धर्मोत्तरप्रदीप subcommentary on धर्मोत्तर's न्यायबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's न्यायबिन्दु

दुर्वेकमिश्र: धर्मोत्तरप्रदीप subcommentary on धर्मोत्तर's न्यायबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's न्यायबिन्दु

दुर्वेकस्य धर्मोत्तरप्रदीपः

आचार्यधर्मकीर्त्तिप्रणीतो न्यायबिन्दुः ।प्रथमः प्रत्यक्षपरिच्छेदः । ऊं नमो वीतरागाय[1]

__________नोतेस्__________

[1] ऊं नमः सर्वज्ञाय -- बेह्न् । नास्ति अप्.

सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिर् इति तद् व्युत्पाद्यते इ-1

आचार्यधर्मोत्तरविरचिता न्यायबिन्दुटीका ।जयन्ति जातिव्यसनप्रबन्धप्रसूतिहेतोर् जगतो विजेतुः ।रागाद्यरातेः सुगतस्य वाचो मनस्तमतानवम् आदधानाः ॥ आचार्यदुर्वेकमिश्रविरचितो धरोत्तरप्रदीपः । [1ब्][[2]सूत्रभिधर्म]विनयाः सुगतस्य वाचो बाधा विना द्भुततया सततं जयन्ति ।

__________नोतेस्__________

[2] पत्रम् अत्र त्रुटितम् -- सं-

आभान्ति दर्पण इव प्रतिबिम्बितानि तत्त्वानि यत्र सकलस्य पदार्थराशेः ॥

श्रीधर्मकीर्त्यभिमुखानि जगद्धितानि धर्मोत्तरस्य विपुलानि पदान्य् अमूनि ।

सम्यक्प्रकाश्य सुकृतं समुपार्जयामि तेनापि दुःखजलधेर् जगद् उद्धरामि ॥

मात्सर्यादिमलोपेतैः [[3]शक्यं न गुणदर्शनम् ।

__________नोतेस्__________

[3] पत्रम् अत्र त्रुटितम् -- सं-

यतो हे]मपरीक्षायाः सन्तो हि निकषोपलाः ॥

न्यायबिन्दुटीकां चिकीर्षुर् एष धर्मोत्तरो भगवत्पूजापुण्ययोः साध्यसाधनभावम् अतीन्द्रयम् ईदृशि विषये गत्यन्तरविरहाद् अभ्युपेयप्रामाण्याद् आगमाद् अवगम्य, पुण्यस्य चापुण्यविरोधित्वाद् अपुण्यफलविघ्नाद्यभावो व्यापकविरुद्धविधिना सम्भवी, तेनाविघ्नेन ग्रन्थकरण[4][तत्समाप्तौ

__________नोतेस्__________

[4] पत्रम् अत्र त्रुटितम् -- सं-

[ध्प्र् p.2]

तदध्ययने] च भगवद्गुणगणश्रवणजनितातिशयविशेषासादितपुण्यस्य तथैवाविघ्नेन जिज्ञासितशास्त्रार्थतत्त्वावगमो भविष्यति, दृष्टशिष्टाचारो ऽप्य् अनुपालितो भविष्यतीत्य् अभिसन्धाय वाग्विजयाख्यानद्वारां भगवतः पूजां स्तुतिमयीम् आरभते ।

स्याद् एतत् -- पूजायाः पुण्योपजननमात्रप्रयोज[5][नस्य सम्पादकत्]वाद् आरिप्सितारम्भात् प्राक् कायमयीम् एवेष्टदेवतापूजाम् आरच्य्य, किम् इति न तदारभ्यते? अथोच्यते -- तत्पूर्विकायाम् अपि प्रवृत्तौ `स्तुतिपूजैव प्रवृत्तिपुरःसरी किं न कृताऽ इति चोद्यम् आपद्येत । तथा चाशोकवनिकाचोद्यसदृशम् इदम् इति नानुवाद्यम् अपि विदुषाम् इति । असद् एतत् । एवं हि [कायपूजायारचने स्तुति]पदानि प्रयुञ्जानस्या ऽतद्व्याख्यानभूतस्यास्य श्लोकस्याप्रकृतस्य करणं नापद्येत । कायपूजा तु सुखासनोपदेशनादीतिकर्तव्यतास्थानीयत्वान् नाप्रकृतकरणचोद्येनोपद्रूयत इति ।

__________नोतेस्__________

[5] पत्रम् अत्र त्रुटितम् -- सं-

अत्रोच्यते -- स्याद् एवैतद् यदि स्वार्थम् उद्दिश्य स्तुतिर् ईदृशी पूजा विधीयते । किं तर्हि? श्रोतृजना[र्थम् उद्दिश्यापि] भगवतो गुणकीर्त्तने कृते श्रोतृभिर् अन्ततः काव्यगुणजिज्ञासयापि श्लोकओ ऽवश्यं ज्ञातव्यः । तज्ज्ञानात् तथागतगुणास् तावत् कालं तावच् छोतृसन्तानम् अध्यासते । तत्र ये तावद् भगवति प्रागतिप्रसन्नमनसस् तेषाम् एवंविधगुणातिशयशालिनि `स्थान एवास्माकं मनः प्रसन्नम्ऽ इति निश्चिन्वतां स्थे[6][मानम् आसादयते चित्तम् ।] ये च मध्यस्थास् तेषाम् `एवंभूतगुणरत्नालङ्कृते महतो महीयसि चित्तम् आवर्जयितुम् उचितं स्वहितावहितैः, तद् वयम् इयन्तं कालं प्रमाद्यन्त एवोदास्महे स्मऽ इति निर्विद्यमानानां चित्तं प्रतिष्ठते । ये ऽप्य् अनतिप्रसन्नास् तेषाम् अपि -- `एवंविधगुणनिकेतने किम् अस्माभिर् अकस्माद् विद्विष्यतेऽ इति मननान् मनागावर्जनं माध्यस्थ्यं वा[7][स्याद् इत्य् अतिप्रसन्नमध्यस्थ]योः पुरुषयोश् चित्तप्रसादस्थैर्यमनःप्रसादोपजननाभ्यां पुण्यातिशयो जायते । तृतीयस्यापि मनागावर्जनने ऽपि पुण्यप्रसवः । माध्यस्थ्ये तु भगवद्विद्वेषोपचयोपनेयनरकेष्व् अनतिपतनं विद्वेषोपशमाद् भवति । असत्यां तु स्तुतिमयपूजायाम् इत्थं त्रिविधश्रोतृजनप्रयोजनं यत् तन् न कृतं स्यात् -- इति स्वपरार्थो[2अ]द्देशेन स्तुतिमयी पूजा विधीयत इति स्थितम् ।

__________नोतेस्__________

[6] पत्रम् अत्र त्रुटितम् -- सं- [7] प्रतौ दुष्खानि इत्य् एवं वर्त्तते -- सं-

तत्रानेन श्लोकेन भगवान् स्वार्थसम्पदा परार्थ्सम्पदुपायसम्पदा परार्थ्सम्पदा च स्तूयते । तासां तिसृणाम् अपि सम्पदाम् अवश्यवक्तव्यत्वात् । तथा हि चिरकालाभ्याससात्म्यीकृतमहाकृपस्य भवतः परार्थसम्पत् प्रधानं प्रयोजनम्, इतरद् अप्रधानं, आनुषङ्गिकं तथागतत्त्वम् अपीति सा तावद् अवश्याभिधेया ।

तद् आह भट्टवराहस्वामी --

"साक्षात्कृताशेषजगत्स्वभावं प्रासङ्गिकं यस्य तथागतत्वम् ।" इति ।

सा चोपायसम्पदम् अन्तरेणासम्भविनीति तद् अभिधानम् अप्य् आवश्यकम् । इयञ् चानधिगतस्वार्थसम्पदो न सिध्यतीति तद् अभिधानम् अपि नियतम् आपतितम् । तद् आह सैव --

"तीर्णः स्वयं याति जगत् समग्रं मार्गोपदेशे ऽधिकृतो हि नाथः ।" इति ।

तत्र स्वार्थसम्पन्नस्य परार्थसम्पादनोपायसम्पत् तत्साध्या च परार्थसम्पादनसम्पद् इति प्रथमं जातित्यादिना सुगतस्येत्य् अन्तेन स्वार्थसम्पत्तिर् उक्ता । अनुपायस्य परार्थसम्पत्तिर् न सम्पद्यत

[ध्प्र् p.3]

इति तदनुवाच इत्य् अनेन परार्थोपायसम्पद् उक्ता । `ईदृशं वस्तुनो रूपम्, इदञ् चानुष्ठेयम्ऽ इत्यादिरूपेण धर्मदेशनैव हि भगवतो जगद्धितावगमनलक्षणपरार्थसम्पादनोपायसम्पद् वैद्यवरस्येव व्याधिस्वरूपप्रतीतिशक्तिभैषज्योपदेशो रोगोपशमसम्पादनोपायसम्पत् । तद् अनन्तरं तदुपायसम्पत्तिसाध्या परार्थसम्पद् अन्येन पदेनोक्ता ।

तत्र वाचो जयन्ति -- इति सम्बन्धः । अविवक्षितकर्मत्वाद् अकर्मत्वम् । वाचः सूत्राभिधर्मविनयलक्षणाः । जयन्ति उत्कृष्यन्ते प्रकृष्टा भवन्ति । उत्कर्षश् च सजातीयापेक्षयेति सामर्थ्याद् ईश्वरादिवचनेभ्यः प्रकृष्टा भवन्तीत्य् अर्थः । यद् वा जयन्ति अभिभवन्ति । अभिभवश् च प्रतियोगिगोचर इति । अर्थात् तीर्थिकशास्त्राभिभवं कुर्वन्तीत्य् अर्थः । प्रमाणोपपन्नार्थप्रतिपादकत्वाद् आसाम् । तेषां तु तद्वैपरीत्याद् इति बुद्धिसिद्धं कृत्वा केवलम् एतद् अत्रोक्तम् । विनिश्चियटीकायां पुनर् अनेन `युक्तिप्रभावेऽत्यादि हेतुभावेन विशेषणम् उपात्तम् ।

कस्य ता इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह -- सुगतस्य इति । सुशब्दो ऽयम् अर्थत्रयवृत्तिर् द्रष्टव्यः । प्रशस्तं गतः सुगतः । प्रशस्तं यथा भवति तथा गतः । संसारात् प्रक्रान्तः । कथं तथा गमनं तस्य? नैरात्म्यदर्शनेन संसारातिक्रमात् । तस्य च प्रज्ञानिश्रयात् । अथ वा गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वाद् अपि प्रशस्तं गतः ज्ञातवान् इत्य् अर्थः । प्रशस्तञ् च तत् तत्त्वं नैरात्म्यलक्षणम् । तत्त्वरूपत्वञ् च तस्य प्रमाणोपपन्नत्वात् । दृष्टश् चायं सुशब्दः प्रशस्तार्थवृत्तिः । सुरूपा रूपाजीवेते यथा । अपुनरावृत्त्या वा गतः सुगतः । गतः प्रयातः संसारात् । पुनरावृत्तिशब्दवाच्ययोर् जन्मदोषयोर् आत्मदर्शनबीजोपघातेन भगवता समूलघातं निहतत्वात् । एतदर्थे ऽपि सुशब्दो दृष्टः । सुनयो ज्वर इति यथा । निःशेषं वा गतः सुगतः । निःशेषं यावद् गन्तव्यं तावद् गतः प्राप्तः । अक्लेशनिर्जरकायवाग्बुद्धिवैगुण्यलक्षणशेषलक्षणप्रहाणेन मुनेस् तत्पदप्राप्तेः । एवंवृत्तिर् अपि सुशब्दो दृश्यते । सुपूर्णो घट इति यथा ।

तस्य सुगतस्य किम्भुतस्येत्य् आह -- विजेतुः अभिभवितुः । कस्यासौ विजेतेत्य् आह -- जगतो जीवलोकस्य । विजयश् च जगदपेक्षया परमपदप्राप्त्या तस्य प्रकृष्टत्वं द्रष्टव्यम् । अत एव जगदभिभूतं भवति । तस्य तद्वैपरीत्यात् । न पुना राजविजय इव राजान्तरापेक्षया कायादितिरस्कारो ऽभिभवो ऽवसेयः ।

जगतः कीदृशस्य? जायते संसरत्य् अनयेति जातिः तृष्णा । व्यस्यते विविधेन प्रकारेणेतस्ततो अस्यते(-तो ऽस्यते) क्षिप्यते अनेनेति, अस्यतीति वा व्यसनं । जातिर् एव व्यसनम् इत्य् अन्तर्नीतनियमः समासः कर्तव्यः । तृष्यन्न् एव हि प्राणी तत् तद् आचरति येन संसारे संसरति । ततस् तयैवासौ इतस्तत उत्पादद्वारेण व्यस्तः क्षिप्तो भवतीति सैव व्यसनं युक्तम् । अथ वा जातौ उत्पत्तौ निकायविशिष्टायां व्यसनम् आसक्तिः `विद्याधरो ऽहं भूयासंऽ, `देवो ऽहं भूयासम्ऽ इत्याद्याकारो ऽभिनिवेषः । यद् वा जाद्याश्रितानि व्यसनानि दूःखानि[8]रोगशोकादीणि । प्राक्तनव्याख्याने तस्य, अन्तिमव्यख्याने तेशां प्रबन्धः प्रवाहः । तद् एव वा प्रकृष्टो बन्धः । प्रवाहपक्षे प्रबन्धेन । बन्धपक्षे प्रबन्धस्य । प्रसूतेः कारणस्य । एवञ् च प्रबन्धप्रसूतिश्रुतिसहितं हेतुपदम् उपाददानः परमतनिराकरणञ् चाभिप्रैति । तथा ह्य् एवमभिधाने सत्य् अयं [ध्प्र् p.4]

__________नोतेस्__________

[8] प्रतौ दुष्खानि इत्य् एवं वर्त्तते -- सं-

तात्पर्यार्थः -- जदद् एवानन्यसत्त्वनेयं स्वयम् एव तथा तत् तद् आचरति येन तथा संसारे संसरति । न तु परप्रेरितं यथा ऽन्ये मन्यन्ते --

"अज्ञो जन्तुर् अनीशो ऽयम् आत्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा स्व (श्व) भ्रम् एव वा ॥" [महाभा- वन- 30,28] इति । इतरथा जातिव्यसनाश्रयस्येति तदन्यविशेषणसहितम् एव ब्रूयाद् इति ।

