति मन्यमान [144.27] आचार्य इति प्रकरणात् । संभावनायां [145.4] न्यायबलायातायाम् इति द्रष्टव्यम् ।

__________नोतेस्__________

[161] सापेक्षाणाम् स् । [162] अनपेक्षया स् । [163] सतो स् ।

ननु सत्तायोगादितः सत्वम् अक्षणिकस्योपपत्स्यते तत् कथं शक्तिर् हि [145.18] -- इत्याद्य् उच्यमानं शोभत इत्य् आशंक्याह एवं मन्यत [145.20] इति । त्रिपदार्थसत्करीति सत्ता तैर् इष्यत इत्य् अभिप्रायेणाह -- सामान्यादी[145.22]ति । आदिशब्दात् विशेषसमवायपरिग्रहः । स्वरूपसत्त्वे च तेषाम् इष्यमाणे तद्वद् अन्येषाम् अपि किं [न] भवेत्? इतरेतराश्रयत्वे चैकासिद्धौ द्वयासिद्धिर् दोषः । तेषां [145.24] वन्ध्यासुतादीनाम् । तस्यैव सत्तायोग इत्य् अर्थसामर्थ्यम् एव भावलक्षणम् आयातम् इ[146.3]त्य् एष एव पाठः इति[146.2]शब्देन हेत्वभिधाने अर्थ्यत इत्य् अर्थो दाहपाकादिस् तत्र सामर्थ्यं तद् एव भावलक्षणम् आयातम् इति संगतत्वात् । तस्यैव सत्तायोग इत्य् अर्थ इति प्रमादपाठः । एवं हि सामर्थ्यम् एव भावलक्षणम् इत्य् अकारणम् उक्तं स्यात् के च(क्व च) तत्सामर्थ्यम् इति च नोक्तं भवेत् तस्मा[54अ]द् इत्य् अध्याहृत्य व्याख्याने च क्लिष्टम् इष्टं स्याद् इति । अत्रैवोपपत्त्यन्तरं समुच्चिन्वन्न् आह -- इत्थं चे[146.3]ति अनेन वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । एवम् अ[146.3]र्थसामर्थ्यभावलक्षणम् इति । तम् एव प्रकारं दर्शयन्न् आह अन्यथे[146.3]ति । अर्थसामर्थ्याद् अन्येन प्रकारेण ।

मीमांसकादीनां सत्त्वलक्षणम् अपास्यदिगम्बरस्यापि दूषयितुम् आह । उत्पादे[146.6]ति । यद्य् एवम् आहुः:-

"घटमौलिसुवर्नार्थीं नाशोत्पादस्थितिष्व् अयम् । शोकप्रमोदमाध्यस्थ्यं जनो याति सहेतुकम् ॥" [आप्तमी. 59] "न नाशेन विना शोको नोत्पादेन विना धृतिः ।

स्थित्या विना न माध्यस्थ्यं तस्माद् वस्तु त्रयात्मकम् ॥" इति ।

तथा

"प्रयोव्रतो न दध्यत्ति न पयोत्ति दधिव्रतः । अगोरसव्रतो नोभे तस्माद् वस्तु त्रयात्मकम् ॥" [आप्तमी. 60] इति । कथम् अयुक्तम् इत्य् आह घ्रौव्येणे[146.7]ति । विरोधाद्धेतोर् एकस्मिन् धर्मिण्ययोगात् [146.7] । एषाम् इत्य् अर्थात् । अनेनासंभवितां लक्षणदोषम् आह -- यथोक्तं [146.10] यादृशम् उक्तं उत्पाद्व्ययघ्रौव्यात्मकं लक्षणं यस्य तत् तथोक्तम् । उत्पादव्ययघ्रौव्याणाम् {प्. 370} असत्त्वप्रसङ्गेनाव्यापितालक्षणदोषो द्रष्टव्यः न चासद्धिस् तैर् अन्यस्य योगो युक्त इति । अन्यथा [146.12] स्वज्ञानजननम् अप्य् अयोग्यशक्तत्वोपगमे(म?)प्रकारेण(?) यदि हि सामान्याद् इति स्वज्ञानं जनयेत् तदार्थत्वेन व्यवस्थाप्येत नान्यथेति भावः । आदि[146.12]शब्देन द्रव्याव्यवस्थादिसंग्रहः ।

क्षणि[164]कत्व [146.27] इति सत् सप्तमीयम् । क्रमयौगपद्याभ्याम् इ[146.28]ति क्रमयौगपद्यकारित्वाभ्याम् इति द्रष्टव्यम् इतरथा कार्यधर्माभ्यामाभ्यां कारणधर्मः कार्यकारित्वं कथम् इव व्याप्येत । यथाचामू कार्यधर्मौ तथोपरिष्टाद्भट्टार्चटेन एव स्फुटयिष्यते ।

__________नोतेस्__________

[164] अक्षणिकत्वे स् ।

अर्थक्रियाकारित्वमात्रक्रमाक्रमकारित्वात्मकार्थक्रियाकारित्वविशेषयोश् चोभयव्याप्तिकत्वात्मकं सत्त्वं क्रमाक्रमकारित्वाभ्यां व्याप्तम् इत्य् उच्यते । अन्यथा सामान्येन विशेषो व्याप्यते । वृक्षत्वेनेव शिंशपात्वम् । न तु विशेषेण सामान्यं व्याप्यते । वृक्षत्वम् इव शिंशपात्वेनेति । कथम् इदम् उच्यमानं शोभेतेति । ततो [146.29] व्याप्यव्यापकभावात् कार्यकारणशक्तरूपव्यापकयोः क्रमाक्रमकारित्वयोर् निवृत्ते[147.1]र् निवृत्तत्वात् । त(क)दा निवृत्तिर् इत्य् अपेक्षायाम् आह अक्षणिकत्व [147.2] इति अक्षणिकत्वे सति । तत्र एवाक्षणिकत्वाद् विपक्षान् निवृत्तेर् इति च सामर्थ्याद् अपादानं द्रष्टव्यम् । कथं तयोस् ततो निवृत्तिर् इत्य् आह -- विरोधाद् इ[147.1]ति । विरोधाद् इत्य् अनुपपत्तेर् इत्य् अर्थ, न तु शास्त्रनिर्दिष्टलक्षणयोर् विरोधयोर् अन्यतरविरोधवशाद् इति । "विरोधशब्देनायोगस्य विवक्षितत्वात् ततश् चाक्षणिकस्य क्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थ्क्रियासिद्धिम् अनुसरतासौगतेन[165]विरोध्य् अप्य् अक्षणिकः[166]प्रत्येतव्यो विरोधिप्रतिपत्तिनान्तरीयकत्वाद् विरोधसिद्धिर्[167]इति यदीरितंशङ्कराचार्येण तदपहस्तितम् । अयोगपक्षे ऽपि यावत् सम्भवं दूषणं प्रतिविधानं चास्माभिर्विशेषाख्यान एव विस्तरेणाभिहितम् इति तत एवापेक्षितव्यम् इति. अनेन च यस्य [न] क्रमाक्रमयोगो न त[54ब्]स्य क्वचित् सामर्थ्यम्, यथाकाशकुशेशयस्य. अस्ति चाक्षणिके सति व्यापकानुपलम्भः सत्त्वहेतोः साध्यविपर्यये बाधकं प्रमाणं दर्शितं वेदितयम् । यथा चास्याश्रयासिद्धत्वदोषो न संभवति । अ(त)थास्माभिश्चतुःस(श)त्यांक्षणभङ्गसिद्धौविशेषाख्याने चाख्यातम् इति तत एवावगन्तव्यम् इति. विरुद्धयोः [147.3] सत्त्वासत्त्वयोः । ततो ऽक्षणिकत्वात् ।

