हेतुबिन्दुटीकालोक (subcommentary on अर्चट's हेतुबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's हेतुबिन्दु)

यस्य स तथा तदात्मकः [72.21] सामस्त्य् अनिषेधश् चैष द्रष्टव्यः । हेतुर् इ[72.25]त्य् अभिधानाभिधेययोर् अभेदविवक्षया साक्षात् पारम्पर्येण एकविषयत्वाद् वा पक्षधर्मत्वाभिधायी शब्दो द्रष्टव्यः । हेतुश् चैवानुवाद्येनात्मना प्रतिपाद्यमानो व्याप्यरूपः प्रतिपादिनो भवतीति प्रथमान्तेन तदभिधायिना शब्देन प्रतिपाद्यते । अतः प्रथमान्त एव तदभिधायी शब्दो न्याय्यः । हेत्वभिधायिशब्दमात्रापेक्षया तु पूर्वापरनियमखन्डनम् आचार्यस्य द्रष्टव्यम् ।

__________नोतेस्__________

[103] यत्र च प्रतिज्ञाया स् ।

{प्. 324} साधनधर्मस्य साध्यस्वभावताया एवे[73.12]ति स्वभावहेत्वधिकारेण विवृतम् ।

कार्यहेतुना व्यभिचारम् आशंक्य कार्यस्ये[74.6]त्य् आह । तेन [74.7] प्रतिबन्धेन । तयो[74.7]र् अन्वयव्यतिरेकयोः ।[104]तदभावख्यातिः [75.7] तदभावज्ञानम्, नियतं ख्यापयतश् चायम् अभिसन्धिः । तत्तुल्य एवास्तीत्य् अभिधाने ऽतत्तुल्ये सर्वत्रान्यस्मिन् विरुद्धे ऽसति च नास्तित्वं लक्षणान्तरम् इति प्रसङ्गे नियमार्थम् इत्य् एव नास्तित्वं रूपं तृतीयं न पुनर् विरुद्धे अन्यत्र [75.8] चेति दर्शयितुम् असत्य् एवेत्य् उक्तं सूत्रकारेणेति । विरुद्धत [75.8] इति सहस्थितलक्षणेनैव विरोधेन विरुद्ध्यत इति । कथं नानुष्नाशीताद् अपी[75.16]त्य् आह अन्यतो [75.16] विपक्षाद् व्यवच्छेदस्याभावस्य प्रसङ्गाद् इ[75.16]ति । इति [75. 16] दोषस्याकारं दर्शयति । तस्य [75.19] तदभावस्य । अन्यम् इच्छताम् इ[75.21]त्य् अभिसम्बध्यते । तथा परस्परपरिहारस्थितलक्षणेनापि[105][75.13] विरोधेन विरुद्धम् इत्य् अपि द्रष्टव्यम् ।

__________नोतेस्__________

[104] हेतोर् अभावख्यातिः स् [105] -लक्षणतयापि स्

अभिधातो [73.15] वेगवद्द्रव्यसंयोगविशेषोभिमतः । अभिधाताग्निसंयोगाद् एव नाशप्रत्ययौ [76.15] तयोः सन्निधिः [76.16] तं विना विनाशो न घटादिभिः संसर्गतां [76.16] याति ।

तदनपेक्षालक्षणं बाधकम् [76.26] । प्रसङ्गमुखेन [76.26] परोपगमसिद्ध [36अ] पक्षधर्मताद्वारेण । विपञ्चयितुम् इ[77.1]ति ब्रुवाणेन चाधिकप्रतिपादनार्थम् उक्तम् एवोच्यमानम् अनुवाद एव न तु पुनर् उक्तम् इति दर्शितम् । आकाशादिनित्यद्रव्यापेक्षया देशकाल[77.2]ग्रहणं दृष्टान्तार्थं द्रष्टव्यम् । तेनायम् अर्थो यथा नित्यानाम् अमीषां देशकालनियमो नास्ति तथा शब्दगुणत्वादिस्वभावनियमोपि न युज्यत इति दृष्टान्तार्थम् । देशस्वभावनियमायोग[77.5]स् तु दार्ष्टान्तिकः । एकाङ्गवैकल्यात् [77.3] सत्त्वलक्षणैकाङ्गहीनत्वात् । तदात्मतां [77.5] क्षणिकत्वस्य प्रकृतस्याकृतकसदात्मतां प्रति [77.5] । शास्त्रकार[77.5]शब्दः प्रकरणात्कीर्तिपादेषु द्रष्टव्यः । सत्त्वस्य क्षणिकस्वभावतां प्रतिपादयिष्यती [77.9]ति सम्बन्धः । वस्तुस्थित्यैव [77.7] वस्तुवृत्त्यै न परोपगमबलेनेत्य् अर्थात् । अभावप्रसङ्गेन [77.9] प्रकरणाद् विनाशसद्भावप्रसङ्गेनेत्य् अवसेयम् ।

{प्. 325} पूर्वाचार्योक्तं [77.11]दिङ्नागपादोक्तं तं प्रत्यनपेक्षत्वं ख्यापयितुम् उपक्रमत [77.12] इति सम्बन्धनीयम् । तं [77.12] परेष्टं प्रति ।

वस्तुगतौ [77.25] वस्तुप्रकारे तदात्मा [78.1] निर्वृत्तस्थिर् आत्मा । तस्य [78.1] अन्यथाभावस्य । प्रसङ्गात् [78.2] हेतोः । तस्यैव [78.2] स्वहेतुतः स्थिररूपतया निर्वृत्तस्यैव अन्यथात्वायोगात् हेतोः । तत्र [78.3] हेत्वगते स्थिररूपे हेतुव्यापारस्य [78.3] कल्पयितुम् अशक्यत्वाच् च [78.3] नान्यथाभावस् तदात्मा शक्यते कर्तुम् [78.1] ।

तस्य विनाशस्य स्वभावस् तत्स्वभावस्[78.5]तम् एव । लक्षण[78.11]शब्दो रूपनिबन्धनः । स्वलिङ्गेन चस्यावस्थानं कृतम् । तस्य [78.16] भावान्तरशून्यभावान्तररूपस्य । सर्वरूपशून्यस्य ह्य् अभावस्य हेतुस(म)त्ता विरुध्यते न त्वस्येति भावः ।

यदीदं भवताम् अपीष्टं तर्हि कस्माद् अस्मन्मतं नाभ्युपेयत इत्य् आह -- किंत्व् इ[78.19]ति ।

तदुत्पत्तौ [78.24] प्रध्वंसरूपभावान्तरोत्पत्तौ । एतस्मिन् पराभिप्रायेप्य् एवं ब्रुवाणो नियतम् एवं [78.26] वक्ष्यमाणकं मन्यते [78.23]वार्तिककार इति चार्थात् सर्वस्येन्धनादेः [78.26] तथाभावः प्रध्वस्तत्वं गवादेस् तथाभावः [78.27] प्रध्वंसरूपत्वम् इति द्रष्टव्यम् । द्वयम् अप्य् एतद् यत्रकुर्वन् (?) परः प्राह । तस्मिन् सती[79.1]ति । अनेन दृश्यमानाङ्गारादिभावेन सर्वम् इन्धनादि निवर्तत इति न सर्वस्य प्रध्वस्तत्वं नापि गवादौ सतीन्धनादि निवर्तत इति न गवादेः प्रध्वंसरूपतेति परेण दर्शितम् । अस्य [79.7] अङ्गारादेः । ध्वंसंते [79.13] ध्वंसम् उपयान्ति विनश्यन्तीति यावत् । दीपापेक्षयाव्यक्तता द्रव्या(बुद्ध्य)पेक्षया आत्मभावः । भावरूपाव्यक्तताभाव [79.15] इति ब्रुवाणस् तथात्मकाभावरूपता यावद् व्यवस्थाप्यताम् अभावैकरसत्वात् प्रतिपत्तेः । न तु भावरूपाव्यक्ततापत्तौ प्रमाणम् अस्तीति दर्शयति । एतद् एव दर्शयन्न् आह यदि ही[79.16]त्यादि । अत्रापि [79.19] उपलब्धियोग्यताविकलरूपतापत्तौ ।

पर्युदासेने[80.3]त्य् अस्य विवरणं विवक्षिताद् इ[80.3]ति ।

सन् बोधगोचरप्राप्तो ऽवधिज्ञानविषयतापन्नः तद्भावे [80.12] वह्न्यादिभावे नश्यन्न् इति । "लक्षणहेत्वो[ः] क्रियायाः" (पा. 3.2.126) इति हेतौ शतु(?)र् विधानाद्धेतुपदम् एतत् ।

{प्. 326} ननूक्तया नीत्या नाशस्य तत्कार्यतोपपत्तेः कथम् एतद् आचार्येणोक्तम् इत्य् आशंक्याह अयम् अभिप्राय [80.16] इति । स्यान् मतम् प्र[36ब्]तीतिविषयोपि न च तत्र प्रतीतिलक्षणार्थक्रियाकारी । यथा साध्याभावे हेत्वभावरूपो व्यतिरेको विकल्पेन प्रतीयमानः न विकल्पस्य । कारकश् च कथम् उच्यते? न ह्य् अकारणं विषयो अतिप्रसङ्गाद् इति । नैतद् अस्ति साक्षात् कारप्रवृत्तज्ञानाभिप्रायेण तद् उक्तेर् न तत्र व्यभिचारो ऽस्ति । अनेनापि च तथाविधज्ञानविषयेणावश्यभाव्य[म् अ]न्यथा प्रत्यक्षानुपलम्भनिबन्धनः कार्यकारणभावः कथं व्ययस्थाप्येत अत एवाह[106]तद्विषयस्य [80.24] वा कथं हेतुमत्तावगतिर् इति वा सामर्थ्य[107]समंगिता सामर्थ्ययोगिता भावता [80.27] वस्तुता, अत्यन्तपरोक्षाणम् [81.7] असर्वज्ञापेक्षया सर्वदा परोक्षाणाम् । तर्हिशब्दार्थश् चात्र प्रकरणाद् द्रष्टव्यः । ज्ञानहेतुरूपतया [81.8] अनुमानसिद्धयेति विवक्षितम् । अनेन ज्ञातहेतुरूपतया प्रतिभासनये चामीषां प्रतिष्ठितेन रूपेण प्रतिभासनम् इति परेण दर्शितम् । ने[81.8]त्य् अनेन [अ]भावस्य प्रतिष्ठितरूपावभासनाभावं परेणेष्टं निवर्तयति । भवितृरूपत्वेन प्रतिभासनम् एव शशविषाणाद्यपेक्षयास्यापि [81.8] प्रतिष्ठितरूपावभासनम् इति सिद्दान्तिनापि दर्शितम् । सर्वसामर्थ्य्शून्यतालक्षणेनाभावे दोषान्तरम् अन्वाचिन्वन्न् आह सर्वरूपविवेकस्य चेति [71.9] । उन्मज्जनं [81.10] प्रकाश्यं यच् च चक्षुरादीनां प्रतिष्ठितरूपावभासनसद्भावावबोधार्थम् तेषां ज्ञानहेतुरूपतया प्रतिभासनाद् इति परेणेरितं तदभावेपि शक्यं वक्तुम् इति दर्शयन्न् आह ज्ञानविषयतयेति [81.11] । पूर्वं त्व् अत्र

गजनिमीलिकां कृत्व अन्यद् उक्तम् । अस्याप्य् अ[81.11]भावस्यापि तद्धेतुरूपतयावभासनस्य तुल्यत्वात् [81.11] । चक्षुरादि(दे)र् इति प्रकरणात् । यदि नामास्य ज्ञानविषयता तथापि न तद्धेतुता तत् कथं तद्धेतुरूपतयावभासनं तुल्यम् उच्यत इत्य् आह अहेतोश् चे[81.12]ति । एतच् च पूर्ववद्बोद्धव्यम् । यद्य् अभावो नाम नास्त्य् एव भवन्मते तर्हि अमूरभावबुद्धयः कमालम्बेरन्न् इत्य् आह -- अस्माकं त्व् इ[81.12]ति स्ववासनापरिपाकान्वया [81.12] इति हेतुभावेन विशेषणम् । तद्व्यतिरेकि [81.19] ततो निवृत्तं तदभाववद् इति यावत् । संस्पृश्येत [81.19] गृह्येत तत्पर्युदासेन [81.19] निवृत्त्यवधिव्युदासेन । सद् इति प्रत्ययाविषयस्य न भावतेति ब्रुवता यद् असदात्मकत्वम् अस्योपगतं तत्र किं स्वरूपेणासन् किं वा पररूपेणेति पक्षयोर् एकं भावं दूषयितुम् आह -- न चास्ये[81.24]ति स्वरूपेणा[81.24]नपेक्षितभावान्तरसंसर्गेण तुच्छरूपेणाप्य् असतो [81.24]किञ्चिद् रूपस्य । न च {प्. 327} भावाभावयोर् यौगपद्यम् उपपद्यते कदाचित् । न हि जीवत एव मरणम् इति घतामण्चतीति भावः । ध्वंसेन विनाशश् च क्रियमाणः किं तदात्मा ततो ऽन्यो मृषा भावान्तररूपो वा तुच्छरूपो वेति तत्र ये विकल्पाः तत्र तृतीयस्मिन् विकय्यं भवतु[108]चायं [81.26] ततस् तद्भावेपि निमित्तीस्यादि(किम् इतीत्यादि)दूषणपरिहारयोर् आभीक्षण्ये चानवस्थाव् अभि(स्थाभि)प्रायवान् आह ततश् चानवस्थेति [82.6] । अत इन्धनादेर् निवृत्तेः । कथम् इति सिद्धान्ती । तद्भेदा[82.8][37अ]द्धेतुभेदात् । दृष्टं चैतत् सर्वत्र सहेतुके ऽन्यत्रैति दर्शयन्न् आह शाली[82.9]त्यादि ।[109]एकरसस्यै[82.13]कस्य भावस्य ।

संक्षेपेणैतद् अत्रानेन विचारितम् ।क्षणभङ्गसिद्धौ तु विस्तरेण ततश् च विस्तररुचिन तत एवावगन्तव्यम् । साप्य् अस्मदीयाक्षणभङ्गसिद्धिर् अपेक्षितव्येति अभिप्रायवान् आह विस्तरतश् चे[82.14]ति । स्याद् एतत् "न भवत्य् एव केवलम्" इत्य् अनेन किम् अग्न्यादिसंयोगकाले तस्य स्वरूपाभावः प्रतिपाद्यते किम् वा तदनुवृत्तिः । न तावत् तदनुवृत्तिर् अक्षणिकत्वप्रसङ्गाद् अशब्दार्थत्वाच् च । अभावप्रतिपादने च पूर्वोक्ता दोषाः प्रसज्येरन्न् इति । नैष दोषः, अनया हि वचनभङ्ग्या परसंकुचितकालस्थाप्युत्पत्तिकाल एव स द्वितीये क्षणे न किञ्चिद् इति यद्रूपं भावस्य तत्प्रतिपाद्यते । न तु किञ्चिद् विधीयते । अत एवाह नास्याभवनम् अन्यद् वा भवतीति [82.18] । मा भूद् अग्निसंयोगादिर् नाशस्य कर्ता किं नश्च्छिनं यदि परहेतुर् अस्ति -- इत्य् आह [अ]कर्तुर् अहेतुत्वम् इ[82.22]ति । स खलु तस्य कर्त्ता व्ययते(पठ्यते) यः प्राग्भावी सन्नर्थान्तरं स्वान्वयव्यतिरेकाव् अनुविधापयति यथा चक्षुरादि विज्ञानस्य । तथाभूतस्यान्वयव्यतिरेकानुविधापनम् एव हेतुत्वम्, तद्भावे भावस्य तदभावे चाभावस्य हेतुलक्षणत्वात् । अग्न्यादिभावे च भवनधर्मणः कस्यचिद् भा(चिद् अभा)वात् कर्तृत्वाभावे कथम् इव तल्लक्षणम् हेतुत्वम् एव संगम्यत इति चैवांवदितुर् अभिप्रायः । [106] तदविषय स् [107] सम्बन्धिता [108] वायं स् [109] एकरूपस्य स्