किम्भूतस्य सुगतस्य? रागदीनां श्लेशानाम् अरातेः शत्रोः सत्कायदृष्टिविगमेन, तेन तेषां स्वसन्ताने समूलम् उन्मूलितत्वात् । यत एव भववान् रागाद्यरातिः, जगच् च जातिव्यसनप्रबन्धप्रसूतिहेतुः, अत एवासौ ततः प्रकृष्टो भवति विजेता तस्य । अथ वा रागाद्यरातेर् इति जगतो विशेषणम् । रागादयो ऽरातयः प्रतिपक्षा नित्यम् उपघातका यस्येति कृत्वा । तदा तु तद्विजेता भवान् सुगतत्वाद् एव बोद्धव्यः । जगतो ये रागादयस् तेषाम् अराते इत्यादिव्याख्यानं तु क्लिष्टत्वात् नोक्तम् ।

किंविशिष्टा वाच् इत्य् आह -- मन इत्यादि । सदसदर्थविवेकविबन्धकत्वात् तम इव तमो ऽज्ञाणम् अविद्या । तच् च मनसो विकल्पविज्ञानस्य कयाचिद् व्यपेक्षया धर्म इव भिन्नः कथ्यते । वस्तुतस् तु क्लिष्टम् एव ज्ञानम् अविद्या । यद् वा क्लिष्टं मन एव तम इव तमः पूर्ववत् ।

केचित् तु मनस्तम इति शब्दसमुदायम् अज्ञानार्थवाचकम् आचक्षते ।

तस्य तानवं तनुत्वं मन्दीभवनम् इत्य् अर्थात् । तद् आदधानाः कुर्वाणाः । तानवग्रःअणेन चेदम् आचष्टे -- न भवतो वाचः सर्वथा जगदज्ञानम् उपघ्नन्ति, तच्छ्रवणमात्रेण मोहहान्या मुक्तत्वात् मार्गभावनावैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किन् तु तियन्तं कालम् आलोच्यमानाः समुदाचारतो मोहस्य मान्द्यापादनेन तं तनूकुर्वन्तीति ।

अथ वा अन्यथा व्याख्यायते -- ता वाचस् तमो जयन्ति अभिभवन्ति[9] ...................... ............... [3अ]....................................मोहप्रचारम् आदधानाः । शेषं समानं पूर्वेण ।

__________नोतेस्__________

[9] लेखो ऽत्र घृष्टः ।

यद् वा मनसि तमो यस्य स मनस्तमा मूढ उक्तः । तस्य भावो मनस्तमस्ता । तस्या अनवो निष्ठा । तथा हि -- नूतिर् नवः । तद्विरुद्धेन[10] ........................................................... तम् आदधानाः मूढत्व[11] ...................................................... प्रवर्त्तनात् । शेषं समानं पूर्वेणेति व्याख्यातः श्लोकः ।

__________नोतेस्__________

[10] लेखो ऽत्र घृष्टः । [11] लेखो ऽत्र घृष्टः ।

केवलम् इदम् आलोच्यताम् -- तथागतम् अभिस्तुवता धर्मोत्तरेणास्यैव विजयो मुख्यवृत्त्या किं न कथितः? किं पुनर् धर्मविशेषणत्वेनानुषङ्गतः प्रतिपादित इति? अत्र समाधीयते । आचायश्रीधर्मकीर्त्तिना भगवत्प्रवचनार्थसमर्थन[12] ......................................................................................................प्रकृतत्वात् विजयो मुख्यतः प्रतिपाद्यते ।

__________नोतेस्__________

[12] लेखो ऽत्र घृष्टः ।

यद् वा यस्य वाच एव तथा जयन्ति तस्य विजयो दण्डाज् जयन्यायेनातिशयेन प्रतिपादितः । सूचितश् चासौ विजेतृपदेन ।

[ध्प्र् p.5] सम्यग्ज्ञानपूर्विकेत्यादिनास्य प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनम् उच्यते । अथ वागमिकानां मतेन निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतो भगवान् । परिनिर्वृतस्यास्य प्रवचनम् अयम् एव वपुर् विद्यत इति आगमिको वाग्विजयम् एव प्रतिपादयते स्मेति ।

सम्यग्ज्ञानेत्यादिना प्रकरणस्य यत् प्रयोजनं सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिः, तस्या यत् प्रयोजनं पुरुषार्थसिद्धरूपं तद् उच्यते । न च सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तेः सम्यग्ज्ञानपरिज्ञानं प्रयोजनं न पुरुषार्थसिद्धिर् इति शक्यम् अभिधातुम् । विप्रतिपत्तिनिराकरणेन स्वरूपप्रतिपत्तिर् इव(एव) हि सम्यग्ज्ञानस्य व्युत्पत्तिः । सा कथम् आत्मन एव प्रयोजनं भवेद् इत्य् अभिप्रायेण व्याख्यातवन्तौ विनीतदेवशान्तभद्रौ । तद् व्याख्यानम् अवमन्यमानो ऽभिधेय प्रयोजनम् उच्यते इति व्याचष्टे । अवज्ञाने चायम् आशयः -- अस्येदं प्रयोजनम् इति खल्व् अन्व्यव्यतिरेकाभ्याम् अवधार्यते । नान्यथा । इयञ् च स्वरूपा प्रसिद्धिः (पुरुषार्थसिद्धिः) सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिम् अन्तरेणापि गोपालाङ्गनादीनां भवन्ती सति सम्यग्ज्ञानि(-ने), सत्याम् अपि तद्व्युत्पत्तौ अस्ति सम्यग्ज्ञाणे मनीषिणाम् अभवन्ती न तद्व्युत्पत्तेर् अन्वयव्यतिरेकाव् अनुविधत्ते । किं तर्हि? सम्यग्ज्ञानस्येति तस्यैव पयोजनं भवितुम् अर्हतीति ।

सम्यग्ज्ञानेत्यादिना वाक्येन करणेन प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानलक्षणस्य प्रयोजनं दृष्टं पुरुषार्थसिद्धिलक्षणम् उच्यते वार्त्तिककृता कर्त्त्रेत्य् अर्थात् ।

ननु च यत्राभिधाव्यापारः समाप्यते स वाक्यार्थः । न चासौ पुरुषार्थसिद्दौ विश्राम्यति । किं तर्हि? श्रोतुः सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तौ । तत् कथं सा वाक्यार्थत्वेनओच्यते? उच्यते । यद्य् अपि शब्दाभिधाव्यापारापेक्षया तत् सम्यग्ज्ञानं व्युत्पाद्यते शिष्य इति शिष्यसम्यग्ज्ञानविषया व्युत्पत्तिक्रिया प्राधान्याद् वाक्यार्थः, तथाप्य् अस्य तात्पर्यार्थसम्भवे तन्निरूपणेनेदम् उच्यते । तथा हि तद्व्युप्तत्तिम् एवासौ किम् अति कार्यते? यतः सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिः[13] ......................................................म् उच्यते । यत्र पुनर् अभिधाविषय एवार्थः सम्भवी न तु तात्पर्यार्थो [3ब्][14]...।स् तत्र स एव वाक्यार्थः कल्प्यते । द्वितयसम्भवे तु यत् परं वाक्यं तथा च तस्यार्थ इत्य् आर्थेन न्यायेनाभिधेयस्य प्रयोजनं पुरुषाथसिद्धिर् वाक्यार्थत्वेनोच्यत इति व्याख्यायत इति ।

__________नोतेस्__________

[13] -पूर्विका सर्वेत्यादिना -- अपे [14] लेखो ऽत्र घृष्टः ।

केचित् पुनर् इदं धर्मोत्तरीयं वाक्यम् अन्यथा व्याचक्षते । नात्र पयोजनशब्देन फलम् अभिप्रेतं किं तु प्रयुज्यते प्रवर्त्त्यते ऽनेनेति, प्रयोजयतीति वा प्रयोजनम् । तच् च पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वम् । अभिधेयस्य हि सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वेन प्रयुक्तः पुरुषः प्रवर्त्तत इति । उत्तरत्रापि प्रयोजनम् इदम् एव विवक्षितम् । अत एव -- अत्र चेत्यादिवाक्ये सर्वपुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनं प्रवर्त्तकम् उक्तम् इति स्पष्टीकरणं घटत इति । तच् च नातिश्लिष्टम् उत्पश्यामः । तथा हि अत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्ध्हिहेतुत्वं प्रयोजनम् उक्तम् इति वक्ष्यमाणेन व्यक्तीकृतत्वाद् इहापि अभिधेयस्य प्रयोजनम् इति षष्टीतत्पुरुषो ऽवश्यकार्यः । तथा चायम् असमर्थः पदविधिर् भवेत् । तद् धि पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं नाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य प्रवर्त्तकम् अपि तु पुरुषस्य । तत् कथम् अभिधेयपदेन समस्येत प्रयोजनपदम्? न च केनचिद् रूपेणाभिधेयसम्बन्धि-- [ध्प्र् p.6]

त्व ऽस्य समर्थयोर् एकार्थीभावो भवतीति । न हि यज्ञदत्तपुत्रो भृत्यत्वादिना रुपेण देवदत्तसम्बन्धी भवन् देवदत्तपुत्र इति षष्टीसमासस्य विषयो भवितुम् अर्हति ।

अथ भावप्रधानत्वान् निर्देशस्य प्रयोजनं प्रयोजकत्वम् इत्य् अथः । तच् चाश्रितस्य प्रयोजकतया अभवति सम्बन्धीति समर्थविधिः कल्प्यते ।

ननु यदि सम्यग्ज्ञानगतं पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनं प्रयोजकत्वं तर्हि सम्यग्ज्ञाणं प्रयोजनम् इत्य् आपन्नम् । यतो न प्रयोजनत्वम् एव प्रयोजनं भवितुम् अर्थति । न च सम्यग्ज्ञानेन प्रयुक्तः पुरुषः सम्यग्ज्ञाने प्रवर्त्तते, किं तु पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वेन । तत् कथं प्रोयोजनं भवितुम् अर्हति? किञ् च वृद्धव्यवहारो हि शब्दार्थव्यवहारभूमिः । न च वृद्धैः प्रयोजकः सत्य् अपि प्रयोजयितृत्वे प्रयोजक इति सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तेः प्रयोजनम् उच्येत । अन्यथा सम्यग्ज्ञानं व्युत्पद्यमानानाम् आत्मानं कर्त्तुं प्रवर्त्तमान आचार्यः प्रयोजक इति सम्यज्ञाणयुत्पत्तेः प्रयोजनम् उच्येत । यो ऽपि कटं कुर्वन्तं कर्त्तुं प्रयुङ्क्ते सो ऽपि तत् प्रयोजनम् उच्येतेत्य् एवंवादी न लौकिको न प्रईक्षक इत्य् उपेक्षणीय एव ।

अपि च किम् एतद् अन्यथा नोपपद्यत एव येनैवं मृत्वा शीर्त्वोपपाद्येत । न चैवम्, अन्यथापि सूपपादत्वात् । प्रयोजकत्वम् इति निर्देशे च धर्मोत्तरः किं गौरवं पश्यति येनैवम् अवाचकम् आचक्षीत? कथञ् च प्रकरणस्येति दुरुपपादं प्रयुञ्जीत? किं च यद् ईप्सञ् जिहासन् वा पुरुषः प्रवर्त्तते तद् उपादानपरित्यागाभ्यां प्रवर्त्तितो भवति । यथाह अक्षपादः -- यम् अर्थम् अधिकृत्य प्रवर्त्तते तत् प्रयोजनम्[न्सू 1,1,28]इति । अधिकृत्य उद्दिश्येत्य् अर्थः । न च सम्यग्ज्ञानस्य भिन्नं सद् अपि पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वम् ईप्सन् जिहासन् वा प्रवर्त्तते । किं तर्हि? हिताहितप्राप्तिपरिहाराव् उद्दिश्येति ताव् एव प्रयोजने युक्ते । किञ्चिद् अजिहासोर् अनुपादित्सोर् अर्थनिरीह[4अ]स्य सत्य् अपि पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वे अप्रवर्त्तनात् । स्मरणाद् अभिलाषेण व्यवहारः प्रवर्त्तते इत्य् अलं शब्दमात्रसमर्थनदृष्टेर् अर्थतत्त्वानवगाहिनो वचने ऽन्धादरेण ।

अथाभिधेयप्रयोजनं प्रवर्त्तकम् इति समस्यते । ततो ऽयम् अदोष इति चेत् । तद् अवद्यम् । न हि पुरुषार्थसिद्धिह्तेउत्वेन प्रयुक्तः पुरुषः सम्यग्ज्ञानलक्षणे अभिधेये प्रवर्त्तते किं तु प्रकरणे प्रवर्त्तते -- ग्रन्थश्रवणलक्षणां प्रवृत्तिम् अनुतिष्ठति ।

अथ ग्रन्थस्य शब्दार्थस्वभावत्वाद् । एवम् अप्य् असौ शब्दे ऽभिधेये च समुदाये प्रवृत्तो भवति । तद् ग्रन्थस्य प्रकरणस्येति षष्ठी कथम्? अथ पुनर् अयम् अर्थो ऽस्य प्रकरणस्याभिधेये ऽर्थाद् अभिधानाभिधेयसमुदाये प्रयोजनं प्रवर्त्तकम् इति । तथा च प्रकरणे प्रवर्त्तकम् इत्य् असङ्गतम् उक्तं स्यात् । यदि चोक्तया व्युत्पत्त्या प्रयोजनशब्देन प्रयोजकं तथाभूतम् अस्य बुबोधयिषितं भवेत् तदा सम्यग्ज्ञानपूर्विकेत्यादिना अभिधेयप्रयोजनम् उच्यत इत्य् उक्तं स्यात् । मुख्यश् च सम्बन्धी पुरुषः पुरुषस्येति दर्शितः स्यात् । न चैवम्, तस्मात् प्रयोजनशब्देन फलम् एवास्याभिप्रेतम् अत्रोत्तरत्रापि ।

अथोच्यते । फलार्थी चेत् प्रतिपत्ता फल एव किं न प्रवर्त्तते? किं श्रमः सम्यग्ज्ञान इति । हेयोपादेययोर् हानानोपादानलक्षणफलार्थितैव तन्निबन्धनं ज्ञानं मृगयते । अन्यथा विसंवादनम् आत्मीयम् आशङ्कमान इति का क्षतिः? फलपक्षे तु पुरुषप्रवृत्त्य् उपयोगि चास्याभिधेयम् इति तद् दर्शितं भवति ।

