हेतुबिन्दुटीकालोक (subcommentary on अर्चट's हेतुबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's हेतुबिन्दु)

दुर्वेकमिश्र: हेतुबिन्दुटीकालोक (subcommentary on अर्चट's हेतुबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's हेतुबिन्दु)

{प्. 233}

पण्डितदुर्वेकमिश्रकृतो

हेतुबिन्दुटीकालोकः ।

[1 ब्] । नमो बुद्धाय ।

प्रहीणावृतिसंघातं प्रणिपत्य तथागतम् । विवृणोमि यथाशक्ति भट्टार्चटगुरोर् गिरः ॥

अभिमानधना ये च ये च बुद्धिधना जनाः । न तदर्थम् अयं यत्नस् तस्मान् नैव निरर्थकः ॥

स्वेष्टदेवतानमस्क्रिया हि पुण्यप्रसवभूमिर् इतश् चान्तरायरहिता ईप्सितपरिसमाप्तिर् भवतीत्य् आगमाद् वेदिता शिष्टाचारानुरक्षणधर्मा चायं धर्माकरदत्तो हेतुबिन्दुतीकां चिकीर्षुरादित एव स्वाधिदैवतं स्तुतिपुरःसरं नमस्यति । नमस्कारश्लोककरणे चाक्षेपपरिहारौधर्मोत्तरप्रदीपादितनीतिदिशा अनुगन्तव्यौ ।

आशयप्रयोगभेदेन हेत्ववस्थाम् उभयीं स्वार्थपरार्थप्रकर्षभेदेन फलावस्थां द्वयीं दर्शयिष्यते । अस्य हेतुफलावस्थोपदर्शनं मुनीन्द्रस्य नमस्याभिमता । बोधिसत्त्वावस्थायां हि भगवान् अनेकजन्माभ्यासयोगात् कल्याणमित्रसंपर्काच् च प्रथमम् आशयविशेषसम्पदम् उदपीपदत् । याम् इह प्रणिधिबोधिचित्तम् आतिष्ठन्ते तत्त्वविदः । तस्य परस्ताद् आशंसितार्थसंपादनाय प्रयोगविशेषम् अशेषम् अकार्षीत् । यं प्रस्थानबोधिचित्तम् आचक्षते । तस्योपरिष्टात् प्रयोगविशेषप्रकर्षप्राप्तेः परमपुरुषार्थफलं सकलम् अलब्ध । अथातः सत्त्वोपकारं विविधम् अबाधितं व्यधित ।

अत एवायं यः संजाते [1.5. [त्यादिनादौ कण्ठोक्ताम् अकृत आशयावस्थाम् । तदनु पुण्यज्ञाने [1.6. [त्यादिना प्रयोगावस्थाम् । तस्य पश्चात् कृत्स्ने [1.7.] त्यादिना फलावस्थाम् । तदनन्तरं लोक [1.8.] इत्यादिना च सत्त्वोपकारावस्थाम् इति ।

यत्र च एवंविधो जिनरविः [1.8.] तं नमस्यामि [1.8.] नमस्कारोमीति सम्बन्धः ।

उपकार्योपकारिणोः समं प्रवर्तमाना निरन्तरम् उदीयमाना च महत्त्वयुक्ता महती च सा दुःखात् दुःखहेतोर् वा समुद्धरणकामता नाम या करुणा तदात्मिका कृपा चेति तथा । संजाता महाकृपा यस्य स तथोक्तः ।

किं कर्तुं स तथाविध इत्याकांक्षायाम् आह -- त्रातुम् [1.5.] इति ।

{p.234}किं त्रातुम् इत्यपेक्षायां त्राणक्रियाकर्म जनम् [1.5.] आह ।

तं विशेषयन्न् आह -- समग्रम् [1.5.] परिपूर्णं सकलम् इति यावत् ।

पुनर् अपि विशिनष्टि व्यसनिनम् [1.5.] इति । व्यसनं दुःखम्, तद्वन्तम् । नित्ययोगे चायमिनिर्द्रष्ट्व्यः । कृपाशब्दप्रत्यासत्तेः सामर्थ्यात् दुःखात् दुःखहेतोर् वा त्रातुम् इत्य् अर्थो ऽवतिष्ठते । अविवक्षितापादनाद् वा अनपादानत्वम् ।

दुःखाद् दुःखहेतोश् च सर्वसत्त्वा मया मोचयितव्या इत्याशयसंपद्योगिन्य् अवस्था आशयावस्थेत्य् उच्यते ।

हेतुः [1.6.] निमित्तम्, सार्वज्ञपदस्येति वक्ष्यमाणस्वार्थप्रकर्षप्राप्तिसामर्थ्याद् अवसेयम् । चितिक्रियाभिसम्बन्धाद् द्वितीया ।

कीदृशम् इत्याशङ्कायां तद्विशेष्टुम् उक्तं पुण्येत्यादि पश्चाद् योज्यम् । पुण्यज्ञानम् अयं [1.6.] पुण्यज्ञानस्वभावम् ।

अन्यथा विशिनष्टि विपुलं [1.6.] विस्तीर्णं महान्तं यावत् । पुण्यज्ञानसंभाराव् एव हि सार्वज्ञं पदम् आवहतः ।

पुण्यज्ञानसंभारोपार्जनम् एव सत्त्वोद्धरणाय प्रयोगः । तेन तत्पदप्राप्त्यैव सत्त्वोद्धरणसंभवात् । अन्यथा तत्पदाभावात् । [2अ] एवंविधप्रयोगसम्पद्योगिन्य् एवावस्था प्रयोगावस्थेत्य् उच्यते ।

अयं प्रयोगः प्राचीनश् चाशयो द्वाव् एतौ पारंपर्येण परमपदप्राप्तेः कारणम् इति तत्पदप्राप्तिहेतुत्वमात्रविवक्षया, अवस्थामात्रविवक्षया च हेत्ववस्था भगवतो व्यपदिश्यते । भेदविवक्षया पुनर् आशयप्रयोगावस्थेति ।

प्रचित्य [1.6.] उपचित्य राशीकृत्येति यावत् । तथाभूताद्रिसमाश्रितौ समाश्रयणापेक्षायां पौर्वकालिकः प्रत्ययः ।

किम् एवंकारं चकारेत्य् आह -- कृत्स्ने[1.7.]त्यादि । यच्छब्दो ऽत्रापि सम्बध्यते । उत्तरत्रापि अभिसम्भन्त्स्यते । किं भूतः सन् यस् तम् आश्रित इत्याह -- विधूते[1.6.]ति । सर्वथा निरस्तः सादरनिरन्तरचिरकालाभ्यासायासो येन स तथा । मतद्वयाश्रयणेन सदाव्यापनेन इच्छाधीनत्वात् योग्यतया वा व्यापनेन उपयुक्तकार्त्स्न्ये कृत्स्नशब्दप्रयोगात् सोपायहेयोपादेयात्मककृत्स्नज्ञेयविसर्पिणी चासावावरणादिलक्षणस्य मलस्यातिशयेन प्रहाणान् निर्मलप्रज्ञा चेति तथा । सैव परार्थोदयस्थानत्वाद् उदयाद्रिर् इव तथा । तं श्रितः [1.7.] प्राप्तः तद्योगी जात इति यावत् । इदम् एव च सर्वज्ञस्य पदं परमपुरुषार्थफलम् । एवंलक्षणफलसंपद्योगिन्य् अवस्था फलावस्थेत्य् उच्यते ।

{p.235}हृदि भवं हार्दम् [ 1.8.] सदसत्पथविवेकविबन्धकत्वात् तम इव तमः [1.8.] अज्ञानम् कयाचिद् व्यपेक्षया तु हृदो मनसो भेदविवक्षायां तदुभयत्वम् उक्तम्. लोकोक्त्यपेक्षया वा । तदपहन्ति विध्वंसयति धर्मदेशनाद्वारेण अन्यथा चेति तथा । जिनो मारजयनाद्बुद्धो भगवान्। क्व हार्दतमोपह इति अपेक्षयाम् आह -- लोके [1.8.] इति । लोकविषयं यच् चैतसं तमस् तस्य हन्ता । लोकस्यैव तथाभूततमसोपहन्तेति यावत् लुप्य(क्य)त इति लोकः । हार्दतमः शब्दप्रत्यासत्तेः प्राणी ज्ञातव्यः । एवंकारिण्येवावस्था सत्त्वोपकारावस्थेत्य् उच्यते ।

स एव व्यसनिजनत्राणनिमित्तकृपाधारणसाधर्म्यात् । रवेर् अपि तदागमे तथार्थोप्वर्णनात् । तदा तु व्यसनं रोगो ज्ञातव्यम् । उदयाद्रिसमाश्रयणसाम्याल् लोके तमोपहत्वसाधर्म्याच् च । तदा तत्तमो ऽन्धकारं द्रष्टव्यम् । रविर् इव रविः । रूपकालङ्कारश् चात्र काव्यगुणो दर्शितः ।

मूर्ध्ना नमस्यामि [1.8.] इति शिरः प्रणमयत एवंविधं वचनम् अवसेयम् । तेन कायिको नमस्कारो दर्शितः स्यान् नान्यथा । शब्दानुपूर्वीविशेषोच्चारणेन तु वाचिको दर्शितः । कायव्यापारव्याहारयोश् च तदुत्थापकमनःपूर्वकत्वात् मानसिको ऽपि इति सर्वम् अवदातम् ।

सोपायस्वार्थसम्पदाख्यानद्वारेणेयं नमस्क्रिया इति तत्त्वाव्याख्यानम् उद्घृष्टं नातिश्लिष्टञ्चेति नोद्घटितम् ।

अथवा अन्यथा व्याख्यायते । परार्थः खल्व् अयं टीकालक्षणो ग्रन्थो ऽभिप्रेतः । परश् च विषयदोषाशङ्कायां श्रवणाय नावधत्ते । ततश् चानवधानं विषयदोषाशङ्क[2 ब्.]या व्याप्तं तद्विरुद्धोपदर्शनेन अनवधाननिषेधार्थं व्यापकविरुद्धविषयविशुद्धिम् उपदिदर्शयिषुर् आह -- य [1.5.] इत्यादि ।

टीकाविषयोश् चा(षयश् चा)चार्यधर्मकीर्तिग्रन्थः । तद्विषुद्धिश् च प्रवचनविशुद्ध्या, प्रवचनार्थसमर्थनपरतया आचार्यशास्त्रस्य तदेकविषयत्वात् । ततश् चाचार्यशास्त्रविशुद्धिनिबन्धनप्रवचनविशुद्धिं बोधयितुं भगवतो गुणेदित्वनिर्दोषते नमस्कारापदेशेन दर्शयति । उपायोपदर्शनपूर्वकतथाभूतप्रज्ञोदयाद्रिसमाश्रयणाभिधानेन भगवतः सर्वाज्ञानविगमो दर्शितः ।

सर्वाज्ञानवैधुर्याद् अस्तु निर्दोषः, स तु स्वार्थप्रकर्षप्राप्तः कस्मात् परस्मै सोपायहेयोपादेयतत्त्वम् उपदिशति येन तस्य तथाभूतं प्रवचनं सम्भवेद् इत्य् अपेक्षायां -- यः संजाते[1.5.]त्यादिना महाकरुणया योगम् उपदर्शयति । ततो महाकरुणागात् समीचीनम् उपदिशति प्रज्ञाप्रकर्षयोगाच् च भूतं समाधा(ससाध)नमिति प्रकाशितम् । तेनानुपदेशो ऽन्यथोपदेशश् च व्युदस्तः । यद् आह --

{p.236}"दयया श्रेय आचष्टे ज्ञानाद् भूतं ससाधनम्" [प्व् 1.284] इति ।

तथा --

"वैफल्याद्वक्ति नानृतम्"

इति । अत एवाविपरीतज्ञेयाद्युपदेशद्वारेण हार्दतमोपहः [1.8.] संवृत्तः इत्यर्थाद् एव वचनं विशुद्धं दर्शितम् । तद्विषयतया चाचार्यग्रन्थविशुद्धिः । तद्विषयतया च टीकाविशुद्धिश्च सामर्थ्याद् आख्याता भवति । शेषम् समानं पूर्वेणेति ।

भवतु भगवतो निर्दोषतया प्रवचनविशुद्धिः । तथाप्याचार्यस्य वाङ्मनसो(सयो)र् वैगुण्यसम्भवेन तच्छास्त्रं न विशोत्स्यति इत्य् आशङ्क्याचार्यस्यापि जगदतिशायिप्रज्ञायोगप्रदर्शनेन वाङ्मनसो(सयो)र्वैगुण्याभावो न्यायमार्गे[1.13.]त्यादिना दर्शयिष्यते । वाङ्मनसो(सयो)र्वैगुण्यं हि जाड्ये सति भवत्तेन व्याप्तम् । तद्विरुद्धं चात्यन्तप्रकृष्टबुद्धित्वं । तस्मिन् सति कथम् भवेद् इत्य् अभिप्रायात् ।

आचार्यग्रन्थविशुद्धाव् अपि तवैव वाङ्मनसयोर् वैगुण्यात् टीका अवदाता न भविष्यति इति चाशङ्क्य औद्धत्यपरिहारापदेशेन आचार्यवचनापेक्षया आत्मनो जडत्वम् अभ्युपेत्य वैदर्भ्यपरया वचनम् अङ्ग्या तथापि [1.15.] इत्यादिना स्ववाङ्मनसो(सयो)र् वैगुण्यवैकल्यम् अपि प्रकाशैष्यते ।

आदौ कस्यचित् पार्श्वस्थस्य अश्रुतैतत्पूर्वपक्षवादिवचनस्य तत्रानादृतस्य वा व्याख्यातग्रन्थव्याख्यानेन चर्वितचर्वणम् अनुतिष्ठता त्वया [कथं] तत्त्वातिशयप्रकाशनलक्षनं माधुर्यम् अन्तस्तृप्तिकरम् आसादयितव्यः (व्यम्) तत् किम् एवम् आचरितम् इति त्वरयाभिप्रायं स्वयम् उद्घाटितं विघटयितुम् आह -- वरं हि [1.10.] इत्यादि । --

त्वरायोगिनो ऽस्य पूर्वपक्षं क्षेपयित्वा तु ते एवाशङ्के निराकुर्वन्न् आह -- न्यायमार्गे[1.13.]त्यादि ।

पूर्वव्याख्याने तु वरम् अव्याख्याते ऽन्यत्र क्लेशः क्रियतां यत्र रसविशेषास्वादः सम्भवी, न पुनर् अत्र तदसम्भवाद् इति आशङ्कायाम् इदं योज्यं । उत्तराभ्यां तु श्लोकाभ्यां स्वकीयौद्धत्यपरिहारः केवलः कृत इति ।

धर्मकीर्तेर् इमानि वचनानि तेषु । आकृष्टरसं हि र[3अ]सनीयं चर्वितम् उच्यते । अमीषाम् अपि बहुभिर् व्याख्यातत्वेन आकृष्टरसत्वात् चर्वितम् इव चर्वितेषु चर्वणं [1.10.] रसास्वादार्थो व्यापारविशेषः । अचर्वितचर्वणरूपादव्याख्यातान्यग्रन्थव्याख्यानाद् इति प्रकरणलभ्यम् अवधिम् अभिसम्बन्धाय (सन्धाय) किञ्चिद् इष्टौ -- वरम् [1.10.] इत्य् अव्ययम् आह ।