__________नोतेस्__________

[165] saugatenaem.(cf. steinkellner 1963: 8 frag. 6) : saugate hbṭā [166] virodhy apy akṣaṇikaḥem.(cf. steinkellner 1963: 8 frag. 6) : virodhyasya kṣaṇikaḥ hbtā [167] virodhasiddherem.(cf. steinkellner 1963: 8 frag. 6) : virodhasiddhir hbtā

क्रमयौगपद्याभ्याम् एवे[147.6]त्य् अत्र क्रमयौगपद्ये कार्यधर्माव् एव विवक्षिते । तेनायम् अर्थः -- कार्यम् अङ्कुरादिकं बीजादिना [147.6] केवलं वा क्रियेतान्यसहितं {प्. 371} चेति । कार्यजन्मनः[168][147.8] कार्योत्पत्तेः । विप्रकर्षिणां [147.10] स्वभावादिविप्रकर्षयुक्तानां ने[147.14]ति सिद्धान्ती । उभयथा [147.15] तस्य प्रकारान्तरस्य दृश्यत्वादृश्यत्वप्रकारेण । कार्यान्तरसाहित्यासाहित्यरूपे क्रमयौगपद्ये विवृण्वता चानेन कार्यधर्मत्वं क्रमयौगपद्वयोर् व्यक्तम् उपदर्शितम् । अत एव क्रमयौगपद्याभ्यां कार्यक्रियाव्याप्तेत्य् अस्माभिर् व्याख्यातं तथा । तदुभयावस्थाविरहेपि [147.17] कार्यान्तरसहितासहितावस्थाभावेप्य् अङ्कुरादेर् इति प्रकरणात् । अन्यथाभवनं [147.18] प्रकारान्तरम् । भवत्व् एवं, ततः किम् आयातम् इत्य् आह -- तस्य चे[147.18]ति । अनेन दृश्यात्मत्वं तस्य समर्थितम् । अस्तुं दृश्यानुपलम्भात् कस्मिंश्चिद् देशे काले च तस्याभावव्यवहारो ऽन्यस्मिन् पुनर् देशे काले चाप्रतिषेधात् कथं तत्र प्रकारान्तरस्याभावः सिद्ध्यतीति आशंक्याह । तस्य चे[147.23]त्यादि । अङ्कुरादिभावस्य अङ्कुराद्युत्पादस्य अवस्थाद्वयबहिर्भावनिषेधे कार्यान्तरसहितासहितावस्थाबहिर्भावस् ताभ्यां प्रकारान्तरं तस्य निषेधे दृश्यानुपलम्भकृते सति ह्य् अनि(सति नि)षेध इत्य् आह -- कयोश्चिद् इ[147.24]ति । देशान्तरादौ (147.24) भावेपी[147.25]ति तस्याङ्कुरादेर् इति प्रकरणात् न काचित् क्षतिः [147.25] । किं भूते देशान्तरादाव् इत्य् आह क्रमेणेत्या[147.24]दि । इतरस्मिन् वा [147.24] युगपदङ्कुरादिभाववति वा । एतच् च हेतुभावेन विशेषणम् । अयं चाशयो देशान्तरादिर् अप्य् एतद् देशान्तरवत् क्रमेन वा तद्भाववान् युगपद् वा भवितुम् अर्हति, तदुभयावस्थाबहिर्भावस्य निषिद्धत्वात् । सति चैवम् अदोष एवेति । न काचित् क्षतिर् इ[147.25]ति ब्रुवतश् चायम् अभिप्रायः -- कार्यस्य चैकत्रैकदावस्थाद्वयबहिर्भावो निषिद्धो ऽन्यदापि तेन भवता प्रमाणपरिदृष्टात्मनैव भवितव्यम् अन्यथा तत् कथं देशान्तरादौ प्रकारान्तरम् आशंक्येति(क्येतेति) । प्रकरणम् उपसंहरन्न् आह त[त] [147.25] इति ।

__________नोतेस्__________

[168] कार्यात्मनः स्

ननु संप्रत्येवोक्तः स्वभावानुपलम्भ एवेत्यादि तत् कथम् इदानीम् उच्यते प्रत्यक्ष [147.25] इत्यादीति चेत् । नैष दोषः पूर्वं हि मूढं प्रतिपत्तारं प्रति तथोक्तम् अधुना पुनर् अमूढं प्रतीति को व्याघातः ।