[ध्प्र् p.7] द्विविधं हि प्रकरणशरीरम् -- शब्दः, अर्थश् च । तत्र शब्दस्य स्वाभिधेयप्रतिपादनम् एव प्रयोजनम् । नान्यत् । अतस् तन् न निरूप्यते । अभिधेयं तु यदि निष्प्रयोजनं स्यात् तदा तत्प्रतिपत्तये शब्दसन्दर्भो ऽपि नारम्भणीयः स्यात् । ननु च नायं प्रत्यस्तमितावयवार्थः संज्ञाशब्दः । किं तर्हि? प्रयुज्यते ऽनेन इति, प्रयोजयतीति वा व्युत्पत्त्या फले ऽपि वर्त्तते । तत् कथम् एतद् व्याख्यायत इति चेत् । सत्यम् एतत् । केवलं न पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं सम्यग्ज्ञानस्यात्मन एव प्रयोजकं किं तु पुरुषस्य । तत्र चोक्ता दोषमात्रा । अभिधेये प्रयोजनम् इति विग्रहे च भूयान् दोषो दर्शितः । तस्मात् तथाभूतव्युत्पत्तिनापि प्रयोजनशब्देनात्र न तथाभूतं प्रयोजकं चावाद्यम्, अपि तु फलम् एवेति सर्वम् अवदातम् ।

ननु च प्रकरणे श्रोतॄन् प्रविवर्त्तयिषुर् अयम् अभिधेयप्रयोजनम् अभिधत्ते तद् अनेनास्यैव तद् आख्यातुम् उचितम् । तच् च यथास्वम् अभिधेयप्रत्यायनलक्षणम् इत्य् आशङ्क्याह -- द्विविधं हि इत्यादि । हिर् यास्माद् द्विप्रकारं प्रकरणस्य शरीरं स्वभावः । तद् उक्तं काव्यालङ्कारे "शब्दार्थौ सहितौ काव्यं"[15][का 1,16] इति । तस्माद् अभिधेयप्रयोजनम् उच्यत इति ।

__________नोतेस्__________

[15] काव्यालङ्कारवृत्तौ -- "काव्यशब्दो ऽयम् गुणालङ्कारसंस्कृतयओः शब्दार्थयोर् वर्त्तते" 1 ।1 । इति ।

कथं द्वैविध्यम् इत्य् आह । शब्द इति । चः शब्देन सहार्थं प्रकरणशरीतत्वेन समुच्चिनोति । एतद् उक्तं भवति -- शब्दार्थयोर् अवच्छेद्यावच्छेदकत्वेन स्थितयोः प्रकरणत्वं नान्यथेत्य् उभयस्वभावत्वात् प्रकरणस्याभिधेयप्रयोजनाभिधाने प्रकरणस्यैवाभिहितं भवतीति ।

यद्य् एवं शरीरत्वाविशेषात् अभिधेयस्येवाभिधानात्मनो ऽपि तत् किं नोच्यते? किं च, न निष्कृष्टरूपे ऽभिधेये पुरुषः प्रवर्त्तते किं तु ग्रन्थ एव श्रवणलक्षनां प्रवृत्तिम् आचरति अभिधेयज्ञानाय । तद् अस्यैव प्रयोजनं वाच्यम् इति पूर्वपक्षद्वितयं पश्यन्न् आह -- तत्रेति निर्धा[4ब्]रणे चैतत् । नान्यद् इति पुरुषप्रवृत्त्य् उपयोगि अयम् अस्याशयः -- न हि शब्दस्य स्वार्थप्रत्यायनलक्षणं फलम् अस्तीति शब्दसन्दर्भ आरभ्यते श्रूयते वा, तस्य काकदन्तप्रीक्षासाधारणत्वेनागण्यमानत्वात् । किं तर्हि? तद् अर्थस्य सप्रयोजनत्वेन । अतः किम् अनेनोक्तेनापीति? तर्हि अभिधेयस्यापि तत् किम् उच्यत इत्य् आह -- अभिधेयं तु इत्यादि । तुर् अभिधानाद् अभिधेयं भेदवद् दर्शयति । अपिशब्दो नारम्भणीय इत्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः । तद् अयम् अर्थः -- तत्प्रतिपत्तये शब्दानां सन्दर्भो नारम्भणीयो ऽपि स्यात्, किं पुनः श्रवणीय इति । [ध्प्र् p.8]

यथा काकदन्तप्रयोजनाभावात् न तत्परीक्षा आरम्भणीया प्रेक्षावता । तस्माद् अस्य प्रकरणस्यारम्भणीयत्वं दर्शयता अभिधेयप्रयोजनम् अनेनोच्यते । यस्मात् सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिः, तस्मात् तत्प्रतिपत्तये इदम् आरभ्यत इत्य् अयम् अत्र वाक्यार्थः । अत्र च प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वम् प्रयोजनम् उक्तम् ।

यथेति सामान्येनोक्तस्यार्थस्य विषयोपदर्शने । यथैतद् दर्शितं तद्वत् सर्वं द्रष्ट्व्यम् इति यथाशब्दार्थः ।

तत्परीक्षेतीक्षेत्थम् इत्थञ् चेति कर्मोपदेशः । पदसंहतिर् इति च बुद्धिस्थम् । परीक्षणं वा परीक्षा विमृष्यावधारणं तादर्थ्यात् शास्त्रम् अपि तथा ।

ननु निष्प्रयोजनाभिधेयं मारम्भि, वचनेन त्व् अनेन किं क्रियत इत्य् आह -- तस्माद् इत्यादि । यस्मान् निष्प्रयोननाभिधेयं नारभ्यते तस्माद् आरम्भणीयत्वं दर्शयता आरम्भयोग्यम् एवेदं मयारभ्यत इति प्रकाशयता, आरम्भणीयते च दर्शिते श्रवणीयत्वम् अपि निमित्तसाम्याद् दर्शितं भवतीति ते प्रवर्त्तिता भवन्ति ।

ननु च सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिर् इत्य् अनेनैकदेशेनाभिधेयप्रयोजनम् उक्तम्, न समुदितेन । तत् कथम् अनेन "वाक्येनोच्यते" इत्य् उच्यते? उच्यते । वाक्यं हि नामैकस्मिन्न् अर्थे प्राधान्येन प्रतिपाद्ये गुणगुणिभावम् अनुभवताम् अर्थद्वारेणान्योन्यापेक्षिणां सम्बद्धानां पदानां समूह उच्यते । तत्र यदि सर्वेषां पदार्थानां प्राधान्यं स्यात् तदा परस्परानुपकारात् सम्बन्ध एव पदानां न स्याद् इति वाक्यरूपतैव हीयेतेति सूक्तम् अनेनेति । अभिधेयप्रयोजनाभिधानम् एवास्य सम्यग्ज्ञानेत्यादिपदसमूहात्मकस्य यथा तथा यस्माद् इत्यादिना कण्ठोक्तं करोति । तस्य सम्यग्ज्ञानस्य प्रतिपत्तये शिष्यस्येत्य् अर्थात् । एतच् च तद् व्युत्पाद्यत इत्य् अस्य सामर्थ्यावस्थितार्थकथनं द्रष्टव्यम् । इतिना वाक्यार्थस्य स्वरूपम्, इदमा च बुद्धिसिद्धत्वेन तद् एवाङ्गुलीव्यपदेशयोग्यम् इव दर्शयति । अनेन च पुरुषार्थसिद्देर् उपेयत्वात् प्राधान्यम्, प्रतिपाद्यमानस्य च सम्यग्ज्ञानस्य तदुपायत्वाद् अप्राधान्यम् । अत एव चार्थेन न्यायेन पुरुषार्थसिद्देर् वाक्यार्थत्वम् । शाब्द्या तु वृत्त्या शिष्यसम्यग्ज्ञानविषया व्युप्तत्तिक्रिया वाक्यार्थ इति दर्शितम् ।

ननु सम्यग्ज्ञानेत्यादिना वाक्येन सम्यग्ज्ञानस्य पुर्षार्थसिद्धौ हेतुभावः परं प्रदर्शितो न पुनर् इदं तस्य प्रयोजनम् इति दर्शितम् । तस्यैव प्रयोजनम् अनेनोच्यत इति चोक्तम् । तत् कथं युज्यते? अथ न (चै)तावतापि न ज्ञायते कस्य किं तद् अभिधेयं किं च तस्य प्रयोजनम् इत्य् आशङ्क्याह -- अत्र चेत्यादि ।

अथ सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं प्रयोजनम् इत्य् अवद्यम् । मूलविरोधाद् युक्तिविरोधाच् च । तथा हि पुरुषार्थसिद्धिम् एवाचार्यीयं सम्यग्ज्ञानेत्यादिवचनं प्रयोजनम् अनुजानाति न तु पुरुषार्थसि[5अ]द्धिहेतुत्वम् । अवयवार्थव्याख्याने तस्य ताम् एव प्रयोजनतया व्यक्तीकरष्यति । न च हेतुत्वं हतोर् भिन्नम् इष्यते युज्यते वा । तत् कथम् अस्यैव सम्यग्ज्ञानस्य प्रयोजनं

[ध्प्र् p.9] अस्मिंश् चार्थ उच्यमाने सम्बन्धप्रयोजनाभिधेयानि उक्तानि भवन्ति । भविष्यति । न चात्र प्रयोजनं प्रयोजकं वाच्यम्, उक्तन्यायात् । इहापि प्रवृत्तिसम्बन्धिन उपादानप्रसङ्गाच् च । न च राजशासनं सामान्यं किञ्चिद् अस्ति येन भावप्रधानः प्रयोजनशब्दः कल्प्येत । तदिष्तौ पूर्वोक्तं दूषणं परावर्त्तेतेति ।

सत्यम् । न पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं सम्यज्ञानस्य प्रयोजनम् अभिप्रेतम् । किं तर्हि? पुरुषार्थसिद्धिर् एव ।

अशाब्दिका ऽसौ कथम् उच्यताम् इति चेत् । चशब्दो ऽत्र यस्मादर्थे । ततो यस्मात् प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्य पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वम् उक्तम्, तस्य्मात् प्रयोजनम् उक्तम् इति द्विर् आवर्तनीयम् । तच् चात्रार्थात् पुरुषार्थसिद्धिर् एवावतिष्ठ्ते । सम्यग्ज्ञानस्य तां प्रति हेतुत्वोक्तौ च सा प्रयोजनम् उक्तेति किं साक्षाद् वाचकेन पदेन क्रियत इति भावः एतावतैव तावद् इदं साधीयते । बहवः पुनर् अत्रायास्यन्ति ।

सर्वा पुरुषार्थसिद्धिर् यतो हेतुत्वात् तत् सर्वपुरुषार्थसिद्धि, तथाविधं हेतुत्वं यत्र प्रयोजनं तत् तथा । तच् च पुरुषार्थसिद्धिर् एवेति । अनया व्युत्पत्त्या अनेन शब्देन सैवोक्ता ।

कस्य तादृशम् इत्य् अपेक्षायाम् इदम् उक्तम् -- प्रकरणाभिधेयस्य सम्यग्ज्ञानस्येति केचित् प्रतिपद्यन्ते । अन्ये त्व् अर्ष(-श)[16]आदित्वे प्रयोजनम् अस्यास्तीति मत्वर्थीयमतं विधाय प्रधानवन् निर्देशं विवक्षित्वा प्रयोजनवत्त्वम् इति प्रतिजानते । एवं चार्तह्ं समर्थयन्ति -- यत एव पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञानसाध्या तत एव सा प्रयोजनम् । तस्यापि यद् एव ताम् प्रति हेतुत्वं तद् एव प्रयोजनवत्त्वम् इति ।

__________नोतेस्__________

[16] पाणिनि 5,2,127 ।

एक तु यतः सम्यग्ज्ञाने सति पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वं व्यवस्थाप्यते, ततः प्रमाणफलवद् व्यवस्थाप्य् अव्यवस्थापनभावम् आश्रियेदम् उक्तं ततो न किञ्चिद् अवद्यम् इति मयन्ते ।

अपरे तु चशब्दं भिन्नक्रमं कृत्वा पुरुषार्थसिद्धिहेतुत्वम् उक्तम्, प्रयोजनं चोक्तम् इति योजयन्ति ।

इतरे तु पुरुषार्थसिद्धिहेतुशब्देन कारणे कार्यम् उपचर्य पुरुषार्थसिद्धिम् एवाभिदधति । अनन्योपायसाध्यतादर्शनार्थं चोपचारकरणं समादधते ।

केचित् तु निबन्धकृतः कथञ्चिद् अपीदं समर्थयितुम् अनीशानाः सहितशब्दपातात् प्रमादपाठा एवेति वर्णयन्ति ।

अत्र सारासारं सन्त एव विवेचयिष्यन्ति ।

स्याद् एतत् । यथा प्रवृत्त्य् अङ्गतया अभिधेयप्रयोजनम् उच्यते, तद्वत् सम्बधादिकम् अपि किं नोच्यत इत्य् आह -- अस्मिंश् चेति । चो यस्मादर्थे ।

[ध्प्र् p.10] तथा हि प्रुर्षार्थोपयोगि सम्यग्ज्ञानं व्युत्पादयितव्यम् अनेन प्रकरेणेति ब्रुवता सम्यग्ज्ञानम् अस्य शब्दसन्दर्भस्य अभिधेयम्, तद्व्युत्पादनं प्रयोजनम्, प्रकरणम् च इदम् अपायो व्युत्पादनस्य इत्य् उक्तम् भवति । तस्माद् अभिधेयभागप्रयोजनाभिधानसामर्थ्यात् सम्बन्धादीनि उक्तानि भवन्ति । न त्व् इदम् एकं वाक्यं सम्बन्धम्, अभिधेयम्, प्रयोजनं च वक्तुं साक्षात् समर्थम् । एकं तु वदत् त्रयं सामर्थ्यात् दर्शयति । तत्र

कथं पुनर् अन्यस्योक्तान्यद् उक्तं भवतीत्य् आह -- तथा हि इति । निपातसमुदायश् चायं यस्माद् इत्य् अस्यार्थे सर्वत्र वर्त्तते ।

पुरुषार्थो हेयोपादेयहानोपादानलक्षण उपयोगो व्यापारः । सो ऽस्यास्तीति तथा ।

एवं सति किं सिद्धम् इत्य् आह -- तस्माद् इति । तच्छब्देनानन्तरोक्तो वाक्यार्थः प्रत्यवद्र(-म्र)ष्टव्यः ।

अभिधेयभागो ऽङ्ग एकदेशः । सम्बन्धादिभागापेक्षया ।

सम्बन्धादीतिय् आदिग्रहणेनाभिधेयप्रयोजनयोः संग्रहः । [5ब्] उक्तानीति उक्तानीव उक्तानि प्रकाशितानि । न तु तत्रा ऽभिधा ऽस्य सम्भविनी ।