{प्. 237}"वरम् अद्य कपोतः श्वो मयूरात्", "मृताद् वरं दुर्बलते"त्यादि यावत् । न पुनर् अचर्वितान्यग्रन्थचर्वणम् इति बुद्धिस्थीकृतवर्जनीयाङ्गम् एव चैवम् आह । सामर्थ्यगम्यत्वाच् च वर्जनीयत्वेनाभिमतं नावादीत् । `अपि` न्यायतः सम्भावनाम् आह ।

अन्ये पुनर् अनिपातम् एव श्रेष्ठवचनं चर्वणसमानाधिकरणं वरशब्दं वर्णयन्ति । न केवलम् अचर्वितेष्व् इति चापिशब्दं व्याचक्षते । महतो ऽपि महीयांसमाचार्यम् । विदुषश् चास्य सर्वथैवाभिधानं द्रष्टव्यम् ।

ननु च व्याख्यातत्वाद् आन्तरतया निष्पीडितस्य मनाग् अपि माधुर्याभावाद् एव तदप्राप्तौ कथं वरम् इत्य् अभिधीयत इति आशङ्क्य प्रतिवस्तूपमालङ्कारेण प्रतिवचनम् आह निष्पीडितापि [1.11.] इति । मृद्वीका द्राक्षाफलम् । किमः क्षेपे प्रयोगात् नैव जहातीत्य् अर्थः । अनया वचनव्यक्त्या असूयाम् अपि । गम्भीराणाम् आचार्यगिरां नूनं न सर्वम् अर्थजातम् यथावत् पूर्वे व्याचख्युर् अतस् तथाविधरसास्वादस् तेन भविष्यतीति नितरां वाच्यम् इति सूचयति । पूर्वपक्षनिषेधाभिप्राये हिः[1.10.] यस्माद् अर्थे, व्यक्तम् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे वा ।

न्यायमार्गः [1.13.] युक्तिमार्गः एव तुलेत्यन्तर्नीतनियमः समासः । एकत्र [1.13.] इत्य् अयं शब्दः काकाक्षिवद् उभयोर् अपि पार्श्वयोर् व्याप्रियते । तेनायम् अर्थः जगत् कर्मभूतम् एकत्र एकस्मिंस्तुलान्तर्वर्तमानम् एकत्रावस्थिता यस्य मतिर् जयेद् अधरीकुर्यात् । जयेद् इति सम्भावनापदम् एतत् । यन्मतेर् जगद् अभिभवनं सम्भाव्यते इत्य् अर्थः । शक्यार्थं वा । जगज् जेतुं शक्तेति यावत् ।

तस्य [1.14] एवंमतेः गिरः [1.14.] वाच । परोक्षार्थेत्याद्यात्मिकाः । क्वति वदन्स्वव्याख्येयतया तान् संभावयति । दुरवगाहतया गम्भीराः [1.14.] । अत एव क्वेत्य् आह ।

अहं जडधीः क्व चेत्य् अनेन तदव्याख्यातृत्वेनात्मानम् असंभावयन् दूरीकरोति ।

तथापि [1.15.] इत्य् अनेन निपातसमुदायेन प्रकृतं प्रतिसमाधत्ते ।[1]यान् उद्दिश्य [1.16.] यान् अधिकृत्य यदर्थम् इति यावत् । मयापि[1.16.]एवंविधेनापि मया । वक्त्रोक्तिपक्षे त्व् आचार्यं प्रति जडधीर् इति ब्रुवता लोकं प्रति विपर्ययो ऽन्तर्निहितः ।

__________नोतेस्__________

[1] टिबेतनभाषान्तरम् आश्रित्य "तेषां कृते" इत्य् एवंरूपः पाठो ऽस्माभिः कल्पितः मुद्रितश् च। किन्तु इमां टीकाम् आश्रित्य तत्रत्यमूलपाठः "यान् उद्दिश्य" इत्य् एवं पूरणीयः ।

मन्दमतयः सन्ति मत्तोपि केचन [1.15.] इति विदर्भवचनेन दुर्जनमनस् तोषकरेण -- यदि दुर्जनो मयि नाहत्य यदा चरति तदा बहुबिर् एवाचार्याभिप्रायो न सम्यग्व्यज्ञायीति बहुजनोद्देशेनैव मयैतद् विभज्यते । अन्यथा तु सोपि जनः {प्. 238}पूर्वादपव्याख्यानग्रन्थादाचार्यग्रन्थार्थं ज्ञास्यति । न ह्य् अज्ञो ज्ञकृताद् एव किञ्चिद् अवगच्छति नान्यत इति नियमः । ततः कथम् अहम् अस्मिन् निष्फले महीयसि प्रयासे प्रवर्तेयेति दर्शयति । पूर्वव्याख्याने पुनर् औद्धत्यपरिहारमात्रपरं विवक्षितम् एतन् नैतत् पर्यवसानव्यापारम् इति [3ब्] सर्वम् अनवद्यम् ।

अवच्छेद्यावच्छेदकभावेनावस्थितौ विशिष्टौ वाच्यवाचकराशी प्रकरणम् [1.18.] तस्यारम्भ [1.18.] आरभ्यत इति कृत्वा । सामर्थ्यात् तदादिस् तत्र प्रयोजनं [1.18.] फलं प्रकरणस्येत्य् अर्थात् । इदं च शाब्दीङ्गतिम् आश्रित्योक्तं द्रष्टव्यम् । आर्थेन तु न्यायेन प्रकरणाभिधेयस्यानुमानस्य प्रयोजनं परोक्षार्थप्रतिपत्तिरूपं व्याख्यार्थतया ज्ञातव्यम् । तथा ह्य् अनुमनव्युत्पादनम् एवानेन कस्मात् क्रियते ? यस्मात् परोक्सार्थप्रतीतिस् तदाश्रया । अतस् तत्परं वदन् वाक्यम् इति सैव वाक्यार्थः । एतच् च "परोक्षार्थप्रतिपत्तेर् अनुमानाश्रयत्वात्" इत्य् अनेन तु [3.23.] इत्यादिना परस्ताल्लेशतो निर्ने(र्णे)ष्यत इति ।

तत् [1.16.] प्रयोजनाभिधानम् । चो [1.16.] अवधारणे प्रवृ[त्त्य]र्थमित्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः । इतिः [1.19] एवम् अर्थे । केचिद्व्याख्यातारो मन्यन्त इति विशेषः [इति शेषः]त एव तदनुसहायकम् अन्यं साक्षिणम् उपक्षिपन्त आचक्षते तद् उक्तम् [1.20.] इत्यादि । कस्यचिद् [1.21.] इत्य् अनेन सर्वं संगृह्णाति अल्पस्येतरस्यापि वेत्य् अर्थः । अत एव पूर्वस्माद् अविशेषप्रदर्शनार्थो वा[1.21.]शब्दः । यावत्[1.22.] इत्यव्ययम् अवधौ । नोक्तम् [1.22.] इत्य् अस्मात् परो ऽस्तिर् भवन्तीपरः सामान्यप्राय[ः] सिद्धो द्रष्टव्यः । तावद् इति र्ववदवधौ । तच्छास्त्रं तच् च कर्म केन गृह्यताम् [1.22.] प्रवृत्तिविषयि क्रियताम् ।

किमः क्सेपे प्रयोगात् न केनचिद् इत्य् अर्थः ।

तत् [1.24.] श्रोतृप्रवृत्त्यर्थं प्रकरणादौ प्रयोजनाभिधानम् अयुक्तम् [1.24.] ।

ननु येनाभिप्रायेण तैस् तत्प्रवृत्यर्थम् उपवर्ण्यते स एवाभिप्रायो भवता नाबोधि तत् कथम् एतत् प्रतिषिध्यत इत्य् आशङ्क्य यत [1.24.] इत्यादिना तदभिप्रायम् उद्भिनत्ति । इतिना [1.24.] वचनस्याकारम् आह । तं प्रति प्रकरणस्योपायतां निश्चित्य प्रवृत्तिः स्याद् यथा स्याद् इति प्रकरणात् ।

किमुपायनिश्चयेन तेषाम् इत्य् आह -- अनुपाय [1. 25.] इति ।

प्रेक्षावताम्[2.1]इति काकाक्षिन्यायेन द्वयोर् अपि पार्श्वयोर् अभिसम्बध्यते ।

उपायनिश्चयेपि कस्मात् प्रवृत्तिर् इत्य् आह -- तदर्थितया [2.1.] तस्य फलस्याभिलाषेण । क्व प्रवृत्तिर् इत्य् आह -- प्रकरणस्य श्रवणं [2. 1.] आदिग्रहणात् चिन्तादेः {प्. 239} संग्रहस् तत्र । इति [2.2] हेतौ । तद् अभिधानस्य [2.2] तस्य प्रयोजनस्योक्तेः । अर्थवत्ता [2.2] सफलत्वम् वर्ण्यते [2.2] तैर् इति प्रकरणात् ।

यदि सोपपत्तिकम् एतत् तैस् तथोपवर्णितम् तर्हि सुन्दरम् एवेत्य् आह -- न चैतद् इति [2.2] । चो ऽवधारणे । एतद् अनन्तरोपनीतोपपत्तिगर्भितं तद् अभिधानं न युक्त्या सङ्गतम् ।

तद् उपाये [2.3] तस्य प्रयोजनस्योपाये । तद्भावः [2.3] तद् उपायत्वम् । तस्य निश्चयात् [2.3] । सस्यद्युपाये बीजादौ [2.4] प्रवृत्तिः ।

अवधृते[1.4]त्यत्रान्तर्भूतो णिजर्थो द्रष्टव्यः । तेन अवध्र्तः अवधारितो बीजादि भावो यैस् तेषाम् । कर्षका अपि बीजादिविषये बुद्धिपूर्वकारिण इति प्रेक्षावत्त्वपुरस्कारेणोदाहरणम् ।

ननु यथोपेयार्थिनाम् उपायानिश्चयेन प्रवृत्तौ प्रेक्षावत्त्वे क्षतिस् तथोपेयानिश्चयेपि प्रवृत्तौ किं न तत्क्षतिर् इत्य् आह उपेये तु [2.6] इति । तुः पूर्वस्माद् अस्य भेदं दर्शयति ।[2]भाविनि [1.6] इति हेतुभावेन विशेषणम् । अनिश्चयेपि [2.7] इत्य् उपे[4अ]यस्येति प्रकरणात् ।

__________नोतेस्__________

[2] हेतुबिन्दुटीकायाः प्रतेर् अत्र त्रुटितत्वात् "भाविनि" इति पदं पूरयित्वा न मुद्रितं निर्दिष्टपृष्ठे, तथापि "उपेये तु" इत्य् अनन्तरं तत्पदं तत्र स्थाप्यम् एव आलोकानुरोधेन । 32 हे.

इतिः [2.8] सम्भावनाया आकारं दर्शयति । एतद् उक्तं भवति -- शक्यनिश्चयम् अनिश्चित्य प्रवर्तमानाः स्वकर्तव्याकरणाद् उपालभ्याः, न त्व् अशक्या(क्य)निश्चयम् इति ।

यद्य् एवं प्रकरणस्यापि प्रयोजनविशेषं प्रत्युपायभावं निश्चित्य तदर्थितया प्रवर्तिष्यन्त इति आह -- निश्चयश् च [2.10] इति । चो ऽवधारणे ।

कस्मान् नास्ति इत्य् आह -- शब्दानाम् [2.11] इति ।

ननु च वाच्यवाचकभावलक्षणप्रतिबन्धसद्भावात् प्रतिबन्धाभावो ऽसिद्धः । तथाहि -- यदि शब्दस्य वाचकशक्तिर् अर्थस्य च वाच्यशक्तिर् वस्तुसती न स्यात् तदा पौरुषेयी स्यात्। पुरुषाधीनत्वे च शक्तेः -- यो ऽयम् "शब्द एव वाचको ऽर्थस्य, अर्थ एव वाच्यः, न त्व् अर्थः शब्दस्य वाचकः" इति दृष्टो नियमः, स न स्यात् । पुरुषेच्छाया अव्याहतप्रसरत्वात् । न च नियमविलोपो ऽस्ति । न हीच्छन्न् अपि समयकारः पुरुषो ऽर्थे वाचकशक्तिम्, शब्दे च वाच्यशक्तिम् अर्पयितुं पारयति । तस्माद् यथा घट-प्रदीपयोः प्रकाश्यप्रकाशकशक्तिर् वैपरीत्यमननुभवन्ती नियमवती वास्तवी तथा शब्दार्थयोर् अपि वाच्यवाचकशक्तिर् नियमवती वास्तव्येवेति ।

{p.240}अत्रोच्यते । यद्य् अर्थशब्दमात्रापेक्षया नियमः प्रतिपाद्यते तदासाव् असिद्धः । तथाहि -- सङ्केतवशात् तृणजूटादिर् अर्थो यथार्थान्तरस्य ममत्वक्रियाविशेषविधातादिलक्षणस्य प्रकाशको वाचकस् तथा समयसामर्थ्याद् एवार्थः शब्दस्यापि वाचको भवत्य् एव । तद् यथा भूतहस्तलक्षणायां कलायां कनिष्ठाद्या अङ्गुल्यः ककारादीनां तत्पर्वरेखाश् चाकारादीनाम् । न च शब्दस्यापि अर्थप्रकाशनाद् अर्थप्रतीतिजननाद् अन्यद्वाचकत्वं नाम ।

अथ घटार्थो घटशब्दस्य वाचको न भवतीत्य् उच्यते । हन्त! तस्यापि सङ्केतवशात् तथाभावः केन निवार्यते? । "यदाहं युष्मभ्यं घटम् अर्थं दर्शयामि तदा घटश दमुच्चारयितव्यम्, अन्यथा वा ज्ञास्यथेति" -- तदा किं तस्य तथात्वं न भवति? । यदि सत्यवादी भवान् नैवं वक्तुम् अर्हतीति यत् किञ्चिद् एतत् । तस्मात् सिद्धः प्रतिबन्धाभावः ।

ननु शब्दस्य तावद् वक्तुकामतायां अस्ति प्रतिबन्धः । सा च यथावस् त्व् एव वर्तत इति प्रणालिकया बाह्ये प्रतिबन्धात् शब्दस्य प्रामाण्यं को ऽपहस्तयेद् इत्य् आशङ्क्याह -- विवक्षायाम् [2.11] इति ।

अपिः [2.12] विशेषविवक्षाया अभ्युपगमे । वस्त्वनतिक्रमेणापि क्वचिद् भवतीति नियमग्रहणम् । ततः [2.12] इति विवक्षायां प्रमाणात् शब्दात् ।