क्रमयौगपद्ययोर् इ[148.1]ति क्रमाक्रमयोर् इत्य् अर्थः सकृतप्रत्युपलक्षणेन यौगपद्यशब्देनाक्रमस्यैव विवक्षितत्वात् अन्यथान्यो ऽन्यव्यवच्छेदरूपता दुरुपपादापद्यते ततः सर्वत्रैवाक्रमार्थी(र्थो) यौगपाद्यार्थः । अत एवास्माभिर् अक्रमशब्देन यौगपद्यमनूदितम् इति । तस्य [148.3] प्रकारान्तरस्य प्रतिषेधः । [55अ]उभयनिषेधात्मकम् एव प्रकारान्तरं किं {प्. 372} न भवति येनैकनिषेधनापरविधानात् तस्य निषेधो भवतीत्य् आह -- विधिप्रतिषेधयोर् इ[148.4]ति । अयम् अभिप्रायः -- क्रमो न भवतीति अयम् एवाक्रमविधिः । सोपि न भवतीति तदैव तस्य निषेधः अनयोश् चैकाधिकरणयोर् एककालिकयोर् विरोधस् तस्मात् तथाभूतस्या...ं...व इति । तस्याप्रतिषेध [148.3] इति त्व् अपाठ एअ । कारणम् अपि कारणापेक्षया कार्यम् एवेति कारणग्रहणम्, न तु कारणत्वेनास्योपयोगो ऽत्र कश्चित् । कर्य एव प्रकारान्तरासंभवस्य चिन्त्यत्वात्; यद् वा कारणेन क्रियमाणे कार्य इति ज्ञापनार्थं कारणग्रहणं वास्तवं रूप(वरू)पानुबादकं प्रतिषेधस्य यद्विरुद्धं तस्योपलब्धिर् इत्य् आशंका एतद् एवोपपादयन्न् आह व्यवच्छिद्यमाने[148.10]ति । इतरस्य व्यवस्थानम् इ[148.10]ति तथव्यवच्छिद्यमानप्रकाराद् इतरव्यवस्थानम् इति तथा ।[169]सम्भवं हेतोः [148.15] सद्भावम् इति प्रकरणात् । संभवग्रहनं चोपलक्षणं तेन पूर्वसिद्धां च व्याप्तिं प्रदर्श्येत्य् अपि द्रष्टव्यम् । विरोधसाधनम् एवा[148.15]र्थात् प्राक्प्रवृत्तम् इत्य् अवसेयम् । बाधकम् इत्य् अस्याविरुद्धोपलब्धेः साध्यविपर्यये बाधकं [148.15] प्रमाणम् उच्यत इति चाध्याहार्या(र्य)क्रियापेक्षयायं क्त्वाप्रत्ययः कार्यो ऽन्यथा कां क्रियाम् अपेक्ष्येयं पूर्वकाला प्रदर्शनक्रिया प्रदर्शयितव्या यत्रायं भवेत्, यथाश्रुति भिन्नकर्तृकायां च क्रियायाम् अयं प्रसज्येत पुरुषसम्बधित्वात् प्रदर्शनस्येति । विरुद्धमात्राभिप्रायेण शीतोष्णस्पर्शयोर् इ[148.16]त्य् उदाहरति ।

__________नोतेस्__________

[169] सद्भावं स्

ननु क्रमाक्रमाभ्यां कार्यं कामं व्याप्यतां तथाप्य् अक्षणिकः क्रमेणाक्रमेण वा कार्यं करिष्यति । सति चैवं व्यापकानुपलम्भो ऽसिद्ध इत्य् आशंक्याह -- तत्रेति [148.18] । अविशेषात् [148.18] पूर्वरूपाविशेषात् । एतद् एव दृष्टान्तव्याजेन व्यनक्ति अकारकावस्थायाम् इवे[148.18]ति । अपेक्षितसहकारिप्रत्ययः सन्करोति नान्यदेत्य् आह -- सहकार्यपेक्षा चे[148.19]ति । अनुपन्यसनीये[148.20]ति च सम्बन्धः; कुत इत्य् आह द्विविधस्यापी[148.19]ति । अथ यथा भिन्नदेशानेककार्यकारित्वम् एकस्य स्वहेतु(तो)स् तथोत्पादाद् उपपद्यते तद्धि(तद्वद्भि)न्नकालानेककार्यकरणम् उपपत्स्यते तत् कुतः क्रमकारित्वानुपपत्तिर् अक्षणिकस्येति चेति(चेत्) । तद् एतच्चतुःस(श)त्यां क्षणभङ्गसिद्धाव् अस्माभिः सूक्तं प्रत्युक्तम् इति तत एवानुगन्तव्यम् ।

ननु कारणलक्षणस्य क्रमस्य क्षणिकपक्षेप्य् अनुपपत्तेः समानो दोष इति चेद् एतद् अपि तत्रैव निर्णितम् इति नेहोच्यत इति । सर्वेषां [148.20] चेति द्वितीयादिक्षणभाविनाम् इत्य् अवसेयम् । एकक्रियाकाल एव [148.20] प्रथम क्षणक्रियाकाल {प्. 373} एव । तत्कारण[क]स्य [148.21] द्वितीयादिक्षणभावित्वेनाभिमतकार्यकारकस्य तदैकक्रियाकले, एव[148.20]कारो भावाद् इत्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः । अनेन च यद् यदा यज्जनसमर्थं तत् तदा जनयत्य् एव यथा अन्त्या कारणसामग्री । द्वितीयादिक्षणभावित्वेनाभिमतकार्यजनस्वरूपश् चाक्षणिकः प्रथमक्षण इति स्वभावहेतुप्रसङ्गं सूचयति । नापि युगपत् [148.21] । "[55ब्]अक्षणिकः कार्याणि करोती"[148.18]त्य् अभिसम्बध्यते । येन स्वभावेन तत्कार्यमजीजनत् तस्य स्वरूपस्यानुवृत्तेर् इत्य् अभिप्रेत्य पुनस्[170]तत्करणप्रसङ्गाच् चे[148.22]त्य् आह । अनेनापि समुदाये यज्जननसमर्थं तत् तदा त तज्जनयत्य् एव यथान्त्यः कारणकलापः । कृतकत्वेनाभिमतकार्यकरणरूपश् चाक्षणिको द्वितीयादिक्षण इति स्वभावहेतुप्रसङ्गम् एव दर्शयति । अनयोश् च प्रसङ्गहेत्वोर् उपदर्शितयोर् अर्थादुन्नीयमानयोश् च प्रसङ्गविपर्यययोर् यावत् संभवं दूषणं तदुद्धरणं चास्माभिर्विशेषख्याने समीचीनं निरूपितम् इति तत एवावगन्तव्यम् इति । अकारकरूपाविशेषाद् [148.23] इदानीं यद् अकारकरूपम् अस्य तस्माद् अविशेषाद् इत्य् अर्थो ऽवसातव्यः । भेदप्रसङ्गः [148.25] शक्ताशक्तयोरूपयोर् इत्य् अर्थात् । अत्रैवोपपत्त्यन्तरम् उपचिन्वन्न् आह नित्यश् चे[148.25]ति ।[171](पूर्वोत्तरकालभावा च उपपत्त्योर् भेदो ऽवसेयः पूर्वकालहेतुर् अकाले च) एकदा [128.28] एकस्मिन्न् एव क्षणात्मनि काले सर्वस्य कर्तव्यस्यैकदा [148.29] एव कृतत्वाद् अर्थक्रियाकारित्वाभावाद् असत्त्वं स्यात् । इति[149.1]र् हेतौ । प्रकरणम् उपसंहरन्न् आह एव[149.2]म् इति ।

__________नोतेस्__________

[170] पुनस् तत्क्रियाप्रसङ्गात् स् । [171] कोष्ठकान्तर्गतः पाठः असम्बद्धो भाति ।

आर्यज्ञानं तन्वंतीति आयतनानि । चक्षुरादीनि [149.3] च तान्य् आयतनानि चेति तथा । अन्तर्व्याप्तिवादिनोप्य् अस्य मते प्रमाणसिद्धस्यैव धर्मित्वं वाच्यम् अन्यथान्तर्व्याप्तिर् असमर्थिता स्यात् । ततश् चक्षुराद्यायतनानाम् अमीषां प्रमाणसिद्धानाम् इति द्रष्टव्यम् ।