सू[110]च्यग्रेषु स्थातुम् अशक्तः सर्षप [82.26] इति योज्यम् । यथायोगं सम्बन्धः हेत्वन्तरापेक्षितत्वं तद्विरुद्धं चानपेक्षित्वम् । तेन च प्राप्तं(व्याप्तं) स्/तत्स्वाभाव्यम् इति ।

__________नोतेस्__________

[110] सूभ्यग्रे-स्था स्

अवकाश[83.15]शब्देनावकाशवद् वचनं विवक्षितम् । तेनावसरप्राप्तं वचनम् आशङ्क्येत्य् अर्थो बोद्धव्यः । एवम् अन्यत्राप्य् एवंविधे प्रयोगे ज्ञेयं । दृष्टान्ताद् आगतो दार्ष्टान्तिकः[111][83.21] । कुशूलशब्देन घटादिरचित आधारविशेष उच्यते । तदादाव् अवस्था[83.23]वस्थानं यस्य स तथोक्तः ।

__________नोतेस्__________

[111] कं स्

{प्. 328} अवस्थानाम् इव [84.18] आत्मनः प्रातिस्विकरूपस्य तद्भेदे[84.19]वस्थाभेदे । कथंचित् [84.24] केनापि प्रकारेणाभेद इत्य् अर्थस्य रखलद्गतिपदम् एवैतत् । तनोर् भेदाद् एव भेदप्रसङ्गो [84.26] भिन्नरूपताप्रसङ्गः । तद्वद् अ[84.26]भिन्नरूपावस्थातृवत् । अभेदस्य वा [84.26] प्रसङ्ग इति प्रकृतत्वाद् योज्यम् ।

ननु यदि भेदाभेदौ चैकान्तिकौ स्यातां स्याद् अ[न]न्तरोक्तो दोषः । यावता तयोर् अपि केनचिद् रूपेण भेदः केनचिद् अभेद इत्य् आशंकमान आह -- तयोर् अपी[84.26]ति । तयोर् भेदाभेदयोः, अवस्था च तद्वानवस्थावांश् च तयोर् आत्मानौ तयोश् च । तस्याप्य् अ[85.1]भेदनिमित्ततयेष्टस्यापि रूपान्तरस्य । ताभ्याम् अ[85.1]वस्थातद्वद्भ्याम् । [85.1] अन्यथा यदि ताभ्यां तस्याभेदनिमित्तस्य रूपान्तरस्य कथञ्चिद् भेदो न स्याद् ऐकात्म्यं यदि स्याद् इत्य् अर्थः । स चासाव् अभेदनिमित्तैकस्वभावश् चेति तथा तस्मात् [85.1] । भेदाभेदाव् इ[85.2]ति वदितुश् चायम् आशयः -- एकात्म्यपक्षे अभेदनिमित्ते रूपान्तरे वा ताभ्याम् अवस्थातद्वद्भ्याम् अनुप्रवेष्टव्यं तयोर् वा [37ब्] तेनाभेदनिमित्तेन रूपान्तरेण । तत्र यदि तयोर् अभेदनिमित्ते रूपान्तरे अनुप्रवेशस् तदाभिन्नरूपमात्रस्य भावाद् अवस्थातद्वतोर् अभेद एवेति भेदस्य वार्तापि न स्यात् । अथ तस्याभेदनिमित्तस्य रूपान्तरस्य तयोर् अनुप्रवेशस् तदावस्थातद्वन्ताव् एवावस्थिताव् इत्य् अपगतम् अभेदेनेति । एवं तर्हि तस्यास्तु ताभ्यां कथञ्चिद् भेद इत्य् आह -- रूपान्तरस्ये[85.3]ति । कथञ्चित् त[85.3]द् एताभ्याम् इति तु प्रकरणात् । तन्निबन्धनं [85.3] रूपान्तरस्य ताभ्यां किञ्चिद् भेदनिबन्धनम् । यथा पूर्वं तथास्याप्य् अ[85.4]पररूपस्य । तदन्यत् [85.4] कथञ्चिद् भेदनिबन्धनम् । अयम् अस्य भावः -- तस्यापरस्य रूपस्य तेभ्यो ऽवस्थातद्वद्भेदनिमित्तरूपान्तरेभ्यः कथञ्चिद् भेदोन्यथा तदपरैकस्वभावाद् अत्यन्तम् अभेदाद् अवस्थावस्थात्रभेदनिमित्तरूपान्तराणां प्राक्तनेन न्यायेनत्यंतं भेदाभेदौ प्रसज्येयाताम् । अतस् तेभ्यस् तस्य कथञ्चिद्भेदे ऽवश्यैषितव्ये तन्निबन्धनम् अपरस्यापि रूपस्यापरं रूपम् उपैतव्यम् इति । तथा तदन्यत्राप्य् एवम् एवेत्य् अपरिमितरूपतैवैकस्य [85.4] स्यात् । तस्माद् इ[85.6]त्यादिना प्रकृतम् उपसंहरति । तद्बाधां [85.10] प्रत्यक्षबाधाम् । अनेनैतद् दर्शयति । न प्रत्यक्षा सती प्रत्यभिज्ञा बाध्यते किंतु बाध्यमाना प्रत्यक्षाभासा सेति । एतच् चोपरिष्टाद् अभिधास्यते ।[112]अनेकान्तो ऽनिश्चयो भवेत् [85.12] । अनिश्चयफलत्वं संशयहेतुत्वं स्याद् इति यावत् ।

__________नोतेस्__________

[112] अनैकान्तिकता भवेत् स् ।

एतद् एव [85.14] जनकाजनकत्वम् एव ।[113]धर्म(र्मि)लक्षणस्या[85.17]वस्थातुर् इत्य् अर्थः ।

__________नोतेस्__________

[113] धर्मिलक्षणस्य । स्

{प्. 329} न चा(चे)यम् अवस्था कार्यविज्ञानातिरिक्तं ज्ञानं जनयति येन ज्ञानलक्षणायाम् अर्थक्रियायाम् अस्योपयोगात् सामर्थ्यं कल्प्येत्य् अभिप्रायेण सर्वसामर्थ्यविरहलक्षणस्ये[85.22]त्य् अवोचद् इति । अनुभावाद् इ[85.24]ति, हेतौ शतुर्विद्यानाद् बाधानुभवाद् इत्य् अर्थः । बाधासद्भावाद् "बाधवर्जितम्" इति सामान्यप्रमाणलक्षणस्याभावं प्रतिपाद्य विशेषलक्षणस्याप्य् अभावं प्रतिपादयितुं तत्प्रतिभासिनिश् चे[85.25]त्यादिनोपक्रमते । एकरूपाभावे कथं तत्त्वाध्यवसायः स्यात् सर्वेषाम् इत्य् आशङ्क्यान्यथैवास्योपपत्तिम् उपसंहारव्याजेन दर्शयन् आह -- तस्माद् इ[86.3]त्यादि । सदृश[86.3]शब्देन निरन्तरसदृशं विवक्षितम् । तेन निरन्तरस्य सदृशस्यापरस्य भाव[86.3]स् तन्निरन्तरनिबन्धनेत्य् अर्थः । केशादिषु लूनपुनारूढेष्व् इत्य् अर्थाद् अवसेयम् । आकारसाम्यमात्रेणापहृतं प्रकरणात् यथात्वनिश्चयायोग्यीकृतं हृदयं [86.4] चेतो येषां तेषाम् ।

ननु यदि आकारस्य साम्यं सादृश्यं नाम त्वन्मते किञ्चित् स्यात् तन्मात्रापहृतहृदयाः प्रत्यभिजानीयुः । न चैतद् अस्ति, तत् कथम् एवम् उक्तम् इत्य् आह न चे[86.8]ति ।

"एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधने । भेदे ऽपि नियताः केचित् स्वभावेनेन्द्रियादिवत् ॥" [प्रमाणवा. 3.72] इत्यादिना विपञ्चितत्वाद् एवम् उक्तम् ।

तेषु [86.17] भावेषु ।

त्रयाणाम् अपि रूपाणां प्रमाणसिद्धत्वात् [38अ] स्वतंत्रहेतुर् इयं व्यापकानुपलब्धिः [87.7] ।

अनेन [87.9] प्रत्यभिज्ञानेन प्रत्यक्षरूपेण अनिश्चिते[87.10]त्यादि प्रतिविधानम् । तावद् अस्य बाधकत्वं न भवति यावत् प्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्यं न सिद्ध्यति, अन्यथा अनेनैव बाध्यमानविषयत्वाद् अस्य कथं प्रामाण्यं येन बाधकत्वं स्यात्? तावच् च तस्याप्रामाण्यं नोपपद्यते यावद् अनुमानस्यास्य प्रामाण्यसिद्ध्याबोधकत्वं न सिद्ध्यति । इतरथा बाधवर्जितत्वादिलक्षणसम्भवे प्रामाण्याप्रच्युतिर् इतीतरेतराश्रयत्वं दोष इत्य् आशङ्क्यमानम् आह नापी[87.10]ति ।

अनुमान[87.11]शब्देनोपचाराल् लिङ्गम् अभिप्रेत्य स्वसाध्यप्रतिबन्धाद् इ[87.12]त्याद्य् उक्तम् । यदि वा लिङ्गस्येत्य् अध्याहार्यम् अवचने च प्रमाणलक्षणयुक्ते बाधसम्भवे तल्लक्षणम् एव दूषितं स्याद् इति सर्वत्रानाश्वास इत्य् आभिप्रायः ।

{प्. 330} नैवं ब्रूमहे [87.17] किन्तु प्रत्यक्षाभासा सती चार्थाद् अवतिष्ठते । अनुमानस्य विरोधो बाधस् तम् अश्रुवाना [87.20] व्याप्नुवती भजमानेति यावत् । आकारस्य [87.20] रूपस्य सामान्याद्[114][87.20] एकतां [87.20] तत्त्वं[115]प्रतीयती [87.21] निश्चिन्वती । आदि[87.21]शब्दात् फलस्य सङ्ग्रहः । सूर्योपराजितशब्देन यस्य रूढिः । आदि[87.22]शब्दाद्वन्येतरकर्कोटादिपरिग्रहः । तथाभावम् एतद् अनुभवति [87.23] ।

__________नोतेस्__________

[114] साम्यात् स् । [115] प्रतियती स्

अथ किं "न च स पक्षे क्वचिद् वर्तत [88.19]" इत्य् असिद्धत्वे कारणम् इदम् उक्तम्? एवञ् चेत् न तर्हीयन्तं कालं भवान् बुद्धवान् असिद्धलक्षणम्, पक्षवृत्त्यादिना प्रकारेण हेतोस् तथाभावाद् इति । युक्तम् अवादीद् इदं भवान् यदि परं तदायम् असिद्धो हेतुर् इ[88.18]ति वदितुर् अभिप्रायं नाज्ञासीत् । अयं खल्व् अस्याभिप्रायः प्रत्यभिज्ञा नाम विकल्पविशेष एषः । स च विकल्पस्य विषयो यः शब्दस्य विषयः, शब्दसंसृष्टार्थप्रतिभासित्वाद् विकल्पस्य । स च शब्दस्य विषयो यः संकेतस्य विषयः, वाच्यवाचकभावसम्बन्धस्य वास्तवस्य व्युदस्तत्वात् । न चासामार्थ्यवैयर्थ्याभ्यां स्वलक्षणात्मनि संकेतः कर्तुम् शक्यत इति कथं वस्तुतो भावाः केचिद् अभि(पि) प्रत्यभिज्ञानविषयात्म(त्मा)नः । तत्र(तन् न) प्रत्यभिज्ञापनत्वं(ज्ञायमानत्वं) सिद्धिम् अध्यासीत । यद् यत् प्रत्यभिज्ञायते तत् तत् पूर्वापरयोः कालयोर् एकस्वभावं यथेदम् इतितथागतान् प्रतिपादयितुम् अशक्यत्वात् व्याप्त्यसिद्ध्यानैकान्तिकश् चायम् इति । प्रौढवादितया सिद्धिम् अभ्युपगम्यापि दूषणान्तराभिधित्सया प्रवृत्तस्य सिद्धान्तवादिनो न चे[88.19]त्यादिवाक्यम् । यद् वा दूषणान्तरम् अन्वाचिन्वन्न् आह -- न चे[88.19]ति ।

[116]ज्ञानजनकस्वभावताविरहाद् इ[88.27]ति ब्रुवता चेदं दर्शितम् । यदि सर्वेषां जनकस्वभावता तस्यां चान्यापेक्षिता स्यात् स्याद् अदनैकान्तिकत्वम्, न चेद[म् अ]स्तीति । भेद[88.28]शब्दो विशेषवचनः ।

__________नोतेस्__________

[116] "ज्ञान" इतिपदं नास्ति -- स्

प्रकृते तव किम् आयातम् इत्य् आह -- तद्वद् इ[89.10]ति । तैः [89.12] बीजादिभिः अनेकान्त इति मौलस्य हेतोर् इति द्रष्टव्यम् ।

सामान्येना[89.14]विशेषेण ।

{प्. 331} न सह[89.22]शब्दो युगपदर्थवृत्तिराचार्येणेष्टो ऽपि तु सहोदरवद् एकार्थवृत्तिः । अपि तु एकार्थकरणम् अपि [114.19] यद्वर्णम् इति किं सहकारिलक्षणपर्वणि प्रतिपादयिष्यते । न च युगपत्कारित्वाद् एव भावानां परस्परसहकारित्वं घटते । घटपटादीनाम् अपि कदा स्वां स्वा[38ब्]म् अर्थक्रियां कुर्वताम् अपि तथाभावप्रसङ्गात् । तत् कथं "सहकारिषु युगपत्करणशीलेषु" [89.22] इत्य् एतद्भट्टार्चटो व्याचष्ट इति चेत्, नायं दोषः । न हि सहशब्दस्य एतद् व्याख्यानं युगपद् इत्य् अपि तु भाविकारणानभ्युपगमे अवश्यम् एकार्थकारिणाम् एकदा करणम् इत्य् एकार्थं बुद्धावारोप्य वास्तवं रूपम् इदम् अनूदितम् । तेन युगपद् एकार्थकरणशीलेष्व् इत्य् अवसेयम् । एकार्थकारित्वम् एव तु लक्षणं न तु युगपत्करणम् अवश्यंभाव्यपि व्यभिचारात् । प्राज्ञाः पुनर् एतद् यथाश्रुति समर्थयन्ति ।