स्याद् एतत् -- ये यम् अर्थं यथा विवक्षया विषयीकुर्वन्ति वक्तारस् ते तथैव तम् अर्थम् अनुतिष्ठन्ति इत्य् अत्र अप्य् एवं विवक्षितुर् एवम् एवानुष्ठानं भविष्यतीति निश्चये कुतो निश्चयाभावः इत्य् आशङ्क्याह -- न हि [2.13] इति । हिः यस्मात् ।

कथं तथानुष्ठाननियमाभाव इत्य् आह -- विसंवादे[2.14]ति ।

"सरितस्तीरे शर्कराशकटं पर्यस्तम् आस्ते । तदागच्छत भो गच्छामः" इत्य् अभिधायाप्य् अन्यथा प्रवृत्तिदर्शनात् लोके [2.15] व्यवहर्तरि जने । सर्वग्रन्थकारवचने ऽपि अनाश्वासात् [2.16] आस्थाया अभावात् ।

प्रयोजना[4ब्]भिधानात् प्रकरणस्य तदुपायभावविषयो ऽर्थसन्देहः प्रवृत्त्यङ्गम् उपजायते । ततश् च प्रकरणे प्रवृत्तिर् अर्थिनाम् इति प्रकरणस्य प्रयोजनविशेषं प्रत्युपायत्वसंशयं प्रवृत्त्यङ्गकर्तुम् आदिवाक्यम् उक्तम् इति मतं पश्चात्धर्मोत्तरादिनाप्य् अर्थात् दर्शितं येषाम्, तान् कटाक्षयन्न् आह -- प्रयोजने[2.17]त्यादि ।

प्रकरणस्य [2.17] इति प्रथमतो योज्यम् । तस्य तस्मिन् वा उपायस् तद्भावस्तत्ता सैव[3]विषयो यस्य स तथा ।

__________नोतेस्__________

[3] अस्माभिः "तदुपायताविषये" इति पाठः कल्पयित्वा मुद्रितः किन्तु आलोकम् आश्रित्य "तदुपायताविषयः" इति पाठः कल्पनीयः ।

{प्. 241} कस्य तदुपायतेत्य् एकदेशाकाङ्क्षायां तु प्रकरणस्य [2.17] इति श्रुतत्वाद् द्रष्तव्यम् ।

जन्यते [2.18] जायते । अत एव "जनिः कर्तुः प्रकृतिः" [पा. 1.3.23] इत्य् अनेन लब्धापादानसंज्ञकात् पूर्वं पञ्चमी ।

ततः [2.18] सन्देहोदयात् । तद्भावनिर्धारणाय [2.18] तदुपायनिश्चयार्थम् । कृषीवलो [2.18] हालिकः । आदि[2.18]शब्दात् तद् इतरः । अङ्कुरादिजननयोम्यं बीजं, तद्विपरीतम् अबीजम्[4] । तदवधृतये [2.18] तन्नियमार्थम् ।

__________नोतेस्__________

[4] अत्रालोकसम्मतः टीकापाठः "बीजाबीजावधृतये" न तु यथा मुद्रिते लभ्यते "बीजाद्यवधृतये" इति ।

चेत् [2.19] इति पराभ्युपगमे सर्वत्र । न [2.19] इति युक्तत्वेनाभिमतां प्रवृत्तिं प्रतिषेधयति । हेतुम् आह -- प्रयोजने[2.19]ति ।

असति वचने कथं सम्भव इत्य् आह -- तत्साधके[1.20]ति । तस्य [2.21] संशयस्य ।

"अनुमानव्युत्पत्तिः प्रयोजनम् अस्य" इत्यनभिधाने विशिष्टं प्रयोजनं प्रति प्रकरणस्योपायत्वं कथम् इह सन्दिग्धे विदग्ध इत्य् आशङ्क्याह -- अनुमाने[2.21]ति ।

दर्शनात् [2.22] इत्य् उपलम्भात् । सामर्थ्यात् तेषां श्रवणादित्य् अर्थो ऽवसातव्यः ।

अयम् अत्रभट्टार्चटस्याभिप्रायः -- यद्व्युत्पत्त्य यो ऽर्थीश्रुततदुपायग्रन्थसम्भवश्च स कस्यचिद् ग्रन्थस्य दर्शनात् तस्य चार्थित्वविषयोपायभावं प्रति साधकबाधकप्रमाणाप्रतिसंवेदी तथाविधवचनम् अन्तरेणापि अर्थित्वमात्रचोदितो ऽर्थित्वविषयोपायभावं संशयानो जिज्ञासादित एवान्यत्र आदिवाक्यवियुक्त इव ग्रन्थे प्रवर्तिष्यति(ते) -- तत्पाठश्रवणादिलक्षणां प्रवृत्तिम् आचरिष्यति । अन्यथा आदिवाक्यविकले भूयसि शास्त्रे प्रवृत्तिर् न स्यात् । तत्र च यद् एव प्रवृत्तिनिबन्धनं तद् अत्रापि भविष्यति । नापि आदिवाक्ये सत्य् अप्य् आश्वासो युज्यते, अन्यत्प्रतिज्ञातवताम् अपि अन्यव्युत्पादनदर्शनात् । यथातः (यथा --"अथातः) धर्मं व्याख्यास्यामः" [व्स् 1.1.1] इति प्रतिज्ञाय षट्पदार्थीप्रतिपादनंकणादस्य । ततो निष्फलैवादिवाक्यक्रिया स्याद् यदि तद्विषयसंशयोत्पादनेने प्रवृत्त्यर्थं तद् उपवर्ण्यते । अन्यथा त्व् आदिवाक्येपि कथम् इव प्रवर्तेत श्रोतेति? ।

{प्. 242} अनयैव चर्चद्वाराधर्मोत्तरादिमतेपि प्रत्यवस्थेयम् । तथाहि --यद्य् अर्थसंशयं प्रकरणे प्रवृत्त्यङ्गं कर्तुम् अभिधेयादीनि अभिधीयन्त आदिवाक्येन, तत्करणाद् एव च तफलम् उपवर्ण्यते, तर्हि तत्रैवादिवाक्ये कथं प्रवृत्तिः श्रोतॄणाम् असति तस्यादिवाक्यस्याभिधेयाद्यभिधायके वाक्यान्तरेऽ इति प्र्ष्टोधर्मोत्तरादिराचष्टां तावत् ।

का प्रवृत्तिर् आदिवाक्य इति चेत्; तस्य पठनं श्रवणम् अर्थावगाहनम् । अन्यथा प्रकरणेपि का प्रवृत्तिर् इति तुल्यचोद्यम् । व्याख्यातृवचनात् तत्र प्रवृत्तौ प्रकरणे ऽपि का क्षतिः? । तद्वचनं क्रीडाद्यर्थम् अन्यथापि [5अ]संभाव्यत इति चेत्; समानम् इदम् अन्यत्रापि । जिज्ञासया प्रवृत्तौ चादिवाक्यं वैयर्थ्यम् अश्नुवीत । आदिवाक्यविकलशास्त्रप्रवृत्त्यैव च प्रयासाल्पीयस्त्वात् । तत्र तदन्तरेणापि प्रवृत्तिर् नान्यत्रेति प्रतिवचनं प्रतिक्षिप्तम् । तस्माद् दूरम् अपि गत्वा तेनेदम् अभिधानीयं यद् एवास्मदभिमतम् इति किम् अतिनिर्बन्धेन [कृ]तं बहुतिथेन दोषेण ।

संशयस्य स्वरूपम् उपदर्शयन्न् आह -- किम् अस्य [2.22] इति । न वा किञ्चिदि[2.22]त्य् अनेन निश्चयेनान्यानुसरणबीजं दर्शितम् ।

संप्रति प्रयोजनविशेषं प्रति प्रकरणस्योपायभावसंशयं तदभिधानात् प्राण् न्यायप्राप्तं प्रदर्श्य प्रयोजनमात्रापेक्षयापि तस्योपायत्वसन्देहस् तदभिधानस्य पुरस्तात् सम्भवी ततो ऽपि प्रकरणे प्रवृत्तिर् अव्याहतेति दर्शयन् तत्रैवाभ्य्च्चये हेतुम् आह -- अपि च [2.23] इति ।

एवं जिज्ञासोः [2.24] इत्य् एतज्जिज्ञासात इत्य् अर्थात् ।

प्रवृत्त्युपयोगिप्रयोजनशून्यं निष्प्रयोजनम् [2.24] तद्विपरीतं प्रयोजनवत् [2.24] । उत [2.24] इति पक्षान्तरावद्योतने । अनेन प्रेक्षापूर्वकारि[त्व]प्रयुक्तत्वजि(प्रयुक्तजि)ज्ञासा दर्शिता । सप्रयोजनत्वानुसरणे कदाचिद् अस्मदभिमतम् अपि प्रयोजनं सम्भाव्यत इति भावः । अत एव व्यनक्ति -- अस्मदभिमतेन वा [2.24] इति । इतिना [2.25] जिज्ञासायाः स्वरूपं दर्शितम् ।

व्यर्थः [2.25] निष्फलः प्रयोजनप्रतिपादको वाक्यस्य प्रस्तावादादिवाक्यस्योपन्यासः [2.26] प्रदर्शनम् ।

यद्य् एवम् अर्थो वाक्योपन्यासो व्यर्थस् तर्हि किम् अर्थंवार्तिककारेणाकारीत्य् आशण्क्य तस्माद् [2.27] इत्यादिनोपसंहारव्याजेन फलम् अस्य दर्शयति । यस्माद् एवम् अर्थः सम्बद्धः तस्माद्धेतोः ।

कर्तुं प्रतिपादयितुं वा नारभ्यते [2.28] नानुष्ठीयत इति यथासंख्यं सम्बन्धः । तयोः साध्ययोः यथासंख्यम् एवोदाहरणे प्राह ।

{p.243} इतिः [3.2] प्रतिषेध्यस्य तत्करणप्रतिपादनानुष्ठानलक्सणस्य व्यापकस्यानुपलब्धेर् आकारं कथयति । तया प्रत्यवतिष्ठमानस्य [3.2] प्रत्यवस्थानं कुर्वतः । तस्या असिद्धता, यस्या उद्भावनं प्रदर्शनं तद् एवार्थः प्रयोजनम्, तद् यथा भवतीत्य् उपन्यसनक्रियाया विशेषणम् एतत् ।

आदीयते अस्माद् इति आदिः [3.3] तत्र । अस्मात् खलु अर्था आदाय आदाय व्याख्यायन्त इति ।

स्याद् एतत् -- वचनस्यास्य बहिर् अर्थे प्रामाण्याभावात् कथम् असौ तद्वचनात् तदसिद्धतां बुध्यते? । यदि परस्मादस्य तद्विषयो ऽर्थसंशयः प्रव्र्त्त्यङ्गं जायत इति तद् एव मतमायातम् इति किम् अनेन मसीम्रक्षितकुक्कटन्यायेनाचरितेनेति ।

अत्राचष्टे -- केवलं यः प्रतिपत्ता सति प्रयोजनादौ प्रेक्षापूर्वकारिणं कर्तारं नियमेन आदौ तद्वादिनं मन्वानः तदर्थं वचनम् अस्याप्य् अपश्यन्न् अप्रेक्षावत्प्रयुक्तत्वगर्भप्रयोजनादिकम् अत्रापि जानीते, तं प्रतिपत्तृविशेषं प्रतीदम् अकृतादिवाक्यंवार्तिककृद् इति । अन्यथा कथम् असौ निष्प्रयोजनं चेदि(दमि)त्यादि निःसन्दिग्धम् अभिदध्यात् ।

आद्यस्य तूक्तया नीत्या प्रवृत्तिर् अव्याहतेति सर्वम् अवदातम् ।

अत्र [5ब्]भट्टार्च्चटमते सर्वैर् एवधर्मोत्तरादिमतानुसारिभिः पराक्रम्यते । इत्थम् अस्माभिर् इदं गमितम् । एतच् च साध्व् असाधु वा मध्यस्थया धिया सद्भिर् एव विज्ञास्यत इति ।

पूर्वं सामान्येन प्रयोजनाभिधानम् आख्यातम् इदानीं विशेषेणावच्छिन्दन्न् आह तत्रेति [3.5] वाक्योपन्यासे । एतद् अर्थात्मनोपि संभवात् प्रकरणात्मन इत्य् आह । तद् उक्तम्काव्यालङ्कारे "शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्" [काव्या. 1.16] इति ।

कथं पुनर् व्युत्पादनं "परोक्षार्थे"त्यादिशब्दरूपस्य प्रकरणस्य प्रयोजनम् इत्य् आशंक्य सर्वशब्दसाधारणप्रयोजनोपन्यासपूर्वकम् अस्य तद्योगं दर्शयितुम् यथास्वम् [3.6] इत्यादिनोपक्रमते । यस्य यदात्मीयम् इत्य् अस्यार्थः । वाक्यस्य [3.6] एकस्मिन्न् अर्थे प्राधान्येन प्रतिपाद्ये ऽर्थाद्वारेणान्योन्यापेक्षिण उपकार्योपकारकभावेनावस्थितस्य पदसमूहस्य । हिः [3.6] यस्माद् अर्थे ।

तद् एवात्र नास्तीत्य् आह तच्चे[3.7]ति । चो यस्माद् अर्थे । पदानां [3.7] सुप्तिङ्न्तानां शब्दानाम् अवान्तरवाक्यान्तर्गतानाम् । अवान्तरवाक्यानामि[3.7]ति ।हेतुबिन्दुसंज्ञकमहावाक्यापेक्षया तदन्तर्भूतानां वाक्यानाम् । आकांक्षापूरणयोग्यं(ग्य)तत्तदर्थद्वारेण परस्परं[5]सम्बन्धो[3.7]व्यपेक्षा तेन ।

__________नोतेस्__________ [5] परस्परसंसर्गात्ऽ स्[अतः परं सर्वत्र मुद्रितहेतुबिन्दुटीकायाःस्ऽ इति संज्ञा बोध्या ।]

{प्. 244} नन्व् एतावतापि न ज्ञायते कोत्र समुदायार्थो यस्मिन् प्रतिपाद्ये अमीषां परस्परसम्बन्धेन व्यापार इत्य् आह तथाहि [3.8] इति । निपातसमुदायश्चायं यस्माद् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे सर्वत्र ।

व्युत्पाद्यते [3.8] विप्रतिपत्तिनिराकरणेन प्रतिपाद्यते । इतिः [3.8] हेतौ ।

यदि तच्छब्देन तत् परामृष्येत तदा तदभिधेयं व्युत्पाद्यतयोक्तं भवेद् यावता तच्छब्देन तन् न परामृष्टम् इति आह -- तस्यैव [3.9] इति ।[6]चः यस्माद् अर्थे । वाक्यभेदेश् च द्रष्टव्यः । ततो ऽयम् अर्थः -- यस्मात् तच्छब्देन तस्य सम्बन्धः स्वीकारः तस्मात् सम्बन्धात् [3.9] इति ।

__________नोतेस्__________

[6] आलोकानुरोधेनतस्यैव च तच्छब्देनऽ इतिटीकापाठः स्यात् । मुद्रिते तुचऽ वर्जितः पाठो ऽस्ति ।