स्याद् एतद् यत् सत् तत्क्षणिकम् एवेति नियतं क्षणिकत्वं साधयितुं किल सत्त्वाख्यो हेतुर् उपदीयते । अयं चाखिलं वस्तु नाक्षणिकं नापि क्षणिकम् इति साधयन् साध्यविपर्ययसाधानाद् विरुद्ध एव । तथा चावादीद्वादन्याये स्याद् वादकेशरी-- "अखिलस्य वस्तुनो ऽनेकान्तिकत्वं सत्त्वात् । अन्यथार्थक्रिया कुतः" -- इति । एतच् च व्याचक्षाणेन कुलभूषणेन टीकाकृता एवं व्याख्यातम् उपपादितञ् च -- "अखिलं चराचरं सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टं वस्तु धर्मित्वेनोपात्तम् । अन्तो धर्मो नैको ऽनेको ऽन्त आत्मा स्वरूपं यस्य तद्भावस् तत्त्वम् -- अयं साध्यो धर्मः सत्त्वाद् इति हेतुः । अन्यथानेकात्मकत्वाभावप्रकारेण -- {प्. 374} अर्थक्रिया कार्यं सं(र्यसं)पादनं कुतो न कुतश्चित् । अनेनान्यथानुपपत्तेर् विपर्यये बाधकं प्रमाणं समर्थकं दर्शितम् --

"अन्यथानुपपन्नत्वं यस्यासौ हेतुर् इष्यते ।

दृष्टान्तौ द्वावपिस्तां वा (?) याचातौ हि न कारणम् ॥" इति न्यायात् ।

तन् न तावद् अक्षणिको भावः कार्यं कऋतुं शक्नोति । तस्य क्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थक्रियाविरोतचत(राधात्) नापि क्षणिको भावः कार्यं कर्तुं प्रभवति । तथाहि किं क्षणिको भावः स्वसत्ताकाले कार्यकरणस्वभावो ऽथान्यदा । यदि प्रथमविकल्पस् तदा तदैव कुर्यात् । स्वसत्ताक्षणे च कार्यकृतौ सर्वं जगदेकक्षणवर्ति प्राप्नोति । तथाहि कारणं स्वसत्ताक्षण एव यत् कार्यम् अकृत तद् अप्य् अन्यस्य कारणम् इति तद् अपि तदैव स्वकार्यं कुर्यात् । तद् अपि कारणम् अन्यस्येति तद् अपि तदैव कुर्याद् एवम् उत्तरेष्व् अप्य् अयम् एव न्याय इति । सत्यम्, का[56अ]रणं स्वसत्ताक्षण एव कार्यङ्करोति, तत्करणस्वभावत्वात्, केवलं कार्यम् अन्यदोत्पद्यत इति चेत् । तर्हि कार्यम् अपि तदैवोत्पद्येतान्यद तत्कालं परिहृत्य कार्योत्पत्तिर् विरुध्येत[172]उत्पत्ताविष्यमाणां(णायां) वा समनन्तरोत्पादविरोधः । तथाहि तत्करणसमर्थस्यापि कालम् उज्जित्वा जायमानस्य कार्यस्य कारणकृतोपकारपराङ्मुखस्य यो ऽयं समनन्तरनियम एतद्विनाशानन्तरम् एवेदम् अस्य कार्यम् इति तस्यानुपपत्तिः । सोयं कारणविनाशो विरूपाख्यो ऽकिङ्चित्करस् तथापि यदि तत्समनन्तरनियमः कार्यस्य स्यात् तदा नित्यस्यापि कारणत्वम् अप्रतिहतं स्यात् । तथाहि यथा स्वसत्तालक्षण एव कार्यकरणस्वभावे क्षणिके भावे सत्य् अपि न तदैव कार्याण्य् उत्पद्यन्ते अपि तु कालान्तरे, तथा नित्येपि भावे सर्वदा तत्करणसमर्थे ऽपि कार्याण्य् एव विलम्ब्य विलम्ब्योत्पद्यन्त इति किं न समानम् । न च द्वितीये क्षणे निर्व्यापारतया सदसतोर् अक्षणिकक्षनिकयोः कश्चिद् विशेष इति ।"

__________नोतेस्__________

[172] अत्र प्राक्तनं "अन्यदा" पदं समाकृष्य अन्यदोत्पत्तौ इष्यमाणायाम् इत्य् अर्थः कर्तव्यः ।

यदिनामाह्रीकोक्तिर् उपेक्षणीया प्रेक्षावतां तथापि किञ्चिद् उच्यते । इह खलु कार्यकारित्वं वस्तूनां न व्यापारसमावेशात् उत्पादातिरोकिणो व्यापारस्यानुपपत्तेः, नापि कार्येण सहोत्पादः, सव्येतरविषाणयोर् इव सहभुवोर् अन्यतरकारित्वानुपपत्तेः ।

"असतः प्रागसामर्थ्यात् पश्चाच् चानुपयोगतः ।"

इति न्यायात् । किं तर्हि किञ्चिद् अनन्तरं सत्तयाभिसम्बध्यमानं प्रति नियतप्राग्भावित्वम् एव, कार्यस्यापि नियमेन तदनन्तरभावित्वम् एव तज्जन्यत्वम् । सति चैवं स्वसत्ताकाले कार्यकरणस्वभावो भाव इति को ऽर्थः? तत्सत्ताकालं पूर्वं कृत्वा कार्यं सत्तयाभिसंबध्यत इति । तथा स्वलक्षण(स्वक्षण) एव करोतीत्य् अस्यापि को ऽर्थः? अनन्तरभाविकार्यात् पूर्वं सद्भवति {प्. 375} कारणम् इति । तद् उक्तं "भूतिर्यैव क्रिया सैव" इत्यादि । इत्थं चैकप्रहारनिय(ह)तम् एव तत्सर्वंदिगम्बरेरितम् । ततश् च क्षणिकस्यैवार्थक्रियोत्पत्तेः सत्त्वं क्षणिकत्वम् एव साधयद् विरुद्धम् आचक्षाणाःक्षपणाअनेकान्तत्वे च साध्ये साधनम् इदम् उपनयन्तः स्फुटमहीकावेति(महीका एवेति) उपेक्षाम् एव प्रे...वितामर्हन्तीति ।