अथाभिधेयप्रयोजनं यथा वाक्येन साक्षाद् उच्यते, तथा सम्बन्धादीन्य् अपि किं नोच्यन्त इत्य् आह -- न त्व् इति । तुर् अवधारयति विशिनष्टि वा ।

अयम् आशयः -- यदि सर्वे पदार्थाः प्राधान्यम् अश्नुवीरन्, वाक्यम् एव तदा विशीर्येतान्योन्या ऽव्यपेक्षाभावेनैकार्थाप्रत्यायनात् । ततो वाक्यम् एकार्थम् अभिधेयतया उपादातुं कल्प्यते नानेकम् ।

यदि साक्षान् न समर्थम्, कथं नासमर्थम्? अथासमर्थम् एव । न साक्षात् समर्थम् इति तर्हि न वाच्यम् इति । आह -- एकं त्व् इति । तुर् अत्रापिवद् ग्राह्यः । साक्षाद् वाच्यत्वेन एकं व्यवच्छिनत्ति । दर्शयति प्रकाशयति, तत्र वाक्यस्याभिधाव्यापारासंभवात् । अत एवोक्तानी विक्तानीति तथा ऽसमाभिर् व्याख्यातम्, नयथा तद् अनेन विरुध्येत ।

ननु यदि नामाभिधेयादिकं वाक्यस्य प्रकाश्यम्, नाभिधेयम्, तहापि पदार्थेन तेनावश्यं भाव्यम् । तथा च कस्य किं वादकं पदम् इत्य् आशङ्क्य् आह -- तत्र इत्यादि -- तेशु अभिधेयादिषू ।

[ध्प्र् p.11] तद् इति अभिधेयपदम् । व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनपदम् । प्रयोजनं च अत्र वक्तुः प्रकरणकरणव्यापारस्य चिन्त्यते, श्रोतुश् च श्रवणव्यापारस्य । तथा हि -- सर्वे प्रेक्षावन्तः प्रवृत्तिप्रयोजनम् अन्विष्य प्रवर्तन्ते । ततश च आचार्येण प्रकरणं किम् अर्थं कृतम्, श्रोतृभिश् च किम् अर्थम् श्रुयत इति संशये व्युत्पादनं प्रयोजनाभिधीयते । सम्यग्ज्ञानं व्युत्पद्यमानानाम् आत्मानं व्युत्पादकं कर्तुं प्रकरणम् इदम् कृतम् । शिष्यैश् च आचार्यप्रयुक्ताम् आत्मनो व्युत्पत्तिम् इच्छद्भिः प्रकरणम् इदं श्रुयत इति प्रकरणकरणश्रवणयोः प्रयोजनं व्युत्पादनम् । तद् इति द्वितीयान्तम् एतत् । यतो व्युत्पाद्यत इत्य् अत्र लकारः प्रयोज्यकर्मणि विहितो न प्रयोज्यक्रियाकर्मणीति । वाक्ये ऽपि लोके पद्यते गम्यते ऽनेनार्थ इति व्युत्पत्त्या पदप्रयोगो दृश्यते । ततो व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनपदम् इत्य् आह । अन्यथा पदवृन्दम् इदं न पदम् । यद् वा व्युत्पाद्यत इत्य् अत्रेति द्रष्टव्यम् ।

ननूक्तम् -- `प्रयोजनं पुरुषार्थसिद्धिःऽ । तत् किं पुनश् चिन्त्यते । कथं च तद् अन्यतोच्यत इत्य् आह -- प्रयोजनं चात्र इति । चो वक्तव्यान्तरसमुच्च्ये । तद् अयम् अर्थः -- नोक्तं प्रयोजनम् इति चिन्त्यते किं तु गुणभूतार्थप्रयोजकपदस्य व्युत्पाद्यत इत्य् अस्य प्रयोजनम् । तद्व्युत्पत्तिः क्रियत इति णिचः किं प्रयोजनम् इति प्रश्ने तस्य प्रयोजनं चिन्त्यत इति यावत् ।

अत्रेति गुणभूतार्थ्निरूपणे प्रकरणकरणम् एव व्यापारः ।

ननु कस्माद् इयम् आशङ्का -- `वक्त्रा किमर्थं क्रित्यते, श्रोतृभिश् च किमर्थं श्रूयतऽ इति । तौ खल्व् एवम् एव प्रवर्त्तेयाताम् इत्य् आशङ्क्याह -- तथा हीति यस्मात् ।

अथ कथम् उभयोर् व्युत्पादनं प्रयोजनम् उच्यत्गे? यद्य् अतो व्युत्पद्यते तस्य व्युत्पत्तिः प्रयोजनम् । यस् तु व्युत्पादयति तस्य व्युत्पादनम् इति । नैतद् अस्ति । प्रयोजकव्यापारवती हि व्युत्पत्तिः प्रयोजनम् इष्टेत्य् उभयोर् व्युत्पादनम् एव प्रज्योजनम् । केवलम् एको ऽन्यथा प्रवर्त्तते ऽन्यश् चान्यथा । कथं नाम मद्व्यापारवशेन श्रोतृसन्तानवर्त्तिनी व्युत्पत्तिर् भूयाद् इति आचार्यः प्रवर्त्तते । अत एव स्वप्रयोजकव्यापाराधिष्ट्ःइता श्रोतृसन्तानवार्त्तिनी व्युत्पत्त्ः कर्त्तुः प्रयोजनम् । एवम् एवासौ व्युत्पादको भवति । श्रोता तु कथं नामैतद् आचार्यव्यापारवसेन(-शेन) मत्संतानवर्त्तिनी व्युत्पत्तिर् भूयाद् इति प्रवर्त्तते ।

अत एवाचार्यव्यापाराधिष्ट्ःइता व्यत्पत्तिः श्रोतुर् अपि प्रयोजनम् । एवम् एवासौ तद्व्युत्पाद्यो

[ध्प्र् p.12] सम्बन्धप्रदर्शनपदम् तु न विद्यते । सामर्थ्याद् एव तु स प्रतिपत्तव्यः । प्रेक्षावता हि सम्यग्ज्ञानाव् अव्युत्पादनाय प्रकरणम् इदम् आरब्धवता अयम् एव उपायो न अन्यः इति दर्शित एव उपायोपेयभावः प्रकरणप्रयोजनयोः सम्बन्ध इति । भवति । ततो व्युत्पादनं प्रयोजकव्यापारवशवर्त्तिनी व्युप्तत्तिर् द्वोयोर् अपि प्रयोजनम् इति इतिशब्दं हेतुपदं कृतोपसंहरन्न् आह -- प्रकरणकरणश्रवणयोः प्रयोजनं व्युत्पादनम् इति ।

ननु च णिचि कृते व्युत्पादनं कथम् उभयोः प्रयोजनम्, इत्थम् इति [6अ] प्रश्नविसर्जने स्याताम् । तेनैव तावता दर्शितेन किं प्रयोजनम्? सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तौ कथञ्चिन् निमित्तमात्रात् दधिभोजनादेर् आचार्यस्यासाधारणकारणताप्रतिपत्तिः प्रयोजनम् । अयम् अर्थः -- अस्ति पर्योजकव्यापारप्रदर्शने सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्ताव् उपयोगित्वमात्रेण स्वास्थ्यादिना साम्यम् आचार्यस्य दर्शितं स्यात् । अस्ति चास्य तद्व्युत्पात्ताव् उपदेशलक्षणो ऽसाधारणो व्यापारः । स कथां नाम प्रतीयेतेति णिचा निर्देशः कृत इति ।

अथ भोजनादेस् तद्व्युत्पत्तौ साक्षाद् व्यापारा ऽसम्भवाद् आचार्यव्यापारः प्रतिपत्स्यत इति चेत् । नैतत् । एवं हि व्याख्यातॄणाम् इदं प्रतिपादनकौशलं स्यान् न कर्त्तुर् इति न्याय्यो णिचा निर्देशः ।

ननूक्तम् -- अभिधानस्य प्रयोजनं न निरूप्यत इति । तत् किम् इदानीं तद् एव व्याजान्तरेण निरूप्यते? सत्यम् । केवलं वाक्यार्थत्वेन न निरूप्यत इत्य् अभिसन्धिना` `तन् न निरूप्यतेऽ इत्य् उक्तम् । न तु पदार्थत्वेनापीति किं निरोधः?

सम्यग्ज्ञानं व्युत्पद्यमानाम् इत्य् असाधुर् अयं शब्दः -- `व्युत्पत्त्यर्थस्य पदेर् अकर्मत्वाद्ऽ इति भागवृत्तिकारः । तन् नातिश्लिष्टम्, ज्ञानार्थस्य पदेः सकर्मकस्य `व्युत्पन्नः सङ्केतःऽ इत्यादौ बहुशः प्रयोगदर्शनात् । यथा ऽवादि प्रमाणावर्त्तिके वार्त्तिककृता --

मनो ऽव्यु(-मनो व्यु)त्पन्नसंकेन्तम् अस्ति तेन स चेन् मत[pv ii 143]इति ।

यद्य् अभिधेयाद्यः पदार्थाः, सम्बन्धस् तर्हि कस्य पदस्यार्थ इत्य् आह -- सम्बन्धेइत्यादि ।

सामर्थ्याद् इति नाभिधाव्यापारेण । एवकारेण पदस्याभिधाम् अपोहति । तुशब्दः केवलम् इत्य् अस्यार्थे ।

कथं सामर्थ्याद् इत्य् आह -- प्रेक्षावता इति । उपायः कारणम् । उपेया सम्यग्ज्ञानवुत्पत्तिः साध्या । तयोर् भवः । यद्वशेनोपायोपेयज्ञानाभिधाने भवतः । एवकार उपायशब्दात् परो द्रष्टव्यः । प्रतियोगिनोपायायोगस्यैव शङ्कितत्वात् । तदन्ययोगस्य च शङ्किष्यमाणत्वात् । अनर्थाशङ्कोपस्थापितान्ययोगनिरासे तु कर्त्तव्ये सामर्थ्यगम्यम् अवधारणान्तरं कार्यम् । न त्व् इदम् एव वाच्यम् । नान्य इति च नान्य एवेत्य् अवसेयम् ।

[ध्प्र् p.13]

ननु च प्रकरणश्रवणात् प्राग् उक्तान्य् अपि अभिधेयादीनि प्रमाणाभावात् प्रेक्षावद्भिर् न ग्रह्यन्ते । तत् किम् एतैर् आरम्भप्रदेशे उक्तैः । सत्यम् । अश्रुयते प्रकरणे कथितान्य् अपि न निश्चीयन्ते । उक्तेषु त्व् अप्रमानकेश्व् अप्य् अभिधेयादिशु संशय उत्पद्यते । संशयाच् च प्रवर्तन्ते । अर्थसंसयो ऽपि हि प्रवृत्त्यङ्गं प्रेक्षावताम् । एवंरूपस्य सम्बन्धो व्युत्पाद्यत इति प्रयोजनाभिधानाद् एव दर्शतम् । तद् उक्तम् -- "शास्त्रं प्रयोजनं चैव सम्ब्धस्याश्रयाद् अगतौ ।[17] __________नोतेस्__________

[17] उक्तान्यभिधे- ब् तदुक्त्यन्तर्गतस् तस्माद् भिन्नो नोक्तः प्रयोजनाद् ॥" [श्लोकवा- 1,18] इति अभिधेयादिप्रकाशनद्वारेणादिवाक्यं प्रवर्त्तकम् इति असहमान आह -- ननु च इति । निपातसमुदायश् चायं `चोदयामिऽ, `अभिमुखो भवऽ इत्य् अस्यार्थस्य द्योतकः । श्रवणानन्तरं तेषां प्राक्शब्दाश्रयेण प्रवर्त्तमानम् अनुमानम् अन्यद् वा शब्दस्यार्थनान्तरीयतायां प्रवर्त्तयितुम् अर्हति । असम्बन्धनिबन्धनायाः परोक्षार्थप्रतिपत्तेः प्रामाण्यायोगात् । सा च शब्दस्यासम्भविनी । आचार्यस्य चाप्तभावो दुर्बोधो येनाप्तोपदेशतया शब्दो ऽर्थतथात्वं प्रत्याययेद् इति । आरभ्यत इत्य् आरम्भः प्रकरणम् । तस्य प्रदेशः एकदेशः । सामर्थ्यात् तदादिः ।

सच्चोद्ये सत्यम् इत्य् आह । यदि सत्यम् इदं किमर्थं तर्हि [6ब्] ते कथ्यन्त इति? उक्तेषु इति । तुर् अनुक्तपक्षाद् उक्तपक्षस्य विशेषं दर्शयति । अनेनैतद् आह -- साधकबाधकप्रमाणाभावे येन र्ते व्याहारात् प्रतिनियताधिकरणो यौक्तः संअयो भवितुम् अर्हतीति । अपि न्यायतः सम्भावनां दर्शयति, अतिशयं वा । अन्यथा किं सप्रमाणकेष्व् अपि संशयो जायते येनापिश्रुतिः सम्गच्छेत् ।

ननु प्रवृत्तिफलम् आदिवाक्यं, प्रवृत्तिश् चेन् नास्ति किं संशयेनोत्पादितेनापीत्य् आह -- शंशयाच् च इति । चो यमादर्थे ।

अथ ये तावन् मदाः श्रद्धया वा ऽऽचार्यम् उपसन्नास् ते तद्वचनाद् अर्थं निश्चित्यैव प्रवर्त्तमाना न संशयात् प्रवर्त्तन्ते । ये ऽपि तद्विपरीताः संशेरते तेषाम् अपि न शंशयात् प्रवृत्तिः । प्रवृत्तौ वा प्रेक्षावत्त्वहानिर् इत्य् आशङ्क्याह -- अर्थसंशयो ऽपीति । न केवलम् अर्थनिश्चिय इत्य् अपिशब्देनाह । शक्यनिश्चये हि निश्चयम् अन्तरेण प्रवर्त्तमानाः प्रेक्षावत्ताया हीयेरन् । यत्र त्व् अर्थसंशयेनार्थितया प्रवर्त्तमानाः, नोपालम्भम् अर्हन्तीति भावः । यदि च युक्त्या द्वितीयाकारानुप्रवेशेन संशयानस्य न क्वचित् प्रवृत्तिः, तर्हि न कस्यचिद् वचनात् क्वचित् प्रवर्त्तितव्यम् इति भूयान् व्यवहारो विलुप्येत ।