स्याद् एतत् -- अयं खलु तच्छब्दो अनन्तरप्रकान्तं प्रधानं परामृशन् दृष्टः, अनुमानञ् च सामान्ये(समासार्थे) गुणीभूतम् । तत् कथं तस्य तेन परामर्शः? इत्य् अशंक्याह -- यद्य् अपि [3.9] इति । निपातसमुदायश् चायं विशेषार्थाभिधानाभ्युपगमे सर्वत्र । गुणीभूतम्[7][3.10] उपसर्जनीभूतम् अप्रधानीभूतम् इति यावत् । बहुव्रीहावन्य् अस्यैव पदार्थस्य प्राधान्यात् ।

__________नोतेस्__________

[7] टीकायां प्रतेर् अत्र त्रुटितत्वात्गुणभूतम्ऽ इति कल्पयित्वा स्थापितः पाठः, किन्तु आलोकसम्मतःगुणीभूतम्ऽ इति पाठः ।

तथापि [3.10] इत्य् अभ्युपगपूर्वं विशेषोक्तौ । शब्दस्य वृतिः प्रवृत्तिः -- अर्थाभिधानम्, तस्याः ।

प्रधानस्य संस्पर्शः स्वीकारः सम्बन्धः इति यावत् । तेन समं वास्तवसम्बन्धात् तत्परामर्शः स्यादित्य् आह -- शब्दानाम् [3.12] इति । स्वभावतः [3.12] स्वरूपेण सङ्केताव्यवधानेनेत्य् अर्थाः ।

अथवा मस(श)कसंकाशे किं महास्त्राकर्षणप्रायेणेति मन्यमानस् तदभिमतं प्राधान्यम् एव दर्शयन्न् आह -- पक्षे[3.13]त्यादि ।

अयम् अस्याशयः -- यद्य् अपि समासार्थोपसर्जनं प्रत्यवम्रस्टुम् अशक्यं तथापि व्युत्पाद्यतया शास्त्रे प्रकृतत्वात् बुद्ध्यन्तरेण गृहीतं स्वतन्त्रं सत्प्रत्यवमृष्यते । यथायद्गृहम् एतत् तम् आनयऽ इति ।

अविपरीतस्वरूपप्रतिपत्तिः [3.14] शिष्यसन्तानवर्त्तिनीति द्रष्टव्यम् । [6अ]साध्यत्वाद्[3.15] एवेत्य् अवधारणीयम् । {प्. 245} यद्य् एवं तद्व्युत्पत्त्यर्थम् इति वक्तव्ये णिचा निर्देशेन किं प्रयोजनम् इत्य् आह -- अत एव [3.15] इति । यतो ऽनुमानव्युत्पत्तिः प्रकरणस्य साध्यत्वाद् एव प्रयोजनं नान्यथा अतः अस्मात् कारणात् प्रकरणस्य व्यापारस् तथार्थाभिधानं तद् दर्शयितुं[8][3.16] । किंरूपं तद् दत्शयितुम् इत्य् आह -- अनुमाने[3.15]ति । अनुमानव्युत्पत्तिः विषयः साध्यत्वाद् यस्य स तथोक्तस् तं दर्शयितुं व्युत्पत्तिविषयं प्रयोजकव्यापारं दर्शयितुम् इति यावत् । निर्दिशति [3.16] आचार्य इत्य् अर्थात् । णिच्निर्देशस्यैवाकारं इतिः दर्शयति ।

__________नोतेस्__________

[8] प्रतिपादयितुम्ऽ इति कल्पयित्वा पूरितो टीकापाठः । तथापि आलोकानुरोधेनदर्शयितुम्ऽ इत्य् एव सम्यक् ।

एवं च व्याचक्साणः शिष्यस्यानुमानव्युत्पत्तौ प्रकरणस्य हेतुकर्तृतां दर्शयति । शब्दो ऽर्थं प्रतिपादयति इति लोकस्य व्यवहारदर्शनात् । सामर्थ्याच् चाचार्यस्यापि तथाभावम् अभिप्रैति । सति चैवं कर्तुः श्रोतुश् च करण-श्रवणप्रयोजनम् अपि सूचितं भवति ।

अथासति साध्यसाधनसम्बन्धाभिधाने कथं तत्प्रतीतिर् येन तस्य तत्प्रयोजनं सिद्धिम् अध्यासीतेत्य् आह -- ततश् च [3.17] इति । यतः प्रकरणव्यापारो ऽनुमानव्युत्पत्तिविषय उक्तः ततः कारणात् । चः [3.17] अवधारणे उक्तः [3.17] प्रकाशितः । अन्यथा प्रकरणव्यापारस्य तद्विषयत्वायोगाद् इति भावः ।

ननु च प्रणेतुर् ज्ञानस्थम् अर्थं प्रतिपादयितुम् उच्यते न (ंउच्चरितेन) शब्दात्मना प्रकरणेन तदभिधानं कर्तव्यम् । न हि अन्यथा तम् अर्थं प्रतिपाद्या(द्याः आ)कृत्या दर्शयितुं शक्यन्ते । तथा चार्थाभिधानम् एवात्र प्रयोजकस्य प्रकरणस्य व्यापारः । स च ण्यन्ताभिधेयः । तस्मात् व्युत्पादनं प्रकरणस्याभिधानम् एव । ततश् चास्यैवाभिधानार्थम् इदम् आरभ्यत इति प्रसक्तम् । न चैतद् युक्तम् । अनुमानव्युत्पत्त्यर्थं हीदम् आरभ्यते । न त्व् अस्यैवाभिधानार्थम् इति चोद्यं प्रतिविधातुम् अभ्युपगच्छन्न् आह -- यद्य् अपि [3.18] इति । शब्दस्य वृत्तम् वर्तनम् प्रवृत्तिः व्यापार इति यावत् । तेन शाब्देन न्यायेन प्रकरणव्यापारस्य प्राधान्यम् इत्य् अर्थः ।

एतद् उक्तं भवति -- शब्दस्य हि व्युत्पत्तिविषयः प्रयोजकव्यापारो ऽभिधेयः प्रधानं तेन् तादर्थ्यं गम्येतेति ।

यदीदम् अनुमतम् एव तर्हि किम् अर्थम् एवम् अभिहितम् इत्य् आशङ्क्य प्रतिसमाधानम् आह -- तथापि [3.19] इति । वस्तुवृत्तेन [3.19] वस्तुवृत्त्यपेक्षया आर्थेन न्यायेनेति यावत् ।

{प् 246}वस्तुवृत्त्यापि कथं व्युत्पत्तेः प्राधान्यम् इत्य् आह तस्या [3.18] इति । अयम् आशयः -- सर्वो हि प्रयोजकव्यापारः प्रयोज्यक्रियार्थः । उक्तं हि "विक्लेदनोपसर्जना विक्लित्तिः पचेः प्रधानार्थः" इति । तस्माद् व्युत्पादनार्थम् इति प्रयोजकव्यापारवद् व्युत्पत्त्यर्थम् इत्य् उक्तं भवति । तद्व्युत्पत्त्यर्थम् इति तूच्यमाने अन्यैस् तदर्थैस् भोजनाद् इव (जनाव)स्थानादिभिः प्रयोजकस् तदर्थमात्रव्यापारतया समान उक्तः स्यात् । अस्ति चास्यासाधाराणो व्यापारः । स कथं नाम् गम्येत इति न्याय्यो णिङ्निर्देशः इति ।

शाब्दीं गतिम् आश्रित्य वाक्यस्य प्रकरणप्रयोजनाभिधानप्रवृत्तत्वम् अभिसन्धाय परोक्षार्थेत्य् आदेर् एकदेशस्य शाब्द्यैव गत्या गुणभूतार्थवाचकत्वं द[6ब्]र्शयन्न् आह -- परोक्षार्थे[3.23]ति ।

शब्दात्मनश् चेत् प्रकरणस्य प्रयोजनम् उक्तम्, कृतम् अर्थात्मनस् तेनाभिहितेन इत्य् आशङ्क्याह -- न हि [3.24] इति ।

तात्पर्यार्थप्रदर्शनेनैवं व्याचक्षाणश् चार्थेन न्यायेन अभिधेयप्रयोजनम् एव वक्तुं प्रवृत्तम् इदं वाक्यम् इति दर्शयति । यथा [4.5] इति सामान्योक्तस्यास्य विषयोपदर्शने । भूतं [4.5] सत्यं । किं तद् इत्य् अपेक्षायां ब्राह्मणीत्युक्तौ स्त्रीत्वावगताव् अपि यथा न तत्र स्त्रीप्रत्ययस् तद्वत् सर्वत्र द्रष्टव्यम् इत्य् अर्थः ।

आ समन्ताद् उप्यते ऽनेन इति आवपनम् [4.5] किम् इत्य् अपेक्षायां इयम् [4.5] इति । उष्ट्रिका पिटकिका ।

ननु परोक्षार्थप्रतिपत्तेर् अनुमानाश्रयत्वात् यदि तद् व्युत्पाद्यते तर्हि शब्दादेर् अपि तन्निमित्तत्वात् तद् अपि किं न व्युत्पाद्यते इत्य् आशङ्क्याह -- अनेन [4.7] इति । अनेन तत्प्रतिपत्तेः त्रिरूपलिङ्गाश्रयत्वकथनेन । चो यस्माद् अर्थे । प्रमाणभूता [4.8] प्रमाणरूपा अव्यभिचारिणीति यावत् ।

कस्माद् एवम् उक्तं भवतीत्य् आह -- अन्यस्मात् [4.8] इति उक्तत्रिरूपलिङ्गाद् अन्यस्मात् तत्प्रतिपत्तेर् अव्यभिचारिण्याः परोक्षार्थप्रतिपत्तेर् अयोगाद् अप्रयुज्यमानत्वात् ।

असत्य् अवधारणे अयम् अर्थः कुतस्त्य इत्य् आह -- अवधारणात् [4.10] नियमाद् इति । इतिः [4.10] अवधारणस्य आकारं दर्शयति ।

ततः [4.10] परोक्षार्थप्रतिपत्तेर् अनुमानाश्रयत्वाद् एव । आदि[4.10]शब्दाद् अर्थापत्त्यादिपरिग्रहः । उक्ताद् अन्येन प्रकारेणानुमानत्वे प्रामाण्ये सति इति यावत् । तेषां [4.11] शब्दादीनाम् ।

{प्. 247} स्याद् एतत् -- अलिङ्गजापि परोक्षार्थप्रतिपत्तिर् अव्य्भिचारिणी भविष्यति तत्कहं शब्दादीनां सत्य् अपि प्रामाण्ये तथात्वम् इत्य् आशङ्क्याह -- तथाहि [4.13] इति ।

सर्वशब्देनाशेषपरिग्रहं दर्शयति । स्वतन्त्रा [4.13] स्ववशा लिङ्गानपेक्षेति यावत् ।

हेतुम् आह -- तस्याः [4.14] इति । यस्तया व्यवसीयते स तस्याः स्वार्थः ।

मा भूत् संवादिका, प्रमाणं तु कस्मान् न भवति? । आह -- अविसंवादनम्[9]अविसंवादकत्वं, तद् एव लक्षणं स्वभावो यस्य तद्भावस् तत्त्वं तस्मात् [4.15] ।

__________नोतेस्__________

[9] आलोकसम्मतः मूलपाठःअविसंवादनलक्षत्वात्ऽ न तु यथा मुद्रितः --अविसंवादलक्षणत्वात्ऽ इति ।

स्वतन्त्राया अयोगात्, अन्यत एव सा भविष्यति किम् एतावतानुमानत्वम्? । न हि पक्षधर्मतैव लिङ्गस्य रूपं येन तज्जायाः तथात्वं स्यादित्य् आह -- अन्यत्रापि(तोपि) [4.15] इति ।[10]असम्बद्धात् [4.16] सिषाधयिषिताप्रतिबद्धात् ।

__________नोतेस्__________

[10] स्ऽ प्रतेर् अत्र त्रुटितत्वात्यदि स्याऽ इति पूरितम् अस्माभिः । आलोकम् अनुसृत्यअसम्बद्धात् यदि स्याऽ इति -- पाठः पूरणीयः ।

अस्तु तर्हि प्रतिबन्धो न तु पक्षधर्मता । ततश् चान्वयव्यतिरेकवतो ऽपि शब्दादेर् अपक्षधर्मात् परोक्षार्थप्रतिपत्तिर् अव्यभिचारिणी नानुमानम् इत्य् आशङ्क्याह -- धर्म्यसंबन्धेपि [4.16] इति ।

यद्य् एवम् अस्तु तत्प्रतिपत्तिहेतोः पक्षधर्मत्वम् अपि । किम् अतः इत्य् आह -- एवम् [4.18] इति । एवं[11]रूपं [4.18] साध्यसम्बद्धं विशिष्टधर्मसम्बद्धञ् च । इतिः हेतौ । सर्वा [4.18] कृत्स्नैव । न भिद्यते [4.19] न पृथक् प्रमाणम् ।

__________नोतेस्__________

[11] अयम् आलोकसम्मतः पाठः । सेवम्भूतःऽ ।

सर्वत्रायम् इतिः [4.19] वाक्यार्थपरिसमाप्तौ । यत्र तु अर्थविशेषे वर्तते स प्रायेण कथ्यते ।

स्याद् एतत् -- उत्सूत्रो ऽयम् अर्थस् त्वया व्याख्यायते न त्व् अयम् अत्राचार्यस्य विवक्षित इत्य् आह एष च [4.19] इति । चः [4.20] यस्माद् अर्थे ।

ननु प्रकृतसम्बन्धाद् अर्थितम् अयम् अर्थो ऽत्यन्त (-दर्शने ऽयम् अर्थो ऽसङ्गत) इत्य् आह -- पक्ष [4.20] इति । व्याप्त एव च [4.22] इति समुच्चीयमानावधारणम् इदम् ।

नरञ् च नारायण[7अ]म् एव चादौ स्वतः सुतौ द्वौ जनयां बभूव

इति यथा

{प्. 248} "विवक्षातो ऽप्रयोगे ऽपि तस्यार्थो ऽयं प्रतीयते"

इति च भावः अवधारणात् [4.22] इति ध्रु(ब्रु)वतः ।

तद्व्युत्पादनार्थम् इत्य् अत्रापि अर्थग्रहणसम्भवाद्[12]अत्रे[4.24]त्य् आह ।

__________नोतेस्__________

[12] आलोकसम्मतःअत्रार्थग्रहणंऽ इति पाठः । सर्थग्रहणंऽ ।

इतिः [4.24] पदस्याकारं दर्शयति । स्वलक्षणविषयं [4.24] वस्तुविषयम्, न सामान्यविषयम् इत्य् अर्थात् ।

कथम् अर्थविषयत्वाभिधाने ऽनुमानप्रामाण्यस्य स्वलक्षणविषयत्वम् उक्तं भवतीत्य् आह -- अर्थे[4.25]ति ।