स्वभावहेतुं व्याख्याय कार्यहेतुं व्याख्यातुकामोवार्तिककारस्य कार्यहेत्वभिधानस्य निमित्तम् दर्शयन् पूर्वापरयोः संगतिं तद् एवम् इ[150.3]त्यादिना करोति । तद्गतं [150.5] कार्यहेत्वाश्रितम् । कस्मात् पुनः स्वभावहेतुवद् अप्य् अस्यान्वयव्यतिरेकाव् एव न प्रतिपाद्येते, येन तद्गता परभ्रान्तिकारणोपादानर्थम् एव कार्यहेतुविषयो[प]दर्शनं वर्ण्येत इति आशंक्य कार्यहेताव् इ[150.4]त्यादि योज्यम् । तयोर् अ[150.4]न्वयव्यतिरेकयोः । तर्हि कार्यकारणभावसिद्धिर् एतद्दर्शनीया ततश् च तां दर्शयितुम् इति किं नोच्यत इत्य् अपेक्षायां तस्याश् चे[150.5]ति योज्यम् । तस्याः कार्यकारणभावसिद्धेः । हेतोः प्रत्यासन्नत्वात् [56ब्] हेतोर् व्यतिरिक्त [150.7] इत्य् आचष्टे । कार्यं [150.7] कार्यम् एवेति विवक्षितं । "त्रिधैव स" इति नियमस्य पूर्वं प्रतिपादितत्वात् अत एव कस्मात् कार्यम् एवे[150.8]ति पश्चाच् चोदयिष्यते । अनर्थान्तरे व्यावृत्तिभेदात् परिकल्पितव्यावृत्त्यन्तररूपं धर्मान्तरे । असाधारणं कार्यं [150.9] ।

दिङ्[173]नागेन[174](सर्वव्यक्तिष्व् अनुपग(ष्व् अनुग)तप्रत्ययप्रसूतिः?) ।

__________नोतेस्__________

[173] "आचार्येण" [150.13] इत्य् अस्य विवरणं दिग्नागेन इति भाति । [174] "सर्वव्यक्तिष्व् अनुगतप्रत्ययप्रसूति?" इदं शंकाचिह्ञितं पदं नात्रत्यं किंतु अग्रेतनं भाति । तच् च "अग्नेर् इति" इत्य् अस्य अनन्तरं यदि स्यात् तदा संगच्चेतापि । तत्रापि सामान्यपदं गच्छितं भाति । तथा च सर्वव्यक्तिष्व् अनुगतप्रत्ययप्रसूतिः सामान्यं इत्य् अर्थः स्यात् ।

सर्वथा तद्भावम् एव प्रतिपादयन्न् आह -- अग्नेर् इ[150.17]ति । अस्याश्रितत्वाद् अग्नेः अग्नित्वं सर्वाग्निव्यापनाद् अनुगतप्रत्ययहेतुत्वविवक्षयैव सामान्यधर्मा अपि गमकाभिप्रेतास् त इव । तार्णत्वादेः सर्वाग्न्यव्यापनाद् व्यावृत्तप्रत्ययहेतुत्वा(त्व)विवक्षया विशेषधर्मत्वं विवक्षितम्, न तु सर्वथा सामान्यरूपत्वम् अस्य निराचिकीर्षितम् सर्वतार्णादिवह्निष्व् अनुगतप्रत्ययप्रसूतिहेतुत्वात्, सामान्यरूपस्य चात्राव्याघातात्, अन्यथा तार्णवह्न्यादिजन्यरूपतयावधारितात् धूमान्वयता(मान् न वह्निता)र्णाद्यनुमानं स्यात् विशेषरूपस्याव्यापकतया अननुमेयत्वात् । तेपि विशेषधर्मा गम्याः स्युः, इष्यन्ते चाग्नेः सामान्यधर्मा एवाग्नित्वद्रव्यत्वसत्त्वज्ञेयत्वादयो गम्या इति भावः । धूमस्यापि विशेषधर्मवत्सामान्यधर्मा गमकाः स्युः न चेष्यन्ते सत्त्वज्ञेयत्वापार्थिवत्वादयो गमका इति भावः । को ऽसौ धूमाश्रितो विशेषधर्मो {प्. 376} दृष्टान्तीकृत इति चेद् एवं धूमत्वपाण्डुत्वादिभिर् इ[150.23]त्य् अत्र धूमत्वादि निरूपयिष्यंतो निर्देक्ष्यामः ।

ननु कार्यत्वस्य तद्भावाख्यैकसम्बन्धवशाद् गमकत्वं तत् कथं "सर्वथा जन्यजनकभावाद्" इत्य् उच्यत इत्य् आशंक्याह जन्ये[150.20]ति । सर्वथा जन्यजनकभावम् एव प्रतिपादयन्न् आह तथाही[150.21]ति । पूर्वोक्तेन प्रकारेणाग्नित्वादीनां सामान्यधर्मत्वं ज्ञेयम् । सर्वं चैतद्धर्मभेदपरिकल्पनयोच्यते । तृणे भवो वह्निस् तार्णः [150.22] । पर्णे भवः पार्णः [150.23] । भावप्रधानश् चैव निर्देशस् तेन तार्णत्वादिभिर् इत्य् अर्थः ।

ननु यथाग्नित्वं सकलाग्निव्यापनेनानुगतप्रत्ययहेतुत्वात् सामान्यधर्म उच्यते तथा धूमत्वम् अपि सामान्यधर्म एव । यथा च द्रव्यत्वादयो ऽग्न्यनग्निसाधारणत्वाद् अनुगतबुद्धिनिबन्धनत्वेन सामान्यधर्मास् तथा पाण्डुत्वम् अपि धूमनीहारादिगमनाद् अनुगतज्ञानकारणत्वाच् च सामान्यधर्म एव तत् कथममू विशेषणे धर्मित्वेनोदाहरणीकृते इति । साधूक्तं भवति(ता) केवलं बोधे यत्नः करणीयः । इह खलु सर्वधूमव्यक्तिव्याप्यनुगतप्रत्ययहेतुधूमत्वम् एव सामान्यविशेषो विजातीयाद् व्यावृत्तप्रत्ययपुरस्कारेण विशेषधर्मो विवक्षित इत्यादिचोद्यम् अपोदितम् । एवं सत्य् अग्नित्वम् अपि विशेषधर्म इत्य् अग्नेर् विशेषधर्मस्यापि गम्यत्वम् आयातम् इति चेत् । तथाविधस्य विशेषधर्मस्य गम्यत्वेनेष्टत्वान् न कश्चिद् दोष इति । अवान्तरविशेषस्य तु तार्णत्वादेर् गम्यत्वम् दूममात्रस्य तदप्रतिबन्धान् निषिध्यत इति किम् अवद्यम् । धूमस्य विजातीयासाधारणधर्मवाचकश् च पाण्डुशब्दो ऽस्ति योनेनोपात्त इति द्वितीयम् अपि चोद्यम् अपोद्यते । स [57अ]चैतच्छब्दाभिलाप्यो धर्मो दुर्ज्ञान इत्य् अग्निर् अत्र पाण्डुत्वाद् इति नोच्यत इति सर्वम् अवदातम् ।