ननु निवृत्तिर् अनर्थनिश्चयनिबन्धना । अनर्थनिश्चयश् च प्रमाणात् । तच् चेह नास्ति । निवृत्तीतरस् तु प्रवृत्तिव्यतिरेकी प्रकारो नास्ति । ततो ऽयत्नसिद्धा प्रवृत्त्ः । तत् किं तदर्थेनादि-- [ध्प्र् p.14] अनर्थसंशयो ऽपि निवृत्त्यङ्गम् अत एव शास्त्रकारेण एव पूर्वम् सम्बन्धादीनि युज्यन्ते वक्तुम् । व्याख्यातॄणां हि वचनं क्रीडाद्यर्थम् अन्यथा अपि सम्भाव्यते । शास्त्रकृतां तु प्रकरणप्रारम्भे न विपरीताभिधेयाद्यभिधाने प्रयोजनम् उत्पश्यामो न अपि प्रवृत्तिम् । अतस् तेषु संशयो युक्तः । अनुक्तेषु तु प्रतिपतृभिर् निष्प्रयोजनम् अभिधेयं सम्भाव्येत अस्य प्रकरणस्य काकदन्तपरीक्षाया इव, अशक्यानुष्ठानं वा ज्वरहरतक्षकचूडारत्नालङ्कारोपदेशवत्, अनभिमतं वा प्रयोजनं मातृविवाहक्रमोपदेशवत्, अतो वा प्रकरणात् लघुतर उपायः प्रयोजनस्य, अनुपाय एव वा प्रकरणं सम्भाव्यते । वाक्येनेतिय् आह -- अनर्थेत्य् आदि । न केवलम् अनर्थनिश्चयो ऽपीत्य् अपि शब्दः ।

यद्य् अवश्यं वक्तव्यान्यभिधेयादीनि तर्हि व्याख्यातार एव तानि वक्ष्यन्ति । तत् किं शास्त्रकृतो व्याहारेणेतिय् आह -- शास्त्रकारेणैव न व्याख्यातृभिः ।

अथोच्यते -- प्रवृत्त्यङ्गत्वाच् च व्याचक्षते । अभिधेयाद्यनभिधाने तु प्रवृत्तेर् एवासम्भवात् कथं सम्भविनो व्याख्यातारो येनाशङ्क्य तेषां व्याहारम् अयं निरस्यतीति । अत्रोच्यते । न सर्वथा ऽभिधेयादिप्रकाशनं केनचिन् न कर्त्तव्यम् एवेति चोद्यं प्रवृत्तम्, किन् त्व् आदिवाक्यं तदर्थं न कर्त्तव्यम् इत्य् अभिसन्धिना । तत्र ये तावत् साक्षाद् आचार्योपसन्नास् तेषां तद्वचनाद् एव तत्प्रतीतौ प्रवृत्तिज्ञानयोः सम्भवात् सम्भवि व्याख्यातृत्वम् । तेभ्यो ऽपि तद् उपसन्नानाम् इति किम् अवद्यम्?

ननु च न शास्त्रकृद्वचनम् अपि प्रसह्य प्रवर्त्तयति, किं तर्हि प्रयोजनाद्यभिधानेन प्रवृत्तिविषयोपदर्शनात् । तच् च व्याख्यातृवचने ऽपि सम्भवतीति किम् उच्यते शास्त्रकारेणैवेत्य् अत आह -- व्याख्यातॄणां हि इति । हिर् यस्मादर्थे । शास्त्रकारेष्व् अपीदं समानम् इत्य् आह -- शास्त्रकृताम् इति । तुना व्याख्यातृभ्यः शास्त्रकृतां वैधर्म्यम् आह । विपरीतं च तद् अभिधेयाद्यभिधानं चेति विग्रः । अथ वा विपरीतं च तदसत्यत्वाद् अभिधेयञ् चाभिधेयतया प्रकाशनात् । तस्याभिधानम् इति विग्रहीतव्यं । उत्पश्याम उत्प्रेक्षामहे । अनेनैतद् आह -- तेषाम् अपि तथाभिधाने किम् अस्माकं बाधकं प्रमाणं? केवलम् एषां महीयसाशयेन शास्त्रं प्रणेतुम् इच्छतां परार्थप्रवृत्तानां नैतत् सम्भावयाम इति ।

प्रकरणस्य प्रारम्भ आदौ । एतच् च प्रयोजनाद्यभिधाननियतसन्निधेर् यथाभूतार्थचिन्ताविधानविषयस्य कालस्य निर्देशो न तु प्रकरणस्य [7अ] मधे ऽवसाने वा तत् सम्भवति सप्रयोजनं चेति ।

[ध्प्र् p.15]

एतासु च अनर्थसम्भावनास्व् एकस्याम् अप्य् अनर्थसम्भावनायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते ।

अथ यद्य् एवंविधा प्रवृत्तिः शास्त्रकृतां दृश्यते, त्वयाप्य् अस्य किं न सम्भाव्यत इत्य् आह -- नापि इति । अपिर् अप्रयोजनापेक्षया समं प्रवृत्तिदर्शनं समुच्चिनोति । तद् एवोत्पशाम इति सम्भध्यमानम् इह पश्याम इत्य् अस्यार्थे सम्बद्ध(-बन्ध)व्यम् । पश्याम इति वा ऽध्याहार्यम् । अनेनैतद् आह -- तथापि सम्भावयामो यदि तेषाम् ईदृशी पश्यामो न त्व् एवम् इति । अतो हेतोस् तेष्व् अभिधेयादिषु यद् वा तेषु शास्त्रकारेषु वक्तृषु सत्सु तदुक्तेष्व् अभिधेयादिष्व् इति प्रकरणात् संशयो ऽर्थोन्मुख इति द्रष्टव्यम् ।

ननु सत्य् अप्य् अर्थसंशये ऽर्थत्वाभावे प्रवृत्तिर् नास्ति । तन्निमित्ता तु सा संशयमात्राद् अपि भवति । तन्मात्रञ् च साधकबाधकविरहाद् अप्य् अर्थे सिद्धम् । तत् किं तदुत्पादार्थेन वाक्येनेत्य् आह -- अनुक्तेषु -- इति । तुर् उक्तावस्थाया अनुक्तावस्थां भेदवतीं दर्शयति ।

निर्गतं प्रयोजनं यस्मान् निष्कान्तं वा प्रयोजनात् । काकदन्ता ह्य् अभिधेयाः । ते च न क्वचित् पुरुषार्थ उपयुज्यन्ते । सप्रजोजनं वाभिधेयम् अशक्यानुष्ट्ःआनं सम्भाव्येत । किंवद् इत्य् आह -- ज्वरेत्यादि । ज्वरं हरतीति ज्वरहरः । तक्षकाख्यस्य नागराजस्य चूडा शिखा । तस्या रत्नं रतिं तनोतीति विशिष्टं वस्तु । तेनालङ्करणं अलङ्कारः । ज्वरहरश् चासाव् एवेंभूतश् चेति विग्रहः । स उपदिश्यते येन ग्रन्थेन तद्वत् ।

सतोर् वा सप्रयोजनशक्यानुष्ठानत्वयोर् अस्य प्रयोजनम् अनभिमतम् एवास्तिकानां सम्भायेत । मातुर् विवाहस्य क्रमः परिपाटिर् उपदिश्यते येन पारसीकशास्त्रेण तद्वत् । पारसीकशास्त्रेण हि मृते पितरि माता प्रथमम् अग्रजेन पुत्रेण परिणेतव्या, तदनु तदनुजेनेत्य् उपदिश्यते ।

अतो वा प्रकरणाल् लघुर् अल्पग्रन्थः प्रयोजनस्य सम्यग्ज्ञानव्युत्पत्तिलक्षणस्य । अनुपाय एव अनिमित्तम् एव ।

चत्वारो ऽपि वाशब्दाः पूर्वपूर्वापेक्षया पक्षान्तरम् अवद्योतयन्ति । सम्भावना च सर्वा वर्णिता ऽनर्थोन्मुखा प्रतिपत्तिः युक्त्या द्वितीयाकारानुप्रवेशाच् च संशयपदाभिलाप्या प्रत्येतव्या, सर्वत्रैवाकारान्तरस्य प्रतियोगिनः समुदाचारतो ऽदर्शनात् । तथाविधा ऽनर्थसम्भावनायाश् च बीजम् इदम् असत्यादिवाक्ये -- यद्य् अस्य प्रयोजनादिकं भवेद् बहुभिर् अन्यैर् इवानेनाप्य् आदाव् उक्तं भवेत् । न चानेन किञ्चिद् अवादीति मतिः ।

कामम् अमूर् अनर्थसम्भावना भवन्तु का नो हानिर् इत्य् आह -- एतास्व् इति । न केवलं सर्वा इत्य् अपिशब्देनाह । प्रयोजनाद्यनभिधान इव यद्य् अभिधाने ऽपि भवन्ति तास् तदा किम् अभिधेयादिभिर् अभिहितैर् अपीत्य् आह -- अभिधेयादिषु इति । तुर् उक्तेषु इत्य् अस्याननतरं द्रष्टव्यः, अनुक्तपक्षाच् च विशेषस्य द्योतकः ।

अथ कथम् अनयोर् अर्थानर्थसम्भावनयोर् विरोधो यतः सम्भावना संशय उच्यते । स चोभयां [ध्प्र् p.16] अभिधेयादिषु तु उक्तेष्व् अर्थसम्भावना अनर्थसम्भावनाविरुद्धा उत्पद्यते । तया प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते इति प्रेक्षावताम् प्रवृत्त्यङ्गम् अर्थसम्भावना कर्तुं सम्बन्धादीन्य् अभिधीयन्त इति स्थितम् । शावलम्बन इत्य् अन्योन्यस्याम् अन्याकारो ऽस्तीति कुतः सहानवस्थानम् । उच्यते । एकस्याम् अनर्थाकार उद्रिक्तो ऽनुभूयते, युक्तेस् तु द्वितीयाकारानुप्रवेशः । इतरस्यां नू(तू)द्रिक्तो ऽ[7ब्]र्थाकारो ऽनुभूयते, युक्तेस् त्व् अनथाकारानुप्रवेश इत्य् उभयोर् अप्य् अन्योन्यवैपरीत्येनानुभवाद् कथम् अविरोधः ।

भवत्व् एवम्, तथापि कथम् अस्याभिधाने ऽनर्थाशङ्का निरस्तेति चेत्, उच्यते -- पुरुषार्थसिद्धिरूपाभिधेयप्रयोजनाभिधानेनाऽऽदिमा ऽनर्थसम्भावना निरस्ता । अभिधेयतत्प्रयोजनयोर् उपनिरूपणेन च द्वितीयतृतीये निरस्ते । अन्तिमा ऽपि सामर्थ्यगतिसम्बन्धप्रतिपादनान् निरस्ता । तुरीयां तु परमविवेकशालिन आचार्यस्य प्रकरणारम्भसामर्थ्यान् निरस्यते । तथा हि न समाने ऽप्य् उपायान्तरे सम्भवति महतो महान् अयं प्रेक्षापूर्वकारी प्रकरणम् ईदृशम् आरभते, किम् अङ्ग पुनर् लघूनीति ।

अथ स्यात् -- समसमयसम्भवी देशान्तरवर्ती च कश्चद् एतदग्रतो लघूपयान्तरकाकः(-तरग्रन्थः?) स्यात् । तत् कथं तत्प्रणितलघूपायान्तरनिरासः? अत्रापि तत्प्रेक्षावत्तैव महती निबन्धनम् । प्रेक्षापूर्वकारित्वाद् एव तथाभूतात् तेनास्मिन् नार्यावर्ते ऽन्यत्र वा लोके नेदानीन्तनेनैतदर्थं प्रकरणं प्रणीतम् इति बहुधा ऽनुसर्त्तव्यम् । अनुसृत्य दृष्ट्वा तल् लघुर् उपाय इति च निश्चित्येदं प्रणेतुम् उचितं नान्यथेति । सर्वत्रैव प्रकरणे सत्य् आदिवाक्ये लघूपायान्तरनिरासे गतिर् इयम् एव । न हि अन्यत्राप्य् अभिधेयतत्प्रयोजनादिप्रकाशनम् अन्तरेण लघूपायान्तरनिरासाभिधानम् अस्तीति किं नानुमन्यते? यद्य् एवम् इतरासाम् अप्य् अनर्थसम्भावनानाम् एवम् एवास्तु निरासस् तत् किम् आदिवाक्येन? नैतत् । न हि सूचीप्रवेश इत्य् एव मूष(मूस)लप्रवेशः । तथा हि -- असत्य् आदिवाक्ये प्रेक्षापूर्वकारिप्रयुक्तत्वम् एव प्रकरणस्य न शक्यते कल्पयितुम्, प्रत्युताप्रेक्षापूर्वकारिप्रयुक्तत्वम् एव शक्यकल्पनम् । दृश्यन्ते हि प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रकरणादौ सर्वत्र प्रयोजनाद्यभिधायकम् आदिवाक्यं प्रणयन्ते(-तः) । न चानेनादिवाक्यं तदर्थम् अकारि । तस्मान् नायं प्रकरणकारः प्रेक्षापूर्वकारीति सङ्कल्पाद् उ(-न् नो)पाददीति(-त) ।

ननु च प्रवृत्त्यर्थो ऽयं प्रयासः । सा चेन् नास्ति किं तयोत्पन्नयापीत्य् आह तया -- इति । यद्य् अर्थसम्भावना प्रकरणे पुरुषस्य प्रवर्त्तयित्री तर्हि किम् अभिधेयाद्य् अभिधीयत इत्य् आह -- इति -- इति । यस्माद् अर्थसम्भावनया प्रवर्त्तन्ते इतिस् तस्माद् अर्थसम्भावनां कर्त्तुम् । किम्भूतां? प्रवृतेर् अङ्गं निमित्तम् । अङ्गादिशब्दानाम् असति बहुव्रीहौ परलिङ्गाग्रहणात् स्वलिङ्गेन निर्देशः । इतिर् एवम् अर्थे स्थितं निश्चितम् ।

[ध्प्र् p.17]

अविसंवादकं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम्.