एवम् एवाचार्यस्य तथाभिधानं सङ्गच्छते नान्यथेति दर्शयितुम् आह -- अत एव [4.26] इति । अनुमनप्रामाण्यस्य स्वलक्षणविषयत्वाद् एव । अन्यथाप्रत्यक्षव्यवस्थायाःऽ इति विशेषो(ष्यो)क्तं स्यात् न सामान्येनेत्य् आशयः । अत्र प्रामाण्यस्य वस्तुविषयत्वाद् अन्येन सामान्यविषयत्वप्रकारेण तत्र [4.27] स्वलक्षणे, नान्यविषयाज् ज्ञानाद् अन्यत्र प्रवृत्तिर् युक्ता, अतिप्रसङ्गाद् इति भावः ।

ननु सामान्यम् अपि वस्तु, तेन तदर्थक्रियार्थितयैवे प्रवृत्तिर् उपपत्स्यत इत्य् आह -- सामान्यस्येति [5.1] । अपिना [5.1] वस्तुत्वे ऽभ्युपगमं दर्शयति ।

तस्याम् एवार्थक्रियायां प्रवृत्तिर् भविष्यतीत्य् आह -- तस्याश् च [5.2] इति ।[13]तदुत्पत्ताव् एव [5.2] सामान्यालम्बनज्ञानोत्पत्ताव् एव ।

__________नोतेस्__________ [13] तदु[त्पाद्य]त्वेनऽ स् ।

तर्हि वाहदोहार्थक्रियार्थितयैव प्रतीते गोत्वे सामान्ये प्रवर्त्स्यतीति अत आह -- न हि [5.2] इति । हिः अवधारणे ।

हेतुम् आह -- तस्य[14][?] इति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्रैव तद्व्यापारावधारणाद् इति भावः ।

__________नोतेस्__________

[14] स्वलक्षणस्यैव स् ।

भिन्नस्य सतः कार्यकारणभावाद् अन्यस्य सम्बन्धस्याभावाद्[15]अनुपकार्यतये[5.4]त्य् आह ।

__________नोतेस्__________

[15] अनुपकार[कत्वेन]ऽ स् ।

अभ्युपेत्यापि सम्बन्धम् इदानीम् आह -- सत्यपि [5.5] इति । चः [5.5] वक्तव्यान्तरसमुच्चये ।

धूमार्थिनोपि धूमप्रतिपत्तौ धूमध्वजे प्रतिपत्तिः प्राप्नोति इति इष्टम् धर्मम् अतिक्रान्तः प्रसङ्गः अतिप्रसङ्ग[5.6]स् तस्माद्धेतोः ।

{प्. 249} अनवसितः -- अनवधारितः, विवेकः -- अन्यत्वं येन स तथा तस्य [5.6] ।

तदनवसाय एव कुत इत्य् आह -- समवायस्य [5.3] इति । समवायेन हि सम्बद्धं सामान्यम् इति --नैयायिकादीनांमतम् । तस्य[16]सामान्यस्याध्यवसायात् [5.7] समारोपात् । तत्र [5.7] स्वलक्षणे ।

__________नोतेस्__________

[16] आलोकसंमतःतदध्यवसायात्ऽ इति पाठः ।अवसायात्ऽ स् ।

ननु किम् इदं समवायस्य सूक्ष्मत्वं विवक्षितम्? । यदि परिमाणविशेषयोगित्वम्, तद् अस्य न सम्भवति । अथाप्य् उपलब्धिजननयोग्यरूपरहितत्वं तद् अपि तदभावात् तद् एव नोपलभ्यताम्, न तु तस्य ताद्रूप्येण सामान्यतद्वेतोर् भेदानुपलक्षणम् उपपद्यते । न च समवायो नोपलभ्यतेनैयायिकमते समवेतविशेषणभावेन तस्योपलब्धेर् इष्टत्वात् । तन्मतस्य चाशंक्यमानत्वाद् इति ।

न, अभिप्रायापरिज्ञानात् । इह हि सूक्ष्मत्वं समवायस्य समवायिनोर् भेदेनानुपलम्भकत्वं विवक्षितम् । एष हि समवायस्य महिमा येन समवायिनौ निर्लुठितगर्भवद्भेदेन नोपलम्भयति पटतन्त्वादिवद् इति । अन्यथा व्याख्यानं तु साहसम् एव ।

अत्र एवं तर्हि [5.7] इति प्रतिविधानम् । इह भ्रान्तेस् त्वयाप्य् अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वाद् भ्रान्तिमात्रम् एवास्तु [5.8] इत्य् आह ।

वासनाद्वयनिबद्धो हि विकल्पः स्वाभासम् एवागोव्यावृत्तं प्रतियन् बाह्यस्याप्य् अगोव्यावृत्ततया भेदम् अवगाहितुम् अनीशानो बाह्य एव गौर् मया प्रतीत इत्य् अभिमन्यमा[7ब्]नः प्रकृत्यैव भ्रान्तिरूपो जायते ।

भ्रान्तिर् एव भ्रान्तिमात्रम् [5.8] वस्तुभूतसामान्यशून्यं स्वक्षणाश्रयतया अनुमानज्ञानाश्रयतयोपगतत्वेन च तयोर् अन्तर्वर्तित्वाद् अनुपयोगितया च घाटामस्तकान्तरालवर्तिमांसपिण्डरूपगडुस्थानीयत्वात् गडुरूपं [5.8] तेन तद्विषयतयोपगतेनेति प्रकरणात् किं [5.8] न किञ्चिद् इत्य् अर्थः ।

अयम् अस्याशयः -- यदि विकल्पो दृश्यविकल्प्याव् अर्थाव् एकीकृत्य लोकं प्रवर्तयितुं न शक्नुयात् यदि च तदुपगमे ऽपि भ्रान्तिः प्रवृत्तिनिमित्तं नोपगम्येत, तदा तथा प्रवृत्तौ सामान्यम् उपयुज्येतापि । यदि च तत् प्रमाणप्रसिद्धं भवेत् गडुवदेवानुपयुक्तम् अपि उपगम्येत, उपगम्य च तथा प्रवृत्ति इष्येत, यावता सर्वम् एवेदम् असम्भवीति ।

ननु निर्निबन्धनो ऽन्यत्रान्यस्य समारोपो नोपपद्यते । न च व्यक्तिषु सर्वतो व्यावृत्तासु अनुगताकारस्य बुद्धिप्रतिभासस्यारोपे किण्चिन् निमित्तम् अस्ति । तत् कथं भ्रान्त्या प्रवृत्तिकल्पना ज्यायसीत्य् अभिप्रायवानाह -- निर्बीजे[5.8]ति ।

{250} ता एव [5.9] इत्य् उत्तरम् । याः स्वहेतुभ्यस् तथोत्पन्नास् ता व्यक्तयः स्वहेतुसामर्थ्यात् तदेकप्रत्यवमर्षार्थज्ञानाद्य् एकं कार्यं यासां तास् तथा ।

एतद् उक्तं भवति -- अतत्कार्यव्यावृत्त्या तदेककार्यत्वं सर्वसजातीयानुगतं तासु विद्यमानम् अनुगताकारस्य बुद्धिप्रतिभासस्यारोपबीजं किन् न भवतीति? ।

स्याद् एतत् -- तदेककार्यतया तथाभूता अपि व्यक्तयः तथाभूताया भ्रान्तेर् बीजम् उपपद्यन्ते । सामान्यम् इत्य् अस्मत्पक्षस्यापि न किञ्चित् प्रमाणम् इत्य् अभिसम्बन्धम् आकलय्य परस्परसामान्याभिधानम् उन्मूलयितुम् आह -- वर्णे[5.10]ति । वर्णः शुक्लादिः, आकृतिः संस्थानं संयोगविशेषः, ताभ्यां समानो ऽविशिष्टः आकार आभासो यस्य यत्र वा तत् तथोक्तम् । वर्णसमानाभासम् आकृतिसमानाभासं वर्णाभासम् आकृत्याभासम् इति यावत् । वर्णाकृतिप्रयुक्तत्वात् सामान्यस्य, तज्ज्ञानस्यापि तथात्वं नायुक्तम् इत्य् आह -- न च [5.11] इति । तद्रूपं [5.11] वर्णाकृतियुक्तरूपम् । तदुक्तम् --

"वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं गोत्वम् हि वर्ण्यते" [प्व् 2.147] इति ।

तत् [5.11] तस्मात् ।

वर्णाकृतिप्रयुक्तं हि प्रतिभासमानं हि तद्वर्णाकृतियोगिन्य् अपरत्र भ्रान्तेर् बीजं [5.11] निबन्धनं भवेत्, नान्यद् इतिभावः ।

यदि नाम सामान्यतद्वतोर् वर्णादियोगाभ्यां वैसदृश्यं तथापि सामान्यं तत्र भ्रमनिबन्धनं किं न भवति इत्य् आह -- सादृश्ये[5.11]ति । अस्ति हि काचिद्भ्रान्तिर् या अन्तरुपप्लवसम्भवे इत्य् अभिप्रेत्य परैः [5.12] इत्य् आह ।

यदि एवं बाह्यस्य बुद्धिप्रतिभासेन सामान्येन किं सादृश्यं येन ब्रान्तिर् उत्पद्यत इति आह -- व्यक्तय [5.12] इति ।

[17]सामान्यालम्बनं यज् ज्ञानं तस्य य आकारो विजातीयव्यावृत्तरूपं तस्य सरूपाः [5.13][18]विजातीयव्यावृत्ता [5.12] इति हेतुभावेन विशेषणम् । तेन विजातीयव्यावृत्तत्वाद् इत्य् अर्थः । बुद्धिप्रतिभासस्य वा अतद्रूपपरावृत्ततयैवावभासनाद् इति च भावः ।

__________नोतेस्__________

[17] आलोकसम्मतःसामान्यालम्बनज्ञानाकारसरूपाःऽ इति पाठः ।सामान्याकारज्ञानस्वरूपाःऽ स् । [18] आलोकसम्मतःविजातीयव्यावृत्ताःऽ इति पाठः ।अ[समानजा]तीयव्यावृत्ताःऽ स् ।

यैर्वैशेषिकादिभिर् व्यक्तेर् भिन्नं सामान्यम् इष्टं तैर् अप्य् अवश्यम् उक्तया नीत्या स्वलक्षणविषयम् अनुमानस्य प्रामाण्यम् एष्टव्यम् इति प्र[8अ]तिपाद्य संप्रतिमीमांसकादीन् प्रतिपादयितुं यैः [5.16] इत्य् आदिनोपक्रमते ।

{प्. 251} तुः [5.16] विशेषार्थः ।

सामाण्यं अनुमाने प्रतिभासमानं प्रवृत्तिविषयः, तच् च व्यक्तिस्वरूपम् इति स्वलक्षणविषयम् एव प्रामाण्यं तस्यापतितम् इत्य् आशयः ।

यद्य् एवं भवन्मतवत् तद् अपि मतम् अतिशोभनम् इत्य् आशङ्क्य आह -- स्वलक्षणे[5.17]ति ।

तद्देशोपसर्गणजन्मनीन्द्रियज्ञान इव प्रतिभासनप्रसङ्गेन शब्दाद् अपि तं(तत्)प्रतीतौ चक्षुरिन्द्रियादिवैयर्थ्यप्रसङ्गेन व्यक्तेर् अप्रतिभासने तदात्मकं सामान्यं कथम् इव प्रतिभायाद् इति भावः ।

ननु यद्य् अनुमानस्यापि प्रामाण्यं स्वलक्षणविषयं तर्हि प्रत्यक्षाद् अस्य भेदः कथम् इत्य् आशङ्क्याह --[19]परोक्ष इति । तुः प्रत्य्क्षाद् अनुमानं भेदवद् दर्शयति ।

__________नोतेस्__________

[19] स् संज्ञकहेतुबिन्दुटीकायाः प्रतेर् अत्र त्रुटितत्वात् मूलपाठाभावः बोध्यः ।

यस्माद् अर्था[त्]साक्षाद् अनुदयमानम् उत्पत्तुं लिङ्गम् अपेक्सते, अर्थञ् च न साक्षात्करोति तस्माद् इत्य् अर्थः । सति भाव आश्रयार्थः ।

स्यान् मतम् -- यद्य् अस्यापि स्वलक्षणं विषयः, तर्ह्य् अन्यत् सामान्यलक्षणं, सो ऽनुमानस्य विषयः[न्ब् इ] इतिन्यायबिन्दुर् विरुध्येतेत्य् आह -- तदेवेति । चो यस्माद् अर्थे ।

कथं तथा वक्तुं शक्यत इत्य् आह -- लक्ष्यत इति ।

सामान्यम् अतद्रूपपरावृत्तिर् लक्षणं लक्षकं यस्यातद्रूपपरावृत्तस्य वस्तुनः ।

त एव भेदाश् च अविवेचितभेदाः सामान्यम् इत्य् अर्थः । पुनर् उक्ताशङ्काम् इत्य् अर्थपुनरुक्ताशङ्का इत्य् अवसेयम् । शब्दपुनरुक्तस्यानुम्भवाद् एव तदाशङ्काया अभावात् । द्विविधं हि पुनर् उक्तम् । अर्थपुनरुक्तम् -- यदा विशेषविधित्साद्यभावे स एवार्थः शब्दान्तरेणाभिधीयते । शब्दपुनरुक्तं तु विधित्साद्यभाव एव यदा स एव शब्दः पुनर् उच्चार्यते । विशेषविधित्सादिभावे तद् एव द्वैधम् अर्थानुवादशब्दानुवादात्मना द्वैधं भवतीति ।

वार्तिकादौ तर्ह्य् अनैपुण्यमाचार्यस्येति चेत् । न, मन्दबुद्धीनधिकृत्य तत्प्रवृत्तेः ।

प्रमाणेनेति तृतीयान्तात् तसिर् द्रष्टव्यः ।

तन्निश्चयतः प्रभेदनिश्चयतः पुरुषव्युत्पादनम् इति विग्रहः । प्रभेदस्य व्युत्पादनम् इति सम्बध्यते । प्रभेदो ऽपि द्विधा द्रष्टव्यः -- अनुपलब्ध्यादिभेदेन पक्षधर्मत्वाद्यात्मना च । यदि कार्यादिभेदनिश्चायकं प्रमाणम् अत्रोक्तम्, तर्हि अन्वयादिप्र(स्व)रूपप्रभेदनिश्चायकं प्रमाणं नोक्तम् एवत्य् आशंक्याह त्रिविधेति । त्रिभिर् अन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मतात्मकैः प्रकारैः । {प्. 252} प्रकर्षेण भिन्नस्य भेदम् उपगतस्य । एवम् अभिधानाद् एव चास्य प्रभेदस्येत्य् अत्रास्माभिस् तथा व्याख्यातम् अन्यथा एतन् न संगच्छेत ।

स्याद् एतत् -- लिङ्गलक्षणानुमानस्वरूपस्य व्युत्पादनं स्याद् यदि लक्ष्यं लक्षणं तन् निर्दिष्टं भवेत् । प्रभेदस्य च तदा स्याद् यदि तन् निर्देशः स्यात् । न चात्र तद्वाचकम् अस्तीत्य् आह तत्र त्रेधाव्युत्पादने व्यवस्थिते सतीति । एवञ् च निर्देशप्रदर्शनं परं कृतं बोद्धव्यं न तु लक्षणानुवादेन लक्ष्यविधिर्दर्शितः ।