स्वभावैवध[151.8](वैर् ध)र्मैर् इत्य् अर्थः । अपरोर्थ [151.13] इति । यावद्भिर् अविनाभाविकारणस्य बाह्यैकदेशस्यान्यो ऽर्थो न तु समुदायग्रन्थस्यामुमर्थम् अन्तरेण पूर्वार्थमात्रेण वाक्यस्यासंगतत्वात् । संबध्यत [151.11] इति तत्कार्यं तेषां हेतुर् इ[151.15]ति सम्बन्धः कार्य इत्य् अर्थो न तु पूर्वव्याख्यानोक्तम् अत्रापि व्याख्याने ऽभिसम्बध्यत इति बोद्धव्यम् । पूर्वव्याख्याने तेषां स्वगतानां धूमत्वादीनां हेतुर् इति प्राप्ताव् अर्थां सं(व् अर्थासं)गतेर् एव संबन्धनीयत्वाद् इति । तेषां इति कारणगतानां धर्माणां हेतुस् तत्कार्यम् इति पूर्वोक्तम् अभिसंबध्यते । कैः स्वभावैर् हेतुर् इत्य् अत्र गजनिमीलिकैव कृता एतद् एनुसन्धानेन न त्व् अनन्तरं वाक्यं भविष्यति । केचित् पुनर् अत्रैवम् आहुः -- उक्ते सति नियतम् एतद् व्याख्येयं नान्यथा । सति चैवं पूर्वव्याख्यानस्य क्वोपयोगः । तस्माद् यतस् तदुत्पत्तिनियमाभावे सर्वथा जन्यजनका(क)भावो व्यवस्थापयितुम् अयुक्तस् तस्माद् यावद्भिः कारणे {प्. 377} व्यवस्थितैर् धर्मैर् विना तत्कार्यं न भवति तावतां हेतुर् नान्येषां तत्कार्यत्वनियमाद् इत्य् एवं व्याख्यातुम् उचितम् इति । अत्र तु समाधानम् अत्राभियुक्तैर् एव दातव्यम् इति ।

पूर्वव्याख्यानस्य पश्चाद्व्याख्याततया पश्चाद्भवेन पाश्चात् येनार्थेन [151.20] कारणाश्रितानां तावतां हेतुर् इत्य् अनेन कारणगतम् अंशम् इ[151.20]वांशं धर्मं निरूप्य साध्यत्वेन निश्चित्य पश्चाद्व्याख्याताद् अर्थात् प्राग्व्याख्यातत्वेन प्राग्भवेन प्राक्तनेनार्थेन "यावद्भिर् धूमत्वादिभिः स्वगतैर्" इत्य् अनेन कार्यगतमशं धर्मं निरूपय[151.20]न् प्रकरणाद् गमकतया निश्चिन्वन् । पूर्ववत् पाण्डुत्व[151.23]म् अनयोः विशेषरूपत्वं च प्रत्येयम् । परेषाम् उ[152.8]भयत्राविशिष्टरूपसंयोगवशाद् गम्यगमकभावम् इच्छताम् इत्य् अभिप्रायः । ग्रहीतुं [152.20] निश्चेतुम् । धूमत्वं विशेषणं यस्य तेन धूमत्वाद् इति विशेषणे तु द्रव्यत्वादौ हेतुतयोपनीयमाने समर्थविशेषत्वेनासाधनाङ्गवचनात् कथम् एव क्ष्मादीनि गृह्यत इतिभट्टार्चटेणापि शङ्कितम् न च परिहृतम् इति किम् अस्माकम् अत्र परिश्रमेणधर्मोत्तरादेर् एव तु तदवसेयम् इति ।

यथाइव जन्यजनकभावस् तथैव किं न गम्यगमकभाव इत्य् आह नही[152.25]ति । वस्तुवृत्त्यपेक्षयैव कस्मान् न तथात्वम् किं पुनर् निश्चयापेक्ष इत्य् आह -- तथाही[152.26]ति ।

ननु भवो भवतो यस्माद् भावशंकायां नान्वयव्यतिरेकाव् इत्य् उक्ते ततो ऽभाव उच्यमानः कथं शोभत इत्य् आशंक्याह एवं मन्यत [154.12] इति । शक्रमूर्द्धा [154.28] वल्मीकः इति ।

मन्यमान आह -- सर्वः [155.13] तथाविधजन्मे[155.15]ति कुत [155.17] इति द्रष्टव्यम् ।

ननु उक्तम् एव तदुत्पन्नम् एव कार्यं कारणम् अपेक्षते न तु तादृशातादृशतायां ततस् तयोर् हेतुनिरपेक्षयोर् इष्टत्वाद् एव किम् अनेनोक्तेनेत्य् आशंक्याहेतुकत्वे सर्वत्रैवोत्पत्तरितयो (?) विशेषेणभावः स्याद् इति इत्यादिदूषणम् उत्पत्स्येव (?) कारणनिरपेक्षत्व[57ब्]म् एव तयोर् असहमान आह नही[159.4]ति । तदपेक्षा इत्य् अपेक्षा ।

अपराजितशब्देन यो लताविशेष उच्यते स सूर्यशब्दाभिधेयो ऽवसेयः । इतर [161.24] शब्देन लताचम्पको वृक्षचम्पकसमानाकारो देशविशेषभवो वक्तव्यो न तु भूमिचम्पक इति यस्य रूढिः तस्य वृक्षचम्पकेन सहाकारसाम्यस्यैवाभात् ।

क्षणभेदा(धानं[175]कुतश्चिद् रूपात् कथंचित् तेन सहैकप्रत्यवमर्शजनना)श्रयत्वेनैव सूक्ष्मावान्तरजातिभेदे [162.18] । जातिभेदे कथम् एकसंतानव्यवस्थेत्य् आह -- {प्. 378} सर्वे[162.20]ति । यद्य् एकाकारप्रत्ययनैवनुनैव्यप्रत्यय(निबन्धनै)कसन्तानव्यवस्था तदान्यस्य सो(स्वो)पादानेन सहैकसंतानव्यवस्था न स्यात् सा चावश्यवाच्यान्यथा स्वसन्ततिपतितकार्यजनकत्वेन या तस्योपादनत्वेनाभिमतस्योपादानव्यवस्था सा न स्याद् इत्य् अभिप्रायवान् परश् चोदयति आद्यस्ये[162.22]ति । जात्यनुविधानं कुतचि(श्चि)द् रूपात् कथञ्चित् तेन सहैकप्रत्यवमर्षजननम् । तथाही[162.23]त्यादिनैतद् एव समर्थयते । अगुरुजातिभेदानुकरणं तद्धूमस्यागुरुगन्धसहचारितया प्रत्यवमर्षजनकत्वम् । अनुकुर्वन्त्येवेति वर्तते तद्धूमाः [162.24] तद्वर्तिंधूमाः । तद्भेदानुकरणम् एषां कुतो ज्ञायते इत्य् आह -- तद्रू[176]पे[162.25]ति । यस्माद् इन्धनेन सह धूमस्य केनचिद् रूपेण एकाकारपरामर्शजनकतयैकसंतति [व्यवस्थानाद् येन (?)] तस्मात् इन्धनम् एवेति स्थूलेनायं व्यपदेशो वस्तुतस् तु तद्गतार्द्रसन्तानविशेषस् तस्योपादानकारणं ज्ञेयं सन्तानस् तु तस्याङ्गारादेः । यथा चैतत् तथाधर्मोत्तरेण विनिश्चयटीकायां निर्णीतम् इति तत एवापेक्षितव्यम् । प्रसज्यते प्रतिपाद्यत इति प्रसङ्गो ऽतिशयितः प्रसङ्गो ऽतिप्रसङ्गस् तेनालम् अ[163.4]तिविस्तरेणेत्य् अर्थो ऽत्र द्रष्टव्यः ।