ननु लाभो महानयम् इति, न च काचिद् अक्षमा । नैवे[89.25]ति व्याचक्षाणो वैशब्दम् अवधारणे दर्शयति । कः पुनस् तत्रेतरेषां व्यापार इत्य् आह -- भवनेति[90.3] ।

व्यापारोपयोगस्यास्य पारमार्थिकत्वं कारकत्वं हीयेते[90.8,9]ति संबन्धनीयम् । कुत एतद् इत्य् अपेक्षायां कार्येत्यादियोज्यम् । उपचारात् [90.8] कारकत्वस्येति प्रकृतत्वात् । तथा [90.17] तद्वत् । तत एव [90.17] स्वसन्निधिमात्रत एव ।

स्वत एव [91.1] कारणव्यापारनिरपेक्षाद् रूपाद् एव । आत्मन [91.2] इति कार्यात्मनः । प्राग् अपि [91.2] जन्मनः पूर्वम् अपि । रूपरूपिणोर् अनन्यत्वाद् इत्य् अभिप्रेत्य रूपभेदलक्षणात्वाद् इत्य् उ[91.4]क्तम् । तत् कुतो ऽसत्त्वात् ।

यत्र स्थितेन कार्यं जनयितव्यं स कार्यदेशो [91.12]भिप्रेतः । यश् चासाव् अभिप्रायश् चेति तथा तद्वता [92.3] ।

ननु सर्वेषां अङ्कुरोत्पादे सामर्थ्याप्रच्युतेरनेकाङ्कुरेण नियतम् उत्पत्तव्यम् एवेति यत् परेण प्रकटितम् तत् कथम् एवंब्रुवतापहस्तितम् इत्य् आशंक्याह अयम् अभिप्राय [92.4] इति ।

युगपत् कर्तृभ्य [92.16] इति पूर्ववद्बोद्धव्यम् । उक्ते सति किम् नाम प्रतीयताम् इति तत्स्वभावस्य जननाद् इत्य् अस्यानैकान्तिकत्वे मौलस्यापि तथात्वमनिवार्यम् इति परस्याशयः ।

न कारणभेदात् कार्यभेदः स्याद् इ[92.18]ति प्रसङ्गे कार्याभेदस्य बाधके परेणोक्ते कथम् एतत् तद्बाधकं भवतीत्य् आशंक्याह एवं मन्यत [92.29] इति । सामग्रीजन्यस्वभावत्वात् [93.1] तदवस्थाप्राप्तानेकसमर्थजन्यस्वभावत्वात् । कार्यस्या[93.1]भिन्नात्मन इति प्रकरणात् । नन्व् इ[93.2]त्यादि परः । यद्य् एवम् इ[93.4]ति {प्. 332} सिद्धान्ती । यद् अनेकस्माद् भवतानेकेन भवितव्यम् इ[93.4]ति एकजातीयापेक्षयोक्तम् न तु कार्यमात्रापेक्षया, भिन्नजातीयस्यानेकस्योत्पादाभ्युपगमात् । एकं कर्तृतत्कार्यम् इ[93.6]त्य् अभिन्नरूपकार्यम् । एतत् त[93.8]द्भावे भवनम् । भवताम् इ[93.10]तिसांख्यानभिसंधायाह ।

धर्मवचनस्य संकरशब्दस्य भावाद् असंकराद् अ[93.23]सांकर्याद् इत्य् अर्थः । अत एवाह परस्परेति [93.24] । परोदाहृतकार्यापेक्षया सामग्रीभेदाद् भेदं प्रतिपादयितुं तथाही[93.25]त्यादिनोपक्रमते । साद्गुण्यम् आभिमुख्यम् । आदि[93.26]शब्दात् वासनाप्रबोधादिसंग्रहः । इन्द्रिय[93.27]शब्देन तिमिरादिविकृतम् इन्द्रियं विवक्षितमन्यतो भ्रान्तिज्ञानानुदयात् । मात्रग्रहणेन चालम्बनस्यैव निरासो विवक्षितः । न त्व् आलोकादेः तदभावे तदनुत्पत्तेः । तदन्ये[93.28]त्य् अत्राप्य् आलोकादि द्रष्टव्यं ।

उपयोगविषय[94.4]स् तद् एकं जन्यं विज्ञानं तथाविधस्यै[94.4]कात्मतालक्षणस्य । न भिद्यते [94.6] नानात्वं न भव(ज)ति । किं न्व् इ[94.8]ति नि[39अ]पातानिपातसमुदायः प्रश्ने । यदि वा वितर्के नुशब्दः किंशब्दस् तु प्रश्ने । वै[94.8]शब्दो निपातो ऽत्र संबोधने ।

अनेकस्य भावे तेषाम् अनेन(क)जनकत्वम् इत्य् उपगते हृदयनिहितशङ्करस्वामिचोद्यः कश्चिन् नन्व् इ[94.12]त्यादिना चोदयति । स एव स्वातन्त्र्यपरिजिहीर्षयानैयायिकप्रवरवचनेन संस्पन्दयन्न् आह आह चे[94.18]ति ।शङ्करस्वामीच बुद्धिस्थम् अस्य । तत् तस्मात् किं [94.19] कस्मात् । विज्ञानाभिन्नहेतुक(ज)म् इ[94.19]ति हेतुभावेन विशेषणम् ।

तेषाम् अवान्तरसामग्रीभेदाद् भेद इति प्रतिपादयितुं तेषाम् इ[94.20]त्यादिनोपक्रमते । विज्ञानोत्पत्तौ विज्ञानम् उपादानकारणम् । चक्षुरादिसहकारिकारणम् । चक्षुःक्षणोत्पत्तौ तु चक्षुर् उपादानकारणम्, विज्ञानादि सहकारिकारणम् एवम् अन्यत्रापीत्य् एकम् उपादानकारणम् इतरत् सहकारि कारणं कृत्वा सामग्रीणां वैलक्षण्यम् ईक्षितव्यम् । कार्याणां [94.25] विज्ञानचक्षुःक्षणादिरूपाणाम् ।

बोधरूपतादेर् इ[94.28]त्यादि सिद्धान्ती । अनुकार इति करोतेः णिजन्ताद्ध द्रष्टव्यः । अनुकार[94.28]णञ्च स्वसंततिपतितकार्यकर्तृकत्वं वाच्यम् । {प्. 333} एतच् चास्यैवोपसंहारे व्यक्तीकरिष्यते । तस्यानुकारणम् एवानुकर्तृमुखेन दर्शयन्न् आह तथाही[95.1]ति । द्वितीयलक्षणं विवृण्वन्न् आह नियमेन चे[95.3]ति । समनन्तरशब्दः समश् चासौ बोधरूपत्वेनानन्तरश् चाव्यवहितेनेति व्युत्पत्त्यापि प्रकृतत्वान्मनस्कार एव द्रष्टव्यो न त्व् आगमसिद्ध्याश्रयणेनोपादानमात्रे, उपादानलक्षणस्यैवाभिधानात् शकन्ध्वादिपाठाच् च दीर्घत्वाभावोवसेयः । न चक्षुरादेर् नियमेन व्यापार [95.4] इत्य् अर्थात् । चक्षुषो [95.5] नियमेन व्यापार इति प्रकृतत्वात् । जन्यतया यत् स्वविज्ञानं तस्य योग्यतार्थाद् उत्पत्तुर् या योग्यता तद्धेतोह् [95.5] । ज्ञानोत्पादहेतोर् इत्य् अर्थः । चक्षुर्विशेषणत्वे ऽपीत्थम् एवास्यायम् एवार्थः । अत्रापि समनन्तरशब्देपिनमन(ब्देनमन)स्कारो ऽभिप्रेतः । उक्तयोर् लक्षणयोर् आद्यं लक्षणं दुर्बोधत्वाद् उपसंहारव्याजेन स्पष्टयन्न् आह -- तस्माद् इ[95.6]ति । स्वसंततिव्यवस्थैव कुतो येन तत्पतितकार्यप्रसूतिनिमित्तं [95.7] ज्ञातव्यम् इत्य् अपेक्षायां योज्यम् । यद् एकाकारे[95.7]ति । इतिः [95.11] हेतौ । आ(अवा)न्तरविशेषकृतत्वात् त[95.12]स्या एवोक्तलक्षणावान्तरविशेषकृतत्वाद् इत्य् अर्थः । तस्माद् इ[95.15]त्यादिना प्रकृतम् उपसंहरति ।

कार्यस्यै[95.15]कजातीयस्येति विवक्षितम् । कार्यमात्रापेक्षयानेकत्वस्येष्टत्वात् प्रसङ्गानुपपत्तेः । अन्ये(अथ) तदभुपगमात् सिद्धं भवताम् । ततो नैवं वक्तुम् उचितम् इत्य् आशंक्याह न चे[95.16]ति ।

एवं तावद्भट्टार्चटेनोपादानसहकारिलक्षणं प्रणीतम् । केचित् पुनर् अत्रैवं ब्रुवते, नैवेदं लक्षणद्वयम् उपपद्यते अव्याप्तेः । तथाहि यदि यद् एकाकारपरामर्षप्रत्ययनिबन्धनतया स्वसन्ततिपतितकार्यपसूतिनिमित्तं तदुपादानकारणम् इत्य् उच्यते, तदा चन्द्रकान्तादपां प्रसवे ज्योत्स्ना न स्याद् उपादानकारणम् । यदि चन्द्रकान्त[39ब्]ः 1ःमणेरुपयतीनामपां चन्द्रिकया समम् एकाकारपरामर्शप्रत्ययहेतुत्वम् अस्ति येन तथा तया तासां तदेकसांतानव्यवस्थासिद्धौ स्वसन्ततिपतितकार्यजनकत्वेन शशाङ्कवदुपादानकारणं कल्पेरन् । न च तत्रान्यस्य तदुपादानकारणत्वम् उपपद्यते । एवम् वनस्पतिभ्यः फलप्रसूतौ त्वग्भावा[117]विशेषस्य न स्यात् तदुपादानत्वम् । कियद् वा शक्यते निदर्शयितुं दिङ्मात्रं तावद् उपदर्शितम् । द्वितीये ऽपि लक्षणे ऽनेनैवाव्याप्तित्वम् उन्नेयम्, न हि चन्द्रिकादेर् अवादिमात्रोत्पत्तौ नियमेन व्यापारः शक्रेणाषि शक्यते दर्शयितुम् । तादृशोत्पादो विद्यत इति चेत् । चक्षुरादेर् अपि तादृग्विज्ञानोत्पादे नियमेन व्यापार इति तस्यापि तथात्वप्रसक्तिर् इति यत् किञ्चिद् एतत् । सहकारिलक्षणम् अप्य् अवद्यम् । सिद्धसंतान एव हि वस्तुनि प्रागवस्थापेक्षविशेषहेतुत्वं कस्यचित् कल्प्येत । {प्. 334} सन्तानापेक्षकस्य तु प्रथमक्षणस्योत्पादे कथम् एवम् अभिधानं [न] साहसम् इत्य् अलं बहुनेति । अत्र तु समाधानमतद्भि(नं महद्भि)र् एव विधेयम् ।

__________नोतेस्__________

[117] "भावविशेषस्य" इत्य् अपि दृश्यते ।

उभय[95.23]म् इत्य् एकसामग्रीमध्यप्रविष्टकारणस्य भेदाद् अनेकत्वात् कार्यस्य एकजातीयस्याभेद एकत्वं कारणभेदा[95.20]त् सामग्रीलक्षणस्य कारणस्य सामग्र्यन्तरापेक्षया वैलक्षाण्यात् । कार्यस्यापि भेदः [95.20] सामग्र्यन्तरकार्याद्वैलक्षण्यम् इति । ताव[95.26]च्छशब्दः क्रमे । कुलालः [95.27] कुम्भकारः व्यग्रस्वभावानि [96.1] अन्योन्यासहितस्वभावानि कारणान्तरसहितानि [96.1] सन्ति यानि कार्याणीष्टकादिरूपाणि [96.1] साधयन्ति निर्वर्तयन्ति । मृत्पिण्डस्य चर्मकारादिकारणप्रतिलम्भे सतीष्टकादिकार्यं, कुलालस्य दात्रादिप्रत्ययान्तरप्राप्तौ लवण(ना)दिकार्यम् । सूत्रस्य कुविन्दादिहेत्वन्तरसाहित्ये घ(प)टादिकार्यम् । तान्य् अपि किं भूतानि साधयन्तीत्य् आह तदन्ये[96.1]ति । मृत्पिण्डापेक्षया बीजादिजन्येभ्यो ऽकुरादिभ्यो भिन्नस्वभावानि, तेभ्यो [96.3] व्यग्रावस्थाप्राप्तकारणान्तरसाध्येभ्यो विलक्षणम् एव घटात्मकं कार्यं समग्राणि सन्ति जनयन्ति [96.3] मृत्पिण्डकुलालसूत्राणीति सामग्र्युपलक्षणम् उक्तं न पुनर् इयन्ति एव घटस्य कारणानि । एवं वक्ष्यमाणेप्य् उपदर्शने द्रष्टव्यम् । उपदर्शितम् एवोपपादयन्न् आह तथाही[96.4]ति ।

नन्य् यदि कुलालादिसहितो मृत्पिण्डस् तदन्यसमाग्रीमध्यप्रविष्टमृत्पिण्डकार्याद् अविशिष्टं कार्यं जनयन्ति, न तर्हि सामग्रिवैलक्षण्यात् कार्यवैलक्षण्ये निदर्शनम् इदम् उपपद्यत इत्य् आशंक्याह कुलालादीति [96.4] । तदात्मकम् एव [96.6] मृदात्मकम् एव घटादिलक्षणम् एव करोति । मृत्पिण्ड [96.4] इति प्रागुक्तो ऽभिम्सम्बध्यते कर्ता । कुतो विलक्षणं करोतीत्य् आह तत्कार्याद् अपीष्टकादेर् इति [96.7] । केन कारणेणेत्य् आह केवले[96.7]ति । केवलमृत्पिण्डाद् भिन्नः स्वभावो यस्य मृत्पिण्डस्य स तथा तस्य भावस् तत्ता तया [96.7] । केवलशब्देन च कुलालादिरहि[त]तामात्रं विवक्षितम् । न तु कारणान्तरसाहित्यव्यवच्छेदस् तेन तत्कार्याद् इ[96.7]ति कारणान्तरसहितमृत्पिण्डकार्याद् इत्य् अर्थः । कुतस्त्यस्तस्या [40अ] सौ बिन्नः स्वभाव इत्य् आह -- तत्कारेणे[96.6]ति । तस्य कुलालस्यार्थात् कुलाल[क्षण]लक्षणस्य प्रत्यासीदतो यत्कारणं प्राक्तनक्षणस् तेनाहित उत्पादितो विशेषो [96.6] विशिष्टं रूपं यस्य स तथोक्तः । अनेनैकसामग्र्यधीनाविशिष्तोत्पत्तिः सूचिता । हेतुभावेन चैतद् विशेषणम् । चो [96.6] व्यक्तम् एतद् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे । एवम् उपादानभावे चोभयत्र व्याप्रियमाणस्यापि मृत्पिण्डस्य सहकार्या(र्य)न्तरप्रतिलम्भादात्मनोपि सतः कार्यस्य तदन्यसहकारिसहितकार्यात् विलक्षणस्यैव {प्. 335} जनकत्वं प्रतिपाद्य सहकारणस्याप्य् उभयत्र सहकारिभावेनैव व्याप्रियमाणस्य कुलालादेर् उपादानान्तरप्राप्तौ तदन्यसहितकार्याद् विलक्षणकार्यजनकत्वम् अतिदिशन्न् आह -- एवम् इ[96.8]ति तदन्योपादानसहितं [96.8] मृत्पिण्डलक्षणाद् उपादानाद् यद् अन्यद् उपादानं तेन सहितम् । मृत्पिण्डसहितं [96.8]