हेतुर् इति तु लक्ष्यमनूद्य पक्षधर्म इत्यादिलक्षणं विधेयम् अवसेयम् । इतिना नियमस्याकारो दर्शितः । प्रतिपाद्योपलक्षणं [8ब्]भावग्रहणं । तेन भावेषु अभिधेयेषु इत्य् अर्थः । अभावेषु तथा न स्यात् ।

अत्र तु साहायकंकुमारिलसाक्षिणम् अपक्षिपन्न् आह तद् उक्तम् इति । संवित्तेर् अनुगमो ऽनुबन्धः स्थैर्यम् । धारावाहित्वम् इति यावत् । सकृज्जाता तु विपक्षाभावसंवित्तिर् अदृढा यत्र, न तत्र, यथावधारणम् इत्य् अनेन सूचयति ।[20]हिर्यस्माद् इन्द्रियस्य भावाङ्गे(वांशे)नैव संयोगः । संयोगशब्देन संबन्धो विवक्ष्यते । न त्व् अन्यतरकर्मादिगुण एव । सामान्यादेर् अप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । सो ऽपि कस्माद् इत्य् आह -- योग्यत्वाद् इति । भावांशेन सह सम्बद्धम् इन्द्रियं योग्यंमीमांसकमते । सतोर् एव सम्बन्धोपपत्तेर् इति भावः । स विषयो ऽस्येति तद्विषयस् तस्य भावस् तत्ता । कस्या सेत्य् अपेक्षायाम् आह प्रत्य्क्षस्येति । कस्माद् इत्य् आह -- अर्थेति । विरोधिन्य् अनुपपन्ना चतुर्धा चतुर्भिः प्रकारैः ।

__________नोतेस्__________

[20] भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादि इन्द्रियस्य हिऽ इति स्व्, अभाव 18 ।

असामान्यतयैव तत्साधनीभविष्यतीत्य् आह -- तत्र इति ।

अनुक्रान्तं रूपं [6.9] स्वभावो यस्य तत् तथा । अनुक्रान्तं प्रकान्तम् एकज्ञानसंसर्गितुल्ययोग्यतालक्षणं वाच्यम् ।

हेत्वन्तरम् अपि तथा भविष्यति इत्य् आह -- यदि [6.9] इति सम्भावयति । हिः [6.9] यस्माद् अर्थे । स्यात् तथारूपम् इति प्रस्तावात् । आदि[6.9]शब्दात् कालस्य संग्रहः । घटवद् इति चाशयः ।

अयं प्रकारः[21][6.12] कार्यकारणव्याप्यव्यापकलक्षणः । तस्मात्[22][6.12] कार्यकारणभावाद्यभावात् । ते [6.12] कारणव्यापकानुपलब्धी । न च तस्य चात्यन्तासतो ऽविकलकारणस्य भावः सम्भवति इति भावः ।

__________नोतेस्__________

[21] प्रकारो ऽयंऽ --स् [22] तत्ऽ -- स्

{प्. 253} अमूषां सम्भवम् अभ्युपपद्येदानीं दूषणं दत्ते -- सम्भवे च[23] [6.14] इति ।

__________नोतेस्__________

[23] वाऽ स्

ननु कथम् अयं नियमः सिध्यतीति प्रश्ने किम् इदम् अकृतं नियमसिद्ध्यनङ्गम् अभिधीयत इत्य् आशङ्क्याह -- एवं मन्यत [6.18] इति । एवं वक्ष्यमाणकम् । इह [6.18] वाङ्मये व्यवहारे । तद्विपर्ययेण [6.18] तस्य नियम्यमानस्य विपर्ययेण । तद्विपक्षस्य [6.19] तस्य नियमविषयस्य विपक्षः तद्विपक्षस् तस्य व्याप्तौ । [6.21] सत्याम् । प्रतिषेध्यस्य हेतुत्वस्य यः स्वभावस् तेन यद्विरुद्धं हेत्वाभासत्वं तस्य उपलब्ध्या [6.25] ।

ननु हेतूक्तलक्षणप्रतीतिकाम्(मो)हेतोर् एव रूपं प्रतीयताम्, कथं पुनः परस्परपरिहारवत्तया तयोर् विरोधः प्रतीयत इत्य् आह -- तदात्मे[7.1]ति । तस्य हेतोर् य आत्मा तत्र नियतो यः प्रतिभासस् तस्य यज् ज्ञानं संवेदनं तस्माद्धेतोः विपरीतस्य अन्यतया तदनात्मतया सामर्थ्यात् ज्ञातया । इत्थंभूतलक्षणा चेयं तृतीया । तदाभासता तस्याः प्रतीतेः [7.2] सामर्थ्येन निश्चयात् ।

तस्मात् किं भवतीत्य् आह -- परस्परम् इति [7.2]

स्याद् एतत् -- अत्यन्तासतो हेत्वन्तरस्य न केनचित् सह विरोधावगतिः येन विरुद्धोपलम्भात् अभावगतिर् भवति । तत्र च हेतुत्वम् अत्यन्तासत् कथं निषिध्येत इति पूर्वपक्षद्वयम् उत्प्रेक्षमाण आह -- ते च [7.4] इति । चो यस्माद् अर्थे । नापि च तेन निषिध्यमानं हेतुत्वम् अत्यन्तासत्तयोपगतम् इति सम्बन्धनीयम् । तर्हि किम् अत्र तत्त्वम् इत्य् आह -- केवलं [7.6] इति ।

अन्यत्र [7.6] कार्यादौ प्रसिद्धं निश्चितं व्यामोहाद् अज्ञानात् तत्र [7.6] हेतुत्रयबाह्ये अर्थे आरोपितं [7.7] सत्त्वेन व्यवस्थापितम् । शङ्कित[9अ]मस्ति न वेतिऽ संशयास्पदीकृतम् ।

तत् [7.7] तस्मात् । किं कस्मात् सामर्थ्यात् प्रकाश्यमानम् इत्य् उक्तम् । एवम् उपलक्षणत्वाद् अस्य कथं निषेध इत्य् अपि द्रष्टव्यम् ।

ननु किं हेत्वन्तरे हेतुत्वं भवत्वा[भवत् हेत्वा]भासत्वभावान् निवर्तमानम् अवगतं येन तस्यानेन विरोधो वक्ष्यत इत्य् आह -- न च [7.8] इति ।

इदानीम् अत्यन्तासत्त्वम् अभ्युपगम्यापि दोषाभावं प्रदर्शयितुम् आह -- नापि [7.10] इति ।

{प्. 254} कथं पुनस् तत्रैव तदवगमो न भवतीत्य् आशङ्क्याह -- न हि [7.11] इति ।

मा तत्रावधारि विरोधो ऽन्यत्रापि कथम् अत्यन्तः(ता)सतस् तदवगम इत्य् आह -- सर्वत्र[24] [7.13] इति ।

__________नोतेस्__________

[24] स् प्रताव् अत्र शङ्कितः पाठः । आलोकानुरोधेन स तु "विरोधो ऽपि तु सर्वत्र" इति गम्यते ।

लक्षणं [7.15] वस्तूनां विभक्तरूपं, तत् प्रयोजनम् अस्य इति तथा[25]। नियतरूपप्रतीतिर् एव सर्वेण समं तस्य विरोधप्रतीतिर् इति समुदायार्थः ।

__________नोतेस्__________

[25] लाक्षणिकः [7.15]

दुर्मतीनां विस्पन्दितानि [7.18] व्याकृतानि, तेषु ।

प्रकरणं निगमयन्न् आह -- इति स्थितम् एतत् [7.18] इति । इतिः [7.18] इति अनन्तरोक्तम् उपपत्तिप्रकारं प्रत्यवमृषति । इतिः [7.20] अभिप्रायस्याभिप्रायेण विषयीकृतस्याकारं दर्शयति ।

प्रमाणयोर् द्वैतात् द्वयोर् अनियतरूपदर्शने कतरेणे[7.25]त्य् उक्तम् । उपगतम् इत्य् अनेनारोपम् आह । विशेषप्रतिषेधात् शेषविधानं लब्धम् इत्य् अभिप्रायेण पक्षधर्मतासद्भावे पि [7.27] इत्य् आह ।

भवतु अविनाभावाभावो हेत्वाभासत्वन् तु कस्माद् इत्य् आह -- अविनाभावेति [8.2] । असिद्धविरुद्धानैकान्तिकानां सामान्यधर्मेण [8.3] साधारणेन धर्मेण ।

संप्रति विशिष्टेन नाम्ना साधनम् इदम् अवच्छिन्दन् आह -- इति [8.3] इत्यादि ।

अविनाभाववैकल्यम् एव तु कुतः सिद्धिम् इत्य् आह -- अविनाभाववैकल्यञ् च [8.5] इति ।

तेभ्यः स्वभावादिभ्यो व्यतिरिक्तानां व्यापकानुपलब्ध्या[26] [8.6] वक्ष्यमाणस्य व्यापकस्यानुपलब्ध्या ।

__________नोतेस्__________

[26] व्यापकानुपलब्धितः -- स्

तदनुपलब्धिर् एव कुत इत्य् आह -- त्रिविधे[8.5]ति । तद्भावे हि त्रिविधान्तर्भावाद् एव तद्व्यतिरिक्तत्वम् एव न भवेद् इति भावः ।

किं तद्व्यापकानुपलब्ध्या तत्सिद्धिम् अध्यारोहतीत्य् आह -- तथाहि [8.6] इति ।

तादात्म्येन तदुत्पत्ताव् एवेति(त्पत्त्या वेति) विवक्षितम् । न तु द्वाभ्याम् एव । तस्माद् उत्पत्तिस् तत्कारणाद् वोत्पत्तिश् च तदुत्पत्तिर् इष्टा द्रष्टव्या । कुतस् ताभ्यां तस्य व्याप्तिर् इत्य् आह -- तयोः [8.7] इति । तत्र [8.7] अविनाभावे । तस्य [8.8] अविनाभावस्य । तयोः [8.8] सतोर् एव ।

{प्. 255} कस्मात् तयोर् एव तस्य भावः? । किं पुनर् अन्यथापि न भावह् इत्य् आह -- अतत्स्वभावस्येति [8.8] ।

पूर्वोक्ततदुत्पत्तिनिषेधेन यस्य यस्माद् अनुत्पत्तिर् यत्कारणाद् वा तस्यातदुत्पत्तेर् इति [8.8] बोद्धव्यम् ।

अत्र स्वातन्त्र्यजिहासयावार्तिकम् उपन्यस्यति -- तदुक्तम् [8.9] इति ।

स्याद् एतत् -- दृष्टचरम् इदं यत् अतत्स्वभावेन अनुत्पन्नेन च केनचित् कस्यचिद् अव्यभिचारो यथा रसादिना रूपादेर् इत्य् आह -- रूपादिना [8.15] इति ।

रसादेर् अविनाभावः [8.15] अव्यभिचारित्वम् ।

केनेत्य् आह -- रूपादिना [8.15] इति । आदिशब्दात् स्पर्शादिसङ्ग्रहः ।

तत्कारणोत्पत्तिर् एव [8.16] इत्य् अभिदधानस् तदुत्पत्तिशब्देन पूर्वं द्वे विधे विवक्षिते इति स्फुटयति ।

एतद् एवान्यथा [8.17] इत्यादिना द्रढयति ।

विशेषाभावो ऽसिद्धः, एकार्थसमवायित्वम् एव विशेष इत्य् अभिप्रेतुर् वचनम् एकार्थ [8.19] इत्यादिना शङ्कते ।

एकार्थसमवाय इत्य् अत्र द्वयी व्युत्प[9ब्]त्तिः -- एकस्मिन्न् अर्थे एकस्मिन् समवाय एकार्थस्य वा समवाय इति ।

अत्र तु एकस्मिन्न् अर्थे द्वयोः समवायः इति विवक्षितम् । स निमित्तं यस्य अविनाभावस्य स तथा ।

सिद्धान्ती प्रतिविधास्यमानश् चोदयति -- ननु [8.20] इति ।

"अयुतसिद्धानाम् आधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः" [प्रशस्त. प्. 696) इत्यादाव् आधार्याधारग्रहणाद् उपवर्ण्यते इत्याह ।

अस्तु तथाविधयोर् असौ का क्षतिर् इति आह -- स च [8.20] इति । चो यस्माद् अर्थे ।

तस्याभिधेयत्वेनाभिमतस्वरूपान्धकारे अतिप्रसक्तिदोषान् न सिध्यति [8.21] । स्थित्यादिकरणेनाधारभावस्यान्यत्र निषिद्धत्वाद् इति भावः । इतिः [8.21] हेतौ ।

समवायम् अभ्युपेत्य एतद् उक्तम् । तद् एव तु नास्तीति संप्रति प्रतिपादयन्न् आह --[27]यथा च [8.22] इति । तादात्म्ये चे[28][9.1]ति तेन सहेत्य् एव योजनीयम् ।

__________नोतेस्__________

[27] स् प्रतेर् अत्र त्रुटितत्वात् "-समवायो[वसे]यः" इति कल्पनया पूरितः पाठः । आलोकानुरोधेन तु स एवं स्यात् -- "-समवायो ऽवसेयः । यथा च समवायः" [28] वा -- स्

{प्. 256} ये [9.2] वस्तुस्वभावाः एवं भवन्ति [9.2] तथाभूताव्यभिचारिणो भवन्ति ।

भवन्तस् तर्हि किं कर्तार इत्य् आह -- केवलम् [9.3] इति । द्रष्टारः [9.3] परिच्छेदकाः तथाभूतवस्तुस्वभावानाम् इति प्रकरणात् ।

"अकस्मात्"शब्दो ऽनिमित्तवचनः तेनाकस्माद् भवो ऽहेतुक इत्य् अर्थः । इतिः [9.4] तस्मात् न कस्य चिद्वस्तुनः स स्वभावो विरमेत् । सर्वस्य सर्वः स्वभावः स्याद् इत्य् अर्थः ।

दिगादिवद् अहेतोः सतो देशकालनियमो नेष्ट एवेति वादिनि तु देशकालग्रहणं दृष्टान्तार्थं द्रष्टव्यम् । तेन यथा देशकालनियमो हेतुरहितस्य नास्ति तथा द्रव्यनियमो ऽपि न स्याद् इत्यर्थः ।

एतद् एव तद्धि [9.5] इत्यादिना समर्थयति । हिर् यस्मात् तद्गमकं वस्तु कर्तृ किञ्चिद् गम्यं[29]कञ्चिद्(क्वचिद्) धर्मिण्युपनीयेत अग्निर् वा न वेति [9.5] तद्विपरीतं वा स्यात् । यस्य [9.5] वस्तुनो यत्र [9.6] गम्ये किञ्चिद् द्रव्यम् आयत्तं, न वेति अस्य विवरणं अनायत्तम् इति ।