__________नोतेस्__________

[175] कोष्ठकगतः पाठः प्रत्यन्तरे दृश्यते स च न सम्यग् भाति । [176] दुर्वेकानुरोधेन "तद्रूपरसवीर्य" इत्यादि पाठः स्यात् ।

तस्य [163.6] कार्यभेदस्यातादृशत्वलक्षणस्याभावात् । तस्येति भेदस्य तस्मिन् सत्य् अजायमानस्यापि कथम् अहेतुत्वम् इति पार्श्वस्थवचनम् आशंक्याह नही[163.9]ति । असत्य् अभेदे [163.11] प्रकरणाद् असति सामग्र्यभेद इत्य् अर्थः । कुतः पुनर् असत्य् अभेदे जात इत्य् अपेक्षायां योज्यं सामग्र्योर् इ[163.11]ति । हेतौ [163.12] सामग्र्योर् भेदे ऽन्यादृशत्वलक्षणे सत्य् अभवतो भेदस्य तथा तद्वत् हेतौ [163.12] सामग्र्यभेदलक्षणे ऽसत्य् अपि भवतो भेदस्येति प्रकरणात् । अभेदस् तादृशत्वम् एकजातीयत्वम् इति यावत् तस्य निबन्धनत्वात् [163.14] शालिकोद्रवादौ भेदस्य भावात् कथं न क्वचित् पदानुबन्ध इत्य् आह शाली[163.15]ति । तद्धेत्वोर् अभेदहतुत्वात् तयोर् अप्य् अभेदेनैव भवितव्यम् इति तद् अपि पक्षीकृतम् एवेति भावः । हेतुभेदे ऽपि शालिकोद्रवादेर् न तत्कु(कृ)तो भेदो ऽन्यादृशत्वम् अपि त्व् एवम् एवेत्य् आह -- निमित्तम् अन्तरेणे[163.13]ति । कल्पनायां भेदकल्पनायां विशेषाभावान् निर्मित्तत्वेन विशेषाभावात् [163.16] शाल्यन्तरे ऽपि किं न कल्प्यत इति शेषः प्रकरण लंभ्यम् वा । यद् वा न हेत्वभेदो ऽभेदस्य निबन्धनम् । नापि हेतुभेदः कित्व् एवम् एवाभेदो भविष्यतीत्य् आ[58अ]ह -- निमित्तम् इ[163.16]ति । कल्पनायाम् अभेदकल्पनायाम् । विशेषाभावाच् छालिकोद्रवयोर् अपि भे(अभे)दः किं न कल्प्यत इति पूर्ववत् ।

स्याद् एतत् प्रतिभासनियमनिबन्धनोयम् अभेदो नान्यनिबन्धनस् तत् किम् एवम् उच्यते इत्य् आह प्रतिभासे[163.16]ति । प्रतिभासस्य भेदस् तादृशत्वम् । तस्य स(भ्रा)न्तिनिमित्ताद् {प्. 369} आ[163.17]कारसाम्यादेः परमार्थतो भेदे ऽप्य् अतादृशत्वेप्य् उपलक्षणाद् दर्शनानैवम् इति द्रष्तव्यम् । एवम् उपलक्षणत्वाद् अस्य भेदविचारावसरे ऽपि प्रतिभासभेदाद् भेद इति पूर्वपक्षे प्रतिभासभेदस्य च कुतश्चिद् भ्रान्तिनिमित्तात् परमार्थतो ऽभेदेप्य् उपलक्षणाद् इति वक्तव्यम् । उभयत्रापि तु यदि प्रतिभासभेदाभेदाव् अप्य् अपरप्रतिभासभेदाभेदनिबन्धनौ तत्रापि तत्प्रत्यनवस्था तस्माद् आद्ययोर् अपि तथात्वं व्यवस्थापयितुं न शक्यत इति दोषो दर्शयितव्यः तयोः [163.21] भेदाभेदयोः । तस्य [163.22] स्वंभावस्य । ताभ्यां [163.22] भेदाभेदाभ्याम् । तेभ्यां भावस्वभावभेदाभेदेभ्यो ऽन्यः स चासौ सम्बन्धश् चेति तथा तस्य कल्पना [163.23] तस्याम् । सोपि तेषां कुत इत्य् आकांक्षायां सम्बन्धाङ्गीकरणं तत्रापि तत्पर्यनुयोगे तद् एवोत्तरम् इत्य् अनवस्था । स्वात्मन्य् एवावस्थानाद् इ[163.24]ति ब्रुवतो ऽयं भावो यदि भावस्वभावे तयोर् अनुप्रवेशस् तदा स एवावतिष्ठेत न तु तौ । अथ तयोस् तस्यानुप्रवेशस् तर्हि ताव् अवतिष्ठेयातां न त्व् असाव् इति । पुनर् भेदपक्ष एव दोषान्तरं समुच्चिन्वन्न् आह अनुपकाराच् चे[163.25]ति । यौ भेदाभेदौ तादृशत्वातादृशत्वलक्षणाव् असौ प्रतिपद्यते ताव् अपि यदि भिन्नौ [164.1] ततो व्यतिरिक्तौ । तादवस्था (तदबस्थः) [164.2] न भिन्नं नाप्य् अभिन्नं यत् तदवस्थम्, यदवस्थं भेदाभेदप्रतिपत्तिकाले । तस्य [164.2] भावस्वभावस्य । तस्य [164.6]