लोके च पूर्वम् उपदर्शितम् अर्थं प्रापयन् संवादक उच्यते. तद्वज् ज्ञानम् अपि [स्वयं][18]प्रदर्शितम् अर्थं प्रापयत् संवादकम् उच्यते. प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकत्वम् एव प्रापकत्वम्, न अन्यत्. तथा हि -- न

__________नोतेस्__________

[18] स्वयमो.ए. त्

एवम् अनेन प्रबन्धेन सम्यग्ज्ञानेत्यादिवाक्यस्य समुदायार्थ व्याख्यायावयवार्थम् इदानीं अविसम्वादकम् इत्यादिना व्याचष्ते ।

अत्रायं पूर्वपक्षः । किम् इदं सम्यक्त्वं ज्ञानस्याभिप्रेतं? यद्योगात् सम्यग्ज्ञानम् उच्यते । यद्य् एवं वस्तुतत्त्वग्रहणं सम्यक्त्वं, अथापि गृहीतवस्तुप्रापणं? उभयथा ऽपि अनुमानम् अवस्तुग्रहणाद् असम्यग्ज्ञानम् । अगृहीतप्रापणाद् वा सम्यग्ज्ञानत्वे जलज्ञानम् अप्य् उपदर्शितमरीचिकाः प्रापयतीति न किञ्चित् सम्यजानं न स्याद् इति ।

सिद्धान्तवाद्य् अप्य् अमीषां पक्षाणाम् अनभ्युपगमेन निरासं मन्यमानः -- अविसंवादकत्वं सम्यक्त्वं विवक्षितम् इति [8अ] दर्शयति । अविसंवादकं संवादकम् उच्यते । विशब्दो हि संवाकप्रतिषेधे वर्त्तते । तत्प्रतिषेधस्य विधिरूपत्वात् सम्वादक एवावतिष्ट्ःअत इति संवादकार्थो ऽविसंवादकशब्दः । तद् अयम् अर्थः -- अविसंवादकं प्रवृत्तिविषयवस्तुप्रापक्ं स्म्यग्ज्ञानम् इति ।

स्याद् एतत् -- वृद्धव्यवहारो हि शब्दार्थनिश्चयभूमिः । तत्र च सम्वांदकशब्दो नोपदर्शतार्थप्रापके वर्त्तते । किं तर्हि? सत्यादिनि । न च ज्ञानस्य ताद्रूप्यम् अस्ति । तत् कुतस् तत्र संवादकशब्द इत्य् आह -- लोके च । च यस्मादर्थे अपिशब्दार्थे वा । लोके व्यवहर्त्तरि जने । अयम् आशयो यथा लोके सत्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्योपदर्शितार्थप्रापणस्य पुरुषे सम्भवात् संवादकशब्दः प्रवर्त्तते, तथा ज्ञाने ऽपि तत्सम्भवाद् इति ।

अथोच्यते नोपदर्शितार्थप्रापणनिमित्तकः पुरुषे संवाद[क]शब्दः किन् तु प्रतिज्ञातार्थप्रापणमित्तकः । तत् कथं इह निमित्तसम्भव इति? तद् अवद्यम् । तत्रापि प्रतिज्ञयोपदर्शनस्योपलक्षणात् । तद् एव तूपदर्शनं क्वचिद् वचनेन, क्वचिद् अध्यवसायेना[19] ............पि क्वचिद् वस्तुप्रतिभासपूर्वकेण क्वचिद् अन्यथा वृत्तेनेति विशेषः । संवाद[क]शब्दः (-बद)प्रवृत्तिनिमित्तं तु सर्वत्र समानम् इति ।

__________नोतेस्__________

[19] पाट्ःओ ऽत्र पश्चाद् वर्धितो दृश्यते किन् तु सूक्ष्मत्वात् न पट्ःयते ।

प्रापयन् इति[20]लक्षणहेत्वोर् इति हेतौ शतुर्विधानात् प्रापणाद् इत्य् अर्थः । एवम् उत्तरत्राप्य् अवसेयम् ।

__________नोतेस्__________

[20] पाणिनि 3 ।2 ।126 ।

[ध्प्र् p.18]

ज्ञानं जनयद् अर्थं प्रापयति, अपि त्व् अर्थे पुरुषं प्रवर्तयत् प्रापयत्य् अर्थम्. प्रवर्तकत्वम् अपि प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वम् एव. न हि पुरुषं हठात् प्रवर्तयितुं शक्नोति विज्ञानम्.

______________________________

ननूपदर्शितार्थप्रापकं संवादकम् इति ब्रुवता ज्ञानस्यैकस्योपदर्शकत्वप्रापकत्वे प्रतिज्ञाते । प्रवृत्तिम् अन्तरेण प्राप्तेर् अनुपपत्तेर् अर्थतः प्रवर्त्तकत्वम् अपि । न चैकस्यैते व्यापाराः सम्भवन्ति । यतो ऽन्यत् प्रदर्शति येन जानीते, अन्यत् प्रवर्र्त्तयति यद् अनन्तरं प्रवृत्तिम् आचरति, अन्यच् च प्रापयति यतः प्राप्त्याभिसम्बध्यते पुरुष इत्य् आशङ्क्याह -- प्रदर्शिते च -- इति । चो यस्मादर्थे ।

प्रवर्त्तकत्वम् एव प्रापकत्वं ब्रुवतो ऽयम् अभिप्रायः -- यद्य् अप्य् अर्थं साक्षात्कृत्यानुरूपं निश्चयं जनयत् प्रदर्शकं किञ्चित्, अपरं प्रदर्शयद् वा बाह्यायाः प्रवृत्तेः कारणां भवत् प्रवर्त्तकम्, इतरत् प्रवर्त्तनद्वारेण बाह्यायाः प्राप्तेर् निमित्तं भवत् प्रापकं व्यपदिश्यते, तथापि स एव बाह्यप्रवृत्तिकारणभावः प्रवर्त्तयितृत्वादिप्रयोजकव्यापाररूपो ज्ञानस्य पुरुषप्रेरणेनार्थजननेन च प्रवर्त्तनप्रापणयोर् असम्भवेन प्रदर्शनाद् अन्यो नोपयुज्यत इति वस्तुतः सर्वस्यैव ज्ञानस्य निश्चयानुगतस्याधिगमान् नापरौ प्रवर्र्तनप्रापणव्यापारौ । अत एव तत्राद्यम् एव ज्ञानं प्रमाणं व्यवस्थाप्यते । ततो वस्तुतः प्रदर्शकत्वादीनाम् अभेदः, व्यावृत्तिनिबन्धनस् तु भेदो ऽस्त्य् एव । अत एवैते प्रदर्शकप्रवर्त्तकप्रापकशब्दाः कृतकत्वानित्यत्वादिवन् न पर्याया इति ।

स्यान् मतम् -- किं पुनः प्रयोजनं येन प्रवर्त्तनात् नाऽपरः प्रापणव्यापारो ज्ञानस्य, अधिगमाच् च नान्यत् प्रवर्त्तन प्रयत्नेन साध्यते? यद्य् उत्तरज्ञानस्य प्रामाण्यनिषेधार्थम्, तदा गृहीतग्राहितैव तन् निषेत्स्य[8ब्]तीति किं तदर्थेन प्रयासेनेति? अत्रोच्यते । यदि प्रवर्त्तयितृत्वं प्रापयितृत्वं च प्रदर्शकत्वात् परमार्थतो ऽन्यत् स्यात्, तदा गृहीतग्राहितैव न शक्यते प्रतिपादयितुम् इति केन प्रामाण्यं निषेध्येत? तथा हि -- न तज् ज्ञानं गृहीतं गृह्णाति, अपि तु गृहीते प्रवर्त्तयति । अपरं तु गृहीतं प्रापयति । तथाकारिणोश् च भिन्नोपयोगत्वात् प्रामाण्यं कथम् अपाक्रियते? यदा तु प्रवर्त्तनान् नापरः प्रापणव्यापारो ज्ञानस्य प्रदर्शनाच् च नान्यत् प्रवर्त्तनम्, प्रथमेनैव च प्रत्यक्षानुमानक्षणेनार्थक्रियासमर्थो वस्तुसन्तानः प्रवृत्तिविषयीकर्त्तुं निशचयात् शक्यते, तदोत्तरेषां तत्सन्तानभाविनाम् अभिन्नयोगक्षेमतया प्रामाण्यम् अपास्यत इति ।

एतेन तद् अपि प्रत्युक्तं यत् केनचिद् अभ्यधायि धर्मोत्तरे -- "यद्य् उपदर्शकत्वम् एव प्रापकत्वं तर्हि यद् उक्तं उपदर्शितम् अर्थं प्रापयत् संवादकम् इति तस्यायम् अर्थः स्यात् -- उपदर्शितम् उपदर्शयद् इति । न चैतद् युक्तम् अर्थभेदाभावात् । तथा हि यदि परमार्थतो ऽर्थाभेद उच्यते तदा न किञ्चिद् अवद्यम् । अथ तदापि नैवं वक्तयः । अत्यल्पम् इदम् उच्यते । कृतकत्वम् अनित्यत्वं प्रतिपादयतीत्य् अपि न वक्तव्यम्, अर्थाभेदाद् इत्य् अपि किं नोच्यते? अथ शब्दप्रवृत्त्यपेक्षया ऽर्थाभेद उच्यते तदा ऽसाव् असिद्धो व्यावृत्तिभेदस्य दर्शितत्वात् । तेनायम् अर्थः -- उपदर्शितं साक्षात्कृत्य जनितानुरूपनिश्चयम् अर्थं प्रवर्त्तनद्वारेण बाह्यायाः प्राप्तेः साक्षाद् योज्यतया वा निमित्ततां गच्छत् संवादकम् इति । वास्तवस् तु प्रवर्त्तकप्रापकयोः प्रमेयाधिगतिलक्षणात् प्रदर्शनव्यापाराद् अन्यो व्यापारो नास्तीति न प्रवर्त्तयितृत्वं पापयितृत्वं च प्रयोजकव्यापारो ऽनयोर् भिन्नः" इति ।

[ध्प्र् p.19]

अत एव च अर्थाधिगतिर् एव प्रमानफलम्. अधिगते चार्थे प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितश् चार्थः. तथा च सति अर्थाधिगमात् समाप्तः प्रमाणव्यापारः. अत एव चानधिगतविषयं प्रमाणम्. येन एव हि ज्ञानेन प्रथमम् अधिगतो ऽर्थः, तेन एव प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितश् च अर्थः. तत्र एव च अथ किम् अन्येन ज्ञानेन अधिकं कार्यम्? अतो ऽधिगतविषयम् अप्रमाणम्.

___________________________________

स्यान् मतम् -- यद्य् अधिगतिर् एवोत्तरेशाम् अपि फलं स्यात् तदोपयोगान्तराभावाद् भवेद् अप्रामाण्यं यावता प्रवर्त्तकस्य प्रवृत्तिः फलम्, प्रापकस्य प्राप्तिर् इति फलभेदनिष्पत्तेर् भिन्नो व्यापार इत्य् आह -- अत एव -- इति । यतो नार्थजननद्वारेणार्थप्रापणं ज्ञानस्य, यतश् च न प्रसह्य प्रेरणेन प्रवर्त्तनम्, अत एवास्माद् एव कारणाद् अर्थस्याधिगतिः परिच्छित्तिः फलम्, न प्रवृत्त्यादि ।

ननु तत् प्रमाणस्य फलं व्यवस्थाप्यते, यस्मिन् सति तद्व्यापारः परिसमाप्यते । न चाधिगताव् अपि प्रवृत्तिप्राप्त्योर् अभावे स परिसमाप्यत इत्य् आह -- अधिगते च -- इति । चो यस्मादर्थे । यस्माद् येनार्थः सम्यग्ज्ञानेन दर्शितस् तत्र तेनाप्रवर्त्तितो ऽपि पुरुषः प्रवृत्तियोग्योपदर्शनात्, तद्गतस्य च व्यापारान्तरस्याभावात् प्रवर्त्तित इत्य् उच्यते । सत्य् अर्थत्वे प्रवर्त्तनम् एव । ज्ञानेन तावत् प्रवृत्तियोग्यः कृत इति यावत् ।

अस्तु पुरुषस् तथा प्रवर्त्तितो ऽर्थस् तु न प्रापितः, तथा च व्यापारान्तरम् अन्याश्रीनम् अस्तीत्य् आह -- प्रापित इति । चः पूर्ववत् । अर्थो ऽप्य् असाव् अप्राप्तो ऽपि शक्यप्राप्तिको दर्शित इति प्रापित उच्यते । अत एव प्रापणशक्तिर् एव ज्ञाणस्य प्रामाण्यम् । सा च प्राप्याद् अर्थाद् आत्मलाभनिमित्तेति, यतो [9अ] येन प्रवर्त्तते तद् अपि प्रापणयोज्यम् एव । शक्तिनिश्चयस् त्व् अर्थक्रियानिर्भासस्य सर्वस्यानुमानस्य च स्वत एव । प्रवर्त्तकाध्यक्षस्य च कस्यचित् स्वत एव यद् अभ्यासेन परितो निरस्तविभ्रमाशङ्कम्, यन् निद्राद्यनुपप्लुतं सद् आसन्नदेशम् अनाशङ्क्य व्यञ्जकाधीना ऽन्यथाभिव्यक्ति च वस्तु गृह्णाति । तद्रूपसंवेदनाद् एव सत्यार्थं निश्चीयते । कस्यचित् तु परतो ऽर्थक्रियानिर्भासात्मकात् स्वतः प्रमाणाद् अन्यतो वा यतः कुतश्चिन् नान्तरीयकार्थदर्शनान् मध्यकालवर्त्तिभ्रान्तिशङ्कापनोदेन निश्चीयत इति । प्रापितश् चार्थम् इति क्वचित् पाठः । स तु युक्तरूपः प्रवृत्तियोग्यीकरणात् प्रवर्त्तितः प्राप्यार्थोपदर्शनात् प्रापितो ऽर्थम् इत्य् एकवाक्यतयोपदर्शनात् । एवम् उत्तरत्राऽप्य् एष एव पाठो ऽवदात इति । तथा च सति तस्मिंश् च प्रकारे सति । समाप्तः पर्यवसानं गतः । तसमाद् अधिगमस्य फलत्वं युक्तम् इति भावः । यतो ऽधिगमाद् अन्यत् फलं नोपपद्यते, जाते च तस्मिन् समाप्यते व्यापारः, अतो ऽस्मात् कारणाद् अनधिगतो ज्ञानान्तरेणापरिच्छिन्नो विषयो ऽर्थो यस्य तत् प्रमाणं भवति ।

ननु अधिगतविषयम् उदीचीनं ज्ञानं तत्रार्थे किञ्चिद् अधिकम् आदधानं प्रमाणं भविष्यति. न हि विषयभेदाद् एव प्रमाणभेदो ऽपि तूपयोगभेदाद् अपीत्य् आह -- येनैवैति. हिर् यस्मात्. पूर्वाद् योग्यतया प्रवर्त्तितः प्रापित इति चोक्तं तत्रैव पूर्वज्ञानाद् अधिगते किम् अधिकम् अतिरिक्तं कार्यं कर्त्तव्यम्?