तद्विलक्षणम् एव [96.9] । तस्मात् तदन्योपादानसहितकार्याद् विसदृशम् एव घटादिकं कार्यं जनयति [96.10] । इति[96.10]र् यथा मृत्पिण्डादीत्यादेर् आचार्यीयवाक्यस्य यः समुदायार्थस् तस्याकारं दर्शयति । तत्रे[96.11]त्यादिनेदानीम् अवयवार्थं व्याचष्टे । वुघ्न[96.15]शब्देन मृषय(मृण्मय)पिधानविशेष उच्यते । तस्य पृथु[96.15]शब्देन विशेषणसमासं कृत्वा तस्योदरा[96.15]दीति तत्पुरुषं विधाय तद् इव तस्येव वाकारो [96.15] यस्येति बहुवृईहिः कार्यः । आदिशब्दात् तदवयवान्तरविशेषस्य भिन्नजातीयस्य कम्बुग्रीवादेर् वा संग्रहः । सूत्रात् त[96.17]स्यैव घटस्य [96.18] चक्रादेर् विभक्तः स्वभावो भ्वतीति [96.21] सम्बन्धः । मृत्संस्थानविशेषात्मतयाइव(तैव) घटस्य कुतस्त्येत्य् आह मृत्पिण्डे[96.17]ति । तज्जननस्वभावत्वात् [96.19] मृत्संस्थानात्मताजननस्वभावत्वात् कारणात् । घटस्य तद्रूपयोगात् [96.19] मृत्संस्थानरूपयोगात् । अन्यद् एव सूत्रसाहित्येपि तयोः कथं तज्जननस्वभाव[त्व]म् इत्य् आह तन्निरपेक्षे[96.20]ति । तच्छब्देन सूत्रं परामृष्यते,[118]भिन्नस्वभावत्वाद् विलक्षणस्वभावत्वात् तन्निरपेक्षावस्थातो भिन्नस्वभावतैव तयोः कथम् इत्य् अपेक्षायां सूत्रकारणोपहितविशेषयोर् इ[96.20]ति हेतुभावेन विशेषणपदम् इदं योज्यम् । निर्दिष्टकारणाभिप्रायेण कारणत्रय[96.24]ग्रहणं न तु घटस्य त्रीण्य् एव कारणानि । तदुपयोगैर् भिन्नसामग्रीव्यापारैः कार्यापेक्षस्व(ये स्व)भावविशेषाः कार्याणां विशिष्टाः स्वभावास् तेषाम् असंकरो ऽ[96.24]साङ्कर्यम् । तत्र यदि ते कुलालादयह् प्रत्येकं जनकाः स्युस् तदानुक्रान्तकारणत्रयजन्य [96.21] इत्य् उच्येत । तथापि कथं

सर्वतः समुत्पद्यमानस्याखण्डात्मनः कार्यस्यायं विशेषो ऽस्माद् अयञ् चास्माद् इति व्यवस्थाप्यत इत्य् आशंक्याह् तस्य चैकैके[96.25]त्यादि । इतो ऽस्तु कार्यस्य तत्सामग्रीभूतसकलजन्यत्वं तद्गतस्य तु ततद्विशेषस्य कथं तज्जन्यत्वव्यवस्थेत्य् आह तदेकैकस[जा]तीति [96.27] मृत्पिण्डाद्यपेक्षया मृत्पिण्डादेर् अपरस्य तज्जातीयत्वं प्रत्येयम् । [40ब्] अनेनैतद् दर्शयति -- नैकस्याम् एव सामग्र्यां तस्मिन्न् एवाखण्डात्मनि कार्ये तत्तद्विशेषस्य तत्तज्जन्यत्वम् अवधार्यते अपि तु तत्तदुपचये तत् तद् उपचयत्य तत्तदपोधारे तत्तदु(द)पचयस्य दर्शणादेकत्वाध्यवसायतश् चैकाधिकरणत्वेन {प्. 336} व्यवस्थापिताद् इति । व्यवहर्तारश् चैवं न विपञ्चि(श्चि)त इति तत्त्वचिन्तकै[96.29]र् इत्य् उक्तम् । तेषाम् अप्य् एवं विवेचनेन किं प्रयोजनम् इत्य् आह यत [96.29] इति । यतो ऽनन्तरोक्तविवेचनात् । अनेकम् अपि कारणं कस्मात् स्वीकुर्वन्तीत्य् आह परस्परे[97.1]ति । क्षेपवत्यां हि सामग्र्याम् अन्योन्योत्पादितातिशयकार्यप्रणालिकया वाञ्च्छिताङ्कुरादिकार्योपजननयोग्यकारणसामग्र्यसद्भावार्थम् । एतच् चोपरिष्तात् प्रदर्शयिष्यते ।

__________नोतेस्__________

[118] भिन्नात्मकतया स् ।

"यत्र यद्योग्यं रूपम् उपपद्यते स तस्य विषय" इति तद्विषयस्य [97.14] घटस्येत्य् अर्थः । तदन्यावस्थाविषयात् [97.15] प्राप्तसहकार्यन्तरावस्थाकार्यात् । अस्ये[97.19]ति कार्यस्य । अनेन "तज्जनितविशेषभेदस्ये"ति मूलस्य कार्य[97.17]पदविशेषणस्य बहुव्रीहौ कर्तव्ये विग्रहो दर्शितः ।

ज्ञानं [97.27] तद्रूपम् अनुकर्तुं युक्तम् [97.28] । ने[97.26]त्य् अनुवर्तते न युक्तं [97.28] नार्हतीति चार्थः । हेतौ शानचो विधानात् तद्रूपविकलार्थसामर्थ्येनो[97.28]त्पादाद् इति तद्रूपानुकारी(रा)युक्ततायां हेतुर् उक्तो द्रष्टव्यः । तथापि कस्मान् न युक्तम् इत्य् अपेक्षायाम् आह -- भ्रान्तते[98.1]ति । ऐकान्तिकी [98.3] या परेणाइकान्तिकत्वेनाभिमता सा नास्ति, एकत्वाद् एव प्रमाणसिद्धाद् इत्य् अभिप्रायः । यदि वा नैकान्तिकी न निश्चयवती । अथवानेकात्मतैवैकान्तिकी नेतिपूर्वेणाभिसंबध्यते ।

अथ विज्ञानोपजनने किम् इन्द्रियादीनि स्वलक्षणान्तरान्तराप्रसवधर्माण्यपेतसंतानान्य् एव येनैकस्यैव कार्यस्य करणम् एषाम् उपवर्ण्यते । इत्य् आह एतच् चे[98.6]ति ।

ननु एकसामग्री[98.6]शब्देन यदि विज्ञानस्य जनकः कारणकलापो ऽभिप्रेतः, तदोक्तम् एव किम् अपेतं(त)संतानता तेषाम् इति ।

अथैकम् उपादानम् इतरत्सहकारिकारणम् अभिसन्धाय एकसामग्रीत्य् उक्तं न तद् अपि चतुरस्रम्, तस्या अप्य् अवान्तरसामग्र्याः किं तदुपादानोपादेयस्याइव क्षणस्य प्रसवः । अथोपादेयम् अनेकं न भवतीत्य् अभिप्रेयते । हंत तद् अपि सर्वं स्वं स्वम् उपादानम् अपेक्ष्योपादेयम् एवेति तद् अवस्थो दोष इति । उत्तर(उक्त) एव एकसामग्रीशब्दार्थः कैवलं बोधे यत्रः करणीयः । एकम् उपादानं सद् एवेतरत्सहकारिकारणसद् एव व्याप्रियते यदा तदा एकस्यैव विज्ञानस्य मनस्कारोपादानस्य चक्षुरादिसहकारिकारणस्यैव सत उत्पत्तिर् न तु चक्षुःक्षणस्यैवंभूतस्य स[त] उत्पत्तिर् अपि तु चक्षुर् उपादानस्य मनस्कारादिसहकारिकारणस्य सत इति । एवं रूपादिक्षणस्याप्य् उत्पादे द्रष्टव्यम् स्वयम् । अत्र समुदायार्थो मनस्कारोपादानकारणचक्षुरादिसहकारिकारणात्मिका सती सामग्र्येकम् एव कार्यं जनयति । तदैवान्यज्जनयन्ती तु नैवम् आत्मिका सती ज[41अ]नयति । किं तर्हि चक्षुर् उपादानकारणमनस्कारादिसहकारिकारणात्मिका । {प्. 337} एवं रूपादिक्षणजन्मि(न्म)न्य् अपि प्रत्येयम् । अत एवैषाम् आन्तरसामग्रीभेदः कृतः परस्परतो भेद इत्य् उक्तं पुरस्ताद् इति सर्वम् अवदातम् । कस्मात् पुनर् इष्टैकसामग्र्यपेक्षयैवैतद् उच्यते, न च सामग्रीमात्रापेक्षयापीत्य् आह परमार्थतस् त्व् इ[98.6]ति । तत्सामर्थ्यन्तर्गतानाम् इ[98.7]ति सा च सा चक्षुरादिसहकारिकारणात्मिका सामग्री चेति तथा यत्रोपादानभावेनान्तर्गतानाम् अन्तर्भूतानां यत्र सामग्र्यां सहकारित्वेन तेषां व्यापारस् तत्र । तत्सामग्र्यन्तरं तदवयवत्वेन । कार्यान्तरस्ये[98.8]ति सोपादेयक्षणापेक्षया तद्विज्ञानं चक्षुषः कार्यान्तरम् एवम् अन्यस्याप्य्

अन्यत् तस्य कार्यान्तरस्यापि प्रारम्भाद् इत्य् अनुवर्तते अनेककार्यकर्तृत्वम् इति र(च) शेषः कार्यः अन्यथा कस्मिन् साध्ये पञ्चमीयं हेतुभावम् अभिदध्यात् । अस्यैवार्थस्य दृढीकरणार्थं दृष्टान्तयन्न् आह यथे[98.9]ति । तदा [98.10] तद्वद् अनेकप्रत्ययजनितम् अपी[98.9]त्य् एकम् इत्य् अस्यानुवृत्तेस् तथानेकप्रत्ययजनितम् एकम् अपि नास्तीत्य् अर्थः । इति [98.9] हेतौ । अपि [98.10] न्यायतः सम्भावनाम् आह । यदि वा परमार्थतः कारणानेकत्वात् कार्यानेकत्वोपगमे ऽपि न काचित् क्षतिर् इ[98.9]ति सम्बन्धः कार्यः । कस्मान् न क्षतिर् इत्य् आह -- तत्सामग्र्यन्तर्गतानाम् इ[98.7]ति । यथेत्यादि च पूर्ववद् व्याख्येयम् । इतिस् त्व् अनन्तरोक्तान्योपादानकारणानि सहकारिकारणानि प्रत्यवमृषति, ततोयम् अर्थ उक्तलक्षणकारणानेकत्वाद् इति । संप्रति प्रकृतम् उपसंहरन्न् आह तत [98.10] इति । सामान्येन [98.11] कार्यमात्राश्रयणेन । अथ सिद्धसाधनत्वं हेतोः को दोष इति चेत् । तद् एतद्धर्मोत्तरप्रदीपे ऽस्माभिर् विवेचितं विस्तरतश् च स्वयूथ्यविचार इत्य् आस्तां तावद् इह ।

द्रव्य[98.16]शब्देन द्रवति पर्यायान् गच्छतीति व्युत्पात्त्या धर्मो परिणामिनित्यो विवक्षितः पर्यायशब्देन च परि समन्तादेत्येति द्रव्यम् इति व्युत्पत्त्या धर्माः । आदि[98.18]शब्दात् स्पर्शादिसंग्रहः । घटो द्रव्यं रूपादयः [98.19] पर्याया इति द्रव्यपर्याययोर् एतद् उदाहरणम् इतिः संख्याभेद[98.19]स्याकारं दर्शयति द्वितीयस् तु संज्ञाभेदस्य । इति[98.22]ना लक्षणभेदस्याकारो दर्शितः । वस्तुराग [98.23] इत्य् उपलक्षणम् एतत् । इतिना [98.23] कार्यभेदस्य स्वरूपम् आह इतिर् अ[98.24]नन्तरोक्तभेदाभेदं प्रत्यवमृषति । चक्षुरादीनाम् अभिन्नो य आत्मा एककार्यजनकः सामान्यभूतस् तज्जन्यता तस्य [98.26] । एतद् एव द्वयम् इत्यादिनोपसंहरति परः ।

सामान्येन पररूपाणां आत्माभेदस्य बो(स्याबा)धकत्वं प्रतिज्ञाय विशेषेणेदानीं दर्शयितुम् आह -- संख्याभेदस् तावद् इ[99.7]ति । बहुत्वेन व्यवहारो बहुवचनान्तस्य प्रयोगः । बहुवचनं च "युष्मदि गुराव् एकपाम्" इत्य् अनेन । अनेन संख्याभेदादित्य् अस्य {प्. 338} साधारणानैकान्तिकत्वं दर्शितम् । धर्मधर्मिसमुदायात्मकस्य कार्त्स्न्यस्याप्रतीतिः [99.12] प्रसज्येत । तत्प्रतीतौ वावस्थात्रवस्थाविषयपूज्यताप्रत्ययगोचरत्वस्य गौरवस्याप्रतीतिः प्रसज्येत । अत्रैव वक्तव्या[41ब्]न्तरम् उच्चिन्वन्न् आह व्रीहय [99.12] इति चेत् यत्र बहुवचनं "जात्याख्यायाम् एकस्मिन् बहुवचनम् अन्यतरस्याम्" [पा.1.2.58] इत्य् अनेन । न च पर्यायरूपेण भिद्यन्त [99.16] इति ब्रुवता च यदि संख्याभेदो ऽनेकत्वस्य साधकः स्यात् तदा तदभेदोप्य् एकत्वस्य साधकः स्यात् । अन्यथा तस्यायोगात् । न चैवं तस्मात् संख्याभेदो न समर्थो ऽनेकत्वं साधयितुम् इति दर्शितं द्रष्टव्यम् ।