स्वरूपान्तरेण क्रियमाणस्य । तत एव हेतुबलायातात् कुतश्चिद् भिन्नाभिन्नाद् रूपाद् विशेषसामान्यात्मनो[164.11]र् इत्य् अत्र विशेषशब्देन स्वलक्षणं न वाच्यम् । तस्य भिद्यत इति व्युत्पत्त्या भेदरूपत्वापत्तेर् अयोगासिद्धिप्रसङ्गान् नापि विशेष्पदार्थस् तस्य विनाशारम्भरहितेश्वे वाणवाकाशादिषु प्रवृत्तेः परेण भेदशब्देनाभिप्रेतत्वात् । किंत्व् एकसामान्ययोगेप्यवान्तरसामान्यविशेषः । तयो[164.13]र् भेदाभेदयोः । अपेक्षया ही[164.18]त्य् अत्रस्थस्य हिशब्दस्य मौलस्य व्याख्यानम् एतत् यस्माद् इ[164.18]ति । टीकाकृतस् तु "अपेक्षयाहि" इत्य् अत्रस्थहिशब्दो ऽवधारणे, यद् वा हिर् यस्माद् अपेक्षया तस्येति योज्यम् । द्वाव् एतौ शतृप्रत्ययौ हेतौ द्रष्टव्यौ ।

साधनानां कारणानां साधनाय [165.2] निष्पादनाय कथं नेष्यत इत्य् आह । विलक्षणाद् अपी[165.10]ति । यादृशं दृष्टं यथा दृष्टम् । यथादृष्टं कार्यं यथादृष्टाद् एव कारणाद् उत्पद्येतेति वर्तते । विलक्षणयापि विवक्षितसामग्र्या अन्यादृशापि तल्लक्षणं विवक्षितसामग्र्या जायमानकार्यसरूपम् । तत्सामग्रीवैलक्षण्याविशेषाद्यस्याः कस्याश्चित् सामग्र्या जायमानं किं तल्लक्षणं न भवतीति ।

तथा च स एव दोष इत्य् आशंक्य पर एवाह कस्याश्चिद् एवे[165.23]ति । अत्रास्मि[58ब्]न् पूर्वपक्षे [165.25] यादृशी शक्ति[165.28]र् इति योज्यम् । नामान्तरेण [166.3] संज्ञान्तरेण । कथं तद् एव नामान्तरेणोक्तं {p.380} स्याद् इत्य् आह तद्विलक्षणस्ये[166.3]ति । तद्विलक्षणस्याग्न्यादिसामग्रीविलक्षणस्य । याग्न्यादिसामग्र्यान्यादृशी सामग्री सा तच्छब्देन प्रत्यवम्रष्टव्या । तस्याविलक्षणस्याग्न्यादिकारणकलापस्य य आत्मातिशयः शक्तिशब्दवाच्यस् तस्यासंभवाद् अ[166.4]योगात् । अनग्न्यादिरूपस्य कारणकलापस्याग्न्यादिसामग्रीशक्तियोगासंभवाद् इति समुदायार्थः । तदात्मातिशययोगे ऽपि कथम् अग्न्यादिरूपत्वं तस्येत्य् आह स एव ही[166.4]ति धूमं जनयति सहकारिकारणत्वेन । स्वजातिम् अनुकारयत्य् उ[166.5]पादानभावेन जनयतीत्य् अर्थः । यदि चे[166.7]त्य् अत्र चशब्दस् तुशब्दस्यर्थे । तां सामग्रीम् अग्न्यादिसंज्ञया वयं व्यवहरामो भवन्तस् तु शक्रमूर्धादिसंज्ञया व्यवहरन्ते अतो नाग्नि संज्ञायाम् एव विवादः स्यात् । [166.7] कथं पुनर् नाग्न्य् एव विवादो नान्यत्रेत्य् आह अर्थाभेदम् इ[166.7]ति । अर्थाभेदं तथा धूमजननशक्तिलक्षणम् अभ्युपगम्य तथाभिधानात् [166.7] शक्रमूर्धादीत्य् अभिधानात् । धूमादिकं कार्यं कर्तृ कथं निश्चितम् इत्य् आह -- अतद्रूपे[166.9]ति । कारणम् इन्धनादिकं कर्म न व्यभिचरति । क्षणापेक्षापक्षे तु कारणम् इन्धनादि क्षणरूपम् इत्य् अवसेयम् । अव्यभिचारस्याकारं दर्शयति -- तद्विलक्षणाद् इति । इतिर् हेतौ सिद्ध्यति [166.12] निष्पद्यत इति ।

कार्यं हेतुं व्याख्यायाधुनानुपलब्धिं व्याचिख्यासुर्यतस् ततस् तदुत्थानं तदुपदर्शयितुं तद् एवम् इ[167.3]त्यादिनोपक्रमते । भवद् उत्पद्यमानं दृष्टं निश्चितं सकृद् इ[167.3]ति सकृद् अपीति ज्ञेयम् । प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां [167.3] यथा व्याख्याताभ्याम् । तथाविधाद् एवे[167.4]त्य् अवधारयतो ऽनन्तरोक्तैवोपपत्तिः बुद्धिस्था । अवधारणेन प्रतीयमानम् अप्य् अतथाविधाज् जन्मनिषेधं कण्ठोक्तं कुर्वन्न् आह -- ने[167.4]ति । व्याप्त्या [167.5] सर्वदेशकालपरिग्रहेण । तुर् अनुपलब्धिं भेदवतीं दर्शयति । यादृश्युक्ता यथोक्ता [167.7] तस्यां दृश्यत्वविशेषणायाम् इत्य् अर्थः । निमित्तान्तराभावोपदर्शनं प्राग् उक्तम् इति भावः । स्वरूप[167.8]ग्रहणम् उपलक्षणं तेन व्यापारेपीत्य् अपि प्रत्येयम् । अत एव व्यापारस्य पश्चाद् दर्शयितव्यत्वात् । क्रमे तावच् छब्दं प्रयुञ्जानो ऽनुपलब्धिस्वरूपं तावद् दर्शयतीति वक्ष्यति । ए[व]का[167.8]रस् त्व् अन्वयव्यतिरेकविषयविप्रतिपत्तिमात्रनिरासार्थः । यथाश्रुति व्याख्याने तु तथेत्यादि वक्ष्यमाणम् असंगतं स्यात् । तथाही[167.8]त्यादिना स्वरूपविषयविप्रतिपत्तिं प्रतिपादयति । तथा चेश्वरसेनश्वरकव्याख्याने प्रमाणान्तरत्वेनेमाम् उपदर्शयां बभूव । प्रतिषेध्यविषयज्ञानविषयरूपेणापरिणाम[167.11]स् तद्विषयज्ञानानाधारत्वं तद्ग्राहकत्वेनानवस्थानम् आत्मनो मन्तव्यम् । तज्ज्ञानाधारत्वप्रतिषेधमात्रविवक्षया च पक्षान्तरम् इति प्रमाणान्तरत्वम् एव तदन्यविज्ञानाश्रयेणोपपादयन्न् {प्. 381} आह नही[167.13]ति । प्रत्यक्षम् एकम् अनुमानात्मकं यद् वा । तस्य [167.13] प्रत्यक्षस्यानुमानस्य वा । ततो भावांशात् । किं कुर्वत् तर्हि