[ध्प्र् p.20]

तत्र यो अर्थो दृष्टत्वेन ज्ञातः, स प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृतः. यस्मात् यस्मिन्न् अर्थे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो विकल्पेन अनुगम्यते, तस्य प्रदर्शकं प्रत्यक्षम्, तस्मात् दृष्टतया ज्ञातः प्रत्यक्षदर्शितः. अनुमानं तु लिङ्गदर्शनान् निश्चिन्वत् प्रवृत्तिविषयं दर्शयति.

न किञ्चित् । आद्येनैव कर्त्तव्यस्य कृतत्वाद् इति भावः । अतो ऽस्माद् हेतोर् अधिगतविषयं[21] तदधिगन्तृसजातीयं विजातीयं वा न प्रमाणम् । तेन प्रमाणसम्प्लवो नाम नास्त्य् एवेति प्रकाशितम् ।

__________नोतेस्__________

[21] अधिगत-एम्.: इधगत-

ननु च प्रबन्धेनानेन प्रवृत्तिविषयोपदर्शकं सम्यग्ज्ञानम् इति दर्शीतम् । वक्ष्यमाणया नीत्या प्रत्यक्षानुमाननामनी द्वे सम्यग्ज्ञाने । तत्र यदि समानम् अनयोः प्रवृत्तिविषयोपदर्शनं तद् इदं प्रत्यक्षं सत्प्रमाणं, इदम् अनुमानं सद् इति भेदो न स्यात् । अतस् तद् अनयोर् असमानविषयत्वम् एव कथितव्यम् । एवं च कस्य कथं तद् इति वक्तव्यम् इत्य् आह -- तत्र इति । तयोः प्रत्यक्षानुमानयोर् मध्ये दृष्टत्वेन ज्ञातो निश्चितः । यदि ज्ञात इत्य् एव क्रियते तदा ऽनुमेयो ऽपि निश्चितः सन् प्रत्यक्षेण प्रवृत्तिविषयीकृतः प्रसज्येतेति दृष्टत्वेनेति कृतं । अथ यो दृष्ट इति किं नोच्यते? नोच्यते । क्षणिक्तत्वादेर् अपि दृष्टत्वेन प्रत्यक्षविषयत्वाद् अनुमानावताराभावप्रसङ्गाद् इति ।

ननु न प्रत्यक्षस्य निश्चयनाद् प्रहणम् अपि तु प्रतिभासात् । तत् किम् उच्यते ज्ञातो निश्चित इत्य् आशङ्क्याह -- यस्माद् इति । विकल्पेनानुगम्यते ऽनुस्त्रियते ऽध्यवसीयते पश्यामीत्य् आकारेण । तस्माद् दृष्ट्वेन ज्ञात इत्य् उच्यते । विकल्पेनेति तत्पृष्ठभाविना ऽनुरूपेणेति द्रष्टव्यम् । अननुरूपविकल्पानुगतव्यापारस्य तत्राप्रामाण्यात् क्षणिकत्व इव । एवं ब्रुवतश् चायम् अभिप्राय्ः -- सांव्यवहारिकस्य प्रमाणस्येदं लक्ष[9ब्]णम् उच्यते । ततो वस्तुवृत्त्या प्रकाशमानम् अप्य् अनुरूपविकल्पेनाविषयीकृतं सद् अप्रतिभासमानं नातिशेते, व्यवहारायोग्यत्वात् । एवं तद् ग्राहकम् अपि तथाविधविकल्पेनाननुगम्यमानव्यापारं व्यवहारयितुम् अपर्याप्तं सत् तृणस्यापि कुब्जीकरणे ऽसमर्थम् अग्राहकं नातिवर्त्तते । तेन यद् उक्तं प्रदऋशकत्वम् एकत्वम् एव प्रवर्त्तकत्वादीति, यच् चोक्तम् -- अधिगतिर् एव फलम् इति तद् अनुरूपनिश्चयानुगतव्यापारम् अनुरूपनिश्चयानुगताव् इति द्रष्टव्यम् । एवं यत्र यत्रोच्यते प्रत्यक्षं वस्तूपदर्शकं वस्तुग्राहकम् इत्यादिना शब्देन तत्र सर्वत्रानुरूपनिश्चयानुगतव्यापारम् एव बोद्धव्यम् ।

अथैवं सति विकल्पस्यापि प्रामाण्यं प्रसज्येतेति चेत् । एतत् स्वयम् एव धर्मोत्तरेणाशङ्क्य निराकरिष्यत इति नेहोच्यते । यदि प्रत्यक्षम् एवं प्रवृत्तिविषयम् उपदर्शयति अनुमानम् अप्य् एवं तदा

[ध्प्र् p.21]

तथा च प्रत्यक्षं प्रतिभासमानं[22] नियतम् अर्थं दर्शयति. अनुमानं च लिङ्गसम्बद्धं नियतम् अर्थं दर्शयति. अत एव नियतस्य अर्थस्य प्रदर्शके. तेन ते प्रमाणे, न अन्यद् विज्ञानम्.

__________नोतेस्__________

[22] प्रतिभासमानंएम्.(स्. ध्प्र् 21,14): प्रतिभासनं

प्राप्तुं शक्यम् अर्थम् आदर्शयत् प्रापकम्. प्रापकत्वाच् च प्रमाणम्.

_______________________________________

कथं भेदव्यवस्थेति? आह -- अनुमानं तु इति । तुः प्रत्यक्षाद् अनुमान्स्य वैधर्म्यम् आह । प्रत्यक्षं न स्वयं निश्चिन्वत् प्रवृत्तिविषयं दर्शयति किन् तु निश्चाययत् । अनुमानं तु स्वयम् एव निश्चिन्वद् इति ।

कथम् अप्र्तिभासमानं निश्चेतुम् ईष्टे तद् इत्य् आह -- लिङ्गदर्शनाद् इति । लिङ्गस्य साध्याविनाभूतस्य धूमादेर् दर्शनात् । दर्शनं च स्वरूपग्रहणपूर्वकं `सर्वत्रेदं साध्याविनाभूतम् इतिऽ ज्ञानम्, `सर्वत्र साध्याविनाभूतम् इतिऽ स्मरणपुरःसरं वा क्वचित् स्वरूपग्रहणम् इह विवक्षितम् ।

ननु च प्रत्यक्षानुमानज्ञानवद् अन्यस्यापि ज्ञानस्य यथा प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनं तथा किं न प्रदर्श्यते? अथाप्रामाण्यान् नोपदर्श्यते । कथं पुनर् अप्रामाण्यम् अन्यस्य? अनियतप्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वाद् इति? चेत् । तर्हि प्रत्यक्षानुमान्योर् अपि तथात्वेन प्रामाण्यं न स्याद् इत्य् आगूर्य ज्ञानान्तराद्[:-अन्तरद] भेदम् अन्ययोर् दर्शयन्न् आह -- तथा च -- इति । तस्मिंश् च प्रत्यक्षस्य स्वव्यापारानुसारिविकल्पोपजननेन निश्चयनात्, प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनप्रकारे[23] ..................म् अन्यदा लिङ्गदर्शनात् स्वयं निश्चयेन प्रवृत्तिविषयप्रदर्शनप्रकारे । प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रतिभासमानं स्वरूपेण प्रकाशमानं नियतम् अर्थक्रियाक्षमे भावरूप एव व्यवस्थितं दर्शयति । तेन नानर्थं नाप्य् अनियतं दर्शयतीत्य् आकूतम् । अनुमानं च नियतम् अर्थं दर्शयति । चः प्रत्यक्षेण समम् अनुमानं नियतप्रदर्शकत्वेन समुच्चिनोति । लिङ्गसम्बद्धम् इति हेतुभावेन विशेषणम् । तद् अयम् अर्थः -- यस्माल् लिङ्गं विजातीयव्यावृत्ते ऽर्थे ऽर्थक्रियाकारिणि तादात्म्येन तदुत्पत्त्या वा सम्बन्द्धम् आयत्तं तस्मात् तत्प्रभवम् अप्य् अनुमानं नियतं दर्शयति अध्यवस्यतीति । तेनानुमानम् अपि नानर्थं न्याप्य् अनियतं भावात्मन्य् अभावात्मनि वा दर्शयतीति प्रकाशितम् । इयांस् तु विशेषो ऽनुमानं सम्बन्धग्रहणकालदृष्टसाधारणं रूपम् आश्रित्योदयमानं स्वलक्षणम् अध्यवस्यद् अपि न सन्तानान्तरासाधारणम् अध्यवस्त्यतीति प्रवृत्तिविषापेक्षम् अपि सामान्यविषयम् एव । प्रत्य्क्षं तु प्रवृत्तिविषयापेक्षम् अप्य् असाधारणाविषयम् एव । सन्तानान्तरासाधा[10अ]अणेनैव रूपेण विषयस्य निश्चायनाद् इति ।

__________नोतेस्__________

[23] सूक्ष्मत्वात् न पट्ःयते ।

इदानीं यस्यायम् आशयः -- `अस्तु प्रत्यक्षं नियतार्थदर्शकम्, अर्थस्य साक्षत्क्रणात्, औमानं तु परोक्षार्थस्यासाक्षात्करणात् कथं नियतं दर्शयति? तस्मान् न द्वयोर् नियतार्थप्रदर्शकत्वम्, अपि तु एकस्यैवऽ इति । तं सामस्त्यनिषेधवादिनं प्रत्युपसंहरन्न् आह -- अत इति । यस्माद् वस्तुप्रकाशात् प्रत्यक्षं नियतं दर्शयति । परोक्षस्यान्तरा साक्षाद् अनवभासे ऽपि तत्सम्बद्धतया चानुमानं कार्यस्वभावजम् एकान्तनियतं भावम्, अनुपलम्भजम् एकान्तनियतम् अभावं तथाभूतं दर्शयति । अतो ऽस्माद् हेतोर् एते द्वे अपि तथारूपे । ततो ऽनेन सामस्त्यनिषेधस्य निषेध उप्संहृतः । अन्यथा व्याख्यायमाने तु यतो ऽस्तु (-यत् अस्तु) नियतम् अर्थं प्रदर्शयतो ऽत एते नियतार्थोपदर्शके इत्य् अर्थः स्यात् । एत्च् च परिस्फुटस्यैव स्फुटीकरणम् अनर्थकम् आपद्येतेति

[ध्प्र् p.22]

आभ्यां प्रमाणाभ्याम् अन्येन च दर्शितो ऽर्थः कश्चिद् अत्यन्तविपर्यस्तः, यथा मरीचिकासु जलम्. स च असत्त्वात् पाप्तुम् अशक्यः. कश्चिद् अनियतो भावाभावयोः, यथा संशयार्थः. न च भावाभावाभ्यां युक्तो ऽर्थो जगत्य् अस्ति. ततः प्राप्तुम् अशक्यस् तादृशः ।

सर्वेण च अलिङ्गेन विकल्पेन नियामकम् अदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावाभावयोर् अनियत

_____________________________________

भवताम् एते नियतार्थोपदर्शके, प्रमाणे तु कथम् इत्य् आह -- तेन -- इति । तेन नियतार्थप्रदर्शकत्वेन । नियतार्थप्रदर्शकत्वाभावात् किलाप्रामाण्यम् अनयोः शङ्कितम् । सत्य् अपि तस्मिन् कथं तत् स्याद् इति भावः । अनयोः प्र्वृत्तिविषयप्रदर्शनप्रकारोपदर्शने तदन्यस्य ज्ञाणस्य च तदप्रदर्शने यद् बुद्धिस्थम् आसीत्, तद् इदानीं नान्यद् इत्य् आदिना ऽभिव्यनक्ति । नान्यद् विज्ञानं प्रमाणम् इति वचनविपरिणामेन सम्बन्धः ।

यद्य् एवं ज्ञानत्वाविशेषाद् अमू अपि प्रमाणे मा भूताम् इत्य् आह -- प्राप्तुम् इति । आदर्शयद् इति हेतौ शतुर् विधानाद् धेतुपदम् एतत् । तेनायम् अर्थः -- यतः प्राप्तुं शक्यम् अर्थम् आदर्शयति तेन प्रयक्षादिकं प्रापकम् इति । भवतु प्रापकम्, प्रमाणं तु कस्माद् इत्य् आह -- प्रापकत्वाद् च -- इति । चो ऽवधारणे ।

ननु आभ्यामन्ये नापि दर्शितो ऽर्थः शक्यप्रापण एव ततस् तदुपदर्शकम् अपि किं न प्रापकं प्रापकत्वाच् च किं न प्रमाणम् इत्य् आह -- प्रमाणाभ्याम् इति । चो यस्मात् । अत्यन्तग्रहणेन संशयज्ञानविषयाद् विशेष दर्शयति । तथाविधो ऽपि किं न प्राप्येत इत्य् आह -- स च इति । चो यस्मादर्थे । नियतोपदर्शकत्वे ऽप्य् अनर्थोपदर्शकत्वाद् अप्रमाण्यम् अस्य दर्शितम् । यदि कश्चिद् ईदृशस् तदन्यज्ञानविषयो ऽन्यादृशो भविष्यति । तदुपदर्शकं च प्रमाणं भविष्यतीत्य् अत आह -- कश्चिद् इति । शंशयार्थः संशयालम्बनः । `स्थाणुर् वा पुरुषो वाऽ इति हि प्रत्ययः स्थाणुम् उल्लिख्य पुरुषो वेत्य् आलम्बयंस् तदभावम् उल्लिखति । ततः स्थाण्वभावाव्यभिचारिणं पुरुषं पुरुष(-षा)भावाव्यभिवारिणं च स्थाणुम् अवस्यन्न् अभावे नाप्य् अभाव(वे) नियतं स्थाणुं पुरुषं वा दर्शयतीति भावाभावयोर् अनियतं दर्शयति । यत एवायम् एकान्तनियतं दर्शयितुम् अनीशानो दोलायते, तत एव संशय इत्य् उपपद्यत इति ।

अथ विपर्ययार्थो ऽसत्त्वान् न प्राप्यताम्, अयं तु कस्मान् न प्राप्यत इत्य् आह -- न च इति । चो यस्मादर्थे ।

ननु भवतु संशयविपर्यययोर् अप्रामाण्यं [10ब्] किं नश् च्छिन्नम्? एतद् अतिरिक्तं प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् अन्यत् प्रमाणं भविष्यतीत्य् आशङ्क्याह -- सर्वेण च -- इत्यादि । चो यस्मात् । सर्वान्तर्गतत्वाद्

[ध्प्र् p.23]

एव अर्थो दर्शयितव्यः. स च प्राप्तुम् अशक्यः. तस्माद् अशक्यप्रापणम् अत्यन्तविपरीतं भावाभावानियतं च अर्थं दर्शयद् अप्रमाणम् अन्यज् ज्ञानम्.