ततः [99.19] संज्ञाभेदात् । अनेन संज्ञाभेदाद् इत्य् अस्य संदिग्धविपक्षव्यावृत्त्यानैकान्तिकत्वं दर्शितम् । संप्रति साधारणानैकान्तिकत्वम् अपि दर्शयन्न् आह एकस्मिन्न् अपि चेति[99.19] अत्र गजनिमीलिकया पूर्वदोषो द्रष्टव्यः । समस्तस्य [99.21] शक्तिशक्तिमदात्मकस्य धर्मधर्मिसमुदायस्य । तयो[99.23]र् द्धर्मधर्मिणोस् तद्वाधिनां [99.24] धर्मवाचिनाम् । मात्रा [99.26] लेशः ।

सर्वदैकरूपेणावस्थानं कूटस्थनित्यता तया [99.28] तत्तदवस्थारूपेण परिणमतो ऽवस्थानं परिणामनित्यता तदुपगमात् [100.1] सा च [100.1] परिणामनित्यता । अस्य [100.2] परिणामनित्यस्य सुवर्णादेर् द्रव्यस्य । तद्रूपेण [100.2] पर्यायरूपेण च्छेदो विनाशः । पर्यायाणाम् इवेति वैधर्म्यदृष्टान्तः । इयं परिणामनित्यता ।[119]कूटस्थनित्यता द्रव्ये पर्यायातिरिक्ते न संभवति [100.4] । कुत इत्य् आह पर्याये[100.5]ति ।

__________नोतेस्__________

[119] अत्र "कूटस्थनित्यतावत्" इति पाठः टिबेटनानुसारी सम्यग्भाति ।

विभक्तपरिणामेष्व् इ[100.12]ति पाठे विभक्तः परिणामो येषाम् इति विग्रहः । विभक्तो विशिष्तकार्यकारित्वेन नियुक्त इति चार्थ इति पूर्वे निबन्धकृतो व्याचख्युः । इदानीम् अपि केचित् पण्डितांमन्या अनेनैव पाठेन कथम् अपि व्याचक्षते । तद् एतत् पापीयः विभक्ति[क्त]शब्दस्यान्यार्थत्वात्, न ह्य् अयं विभक्तशब्दो विशिष्टकार्यकारित्वेन नियुक्तं वक्ति । अपि तु विभागेन व्यवस्थापितम् । किञ् च किम् अस्य शब्ददारिद्यं येन विशिष्टकार्यकारिपरिणामेष्व् इति वक्तव्यं विहाय इदम् ईदृशम् अवाचकम् आचक्षीत । सर्व एव च परिणामस् तदन्यकार्यापेक्षया विशिष्टकार्यकारीति को ऽन्यस्माद् अस्य पटादिपरिणामस्य विशेषः, कश्चास्य नियोक्तेति किम् अस्थानपराक्रमेण । तस्मात् क्वचित् पुस्तके प्रमादपाठ एषः । विभक्तपरिमाणेष्व् इति तु पाठो युक्तरूपः । तत्र परिंआणं मानव्यवहारकारणं {प्. 339} गुणविशेषः । परप्रसिद्ध्या चेदम् उच्यते तच् च दीर्घत्वाख्यम् उत्पाद्यम् अत्र विवक्षितम् । तत्र विभक्तं विभागेन व्यवस्थापितम् परिमाणम् येषां पटादीनां तेषु विस्तारितेषु दीर्घीकृतेष्व् इति यावत् । विभक्तायाम् आदिकर्पटादयः किञ्चिद् आवृण्वते किञ्चिच् च धारयन्ति किञ्चिद् उपबध्नन्तीति । प्रागविद्यमानं कस्यचिद्(द्)भावे भवदुत्पद्यमानं कार्यम् [140.18] । हेतौ च शतुर्विधानात् पूर्वम् अभावा(भव)त् कस्यचिद् भावे भावा(भव)द् इत्य् अर्थः । भवेत् कार्यम् इति तु पापीयान् पाठः ।

यदि परस्परोपादानाहितरूपविशेषस् तत्सामग्र्यन्तर्गतः सर्व एव क्षणः प्रत्येकं समर्थ उत्पद्यते । यतो विज्ञानादिप्रसूतिस् तेन तावद् अवश्यं ज्ञानजननस्वभावेनैव भाव्यम्, अविज्ञानजननस्वभावेनैव वा, न तु परस्परविरुद्धतदतज्जननस्वभावेन भेदप्रसङ्गादित्य् अभिप्रायवान् परश्चोदयन्न् आह नन्व् इ[100.24]त्यादि । कथं तदन्यकार्य[42अ]संभव [100.26] इति ब्रुवतश् चायम् अभिप्रायः --

"तदतद्रूपिणो भावास् तदतद्रूपहेतुजाः ।

तद्रूपादि किम् अज्ञानं विज्ञानाभिन्नहेतुजम् ॥" (प्रमाणवा. 2.251) इति ।

अनेककार्यक्रियास्वभावत्वाद् वि[101.3]ज्ञानात्मकानेककार्यकारिरूपत्वात् । तेषां [101.4] सजातीयेतरक्षणानाम् । तेषां चक्षुरादीनां सत्ता तदा[न]न्तर्येण दर्शनं [101.5] तस्मात् । ननु तत्सन्निधौ विज्ञानलक्षणकार्यदर्शनात् विज्ञानस्यैव जनक इत्य् अवधारणात् तदवस्थे दोष कस्माद् इदम् उच्यत इत्य् आह तत्रे[101.5]ति । अनैनैतद् आह धर्ममात्रस्य संदेहाद् अयोगव्यवच्छेद एवात्र न्यायप्राप्तो नान्ययोगव्यवच्छेद इति ।

ननु च येन रूपेण विज्ञानं विज्ञानं जनयति यदि तेनैकरूपेणैव रूपं जनयति तदा तेनावश्यं तद्विज्ञानवद्बोधात्मना भाव्यम् । अथ तदन्येन रूपेण जनयति तर्हि विरुद्धरूपद्वयानुषङ्ग इत्य् आशङ्क्याह न चात [101.7] इति । अतो विज्ञानाविज्ञानजननस्वभावत्वात् । कस्मान् न स्याद् इत्य् आह -- एकस्यैवे[101.7]ति । आत्मातिशयस्य [101.7] स्वहेतुप्रत्ययसामर्थ्यायातविज्ञानाविज्ञानोपजननयोग्यस्वभावविशेषस्य । अनेनैतद् दर्शयति एकेनैव रूपेण तत्तज्जनयति केवलं तद् एकं रूपमीदृग्विज्ञानाविज्ञानजननम् इति । एतद् उक्तं भवति तत्सामग्र्यन्तर्गतानां सर्वेषाम् एव क्षणानां स्वहेतुभिर् इदं रूपम् उपनीतं यदुत यूष्मत्प्राग्भावे ऽनेकेनैव बोधाबोधात्मकेन कार्येण जनितव्यम् इति । एवं तर्हि विज्नानाभिन्नहेतुजत्वेन {प्. 340} सुखादीनां बोधात्मकत्वं दुःखसाध[कत्व]मापनीय(प)न्नम् । तत्रापि हीदं शक्यते वक्तुं प्रोषितागतप्रियपुत्रादिक्षणस्य स्वहेतुसमूहाद् एव तथाभूतं रूपम् उप(द)पादि येन विज्ञानम् अविज्ञानात्मकं च सुखम् अन्यच् च जनयतीति शुद्धाद् रूपे(?) यदिमे(?)तद्विशेषवद्विशेषाख्याने ऽस्माभिह् परिहृतम् इति तत एवनुगन्तव्यम् इति । पूर्वम् अवधीरितावधारणनिरूपेणाक्ताव् उक्तम् अधुना पुरस्कृतावधारणोक्ताव् इति भेदो द्रष्टव्यः । इदंतया व्यपदेशयोग्यं सनिदर्शनम् । स्वदेशे परोत्पत्तिनि(वि)बन्धकं सप्रतिघम् [101.11] । इयं चागमभाषा । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोर् एकस्मिन्न् अर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् तेषां तन्निमित्तानां तदयोगाद् एकत्रैव वृत्त्यनुपपत्तेः । अपेक्षायां [101.14] तदेकोपकारापेक्षायाम्, उपकारस्योपकार्याभेदान् न्यायप्राप्ताद् इति । उक्तम्

एवाधिकाभिधानार्थम् अवतारयन्न् आह -- नापी[101.17]त्यादि । प्रतिबन्धाभाव एव कुत इत्य् आह -- तद्ग्राहकेति तदभावम् एव प्रतिपादयितुम् आह प्रत्यक्षत [101.18] इति । एकात्मतयैव [101.20] ज्योतीरूपाद्यात्मतयैव । प्रत्यक्षेणैवम् उपलम्भान् न तावत् प्रत्यक्षं तत्प्रतिबन्धसाधकम् इत्य् अर्थाद् दर्शितम् । येनानुमानेन कार्यभेदस्य कारणानेकत्वप्रतिबन्धः साध्यते तत्रापि [101.20] एतच् चैकसामग्र्यन्तर्गतविशिष्टैकैककारणापेक्षया द्रष्टव्यम् न तु कारणमात्रापेक्षया कलापात् कलापोत्पत्तेर् इति । अत्रैव दोषान्तरं समुच्चिन्वन्न् आह एकस्ये[101.21]ति । सहकार्य्युपादानभावेनानेकक्रियानभ्युपगमे [101.21] यदि [42ब्] एकस्यानेकरूपत्वम् अस्माभिर् अभ्युपेतं स्यात् प्रमाणोपपन्नं तदा धर्मिस्वभावतयैव तदुच्येतेत्य् अभिप्रायेणोक्तम् एकस्यानेकस्वभावताया एव चिन्त्यत्वाद् इ[101.25]ति । तद्वद[101.27]नेकवत् । अन्यथेति यदि येनानेकेनैव(क)स्वभावताम् अनुभवति तद् एव परं भिद्यते । न त्व् असौ धर्मीति इति[102.3]र् हेतौ ।

एकं कार्यं यस्यानेकस्य तद् एककार्यं तस्य भावस् तत्ता [102.4] एककार्यकारित्वं न स्याद् इत्य् अर्थः । तस्यैव कार्यस्य यदात्मपुरस्कारेण धर्मिपर्यायव्यवस्था तेन भेदाद् एवैकरूपत्वाभावाद् इति समुदायार्थः ।

ननु नैवास्माभिर् एकम् अनेकं करोतीत्य् उच्यते येन त्वयैवम् उच्येत, किन्तु समग्रावस्थायां तदेकैकम् एव तदेकैकम् उपकल्पयतीत्य् आशंक्य न चैके[102.6]त्यादि प्रथमतो योज्यम् । कस्मान् न जनयतीत्य् अपेक्षायां तु पश्चाद्योज्यम् । नही[102.4]त्यादि । सहैव[120]युगपद् एव । एतद्दोषभयात् परस्परोपादानकृतोपकारापेक्षत्वे चेष्यमाणे तेषाम् एकैकेन भावतस्तावतः क्षणस्योपकारात् । कथम् एकम् अनेककार्यकृन् न् स्याद् इति चानेन दर्शितम् । ततश् चे [102.6]त्य् {प्. 341} एकस्यानेककार्यकारित्वासंभवात् । गतार्थम् अप्य् एतत् कण्ठोक्तं कुर्वन्न् आह । अनेकस्ये[102.7]त्यादि । यथायोगम् एकानेकशब्दौ सम्बन्धव्यौ । अनभ्युपगमाद् एवैकस्यानेकक्रियाविरहाद् उक्तया नीत्यानेकस्याप्य् एकक्रियाविरहाद् इति चार्थो द्रष्टव्यः ।

__________नोतेस्__________

[120] सहैक स्

ननु च एकस्यानेककारित्वप्रकाराद् अनेकस्यैवैककारित्वप्रकारात् किलान्यः प्रकारो नास्तीत्य् अभिमतम् । अस्ति खल्व् अनेकम् एवानेकं करोतीति प्रक्रान्तं तत् कथम् एतत् संगस्यत इति चेन् न । अनेकैकसामग्र्या(य)न्तःपतितेनानेकक्रियोपगमे सर्व्वस्यैवोपादानसहकारिभावेन सजातीजविजातीयविशिष्टक्षणारम्भस्य न्यायप्राप्तस्योपगमाद् एकस्यानेकक्रियोपगमप्राप्तेर् इत्य् अभिप्रायात् सर्वम् अवदातम् । अहेतुकत्वे च तन्नियमायोगाद् इति भावः । द्रव्यपर्याययोस् तावद् भिन्नं कार्यम् इष्टम् । तौ चैकस्वभावाव् एकं वस्त्व् इति कथम् एकस्यानेककार्यकारित्वम् अनुन्मत्तेन प्रतिक्षिप्यत इत्य् अभिप्रायवान् आह द्रव्ये[102.13]त्यादि । एकस्वभावत्वे ऽपि नैकवस्तुतेत्य् अह -- स्वभावस्यैवे[102.15]ति । अन्यथा यदि वस्तुनो ऽन्यः स्वभावः स्यात् तस्य [102.15] वस्तुनः एवं स्वभावस्याप्य् अवस्तुताप्रसङ्गादित्य् अपि द्रष्टव्यम् येनाभिप्रायेण कथं नोन्मत्तः [102.14] इत्य् अवादीत् तम् इदानीं स्फुटयन्न् आह एकस्वभावत्वे चे[102.16]ति । यदा हि तूलपिण्डादिद्रव्यं द्विपिण्डकद्रव्यनिर्माणसमय एव काकतालीयन्यायेन पवनावधूततूलांशुप्रभृतिना स्वल्पपरिमाणेन द्रव्यान्तरेण संयुज्यते द्रव्यारम्भकसंयोगाप्रतिद्वंद्वी(द्वि)विभा[ग]ज(भागज)नकक्रियाहेतुं च सहकारिकारणं प्रतिलभते । तदतद्द्रव्यं द्विपिण्डकं तूलद्रव्यम् । गुणं च तथाभूतसंयोगाख्यम् । कर्म च तथाभूतां क्रियाम् एकदैव करोतीति द्रव्यगुणकर्मणां समवायिकारणंवैशेषिकैर् अव्श्यैपितव्यम् इत्य् अभिप्रायो ऽस्यैवं वदितुर् अवसातव्यः । [43अ] अन्यथा कार्यद्रव्योदयसमकालं कार्ये [न] शुक्लादिरूपम् उत्पद्यते । किन्तूत्पन्ने कार्ये पश्चात्

कारणाद् उत्पद्यते अत एवैकस्मिन् क्षणे द्रव्यम् अरूपम् अस्पर्शम् अरसम् अगन्धम् उपगम्यतेयोगैः। तस्य तु गुणस्योत्पद्यमानस्य समवायिकारणं तद् एवानन्तरोत्पन्नं द्रव्यं न तु तत्कारणं द्रव्यम् । एवं तावद् इदम् अस्माभिर् यथा कथञ्चिद् उपपादितम्, कर्मणश् चैकस्येति तु संयोगसंस्कारापेक्षयोपपादयितुं शक्यते न पुनः संयोगविभागापेक्षया । न हि कुतश्चिद् अपि कर्मणो युगपत् संयोगविभागाव् उत्पद्येते किन्तु प्रथमं विभागस् ततः प्राच्यसंयोगविनाशस् तदनन्तरम् उ?अरसयोग इति पदार्थविदः प्रजानते । न च युक्त्याया(पा)द्यैतद् वक्तव्यम् ।वैशेषिकप्रक्रियायां स्थित्वैवैतद् अभिधानस्य प्रकान्तत्वात् । अन्यथा किम् अस्ति कर्म किम् अस्ति संयोगादिर् येनैवम् उच्येत । अतश् चैवं यत्क्र्तान्तकोपेने[102.17]त्याह । अभिन्नकालं च कार्यं विचारयितुं प्रकृतं न तु भिन्नकालम् इति किं बहुना । एतच् चवैशेषिकशैलीमनुपालयन्तो यदि केचन निपुणा मनीषिणो यथाश्रुति समर्थयन्ति कामं समर्थयन्तु न नो हानिः काचिद् अपि तु महानेव लाभ इति ।