__________नोतेस्__________

[29] "क्वचिद्" इति मुद्रिते संपूरितः पाठः सम्यक्

अन्वयमुखेनोक्त्वा व्यतिरेकमुखेणाप्य् उपपादयति अन्यथा [9.6] इति ।

[30]तस्माद् [9.7] इत्यादिनोपसंहरति ।

__________नोतेस्__________

[30] "ततो" इति मुद्रिते संपूरितः पाठः ।

पादप्रसारिका [9.9] इति । सुखावस्थानोपलक्षणम् इदं द्रष्टव्यम् । अभिधातव्यम् एव कारणम् ।

न तु भवदभिप्रेतम् इत्य् आह तच् च [9.10] इति । इतिः [9.10] तस्मात् । तद्विकला [9.11] अविनाभावरहिताः । एतद् एवाचार्यवचनेन संस्यन्दयन्न् आह -- तथा चाह [9.11] इति । स्याद् एतत् -- असत्य् अपि तत्स्वाभाव्ये तत्कार्यत्वे वा किञ्चिद् अर्थान्तरम् अव्यभिचरदृष्टम् एव यथातपे तरुच्छाया । यथा तुलाया अर्वाग्भागोन्नामावनामौ परभागावनामोन्नामाव् इति । एवम् आद्यस्माभिर्धर्मोत्तरप्रदीपे विस्तरेण निरूपितम् इत्य् आस्ताम् तावद् इह । स्याद् एतद् -- अविनाभावस्य तादात्म्यतदुत्पत्त्योर् अव्यभिचारे निमित्तम् न तावत् तादात्म्यतदुत्पत्ती स्तो यथा चायं तथा तदन्योपि तदव्यभिचारी च स्यान् न च तस्य तत्स्वभावत्वं तत्कार्यत्वञ् चेति ।

{प्. 257} अत्रोच्यते । नाविनाभावो नामान्य एवान्वयव्यतिरेकवतो ऽविनाभाविनो रूपात् । केवलं कयाचिद् व्यपेक्षया ततो भिन्न इव कथ्यते. न तु तावता वस्तुतो भिन्न एव. अविनाभावि च रूपं किञ्चिद् अव्यभिचरितव्याद् अर्थान्तरं किञ्चिद् अनर्थान्तरम्, तस्य तत्कार्यतयाइव प्रतिबन्धो ऽनर्थान्त[10अ]रस्य तु तादात्म्येन । अत एवाविनाभावभावात् तादात्म्यतदुत्पत्तिव्यवहारः साध्यते । तदभावं तु तद् अपि रूपं नास्तीति प्रतिपाद्यत इति सर्वम् अवदातम् ।

अत्र [9.15] अस्मिन्न् अर्थे प्रयोगो [9.15] द्व्यवयं साधनवाक्यम् । तदुत्पत्तिपक्षे तु तत्कारणेन चेत्य् अपि ।

स्याद् एतत् -- यथा तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावो ऽप्य् अनुपलब्धिः साध्याव्यभिचारिणी तथान्यद् अपि किं न भवेद् इत्य् आशंक्याह स्वभावे[9.18]ति । अभावव्यवहारयोग्यतायाः साधनादित्य् अभिप्रायः । तादात्म्यं [9.19] लक्षनं निबन्धनं यस्य स तथा । तद् अपिआचार्यस्याभिमतम् इति दर्शयन्न् आह तदुक्तम् [9.22] इति ।

इदानीम् इमम् एव "पक्षधर्म"इत्यादिश्लोकं अन्यथा व्याचिख्यासुरनेन यावन्तो ऽर्था निर्दिष्टाः तावतः परिसंख्यातुम् आह -- तद् एवम् [9.25] इति ।[31]तस्य संख्यानियमस्योपपत्तिर् युक्तिः ।

__________नोतेस्__________

[31] "तदुपदर्शकं च प्रमाणम्" -- स् । "तदुपपत्तिश् च" इति आलोकसंमतः पाठः ।

एतच् छ्लोकव्याख्यानस्यापराम् अपि विधां दर्शयन्न् आह -- अथवा [9.28] इति । पूर्वन् तु लक्ष्यानुवादेन लक्षणविधानपरं विवक्षितम् । न त्व् अवधारणचिन्ताकृतेति ततो भिन्नम् इदं व्याख्यानम् । कथम् इदम् उक्तम् अवधारणम् उपपद्यत इत्य् अभिप्रेत्य पृच्छति । किं कारणम् [10.1] अत्रेति प्रस्तावात् । किम् इति सामान्यतः कारणं पृच्छति । अविनाभाव[32]भावाद् इति श्लिष्टनिर्देशम् अभिसन्धाय त्रिविधस्य च [10.3] इत्य् उक्तम् । तथा ह्य् अविनाभावे नियमान् नियतत्वाद् इत्य् उक्ते कस्येत्य् आशंकायां त्रिविधस्य च श्रुतत्वात् त्रिविधस्येति युज्यते वक्तुम् ।

__________नोतेस्__________

[32] अविनाभावनियमात् -- स्

एवम् उभयावधारणे(णेन) व्याख्यातेन कोर्थातिशयः प्रकाशितो भवतीत्य् आह तेन [10.3] इति । द्वाव् अपि इति शब्दौ हेत्वर्थाउ । एवम् उक्तं भवति । ततः [10.7] कारणात् त्रिविधहेतुवाह्येषु हेतुव्यवहारं कुर्वन्तो निरस्ता भवन्ति । कुतः? अवि[33]नाभावस्याभावात् । त्रिवेधे च हेताव् अहेतुताम् आचक्षाणा निरस्ता भवन्ति । कुतः अत्रावि[34]नाभावस्यावश्यं भावात् [10.8] ।

__________नोतेस्__________

[33] आलोकसंमतः पाठः सम्यक्, न तु यथा संपूरितः [34] अहेतुत्वम् -- स्

{प्. 258} अस्मिन् व्याख्याने "हेत्वाभासास् ततो ऽपरे" इति व्याख्यातुं पूर्वपक्षं रचयन्न् आह[35]तथैतत् [10.11] इति । द्वेधा हि तदंशव्याप्तिविरहो विपर्ययव्याप्तेः विपर्यये बाधकप्रमाणाभावाद् इत्य् अभिप्रायेणाह विपर्यये[10.17]त्यादि । ते [10.17] बुद्धिनिविष्टा असिद्धविरुद्धानैकान्तिका हेतुरूपविकलतया हेत्वाभासा गम्यन्त एव । असिद्धेत्यादि तु वास्तवानुवादः । न तु तत्संज्ञया ज्ञातैस् तैः प्रयोजन(नं) हेतुत्वमात्रज्ञानेन चरितार्थत्वात् । एवम् अपि वा प्रज्ञाइः ज्ञायन्त इति न काचित् क्षतिः ।

__________नोतेस्__________

[35] तत्रैतत् -- स्

एवदेव सामान्यन्यायोपदर्शनमुखेन प्रसाधयन्न् आह -- तथाहि [10.19] इति ।

अत्रापि व्याख्याने अङ्गाङ्गिभावेन प्रतिपादितानाम् अर्थानाम् अवच्छेदं कुर्वन्न् आह -- तद् अत्रेति [10.27] । तदुभयस्य -- त्रिविधो हेतुर् एव, त्रिविध एव हेतुर् इत्य् अस्यावधारणद्वयस्य कारणम् [11.1] उपपत्ती द्वे इत्य् अर्थत्वात् । श्लिष्टस्य षष्ठ्या सप्तम्या च संगतस्य, अविनाभावनियमात् -- इत्य् अस्य निर्देशात् । अनन्तरोक्तास् त्रयो ऽर्था इमौ च द्विकारणलक्षणौ द्वाव् अर्थापत्तयश् चक इति षडर्था भवन्ति ।

अस्मिन्न् एव श्लोके पूर्वव्याख्यानापरित्यागेनावृत्त्यैवापरम् अपि व्याख्यानम् अभ्युच्चिन्वन्न् आह किञ्चेति [11.4] ।

ननु प्रथम एव व्याख्याने "त्रिविधैव(त्रिधैव) स[10ब्]इति प्रभेदस्य व्युत्पादनम्" इति ब्रुवता स हेतुस् त्रैधा कार्यस्वभावानुपलब्धिभेदभिन्न इति प्रकाशितम् एवैतत्, कथं व्याख्यानान्तरम् इदम् इति चेत् । सत्यम् एतत् । केवलं "त्रिधैव स" इत्य् अत्र व्याख्यानान्तरम् इदं विधेयं तच् च तदा सुज्ञातं भवति, यद्य् अस्य प्राक्प्रवृत्तं व्याख्यानम् उपदर्श्य प्रदर्श्यत इत्य् अभिप्रायेण तद् व्याख्यानम् अनूदितम् । एतद् अपेक्षेण तु अथवेत्य् अनेन किञ्चशब्दार्थम् उज्ज्वलयता यत् प्रदर्श्यते तद् एव व्याख्यानान्तरं द्रष्टव्यम् । अजहत्कार्यत्वादिप्रभेद एवायं प्रभेदो ज्ञातव्यः । तेनायम् अर्थः -- कार्यादिभेदभिन्न एव प्रत्येकं पक्षधर्मत्वान्वयव्यतिरेकात्मकस् त्रिरूप एवेति । एतेनैकद्विपदपर्युदासेन षट्पक्षान् प्रतिक्षिप्य सप्तमपक्षपरिग्रहेणानुमानलक्षणम् अभिप्रेतं वार्तिककृतो दर्शयति ।

यत एकपदपरिग्रहेण त्रयः पक्षा, द्विपदपरिग्रहेणापि त्रय इति षट्कम्, तत्पर्युदासेन सप्तिका(सप्तम)परिग्रहः । तथाहि पक्षधर्मो हेतुर् इत्य् उच्यमाने यस्य सपक्षेनन्वयो विपक्षे च प्रवृत्तिः सोपि हेतुः स्यात् । यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वाद् इति । सपक्षे यस्यान्वय इत्य् उच्यमाने विपक्षप्रवृत्तेर् अपक्षधर्मस्य हेतुत्वं स्यात् । यथा नित्यः शब्दश् चाक्षुषत्वात् सामान्य{प्. 259}वद् इति । य(त)था सपक्षव्यतिरेक इत्य् उच्यमाने यो ऽपक्षधर्मः सपक्षे च नास्ति स हेतुः स्यात् । यथा अनित्यः शब्दो ऽसत्त्वाद् इति । पक्षधर्मे सपक्षे च यो ऽस्ति स हेतुर् इत्य् उच्यमाने नित्यः शब्दः प्रमेयत्वाद् इति विपक्षवृत्तिर् हेतुः स्यात् । पक्षधर्मः सपक्षे नास्तीत्य् उच्यमाने नित्यः शब्दो जातिमत्त्वे सति श्रावणत्वाद् इत्य् अयं सपक्षवृत्तिहीनो हेतुः स्यात् । सपक्षे ऽस्ति विपक्षे च नास्तीत्य् उच्यमाने अनित्याः परमानवः कृतकत्वाद् इत्य् अयम् अपक्षधर्मो हेतुः स्यात् । तद् एतत् सर्वम् मा भूद् इति समुदायोपादाने प्रयोजनम् इति । इदम् एव च सर्वं बुद्धावाधायधर्मोत्तरप्रदीपे ऽस्माभिर् अभ्यधायि "त्रिरूपाल् लिङ्गाद् इति च आचक्षाणेन" इत्यादि ।

ननु पक्षधर्मवचने पक्षधर्मतोक्ता । अन्वयव्यतिरेकात्मकयोस् तु रूपयोः केनाभिधानं येनैवं व्याख्यायत इत्य् आह तदंशे[11.6]ति । अत्रैव सामर्थ्यावच्छिन्नम् अवदर्शयन्न् आह नाबाधिते[11.7]त्यादि । पूर्वप्रभेदापरित्यागेनास्य भेदस्य विवक्षितत्वात् । उभयम् अपि तच्छब्देन परामृषति । अविनाभावभाव एवाबाधितविषयत्वस्य भावात् न तद्रूपान्तरम्, वस्तूनाञ् च विरुद्धस्वभावद्वयाभावात् तत्रैकस्मिंस् तदविनाभाविनि तद्विरुद्धरूपाविनाभाविनो ऽन्यस्यासंभवेनापि(प्य)प्रतिपक्षत्वं नाम तदन्तर्गतम् एव । यस्य तु तद्व्यतिरिक्तम् इष्टं तदभिप्रायेण व्यतिरिक्त[11.10]ग्रहणम् । रूपान्तरस्य[11.12] सम्भवः[11.12] सद्भावः, स यस्यास्ति तस्मिन् ।

अविना[भावा]भावम् एव नहि [11.13] इत्यादिना समर्थयति । रूपान्तरयोगिन्य् अप्य् अविनाभावासम्भवाद् असिद्धस् तद्भाव इत्य् आह तद्वति [11.14] प्रतिबन्धनिबन्धना[विना] भाववतीति । यदि तस्मिन्न् अपि रूपान्तरं स्यात् केवलम् अप्रमाणकम् एतद् उच्यत इत्य् आह यथा चे[11.15]ति । [11अ] वक्ष्यते[36]हेतुना व्यक्तीक्रियत इति ।

__________नोतेस्__________

[36] वक्ष्यति -- स्

पक्षो धर्मधर्मिसमुदायः । तथाभूतसमुदायसाधकप्रमाणाभावेन तद्धर्मतया सर्वस्यैव ग्रहीतुम् अशक्यत्वाद् इति भावः । अथ कथञ्चित् तद्धर्मस्य सिद्धिः [11.19] निश्चयस् तस्यां वा सिद्धप्रयोजनत्वात् तस्य हेतोर् वैयर्थ्यम् ।

परस्थानपतितत्वात् पर एवासाव् इत्य् अभिप्रायेणईश्वरसेन एव परः [12.6] अभिप्रेतः ।

अधि(व्यधि)करणत्वेन साध्याधिकरणाद् विभिन्नाधिकरणत्वेन असिद्धम् [12.12] अनिश्चितम्, तत्र चिरास्पदीभूते धर्मिणि द्वयोर् अप्य् अन्ययोर् असिद्धत्वात् । इदम् इह स्वरूपासिद्धम् इदं तु व्यधिकरणासिद्धम् इत्य् एतद् एव कुतो व्यवस्थाप्यम् इति चेत् । सत्यम् एतत् । केवलं तत्रासिद्धो ऽपि हेतुर् अन्यधर्मिगतत्वेनोपादीयते, स व्यधिकरणासिद्धो बोद्धव्यः । {प्. 260} कस्मात् तत्संबन्धनार्थं नाशङ्कनीयम् इत्य् आशंकायां तद् अभिधानीयं तदभिव्यक्तत्वाद् अनेन नोक्तम् । धर्मो हेतुस् तदंशेन व्याप्त इत्युक्ते वा [सक]लोपि हि जानात्य् एव । न तस्यात्मन एवांशेन व्याप्त इत्यभिप्रायात् ।