अर्थक्रियार्थिभिश् च अर्थक्रियासमर्थवस्तुप्राप्तिनिमित्तं ज्ञानम् मृग्यते. यच् च तैर् मृग्यते, तद् एव शस्त्रे विचार्यते. ततो ऽर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रदर्शकं सम्यग्ज्ञानम्.

अनुमानस्यापि तथात्वं स्याद् इत्य् आह -- अलिङ्गेन -- इति । नास्य लिङ्गम् उत्पादकत्वेन विद्यत इत्य् अलिङ्गम् । यद्य् अलिङ्गेन सर्वेण तत् करणीयं तदा प्रत्यक्षपृष्ट्ःअभाविनो ऽपि विकल्पस्य तदा ऽऽयातम् इत्य् आह -- नियामकं इति । विषयाधीनो हि नियतार्थपरिग्रहो ज्ञानस्येत्य् अर्थो नियामकः । तद् अदृष्ट्वा ।

ननु किं प्रत्यक्षपृष्ट्ःअभाव्य् अपि नियामकम् अर्थं दृष्ट्वा प्रवर्त्तते, येन ताद्रूप्यविरहाद् अन्येषां विकल्पानां तथात्वम् आशङ्क्यते । उच्यते । प्रवत्तेनेत्य् अत्रान्तर्भूतो णिजर्थो द्रष्टव्यः । ततो ऽयम् अर्थः नियामकम् अदृष्ट्वा प्रवर्त्तितेनेति । तथा च सति प्रत्यक्षपृष्ठभावी विकल्पो नियामकं दृष्ट्वैव प्रत्यक्षेण प्रत्ययेन प्रवर्त्त्यत इति तथात्वेन परिहृतो भवति । इतरे त्व् अलिङ्गविकल्पा येन प्रवर्त्त्यन्ते जायन्ते न तेन साक्षान् नियामको दृष्ट इति तेषां तथात्वानुषङ्गः ।

अन्ये तु अनुमाननिवृत्त्यर्थम् अलिङ्गेति योजयित्वा कथं पुनर् अवसायात्मकेनाप्य् अलिङ्गेन तेनैवं करणीयम् इत्य् आशङ्क्य नियामकम् अदृष्ट्वेत्य् अस्य तु हेतुभावेन विशेषणत्वान् नियामकम् अदृष्ट्वा प्रवृत्तत्वाद् इत्य् अर्थः, इति व्याख्याय तात्पर्यार्थम् अपि दर्शयन्ति । यद्य् अपि शब्दादिजन्मानो विकल्पा नोभयपक्षसंस्पर्शेन दोलायन्ते, तथापि ते नियामकानाश्रयेण प्रवर्त्तमाना न यौक्ति(-क्त)संशयरूपताम् अतिवर्त्तन्त इति । पूर्वव्याख्याने ऽप्य् अयम् एवाशयः । सर्वस्य तस्य समुदाचरतोर् विरुद्धयोर् आकारयोर् अभावे ऽपि युक्त्या द्वितीयाकारानुप्रवेशात् संशयरूपत्वेन भावाभावानियतार्थोपदर्शकत्वम् इति ।

एके तु नियामकं विकल्पयितव्यं वस्तुनान्तरीयकं वस्त्व् अदृष्ट्वा प्रवृत्तेनेति योजयन्ति । अलिङ्गेनेति चास्यैवार्थस्य हेतुभावेन विशेषणम् आहुः । उभये ऽपि तु प्रत्यक्षपृष्ठभाविविकल्पेनातिप्रसङ्गम् अनधिगतार्थाधिगन्तुर् विकल्प्य(-ल्प)स्य प्रामाण्यचिन्ता ऽधिकारेण निराकुर्वते । तेनायम् अर्थः -- सर्वेण तेनानधिगतत्वा(-गतार्था)धिगन्तृतया ऽभिप्रेतेनैवम् अवश्यकरणीयम् इति ।

अनियतार्थप्रदर्शकम् अपि तत्प्रापकं स्याद् इत्य् आह -- स च इति । चो यस्माद् अर्थे । अशक्य इत्य् अस्यानन्तरं स अवधारणार्थो द्रष्टव्यः । सो ऽनियतो ऽर्थो न प्राप्तुं शक्यो ऽशक्यत्वाद् इति भावः ।

ननु च तादृशं सर्वं मा भूत् प्रापकम्, प्रमाणं तु कस्मान् न भवतीत्य् आशङ्क्य पूर्वोक्तम् एवोपसंहरति तस्माद् इति । यस्मात् प्रापकत्वाद् एव प्रमाणं तस्मात् । अर्थस्याशक्यप्रापणत्वे ऽत्यन्तविपरीतत्वानित्य(-त्वानियत)त्वे हेतू हेतुभावेनान्ययोर् विशेषणत्वात् । चो ऽप्राप्तिकार्थसमुच्चये । कश्चिद् अत्यन्तविपर्यस्तः, कश्चिद् अनियत इत्यादेर् यथाक्रामम् उपसंहारः -- अन्यज् ज्ञानम् इति नान्यज् ज्ञानम् इत्य् अस्य ।

[ध्प्र् p.24]

यच् च तेन प्रदर्शितम्, तद् एव प्रापणीयम्. अर्थाधिगमात्मकं हि प्रापकम् इत्य् उक्तम्.

____________________________

स्याद् एतत् -- शक्यप्राप्तिकार्थोपदर्शकम् एव सम्यग्ज्ञानं [11अ] नान्यद् इति निर्निमित्तम् इदम् । तथा चान्यद् अपि किं न परीक्ष्यत इत्याह -- अर्थक्रियार्थभिः -- इति । चो यस्मात् । अर्थस्य दाहादेः, क्रिया निष्पत्तिः । ताम् अर्थ्यन्तीति तथा । एतैर् अर्थक्रियायां शक्तस्य वस्तुनः प्राप्तेर् यन् निमित्तं तन् मृग्यते ऽन्विष्यते । अर्थक्रियार्थित्वाद् एव च तद् अन्वेषणम् एषाम् अवसेयम् । तैश् च प्रेक्षावद्भिर् इति प्रकरणाद् द्रष्टव्यम् । इतरथार्थक्रियार्थिभिर् अप्य् प्रेक्षावद्भिर् मिथ्याज्ञानम् अपि निभाल्यत इति तत्परीक्षा ऽप्य् आपतेत् ।

यदि नाम तैस् तन् मृग्यं तथापि तद् इतरद् अपि ज्ञानं किं न परीक्ष्यत इत्य् आह यच् च -- इति । चोऽवधारणे । विचार्यते परीक्ष्यते । ईदृशं तत् सम्यग्ज्ञानं प्रवर्त्तकं यद् अनुसरन्ति भवन्त इति विभज्य प्रतिपाद्यते । अयम् अस्याशयः -- न व्यसनितया ऽऽचार्येणा ज्ञानं विचार्यते । किन् तर्हि? अर्थक्रियार्थिजनानुरोधेन । ते तथाभूतम् एव ज्ञानं मृगयन्ते नान्यद् इति तद् एव विचार्यत इति । तद् एवेति च मुख्यवृत्त्यभिप्रायेणोक्तम् न तु मिथ्याज्ञानं शास्त्रे ऽस्मिन् न विचार्यते एव । प्रसङ्गात् तु तस्यापि कल्पनाप्रभृतौ विचारसम्भवाद् इति ।

ननु शक्यप्रापणार्थोपदर्शकम् एव सम्यग्ज्ञानार्थोपदर्शकम् एव सम्यग्ज्ञानं कुतो व्यवस्थाप्यते प्रश्ने किम् इदम् अप्रकृतम् उच्यत इत्याह -- तत इति । यतो ऽर्थक्रियार्थिनां प्रेक्षावतां नान्यन् मृगयणीयम्, तद् अन्वेषणीयम् एव विचारणीयम्, व्यसनितया विचारासम्भवात् । ततो ऽर्थक्रियासमर्थस्य वस्तुनः वस्तुनः प्रदर्शकं सम्यग्ज्ञानं नान्यद् इति अर्थात् ।

अस्तु सम्यग्ज्ञानम् ईदृशम् एव । तत् पुनर् अन्यद् उपदर्श्य अन्यत् प्रापयद् अपि किं न सम्यग्ज्ञानं तत् प्रमाणं व्यवह्रियते? तथा च पीतसंख्या(-शङ्खा)दिज्ञानम् अपि प्रामाण्यान् नापैति । आह -- यच् च इति । चो ऽवधारणे । अनेन पीतशं(-शङ्)खादिज्ञानम् अप्य् अंशे संवादात् प्रमाणम् इति यत् कैश्चिद् इष्टिं तद् अपि सम्यग्ज्ञानव्यवच्छेद्यम् इति दर्शयति ।

ननु चानुक्तसमम् इदं पीतशङ्खादिज्ञाणेनानुपदर्शतस्यापि शुक्लशङ्खस्य, जलज्ञाणेनानुपदर्शितस्यापि मरीचिकानिचयस्य प्रापणदर्शनात् । नैतद् अस्ति । यतो न तज्ज्ञानपूर्विका सा प्राप्तिः, तस्याऽज्ञातवस्तुविषयत्वात् । न च तेन शुक्लशङ्खवस्तु मरीचिवस्तु वा ज्ञातम् । यथा तु ज्ञानान्तराद् एव तथाविधार्थप्राप्तिर् न ततस् तथा अनेनैव प्रामाण्यपरीक्षायां निर्लोठितम् इति नेहोच्यते ।

[ध्प्र् p.25]

तत्र प्रदर्शिताद् अन्यद् वस्तु भिन्नाकारम्, भिन्नदेशम्, भिन्नकालं च. विरुद्धधर्मसंसर्गाद् धि अद्यद् वस्तु. देशकालाकारभेदश् च विरुद्धधर्मसंसर्गः.

तस्मात् अन्याकारवद् वस्तु ग्राहि न आकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम्, यथा पीतशङ्खग्राहि शुक्ले शङ्खे. देशान्तरस्थग्राहि च न देशान्तरस्थे प्रमाणम्, यथा कुञ्चिकाविवरदेशस्थायां मणिप्रभायां मणिग्राहि ज्ञानं न अपवरकस्थे मणौ. कालान्तरयुक्तग्राहि च न कालान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम्, यथा अर्धरात्रे मध्याह्नकालवस्तुग्राहि स्वप्नज्ञानं न अर्धरात्रकाले वस्तुनि प्रमाणम्.

तद् एव तेन प्रापणीयम् इति कुत एवद् इत्य् आह -- अर्थाधिगमेति । हिर् यस्मात् । उक्तम् इति प्रदर्शनादीनां वस्तुतो ऽभेदं प्रतिपाद्य अतो एवार्थाधिगतिर् एव प्रमाण्फलम् इति अनेन प्रकाशितत्वात्, न तु साक्षाद् अभिहितम् । यद्य् अन्यद् अधिगम्यान्यत् प्रापयेत्, तदा प्रदर्शनप्रापणयोर् भेद एव स्यात्, अभेदश् च प्रतिपादित इति भावः ।

कथं पुनर् अधिगतिर् एव फलम् इत्य् अनेन तथात्वम् अस्योक्तम्? यतः प्रापकत्वं प्रामाण्यम्, फलं च तदव्यतिरिक्तम् इति । अथ वा प्राप्तुं शक्यम् अर्थम् आदर्शयत् प्रापकम् इत्य् अनेनैवम् उक्तम् । तथा हि तादृशम् अर्थम् आदर्शयद् इति परिच्छिन्दद् इत्य् अर्थः । परिच्छेदश् च प्रापकत्वान् न भिद्यत इति ।

भवतूपदर्शतार्थप्रापकत्वम् एव सम्यग्ज्ञानम् । यत् तु तद् एव प्राप्य वस्तु शङ्खादिकं पीतरूपतया प्रदर्शयति तत्कथम् असम्यग्ज्ञानम् इत्य् आह -- तत्र इति । तत्रेति वाक्योपक्षेपे चैतद् । प्रदर्शताद् रूपाद् भिन्नाकारादि सद् वस्त्व् अन्यद् इत्य् अन्यत्वं विधेयम् । आकारादिभिन्नम् अपि न ततो ऽन्यत्, तद् एवेदम् इत्य् अध्यवसायाद् इत्य् आह -- विरुद्धेति । हिर् यस्मात् । यदि विरुद्धधर्माध्यासाद् अन्यत्वम्, न तर्हि देशादिभेदाद् इत्य् आह । देशेति । चो यस्मात् । भवत्व् एवं तथाप्य् आकारादिभिन्नग्राहिज्ञानम् आकारान्न्तरादियोगिनि वस्तुनि किं न प्रमाणम् इत्य् आह -- तस्माद् इति । यस्मात् सम्यग्ज्ञानेन यद् एव हि दर्शितं तद् एव प्रापणीयम्, आकारादिभिन्नं च ततो ऽन्यत् तस्मात् । किम् इव क्व न प्रमाणम् इत्य् आह -- यथेति । भिन्नदेशग्राहिणः का वार्तेत्य् आह -- देशान्तरेति । किंवन् न प्रमाणम् इत्य् आह -- यथेति । अव(-प)वरकशब्देन देशविशेषो लयनोदरादिशब्दवाच्य उच्यते । अपवरकशब्दस्याप्य् एतद् अर्थस्य भावात् । अपवरकदेशस्थ इति पाठे ऽपि न दोषः ।

भिन्नकालग्राहिणः का व्यवस्था इत्य् आह -- कालान्तरेति । उपदर्शनकालाद् अन्येन कालेन व्यावहारिकेणा युक्तं सम्बद्धं तद्ग्राहि भिन्नकालवस्तुग्राहीति यावत् । चः पूर्ववत् पूर्वेण सहेदम् अप्रामाण्येन समुच्चिनोति । तद् उदाहरन्न् आह -- यथेति । अयम् अस्यार्थः -- अधरात्रे निद्राणस्य मध्याह्नकालप्रतिभासम् अनुभवतो वणिज्यागतसुतवस्तुदर्शनहृषितरोम्ण एव झटिति बोधे काकतालीयन्यायेन च सत्य् अपि पुत्रोपलम्भे तज्ज्ञाणं न प्रमाणम् । तत् खलु परमार्थेनार्धरात्रकालसम्बन्द्धं मध्याह्नकालाकलितं च प्रतीतम् इति मध्याह्नकालत्वेनावभासनाद् एव च मध्याह्णकालं तद् वस्तूक्तम् ।

[ध्प्र् p.26]