{प्. 342} अनवय[121]वत्वेन [102.24] कार्त्स्न्येन । न तु सजातीया विजातीयाः समस्ता व्यक्रीर्व्यश्नुवीरन्न् इ[102.25]त्य् अर्थः । कथया [103.1] विचारेण ।

__________नोतेस्__________

[121] अनवयवेन स्

देशकालस्वभावभेदानां मध्ये देशकालाभेदस्याभेदसाधने साधारणानैकान्तिकत्वं प्रतिपादयन्न् आह तथाही[103.4]त्यादि । स्वभावाभेदपि निरूपयन्न् आह -- स्वभावोपी[103.5]ति । अपिर् उपगमप्रदर्शने । द्वितीयः पुनर् अपि [103.6] अवधारणे रूपतेत्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः । अनुवृत्तिव्यावृत्तिरूपते[103.6]ति द्रव्यस्यानुवृत्तिरूपता पर्यायाणां व्यावृत्तिरूपतेति यथाक्रमं योज्यम् । प्रत्येकम् इति प्रतिवस्त्वत्य् अर्थो द्रष्टव्यः न तु प्रत्यात्मेति । नहि द्रव्यस्य व्यावृत्तिरूपतापि नापि पर्यायाणाम् अनुवृत्तिरूपतापि । तद् अयम् अर्थो यदि प्रतिवस्तु द्रव्यपर्याययोर् अनुवृत्तिव्यावृत्तिरूपतैवोपगम्यत इत्य् अन्योन्यव्यावृत्तिस्वभावद्वयाविष्टं घटपटवत्पदार्थद्वयं स्यान् न त्व् एकं द्विरूपम् । इति[103.8]र् हेतौ । तस्मात् [103.8] स्वभावाभेदात् । पदार्थद्वयस्यैव न्यायप्राप्तत्वात् स्वभावाभेदस्यैवं सिद्धत्वाद् इति भावः । अनुवृत्तिव्यावृत्त्योस् तत्स्वभावत्वम् उपेत्यैतद् उक्तम् एतद् एव तु नास्तीति दर्शयन्न् आह -- न चे[103.8]त्यादि अनुवर्तमानव्यावर्तमानाधानत्व[122][103.9] च भावत्वं निमित्तम् इहाभिप्रेतम् यद् अनन्तरं व्यक्तीकरिष्यते ततस् तयोस् तत्स्वभावत्वायोगात् । तत्स्वाभावत्वम् एवानयोः कथं न युज्यते यनैवम् उच्यत इत्य् आह -- भावत्वेने[103.11]ति भावत्वेन क्रियात्वेन । भवित्रधीनत्वात् [103.11] कर्त्रधीनत्वात् । भावयद्वा(यन् वा) उत्पत्तिमान् धर्मस् तत्त्वेन भविता धर्मी तदधीनत्वात् न तु तत्त्वाद् इति । यद्य् एककार्यकर्तृत्वाद् एकत्वं तर्हि अनेककार्यकर्तृत्वाद् अनेकत्वं स्यात् । अन्यथा तद्यो(तदयो)गात् न चैवम् इष्टं युक्तं वा तस्माद् एतद् अपि विपर्यये बाध[43ब्]काभावान्

न वक्तुम् उचितम् इत्य् अभिप्रायवान् आह एकस्यापीति [103.22] । एकस्याप्य् अनेके[103.24]त्यादि ब्रुवतः पूर्ववद् अभिप्रायो बोद्धव्यः । कृताकृतानां [103.22] संकेतितासंकेतितानाम् । एकाभिधानाभिधेयत्वासंभवे विश्वस्य तद्योग्यत्वं हेतुः । विषयभेदं प्रकृतत्वात् शब्दानाम् अभिधेयलक्षणविषयभेदं [103.26] ब्रुवाणं [103.26] प्रत्यभिहितम् अ[103.26]नन्तरम् एव । एकत्रापी[103.27]ति ब्रुवतश् च पूर्ववदभिप्रायो ज्ञेयः । अनन्तरोक्तया वचनभङ्ग्या संदिग्धविपक्षव्यावृत्त्यानैकान्तिकत्वं सूचयित्वा सम्प्रत्येकविज्ञानविषयत्वाद् इत्य् अस्य साधारणानैकान्तिकत्वं ख्यापयितुम् आह बहूनाञ् चेति [104.1] । ननु यद्य् एकं द्विरूपन्नेष्यते कथं तर्हि तद् एकं विज्ञानं बोधरूपं नीलाकारं चोत्पद्यत इत्य् उच्यत इति परस्य वचनम् आशंक्याह[123]किंत्व् इति । नीलप्रतिच्छायतया [104.3] नीलसरूपतया भावतो[104.5] वस्तुतः । अनेन व्यावृत्तिभेदम् उपादाय तथोच्यते न तु वास्तवं द्वैरुप्यम् इति दर्शितम् । {प्. 343} संमूर्च्छितत्वाद् [104.6] भूयोन्योन्यावयवाप्रविष्टत्वात् । शबलरूपत्वे चायं हेतुह् । दृष्टान्तम् एव विघटयन्न् आह स ही[104.8]त्यादि । स हिरण्यकशिपुवधार्थनिर्मितनरसिंहात्मकः । अवयविनः प्रमाणबाधितत्वाद् इत्य् अभिप्रेत्य परमाणुसंहा(घा)तरूप [104.8] इत्य् उक्तम् । प्रत्येकं नरसिंहरूपा न भवन्ति [104.9] । सर्वत्र नरसिंहद्रव्य(बुद्ध्य)भावाद् इति भावः । अनेनैव संमूर्च्छितत्वाभावेन शबलरूपत्वासिद्धेः साधनशून्यो दृष्टान्त इति दर्शितम् । तथा चाव्यवस्थितपरमाणुप्रचयाभिप्रयेण भागशब्दप्रवृत्तिर् न तु परप्रसिद्धा तस्यावयवाभिप्रायेण

अवयव्यारम्भस्यानभ्युपगमात् । संप्रति भवतु नरसिंहभागाभ्यां नरसिंहावयविनो निर्माणं तथापि तस्य शबलरूपत्वासिद्धेः साधनशून्य एव दृष्टान्त इति दर्शनाद् दर्शयितुम् आह जात्यन्तरं चे[104.10]ति । तासु तासु ह्य् अवस्थासु स एवायं नर इत्य् अनुवृत्तिप्रत्ययहेतोर् नरत्वजातेर् ऊर्ध्वतासामान्यशब्दाभिलाप्यायास् तासु चावस्थासु सिंहः सिंह इत्य् अनुगाभिप्रत्ययहेतोः सिंहत्वजातेस् तथाभूताया अन्या तासु तास्ववस्थासु स एवायं नरसिंह इत्य् अनुवृत्तप्रत्ययहेतुभूता तथाभूतैव जातिर् जात्यन्तरम् अवसेयम् । स [104.10] इति सामानाधिकरण्येन निर्देशश् च तस्य तद्वतश् चाभेदविवक्षया समुदायविवक्षया वा द्रष्टव्यः ।दिगम्बरमतस्य च प्रकृतत्वात् एवं व्याख्यायते तेन हि तिर्यक्सामान्यम् नेष्टम् उपरिष्टाच् च एतद्भट्टार्चटेनापि स्फुटयिष्यते । नापि तिर्यक्सामान्यम् अत्र कल्पयितुं युक्तम्, नरसिंहस्य तथाभूतस्यैकत्वात् अनेकवृत्तित्वाच् च सामान्यस्येति । शबलरूपत्वाभावम् एव विचित्रं ही[104.11]त्यादिनाप्रतिपादयति । अयम् अस्याशयो यदि संमूर्च्छितत्वं त्यक्त्वा यथा कथञ्चिद् अनेकरूपत्वेनापि शबलरूपतोच्यते तथाप्य् एकत्वाभावस्य न्यायप्राप्तत्वान् नैकस्य (शबलरूपतोच्यते) । तथाप्य् एकत्वाभावस्य न्यायप्राप्तत्वान् नैकस्य[124]) शबलरुपत्वं इति [44अ] प्रकृतम् एव हीयेतेति । अवश्यं हि शाबल्यम् इच्छता वैचित्र्यं नानारूपत्वम् एष्तव्यम् इत्य् अभिप्रायेणाह (वैचित्र्यं नानारूपत्वम् एष्तव्यम् इत्य् अभिप्रायेणाह[125]) विचित्र्यं ही[104.11]ति । यद्य् एकं शबलरूपं चो(नो)पपद्यते कथं तर्हि लोकः शबलम् इदम् इति मन्यत इत्य् आशंक्याह केवलम् इ[104.13]त्यादि ।

एकप्रत्ययवमर्षाद्येकं कार्यं तस्य दर्शनात् [104.13] । एकव्यवहारे चायं हेतुः ।

__________नोतेस्__________

[122] "त्वेन" इत्य् अपि पठितुं शक्यम् । [123] विज्ञानं तु स् [124] कोष्ठकान्तर्गतः पाठः पुनर् आवर्तितः । [125] कोष्ठकान्तर्गतः पाठः पुनर् आवर्तितः ।

इह खलु वास्तवधर्मापेक्षो वास्तवो धर्मी । धर्मश् च पूर्वं कृतकविचारेण पारमार्थिको निरस्तस् तदपेक्षो धर्म्य् अपि वास्तवो व्युदस्त इत्य् अभिप्रायेण धर्मधर्मीणोर् निषेधाद् इ[104.18]त्य् उक्तम् ।

{प्. 344} अनन्तरोक्तम् अर्थजातं सातिरेकं स्वक्र्ताभिः कारिकाभिः प्रतिपादयितुं परमुखेणाह -- आह चे [104.20]ति ।

वस्तुन [104.21] एकस्येति प्रकरणात् । किल[104.21]शब्दो वक्तुररुचिं ख्यापयति । तयो[104.22]र् द्रव्यपर्याययोः ।

तत्र संज्ञाभेदस्य तावद् भेदकत्वं प्रतिबध्नन्न् आह इन्द्रिये[104.23]ति । वस्तुरूपं शब्दानां नैव [104.24] गोचरो विषयः । अपोहस्यापि वस्तुत्वेनाध्यावसायात् विशेषयन्न् आह इन्द्रियज्ञाननिर्भासी[104.24]ति । बहुवचनेन व्याप्तिम् आह तत् तस्मात् केन [104.23] हेतुना । लोकोक्तिश् चैषा द्रष्तव्या । संज्ञा सांकेतिकः शब्दस् तद्भेदात् [104.24] । अत एव सामान्येन शब्दाविषयत्वं प्रतिपादितम् । शब्दानां वस्तुगोचरत्वनिषेधद्वारा च संज्ञाभेदस्याभेदकत्वं प्रतिपादयतो ऽयम् आशयो यदि पुनः शब्दा वस्तुवृत्त्या इन्द्रियज्ञानानीव बाह्यविषया अभविष्यन् नियतम् इमे अन्योन्यभिन्नरूपाः सन्तो लोचनादिचेतांसीव रूपादीन्य् अर्थान् स्वस्वविषयान् अभेत्स्यन्त इति ।

वस्तूनां तद्गो(तदगो)चरत्वे कारणम् आह -- परमे[104.25]त्यादि । अभिधानाभिधेययोर् अभेदविवक्षायाम् इत्यादिवचनाद् इ[104.25]त्यादिवचनप्रतिपादिताद् अर्थाद् इत्य् अर्थो ऽवसातव्यः ।

तत् त[104.27]स्मात् कल्पितगोचराः [104.27] कल्पनारूढरूपविषयाः । तत् त[104.28]स्माद् यदि संज्ञाभेदाद् भेदः [104.28] कल्पितस्यैव भेदो भवेद् इति योज्यम् ।

कल्पितभेदे किं वस्तुभेदो न भवतीत्य् आह व्यावृत्तिभेद [105.1] इति । अर्थाक्षिप्तम् एव कंठोक्तं कुर्वन्न् आह न वस्तुन [105.1] इति ।

ननु किम् एकद्विवचनबहुवचनान्य् एव संख्या येन तद्भेदः संख्याभेदः (संख्याभे[126]द) उच्येत । न चैतत् । किंन्त्व् अद्यै(?)वैकत्वादिरूपा संख्या तदभिधायकं तु वचनम् अत एव पाणिनिः "बहुषु बहुवचनाम"(पा. 1.4.21)त्याद्याचख्याव् इति । स्याद् एवैतत् यद्य् एकादिव्यवहारहेतुः संख्या एकद्रव्यानेकद्रव्या वा प्रमाणबाधिता न स्यात् । केवलम् इति एव नास्ति । अस्ति तु तथाभूतसङ्केतानुरोधाद् एकादिवचनम् एवैकादिव्यवहारनिबन्धहम् इत्य् अनेनाभिप्रायेणोक्तम् नैवान्यो मतो वचनभेद [105.2] इति ।

__________नोतेस्__________

[126] कोष्ठकान्तर्गतः पाठः पुनर् आवर्तितः ।

ततो [105.3] वचनभेदात्मकात् संख्याभेदात् कल्पितस्य [105.3] कल्पनाविपरिवर्तिनो रूपस्य न तु वस्तुन [105.4] इति दूरस्थम् इह संबन्धनीयम् । कथञ्चिद् {प्. 345} [105.4] द्रव्यपर्यायरुपेणान्यथा वा । अभिन्नते[127][105.3]ति भेदाध्यवसायो ऽवसयः । कुतः पुनः सिद्धम् एतद् वचनभेदात्मकः संख्याभेदः, स चाभेदक इत्य् आह -- येषाम् इ[105.4]ति । अत्रापि वाच्यवाचकयोर् अभेदविवक्षया इत्यादि प्रतिपादि[44ब्]त एवेत्यादिशब्देनोक्तो द्रष्टव्यः ।

__________नोतेस्__________

[127] विभिन्नता स्

अधुना लक्षणभेदम् अधिकृत्याह अविनाश [105.5] इति । किं [105.6] कस्मात् । तदात्मका [105.6] नैव, विरुद्धधर्माध्यासाद् इति भावः । यदि वा तदात्मका इति हेतुभावेन विशेषणं तेन तदात्मकत्वात् किं कस्माद् द्रव्याविनाशे नाशिन [105.6] इत्य् अर्थः । अनेनैकस्य एतल् लक्षणद्वयायोगाल् लक्षणभेदो ऽसिद्ध उक्तः ।

उक्तदोष(षं) निराचिकीर्षोः परस्य वचनमा[शङ्कमा]न आह नष्टा [105.7] इति । ते [105.7] पर्यायाः । चेदि[105.7]ति पराभ्युपगमं दर्शयति । पर्यायरूपेण [105.7] न धर्मिरूपेणेत्य् अर्थाद् अवस्थितम् । एतन् निराकुर्वन्न् आह -- द्रव्येति । द्रव्यस्वभावतो ऽन्यस्वभावता तेषां किम् अस्ति? पृच्छतश् चायम् अभिप्रायो यश्.अन्यस्वभावता तेषां भवेत् स्वभावभेदेन स्वभावाभेद एव न भवेद् इति । अत एवायं वैदर्भपरस्य प्रश्नः । सिद्धान्तवाद्येवैतद् दोषदर्शिनो ऽन्यस्वभावतानिषेधम् आशंकमान आह न चेद् इति [105.8] । अत्राप्य् आह नाश [105.8] इति । तथा [105.8] तेन प्रकारेण । पर्यायाः पर्यायरूपेण नष्टा न धर्मिरूपेणेत्य् एवम् आत्मना कथं नाशः [105.8] । नो चेद् इति तु क्वचित् पाठः । तत्रापि नष्टाः पर्यायरूपेण द्रव्यस्वभावेन नो चेत् [105.8] न यदि प्रकृताश् च पर्यायाः कर्तृकत्वेनाभिसंबध्यन्ते । एतद् आशंक्य सिद्धान्त्य् एवाह किम् अन्यरूपता तेषां इ[105.8]ति । द्रव्यस्वभावस्य श्रुतत्वात्, द्रव्यस्वभावाद् अन्यस्वरूपता तेषां किम् अस्तीत्य् अर्थः । शेषम् समानं पूर्वेण । अनुगामिरूपं द्रव्यम् उदयव्यययोगिनस् तु पर्याया ऐकात्म्यञ् च द्रव्यपर्यायाणाम् अह्रीकैः किं नेष्तं?