आचार्येण [13.22] इति ।आचार्यदिग्नागेन ।

पक्सस्य धर्मिणो धर्मस्यानुपपत्तेः न तावत् कर्मधारयो त एवासंख्यापूर्वकत्वाच् च न द्विगुः । अनव्ययत्वाच् च नाव्ययीभावः । यच् छब्दवाच्यासंभवात्, न हि स एव धर्मी स एव धर्म इत्य् अर्थविरोधाच् च समासान्तस्यानिच्प्रत्ययप्रसक्तेश् च न बहुव्रीहिः । नपुसंकलिङ्गात् द्विवचनप्रसङ्गाच् च "चा"अर्थासंभवाच् च न द्वन्द्वः । सप्तमीसमाससूत्रे च धर्मशब्दस्यासंग्रहाद् योगविभागेन तत्समासभावेपि षष्ठीसप्तम्योर् अभेदाद् इत्य् अभिप्रायवान् प्राह [37]षष्थीतत्पुरुषाद् [14.22] इति । षष्ठीसमासे च राजपुरुषादौ स्वाम्यन्तरव्यवच्छेदो दृष्टो राज्ञः पुरुषो वाच्युस्येति(-षो नान्यस्येति) । तद्वद् इहापि पक्षस्य धर्मो नान्यस्येत्य् अन्ययोगव्यवच्छेदः स्याद् इत्य् अभिसम्बन्धः ।

__________नोतेस्__________

[37] षष्ठीसमासाच् च -- स्

ननु ज्वाला [15.21] वह्निः । आदिशब्दाद् बुद्ध्यादि क्षणिकत्वेनेष्टम् इति तत् कथम् अक्सणिवादिनं तं प्रति पक्षस्य(स्या)भाव इत्य् आह यद् अपीति [15.21] । न प्रत्यक्षतः [15.22] इति ब्रुवतोयं भावः -- यदि प्रत्यक्षेण क्षणस्योपलक्षणं स्यात्, तदा दृष्टान्तपर्येषणा पर्यवसानं गच्छेत् । यदा त्व् अनुमानतस् तदा तद् अपि तेषाम् अनुमानम् अदृष्टान्तकं कथं स्याद् इति साधनं दुःखम् इति । एतच् च कस्यचित् परस्य क्षणिकत्वाभ्युपगमम् अभ्युपगम्योक्तम् । न तु सहेतुनाशवादिभिर् बुद्ध्यादेर् अप्य् उत्पत्तिक्षण एव भावो न तु द्वितीये क्षण इति एवं लक्षणं क्षणिकत्वम् एष्टव्यम्, आशुतरविनाशित्वाभिप्रायेण क्षणिकशब्दप्रवृत्तेर् इष्टत्वाद् इति द्रष्टव्यम् इति । तत्र प्रति.....न्धनस्याविनाभावस्य बाधकप्रमाणतः सिद्धाव् अप्य् अन्यत्वे ऽत्रैव वृत्तिर् अपेक्षणीयेति परिभा.... काल्पनिकत्वं [15.24] तस्य प्रतिपन्नं स्याद् इत्य् आशयः । प्रतिपन्नं [15.25] स्वीकृतम् अभ्युपगतम् इति यावत् । स्व(स) [15.26] इति स्वसाध्यप्रतिबन्धः । अन्यत्र [16.1]विनिश्चये । यद् वस्तु धूमादिकं क्वचित् पर्वतादौ दृष्टं निश्चितं तस्य धूमादेः यत्र वह्न्यादौ प्रतिबन्धः प्रतिबद्धत्वम् तद्विदः प्रतिबन्धविदः पुंसस् तस्य प्रतिबन्धविषयस्य वह्न्यादेः तद् धूमादि[11ब्]कं गमकम् अनुमापकं तत्र पर्वतादौ इतिः एवम् अर्थे । गतिर् बलं सामर्थ्यम् इति यावत् ।

एवंपरम् [16.5] एवंप्रधानम् एतद् अर्थं "तत्तुल्ये सद्भावः" इति वचनम् । स हेतुनापि तत्त्वेन (हेतुः कल्पितत्वेन) धर्मो यस्य स तद्धर्मा [16.5] साध्यधर्मी तस्य । वस्तुबलाद् आगतं वास्तवम् ।

{प्. 261} पक्षत्वेन तस्य सपक्षत्वं निराक्रियत इत्य् आह साध्यत्वेने[16.6]ति । इच्छाव्यवस्थितलक्षणत्वेन तस्यावास्तवत्वं दर्शितम् । तेन हीनबलत्वम् साध्याविनाभावित्वस्याविनाभावाद् इति संबन्धः । कस्मात् तन्निबन्धनं तद् इत्य् अपेक्षायाम् आह -- अन्यथा [16.8] इति । तस्याविनाभावित्वस्यायोगाद् अयुज्यमानत्वाद् इति । इदम् [16.10] अत्राननुवृत्तेर् इति ।

सत्यम् इ[16.10]त्यादिना प्रतिविधत्ते । कस्यचिदि[16.14]ति शिंशपात्वादेर् वृक्षत्वादिव्यवहारसाधनस्य । यदापि तथाविधस्य हेतोर् अन्यत्वे च प्रसिद्धेन प्रतिबन्धेन् कार्यं तदाप्य् अन्यत्राप्य् अननुवर्तमानः कथं दुष्येद् इत्य् आह तदा ही[16.18]ति । विरुद्धोपि विपर्यये सम्यग्धेतुनेति चेति विपर्ययानिश्चितवृत्तित्वम् उक्तम् । तस्मिन् धर्मिणि संशयहेतुः स्यात् । साध्यभावाभावयोर् इत्य् अर्थात् ।

साध्यभावाभावविमुक्त एव धर्मी भविष्यति प्रकारान्तरसद्भावात्, तत् कथम् असौ तत्र संशयहेतुः स्याद् इत्य् आशंक्याह -- तदुभयबहिर् भावायोगात् [16.19] साध्यवृत्तिव्यवच्छेदे वह्निभावायोगात् । कस्येत्य् आशंकायाम् आह तद्धर्मिणः [16.19] तस्य हेतोर् आश्रयस्येति । कस्मात् पुनस् तेन साध्यधर्मव[ता] । तदभाववता वा भवितव्यः(व्यम्) प्रकारान्तरस्यापि सम्भवाद् इत्य् आह साध्ये[16.20]ति । अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणाम् एकभावस्यापरविधिनान्तरीयत्वात् कुतः प्रकारान्तरं संभवतीति भावः ।

स्याद् एतत् -- अन्तर्व्याप्तिप्रसाधकाद् एव प्रमाणाद्विवादाध्यासितस्य धर्मिणस् तद्धर्मत्वज्ञानान् मौलस्य हेतोह् कथम् अतिव्यक्तम् अपि वैयर्थ्यंभदन्तधर्माकरदत्तेन न लक्षितम् इति । अहो अभिप्रायापरिज्ञानविलसितम् । एवं हि ब्रुवतो ऽस्यायम् आशयः -- दृष्टान्तधर्मिणीव साध्यधर्मिण्य् अपि सर्वोपसंहारेण धर्मानवच्छेदेन व्याप्तिग्रहे मौलाद् एव साध्यसिद्धेः कुतो वैयर्थ्यम् । इतरथा दृष्टान्तधर्मिण्यपि विपर्यये बाधकप्रमाणवृत्ताविष्यमाणायां कथम् इव मौलो हेतुर् वैयर्थ्यं नाश्नुवीत । तथाहि तत्रापि तत्प्रवृत्तं धर्मिसामान्योपग्रहेण व्याप्तिं प्रतिपद्यते । तथा च पक्षीकृतस्यापि जिज्ञासितधर्मवत्त्वं तत एव सिद्धम् इति ।

अथोच्यते -- बाधकप्रमाणमाहात्म्यात् सत्त्वस्य क्षणिकत्वसिद्धाव् अपि किं न शशविषाणादेस् तत्त्वं सिद्धं ततस् तद्व्यावृत्तिरूपताप्रतिपादनार्थं धर्मिणो ऽवश्यं "संश्चायम् शब्दादिः" इत्य् अर्थः [उप]संहर्तव्यः । इतः सत्त्वहेतोर् एवासंहृतात् शब्दादेः क्षणिकत्वावगतिर् नास्मन्मते हेतोर् वैयर्थ्यम् इति ।

ननु समानम् इदम् अस्माकम् अपि । तथाहि व्याप्तिग्राहकात् प्रमाणात् तत्र प्रवृत्ताद् अपि धर्मिविशेषापरिग्रहेण प्लवमानाकारा प्रवृत्तिः क्षणिकत्वसत्त्वयोस् तादात्म्यग्राहिणी जाता न तु प्रवृत्त्यङ्गम् । "य(स)च्चेदम्" इति तु दर्षिते सति "इदं क्षणिकं शब्दादि" इति प्रवृत्त्यङ्गं प्रतीतिर् उपजायते, यतो विशिष्टे देशादौ प्रवर्त्तत इति । कथम् अस्मन्मते मौल[12अ]स्य हेतोर् वैयर्थ्यम् {प्. 262}अमन्दमन्दाक्षेणोच्यत इति ।धर्मोत्तरादिभिर्विगर्हिते ऽप्य् अस्मिन्मते गतिर् इयं अस्माभिर् उपवर्णिता । अत्रापि तु किञ्चिद् वाच्यं तद् अस्माभिर् एवस्वयूथ्यविचारे दर्शितम् इह तु मा भूद् विरसीभाव इति नोच्यत इति ।

ननु विशेषणेन सहोदितो निपातो ऽयोगं व्यवच्छिनत्ति । "विशेषणविशेष्याभ्याम् इति" वचनात् । अत्र च पक्ष एव व्यवच्छेदकवद् विशेषणम् इति तेनैव सहावधारणं वाच्यम् । तथा च पक्षस्यैवे धर्म इत्य् उक्तौ तदवस्थो दोष इति चेत् । नैतद् अस्ति । "विशेषणविशेष्याभ्याम्" इत्य् अत्र शाब्दीं गतिम् अनाश्रित्याश्रितत्वाद् विशेषणम्, आश्रयत्वाद् विशेष्यम् इत्य् आर्थेन विशेषणविशेष्ययोर् अभिप्रेतत्वात् । सति चैवं पक्षो न विशेषणम्, आश्रयत्वाद् विशेष्यस् तु भवति, धर्मस् त्व् आश्रितत्वाद् विशेषणम् एव न विशेष्य इति । तेन सहोदितनिपातो ऽयोगम् एव व्यवच्छिनत्तीति सर्वम् अवदातम् ।

चैत्रो [17.4] नाम कश्चित् पुरुषः । तेनैवाकारेण ज्ञातस्य ज्ञानाय प्रश्नानुपपत्तिः । साम[38]र्थ्यम् [17.11] । आदि[17.11] शब्दात् प्रकरणादिसंग्रहः । प्रकृष्टे अनन्यसाधारणे गुणे ऽतिशये वृत्तिर् यस्य स [17.12] तथा । तद् उक्तं "न हि विशेषसन्निधिर् एव सामान्यशब्दानां विशेषावस्थितिहेतुर् अपि तु प्रकरणसामर्थ्यादिकम् अर्पय(म् अपि" इ)ति । पार्थे ही[17.12]त्यादिनैतद् एव समर्थयते । पार्थः पृथायाः कुन्ताया अपत्यम् । योगरूढिश् चैषा तेनार्जुन एवाभिधीयते । श्रोतुः [17.19] अर्थात् प्रष्टुः प्रतिपाद्यस्येति यावत् । तादृशं [17.13] सातिशयं धानुर्द्धर्य(यं य)दान्यगामि निषिध्यते ।

__________नोतेस्__________

[38] आलोकसम्मतः "सामर्थ्यादिना" इति सम्यक् । न तु यथा मुद्रितः "प्रकरण सामर्थ्यादिना" इति ।

कमात् तत्र धनुर्धरत्वमात्रम् इत्य् आह प्रतिपाद्ये[17.15]ति ।

परामृष्यते[39][17.21] वाच्यत्वेन परिगृह्यते ।

__________नोतेस्__________

[39] परामृश्यते -- स्

अनभिमतं प्रतिषेधयति न धर्म [17.21] इति । कुत इत्य् आह -- धर्मस्ये[17.22]ति ।

ननु कैषा वाचोयुक्तिर्द्धर्मस्य धर्मासंभवाद् इति । किं धूमादीनां आश्रितत्वेन धर्माणां धूमत्वपार्थिवत्वादयो धर्मा न सन्ति? येनैवम् उच्यत इति । सत्यम् एतद् वा केवलं बोधे यत्नः करणीयः । धर्मशब्देनेह साध्यो वह्न्यादिर् अभिप्रेतः स च तस्य धर्मो नास्त्य् एवेति किम् अवद्यम् । अथात्र केन धर्मो ऽभिहितो येन धर्मस्य धर्मभावप्रतिपादनं युज्यत इत्य् आह {प्. 263} अंशश् च [17.22] इति । चो यस्माद् अर्थे । अंश इवांशो यथांशो ऽशिविशेषणस् तथा धर्मोपि धर्मिविशेषक इत्य् अभिप्रायः । पक्षशब्देन समुदायवचनात् तद् एकदेश एवांशो वक्तव्य इत्य् आह पक्षशब्देन [17.22] इति । तस्यैवैकदेशः किं नोच्यत इत्य् आह तस्य[40]च [17.22] इति । [40] मुद्रिते "च" रहितः पाठः कप्लितः किन्तु आलोकसम्मतः पाठः "तस्य च एक-" इति ।

धर्माणां धर्मा[41]धारत्वासंभवादि[17.28]ति पूर्वं बोद्धव्यम् । यतो व्याप्ये सति व्यापकस्य नियमेनोपस्थापनम् एव व्यापकनिष्ठा व्याप्तिस् तत्करणात् । व्याप्यस्यैव [18.3] न तु व्यापकस्य व्याप्तताप्रतीतिर् अविनाभाविताप्रतीतिः । किम् अपेक्षा सा तथा प्रतीतिर् इत्य् आह[42]व्यापके[18.2]ति । व्यापकभावम् अपेक्षते "ईक्षिक्षमिभ्यांञ् च" [वा. 1981] इति कर्मोपपदे णः । व्यापकस्य भावं नियमविषयं रूपम् अपेक्ष्य पर्यालोच्य तथा प्रतीतिर् भवतीत्य् अर्थः ।

__________नोतेस्__________

[41] अयम् एव सम्यक् पाठः न तु यथा कल्पितो ऽस्माभिह् "धर्माणां धर्मान्तरत्वाभावात्" इति । [42] आलोकसम्मतः "व्यापकभावापेक्षा" इति पाठः सम्यक्, न तु यथा अस्माभिः कल्पितः ।

तत्र भावम् एवेत्य् अभिमतम् अवधारणं प्रदर्श्यानभिमतं निरा[12ब्]कुर्वन्न् आह न त्व् इ[18.3]ति । नापि तत्रैवे[18.5]ति । अवधार्यत इति वर्तते । साधारणः [18.6] सपक्षासपक्षसाधारणः । दोषान्तरसमुच्चयार्थश् चकारः । वा[18.8]शब्दो व्यापकधर्मापेक्षया पक्षान्तरम् अवद्योतयति ।

तत्रैवे[18.8]त्य् अवधारणम् अभिमतं प्रतिपाद्यान्यथावधारणं निषेधयन्न् आह अत्रापीति [18.9] ।