तत्र व्ययिनः पर्यायानधिकृत्योक्तम् । इदानीम् उदयिनो ऽधिकृत्याह -- द्रव्यात्मनी[105.9]ति । पर्याया इत्य् अनुवर्तते । द्रव्यस्यात्रैव श्रुतत्वात् तत्[105.9]शब्देन तस्य परामर्शः । तद् अयं वाक्यार्थो विरुद्धधर्माध्यास(से) भेदनिबन्धनेपि केन कारणेन ते [105.10] पर्यायाः द्रव्यात्मका इति । विरुद्ध्धर्माध्यास एव कुत इत्य् आह -- द्रव्यात्मनि स्थिते पश्चाद्भवन्त [105.9] इति । हेतौ शतुर्विधानाच् च पश्चाद् भावाद् इत्य् अर्थः । तन्निष्पत्तावनिष्पत्तिर् एव विरुद्धधर्माध्यास इति भावः ।

{प्. 346} अनेन च प्रकारद्वयेन तादात्म्यहापनेन भिन्नरूपाणां एषां तेन सह सम्बन्धाभावात् तद्धर्मत्वम् एव च न स्यात् । ततश् च प्रकृतकृतिदर्शितम् अत्रैव वक्तव्यान्तरं समुञ्चिन्वन्न् आह भूत... किम् इति [105.10] तत्र द्रव्ये भूतं जातं किं? द्रव्यपर्याययोर् ऐकात्म्येन द्रव्यस्थितौ पर्यायाणाम् अपि नियता स्थितिर् इति न किञ्चिद् भूतम् इत्य् अभिसन्धिः । यतः [105.10] कस्यचित् तदतिरिक्तस्याभावात् ।

अभिप्रायम् अविदुषः परस्य वचनम् आशंकमान आह भेदे[105.11]ति । भिद्यन्त इति भेदाः पर्याया एव तद्रूपं भूतं यदाष्यते [105.11] । एतन्निराचिकीर्षन्न् आह भिन्नम् इ[105.12]ति । हिरवधारणे भिन्नम् इत्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः ।

अभेदे [105.13] तयोर् ऐकात्म्ये । एतद् इ[105.14]ति द्रव्याविनाश(शे) पर्यायाः पर्यायरूपेण नष्टा न धर्मिरूपेण, स्थिते च तस्मिन् भेदरूपं भूतम् इति चेति । असंबद्धत्वम् एवास्य पूर्वसामर्थ्योक्तं कण्ठोक्तं कुर्वन्न् आह[128]एवम् इ[105.14]ति नष्टं च तद् अन्[45अ]ष्टं चेति तथा । [128] एकम् इति स्

तदैतत् प्रसज्यत इति पार्श्वस्थस्याविदितप्रस्तावस्य प्रश्नम् आशंक्याह -- द्रव्ये[105.15]त्यादि । यस्माद् उक्तया नीत्या लक्षणभेद एव सिद्धस् ततः [105.16] तस्मात् ।

सम्प्रति कार्यभेदं प्रस्तुवन्न् आह -- कार्ये[105.17]ति । कार्यभेदात् तयोः स्वभावस्य भेदो यदि भवेत् [105.17] । तथा सति [105.17] स्वभावभेदे सति अवश्यं हि भेदम् इच्छता स्वभावभेद एवैष्टव्यो ऽन्यथा भेदासिद्धेः ।

सति चैवं किम् अकिञ्चित्करः कार्यभेदो भेदसिद्ध्यर्थम् उच्यत इति परं शिक्षयन्न् आह स्वभावस्यैवे[105.19]ति । ननु कार्यभेदो ऽभिन्नस्य स्वभावस्य भेदक इति किञ्चित्कर एवापि(एवोप)न्यासार्हो ऽपि च तत् किम् एवम् उच्यत इत्यासंक्याह न हि [105.20] इति । हिर् यस्मात् कार्याणां भेदः पश्चात् प्रकरणात् स्वहेत्वागतस्याभिन्नस्वभावस्य पश्चाद्भवनस्वभावस्य तस्यैव स्वहेतुबलायातस्याभिन्नस्य न भेदकः [105.20] हेतौ शतुर्विधानात् पश्चाद् भावाद् इत्य् अर्थः । प्राग्भावी हि कारणं तद्भिन्नं स्वभावं कुर्याद् अपि, न तु पश्चाद् भावीत्य् अभिप्रायः ।

पश्चाद् भवन्न् अपि कस्मान् न भेदक इति? आह स्वभावस्येति [105.21] । ननु कार्यभेदः स्वहेतुसमुत्थं स्वभावं मा नाम विकार्षित् तदवस्थे विकारायोगात्, तम् एव तु विनाशयिष्यतीत्य् आह नाशेति [105.21] । यदि चायं कार्यभेदस् तयोः स्वभावस्य भेदकः स्यात् तद् अयं दोषः स्याद् इति दर्शयन्न् आह -- एकान्तेने[105.22]ति । {प्. 347} ते द्रव्यपर्यायात्मके वस्तुनी [105.22] । स्याद् एतत् -- स्याद् अयं दोषो यदि भेदः पश्चात् प्रकरणात् स्वहेत्वावगे(त्वाग)तस्याभिन्नस्वभावस्य पश्चाद् भवन्स्वभावस्य तस्यैव स्वहेतुबलाया तस्याभिन्नस्य न भेदकस् तयोर् अभिन्नोय(यं) स्वभावो न भवेत् । यावतास्त्य् अभिन्नोपि स्वभावस् ततस् तयोर् अभेदोपीत्य् आह स चेति [105.22] । सो ऽभिन्नः स्वभावः ।

तयोः [105.23] द्रव्यपर्याययोः, केन कारणेन । कुतः पुनर् असौ तयोर् न स्याद् इत्य् आह -- विभिन्नाभ्याम् इ[105.23]ति परस्परभिन्नाभ्यां द्रव्यपर्यायाभ्यां अभिन्नस्याभिन्नस्वभावस्य कल्पितस्य तस्य । विभेदतो [105.23] भेदाद् व्यतिरेकात् । भेदे हि कार्यकारणभावः संबन्धः । स चात्र नास्तीति च बुद्धिस्थम् । तेषां [105.23] द्रव्यपर्यायकल्पिताभिन्नस्वभावानाम् ।

तस्यापि [105.25] तृतीयस्यापि स्वभावस्य तदभेदप्रसिद्ध्ये [105.25] द्रव्यपर्यायाभिन्नस्वभावाभेदप्रसिद्ध्यर्थम् परश्चतुर्थः कल्पनीयो [105.26]न्यथायः -- शलाकाकल्पास्तूयेव(स् त्रय एवा)संबद्धाः प्रसज्येरन्न् इति भावः । एवं पञ्चमादाव् अपि सैव वार्तेत्यादिना भिन्नस्वभावस्यासम्बन्धनिश्चयपरिपन्थिन्य[न]वस्था स्यात् ।

ननु किम् अ[न]वस्थाभयाद् दृष्टानेकस्वभावापलापः कर्तव्यः इत्य् आह -- न चेति [105.27] ।

स्याद् एतत् स्याद् अयं दोषो यद्य् अभिन्नस्य स्वभावस्य द्रव्यपर्यायाभ्यां भेदो ऽप्य् उपगम्येत । किन्त्व् अभेद एवेत्य् आह ऐकान्तिकस् त्व् इ[105.29]ति । भिन्नयोर् द्रव्यपर्याययोर् अभिन्नास्वभावाद् अभेद ऐकान्तिको यदि भवेद् इति योज्यम्, भेद एव तयोर् विशीर्येत [105.30] विलीयेत । कुत इत्य् आह तदेके[105.30]ति । तस्माद् एकस्मात् स्वभावाद् अव्यतिरेकस् तयोर् इत्य् अर्थात् ।

अथवा विभिन्नाभ्याम् इत्याद्य् अन्यथा व्याख्येयम् । विभिन्नाभ्यां [105.23] द्रव्यपर्यायाभ्याम् अभिन्नस्या[105.23]व्यतिरिक्तस्य [45ब्] विभेदस् तदात्मवद्भेदात् । अयं चाभिप्रायो द्र्व्यपर्या[य]योः कल्पिताभिन्नस्वभावयोस् तादात्म्योपगमे तस्य वा तयोर् अनुप्रवेश एषितव्यस् तयोर् वा तत्रेति । तत्र यदि कल्पितस्य स्वभावस्य द्रव्यपर्याययोर् अनुप्रवेशस् तदा ताव् एव स्वरूपेण व्यवतिष्ठेयातां न त्व् असाव् इति सो ऽसन्कथं तत्सम्बन्धी स्यात् । ननु च नासौ स्वभावस् तयोर् उपलीयमानस् तदभेदानुभावी किं तर्हि तेषाम् अभेदसिद्ध्यर्थम् अभिन्नस्वभावो ऽन्यो ऽभ्युपगम्यते इत्य् अभिप्रायस्य परस्य वचनम् आशंकमान आह तेषाम् इ[105.24]ति । अत्रापि दोषान्तरम् उपेक्ष्यैवानवस्थां दर्शयन्न् आह तथे[105.26]ति । अथ द्रव्यपर्याययोस् तस्मिन्न् अभिन्ने स्वभावे ऽनुप्रवेशस् तत्राह ऐकान्तिकस् त्व् इ[105.29]त्यादि इति ।

{प्. 348} ननु न तयोस् तदाभि(दाभि)न्नस्वभावयोगाद् अभेदो येनैवम् उच्यते । किन्तु स्वत एवाभेद इत्य् आह अभेदस्ये[106.1]ति । अभेदस्य द्रव्यपर्याययोः स्वरससिद्धस्यैकात्म्यस्य अपरित्यागे [106.1]ङ्गीकारे । तस्य भेदस्य अवितथाभावे [106.2] सत्यत्वे । अभेदे [106.2] प्रतिपाद्ये मृषार्थत्वात्(र्थता) तत्प्रतिपादकस्य वचनस्येत्य् अर्थात् ।

कस्मात् पुनर् भेदाभेदाव् एकात्मकौ न स्याताम् इत्य् आह अन्योन्ये[106.3]ति । अन्योन्याभावरूपाणाम् अ[106.3]न्योन्यव्यवच्छेदेन व्यवस्थितात्मनाम् । एकस्य भावो [106.4] विधिर् अपरस्याभावा निषेधो यस् तद्धेतुको यतः [106.4] भेदाभेदाभ्यां द्विरूपता नास्ति । यदि विरुद्धधर्माध्यासो भेदव्यवस्थाङ्गः (ङ्गं) स्यान् नैकत्र भेदाभेदौ भवेताम् । स एव तु न भेदव्यवस्थानिमित्तम् इत्य् आशंक्याह अन्योन्याभावरूपाश् चे[106.4]ति ।

विरोधो [106.8] विरुद्धधर्माध्यासो ऽभिप्रेतः । भेदशब्देन भेदव्यवस्था विवक्षिता । लक्षण[106.8]शब्देन च निमित्तम् । तेनायम् अर्थो यदि विरुद्धधर्माध्यासो भेदव्यवस्थाङ्गं नेष्यते, तदैवं न स्यात् । एवं च कथं स्यात् एवं च कस्मान् नेष्तव्यम् इति ।

तद्रूपाः सन्तोपि न भेदिनो [106.5] भिन्नाः स्युर् विरोधस्य भेदव्यवस्थाङ्गत्वात् । अन्येन प्रकारेण तद्विनाशे [106.6] पर्यायविनाशे । द्रव्यं कथं विनाशि स्यात् । द्रव्यं हि पर्यायरूपेण नश्यति, न तु द्रव्येरूपेणेत्यह्रिकैर् इष्यते । तद्रूपेणापि विनाशः कस्माद् इष्यते । सर्वथैव तस्य विनाशः किन्नेष्यत इत्य् अर्थः ।

कथं नाम द्रव्यम् एष्तव्यम् इत्य् आकांक्षायां षिक्षयन्न् आह कूटे[106.7]ति । नित्यता [106.7] स्थिरता । "नेध्रु(र्ध्रु)व" इत्य् अनेन निसस्त्ययो विधानात् । अप्रच्युतानुत्पन्नपूर्वापररूपस्यावस्थानं कूटस्थनित्यता, भेदेषु [106.7] पर्यायेषु । परिणामनित्यता द्रव्येषु कस्माद् इष्तेति सामर्थ्याद् आवेदितम् ।

अस्तु तर्हीष्ता कूटस्थनित्यतेत्य् आशंक्याह तद् इष्टाव् इ[106.9]ति । तस्याः कूटस्थनित्यताया इष्टौ । अत्र दोषान्तरम् उपेक्ष्यैव एतद् आह किन्ने[106.9]ति । यथोत्तरोत्तरसर्वपर्यायानुगामिसुवर्णत्वाद्य् एकं सामान्यम् इष्यते तत्तद्भिन्नदेशादिसर्वव्यक्त्यनुयायिसुवर्णत्वगोत्वाद्य् एकं किं [106.10] कस्मान् नेष्यते । इच्छामस् तर्हीदम् अपीत्य् आह जनन्ये[106.10]ति । जननी माता । प्रथममढा पत्नी जाया । ननु यदि स्त्रीत्वसामान्यम् अभिप्रेत्येदम् उच्यते तदाभ्युपगम एवोत्तरम् इति कोयम् अनुपया(नुयो)गः ? भार्यात्वञ् चोपाधिरूप न [46अ] सामान्यम् । अन्यथा संकेतावेदिनोपि गाव इव ता अपि भार्या म[अ]भिमता व्यक्त्यस्तेनरूपेण सामान्यभासां {प्. 349} धियमादधीरन् । न चैतद् अस्ति, तस्माद् अयुक्तम् एतद् इति । शोभनम् उक्तं भवता केवलम् एवं वदितुर् अभिप्रायो न सम्यग्ज्ञायि । अयं खल्व् अस्याभिप्रायो येनोपाध्यवच्छिन्नेन केनचिद् रूपेण तत्स्त्रीत्वं तस्यां जायायां वर्तमानम् एनां तथोपभोगाङ्गं नोपपादयति विनैव तावद् आत्मना जनन्याम् अपि तेन वर्तितव्यमन्यरूपाभावात् । सति चैवं तस्या अपि तथात्वम् आपद्येत; एवम् अत्रापेक्षयाप्य् उच्यमानजायाया अपि तथात्वम् अनिवार्यम् । यद्य् एवं शाबलेयबाहुलेयादीनाम् अप्य् एकगोत्वादियोगाद् एकत्वं किं नापाद्यत इति? प्रियं प्रियेणाचरितम् इति । उदाहरणदिङ्मात्रं तूक्तम् एतद् उपहासापदेशेनेति सर्वम् अवदातम् ।

एवम् उक्तया नित्या भेदाभेदाव् एकाधिकरणौ न युक्ताव् इति प्रतिपाद्याधुना भवेतां तौ तथा, तथाप्य् उक्तदोषान् न मुक्तिर् इति प्रतिपादयन्न् आह भेदाभेदोक्तदोषाश् चे[106.11]ति । द्रव्यपर्याययोर् भेदे ह्य् एकान्तेन विभिन्ने ते स्याताम् । न त्व् एकं द्विरूपम्, तथा सुवर्णकुण्डलादिपर्याययोर् अपरस्परात्मतया कुण्डलादिसुवर्णविशेषाभ्यां तयोर् अप्रतिभासनप्रसङ्गादयो दोषाः । अभेदपक्षे चैकस्याने[क]कार्यकर्तृत्वम् उक्तम् अव्याहतम् आपद्येत । द्रव्यपर्यायरूपत्वेनाभ्युपेतं द्वैरूप्यं हीयेतेत्यादयो दोषाः । सति चैवं विफलो ऽयम् एकस्य भेदाभ्युपगम इति चार्थाद् दर्शितम् । तयो[106.11]र् भेदाभेदयोर् इष्तौ [106.11] कथं वा न भवन्ति । प्रत्येकं भावान् न समुदाये भवन्तीत्य् आह -- प्रत्येकम् इति ते [106.12] दोषाः ।

ननु च दृष्टम् इदं यत एकैकभाविनो दोषाः समुदायावस्थायां न भवन्तीत्य् अभिप्रायवान् परः प्राह गुडश्चेति [106.13] । केवलो गुडः ष्लेष्मणोर् हेतुर् नागरं शुण्ठी केवलं पित्तस्य कारणम् [106.13] । मिलितयोस् त्व् अनयोस् तौ दोषौ कस्मान् न भवत इति प्रकरणाद् द्रष्टव्यमध्याहारो वा कर्तव्यः । अत्र समाधिम् आह तन्मूलम् इ[105.14]ति । परस्परोपसर्पणाश्रयात् प्रत्ययात् तदुपादानसहकारिणो ऽन्यद् एव [106.14] तत् -- कार्यकारिणः केवलाद् गुडात् । केवलाच् च नागराद् भिन्नम् एव विशिष्तार्थक्रियाकारि द्रव्यान्तरम् इदं गुडनागरा[106.14]ख्यम् उत्पन्नम् । न तु स एव गुडो नागरञ् च द्वे इमे द्रव्ये । तन्मूलं [106.14] तद्गुडनागरकारणम् । अनेनैतद् आह -- विशिष्टश्लेष्महरणाद्यर्थक्रियाकारिद्रव्यान्तरम् इदम् उदपादि तेन प्रत्येकभावी मम दोषो न भवति । भवतस् तु मिलिताव् अपि भेदाभेदौ द्रव्यपर्यायलक्षणौ ताव् एवेति कथन् नो(कथम् उ?)भयभाविनो दोषा न भवेयुर् इति ।

अथास्तु द्रव्यान्तरम् इदं तथापि मधुरत्वात् कटुकत्वाच् च कथं कफपित्तकृन् न भवतीति पार्श्वस्थस्य चोद्यम् प्रतिक्षिपन्न् आह मधुरम् इ[106.15]ति । सर्वं मधुरं [106.15] कफहेतुर् न संभाव्यते । स्याद् इ[106.15]ति संभावनपदम् एतत्, शक्यार्थम् वा । केन पुनर् निदर्शनेन सर्वं मधुरम् एव(वं) संभावयितुम् अयुक्तम् इत्य् अत आह यथे[106.15]ति । {प्. 350} कफना[46ब्] शकत्वाद् एव मधुर(न) इत्य् अभिप्रायः । अनेन मधुरत्वाद् इत्य् अयं हेतुः साधारणानैकान्तिको दर्शितः । तीक्ष्णं [106.16] कटुकम् वा सर्वम् इति नेति स्याद् इति चानुवर्तनीयम् । पूर्ववन्निदर्शनं व्याख्येयम् । मागघिका [106.16] पिप्पली शीतवीर्याहित्ये(ते)त्य् आशयः । अनेनापि कटुकत्वाद् इत्य् अस्य साधरणानैकान्तिकत्वं दर्शयतो ऽयम् अभिप्रायः । गुडनागराख्यस्य द्रव्यान्तरस्यास्यान्यद् एवेत्थं मधुर(न) इव माधुर्यं कटुकत्वम् अपि पिप्पल्या इवान्यद् एव तेन मिलितावस्थायां न दोषद्वयसम्भव इति ।

यदि च प्रत्येकभाविनां दोषाणां मिलितावस्थायां गुडनागरादेर् अभावोपदर्शनेनैतत् प्रतिषिध्यते, तदा प्रत्येकभाविनां दोषाणां समुदायावस्थायाम् अपि भावदर्शनात् किम् अस्मद् अभिमतं चानुप(नाभ्युप)पद्यत इति दर्शयितुं प्रत्येकम् इ[106.17]त्यादिनोपक्रमते । यदि वा समुदायावस्थायां तेषां दोषाणाम् असद्भावे साध्ये प्रत्येकभावित्वाद् इत्य् अस्य हेतोः साधारणानैकन्तिकत्वं दर्शयितुम् आह -- प्रत्येकम् इ[106.17]ति । यत् प्रत्येत्येकं यस्य कार्यस्य निदानं [106.17] निमित्तं स्वतस् तद् यदि स्वहेतुबलान् मिभ्रम[106.17]न्यसहितम् एवाधिकरणम् उत्पद्यते तदा किं तत्कार्यकारि तत्र दृष्टम्? [106.18] क्षेपे किमः प्रयोगाद् दृष्टम् एवेत्य् अर्थः । स्नेहो हि कफहेतुर् ऊष्णत्वं च पित्तकृद्दृष्टं सहितावस्थायाम् अपि ते तत्कार्यकारिणी दृष्टे यथा अमूमाषङ्गते, अत एव यथा माष [106.18] इत्य् उदाहरति । माषो हि स्निग्धत्वाद् ऊष्णवीर्यत्वाच् चोभयात्मक उभयम् एव कार्यं कफपित्तलक्षणं करोतीति ।

ननु मधुररसाद् अपि मधुरः(नः) श्लेष्मा कस्मान् न जायते कटुकाया अपि पिप्पल्याः कुतो न पित्तं येनास्मद् उक्तं भवता व्यभिचार्यते । तथाप्य् अभावे वा गुडान्नागराच् च तौ दोषौ मा भूताम् इति परस्य मतम् आशंक्य दृष्टस्योपपत्तिप्रकारं दर्शयितुम् आह शक्त्यपेक्षञ् चे[106.19]ति । यस्मात् तेन कार्येणोत्पत्तव्यम्, तस्य स्वोपादानशक्तिम् अपेक्षत इति शक्त्यपेक्षम् [106.19] । किं तत्कार्यं माधुर्यादि गुणमात्रं निबन्धनं न भवतीति प्रश्ने ऽभ्युपगम एवोत्तरं कुर्वन्न् आह -- गुणेति [106.19] । आचारविशेषानवच्छिन्नः केवलो माधुर्यादिगुणो गुणमात्रं तद् अनिबन्धनम् [106.19] अकारणं यस्य तत् तथोक्तम् । शक्त्यपेक्षत्वेपि कार्यस्य तस्याः सर्वत्र भावात् तदवस्थो [दोष] इत्य् आह सर्वत्रेति [106.20] । तासां [106.20] शक्तीनां किञ्चिद् एव कार्यं कस्यचिद् एव जन्यतया सम्बन्धी भवति । अयम् अर्थो मधुरत्वाविशेषेपि किञ्चिद् एव स्वहेतुसमुद्भूतरूपविशेषं यत् तथाकार्यकारि न तत् सर्वम् । तद्धेतोस् तज्जननः स्वभावः कुतस्त्य इति चेत्, स्वहेतोस् तस्यापि तथेत्य् अपर्यनुयोज्य ए(-ज्यमे)वैतत् । एतद् उक्तं भवति -- एकन्तेन विभ(भि)न्नत्वादिदोषो हि भेदमात्रे प्रसज्यमानो न भेदस्य शक्तिविशेअम् अपेक्षते । न च भेदस्य {प्. 351} विशेष एव संभवति मिलितावस्थायाम् अपि ताद्रूप्याद् एव । एवम् अभेददोषोपि द्रष्टव्यः । तस्माद् गुणमात्रनिबन्धनं यत्कार्यं तद् यथा सति तस्मिन् भवति । तथा भेदाभेदमात्रे संभविनो दोषा ये ते तद्भावे कथं न स्युर् इति ।

भेदाभेदाभ्याम् उत्पत्ति[47अ]धर्मत्वम् अमीषां दोषाणाम् अभ्युपेत्य सर्वम् इदम् उक्तम् अधुना तु तादात्म्याद् एव तेषाम् अनिवार्यत्वम् आयातम् इति प्रतिपादयितुं गुडनागरादौ परेण दृष्टान्तीकृते जन्यदोषाणाम् अन्यथैवानुपपत्तिम् अभ्युपगच्छन्न् आह विरोधी[106.24]ति । विरोधिनो नागरादेः । सन्निधिस् तस्माद् विरोधिशुन्याद् गुडादेर् जन्म यस्य दोषस्य स तज्जन्मा न भवेद् अ[106.23]पि । तदात्मा [106.24] भेदाभेदात्मा । तु दोषः, स तु तस्मिन्नात्मभूते भेदे अभेदे चानिष्तोपि न निवर्तते [106.24] । अतत्स्वभावत्वप्रसङ्गाद् इति भावः । इदम् अत्रार्थसतत्त्वं भिद्यमानं हि रूपं भेदो विपर्ययेण चाभेदः । विभिन्ने च ते स्याताम् इत्यादिना च वस्तुतस् तदात्मक एव दोषो दर्शितः । अनेककार्यकारित्वम् अपि अभिन्नरूपात्मकम् एव वस्तुतः । अन्यद् अपि दूषणं वस्तुतो भेदाभेदात्मकम् एव । व्यावृत्तिकृतस् तु भेदो यदि भवेद् भवतु न तावता प्रकृतक्षतिर् इति ।

तन्मते ऽवस्थान्तरावयविनः सत्त्वम् उपेत्यैतद् उक्तम् इदानी तु स एव नास्तीति दर्शयितुम् आह भागा एव चे[106.25]ति । भागा एव भागत्वेनाभिमता एव । परमार्थतस् तु परमाणव एवेत्य् अर्थः । तेन तेन प्रकारेणाधिस्तिर्यगूर्द्ध्वावस्थानलक्षणेन तत्तदर्थक्रियाकारित्वलक्षणेन च संनिविष्ता [106.25] व्यवस्थिताः । तद्वान् [106.23] भागवान् । निर्विभागः स्वतो निरंशः । अनेन दृश्यानुपलंभो {दर्शितः । तदभावाच् च केन सह तेषां भेदाभेदचिन्ता स्याद् इति चाभिप्रेतम् ।

नन्व् असत्य् एकस्मिन्न् अवयविनि धारणाकर्षने कथम् उपपद्येयाताम् इत्य् आह -- अन्यो ऽन्ये[106.27]ति । ते [106.27] भागाः । एक सामग्र्यधीनत्वाद् अन्योन्यकारणाधीनापेक्षाः सन्तस् तथावस्थितवपुषो येनैकस्याकर्षने धारने वान्येषाम् अपि ते भवत इति । न केवलं दृष्टहेतुबलात् तेषां तथास्थितिर् अपि त्व् अदृष्टवशाद् अपीति दर्शयन्न् आह -- कर्मणां चे[106.28]ति । लोकस्यासाधारणचेतनात्मकर्मणाम् अपि सामर्थ्यात् ते ऽविनिर्भागवर्तिनः [106.28] परस्परं विभागेन न वर्तन्ते ।

ननु चाकारणस्य कर्मणः सामर्थ्योपवर्णनम् अयुक्तम् इत्य् आशंक्याह सन्निवेशने[106.29]ति । हि[106.21]र् यस्माद् अर्थे ।

"कर्मजं लोकवैचित्र्यम्" [अभिध्. 4.1] ।

{प्. 352} इति वचनात् कर्मभिर् जनिता [106.30] इत्य् आह । तेषाम् एव प्राणिनां साधारणैर् असाधारर्णवौ कर्मभिः । तेभ्यः [106.30] कर्मस्य एव तदाधिपत्याद् एवेति यावत् । अविभागिनो [106.30] विभागेन न वर्तन्ते ।

अथासत्य् एकस्मिन्न् अवयविनि एकोयं घट इत्यादि व्यपदेशः कथं स्याद् इत्य् आशंक्याह -- ते चे[106.31]ति । ते भागाः कथंचिद् एककार्यकारित्वादिना प्रकारेण । ननु चैको घट इत्यादि शब्दजन्मनि शब्दानुविद्धे ज्ञाने तावत्किञ्चिद् एकत्वेन प्रत्यवभासते तद् एव च स्वलक्षणं स्वलक्षणत्वेनाध्यवसायात् त कथम् अभेदिनो ऽर्थस्यापलापः क्रियत इत्य् आह न चे[106.32]ति । स्वलक्षणालम्बनं ज्ञानं स्वलक्षणज्ञानं [106.32] तस्मिन् न । अयम् अभिप्रायो यदि शब्दगोचरो ऽर्थः स्वलक्षणं स्यात् तदेन्द्रियप्रभवेपि प्रत्यये तथैव प्रतिभासेत । न चैतद् अस्ति सजातीयविजातीयव्यावृत्तप्रतिभासात् । न चैकम् एव रूपम् उपायभेदे ऽपि भिन्नाकारावभासि युक्तम् । तद् उक्तम्

"एकस्यै[47ब्]व कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत्" [प्रमानावा.2.235]