धर्मोत्तरप्रदीप subcommentary on धर्मोत्तर's न्यायबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's न्यायबिन्दु

[ध्प्र् प्. 151] अनुमानशब्देनोच्यते । औपचारिकं[205] वचनम् अनुमानम्, न मुख्यम् इत्यर्थः । न यावत्[206] किंचिद् उपचाराद् अनुमानशब्देन वक्तुं शक्यं तावत् सर्वं व्याख्येयम् । किन् त्व् अनुमानं व्याख्यातुकामेनानुमानस्वरूपस्य[207] व्याख्येयत्वान् निमित्तं व्याख्येयम् । निमित्तं च त्रिरूपं लिङ्गम् । तच् च स्वयं वा प्रतीतम् अनुमान्स्य निमित्तं भवति, परेण वा प्रतिपादितं भवति[208] । तस्माल् लिङ्गस्य स्वरूपं च [209]व्याख्येन्यम्, तत्प्रतिपादकश् च शब्दः । तत्र स्वरूपं स्वार्थानुमाने व्याख्यातम् । प्रतिपादकश् च[210] शब्द इह व्याख्येयः । ततः प्रतिपादकं शब्दम् अव्श्यं वक्तव्यं दर्शयन् अनुमानशब्देनोक्तवान् आचार्य इति परमार्थः ॥ __________नोतेस्__________

[205] औपचारकं --- अ [206] न च यावत् --- अब्द्फेन् [207] स्वरूपस्यैव --- च् [208] भवति ओम्. अच्पेन् [209] च ओम्. अच्पेन् [210] च ओम्. अच्पेन्

परार्थानुमान्स्य प्रकारभेदं दर्शयितुम् आह ---

तद् द्विविधम् इइइ-3

ननु च त्रिरूपलिङ्गाभिधानाद् अवगते सति धर्मिणि लिङ्गं ज्ञायते । तस्य तु व्याप्तिः स्मर्यते । तत् कथं `त्रिरूपलिङ्गवचनात् तत्स्मृतिर् उत्पद्यतेऽ इत्य् उच्यत इति चेत् । उच्यते । गृह्यमाणम् अपि धूमादिवस्तु न तावल् लिङ्गं यावद् वह्न्यादिसाध्याविनाभूततया न ज्ञायते । तथात्वं च तस्य न तदा ग्राह्यम् अपि तु पूर्वगृहीतम् एव स्मर्त्तव्यम् इति सूक्तं त्रिरूपलिङ्गस्मृतिर् उत्पद्यत इति । स्मृतेर् इति पक्षधर्मग्रहणसहिताया इति द्रष्टव्यम् ।

अयम् अर्थः --- वचनम् अपि त्रिरूपं लिङ्गं स्मरयत् परोक्षार्थज्ञानस्य परम्परया कारणं भवद् उपचाराद् अनुमानम् उच्यत इति ।

अथाबाधितत्वाद्य् अपि लिङ्गस्य लक्षणम् इत्य् आचक्षते केचिद् इति विप्रतिपत्तिदर्शनात् तद्व्युत्पादनं युक्तम्, न तु तद्वचनम्, तस्य विप्रतिपत्त्यभावाद् इति चेत् । न अत्राप्य् अव्याप्तिव्यतिरेकाभ्यां निगदन्तो विप्रतिपन्ना इत्य् अस्यापि व्युत्पादनं न्याय्यम् ।

अथाऽपि स्यात्, यदि परम्परयाऽनुमानहेतुत्वेन वचनम् उपचाराद् अनुमानम् इति व्युत्पाद्यते तर्हि जिज्ञासास्वास्थ्यादिकम् अपि परम्परयाऽनुमानहेतुत्वाद् अनुमानशब्देन वक्तुं शक्यम् इति तद् अपि किं नोच्यत इत्य् आह --- न यावद् इति ।

ननु स्वास्थ्यादिकम् अपि निमित्तम् इति तदवस्थो दोषः । न । निमित्तं व्याक्येयम् इत्य् अव्यहितम् असाधारणं निमित्तम् आख्येयम् इत्य् अर्थः ।

ननु स्वयं प्रतीतं लिङ्गम् अनुमानस्य निमित्तम् । तत्किं तद्वचनेन व्याख्यातेनेत्य् आह --- तच् चेति । चो यस्मादर्थे । वाशब्दो विकल्पार्थः । यतः परेण प्रतिपादितम् अपि तल् लिङ्गम् अनुमान्स्य निमित्तं ततस् तस्माद् अवश्यं वक्तव्यं प्रतिपादकं[58अ] लिङ्गप्रतिपादकं वचनं दर्शयन्न् अन्मुमान्शब्देनोक्तवान् आचार्यः ।

[ध्प्र् प्. 152] तद् द्विविधम् इति । तद् इति परार्थानुमानम् । द्वौ विधौ प्रकारौ यस्य तद् द्विविधम् ॥ कुतो द्विविधम् इत्य् आह ---

प्रयोगभेदात् इइइ-4 प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदात् । प्रयुक्तः प्रयोगोर्थाभिधानव्यापारभेदाद् द्विविधम् अनुमानम् ॥ तद् एवाभिधानव्यापारनिबन्धनं[211] द्वैविध्यं दर्शयितुम् आह ---

__________नोतेस्__________

[211] अभिधानस्य व्यापारो निबन्धनं यस्य --- टि- ___________________________

साधर्म्यवद् वैधर्म्यवच् चेति[212] इइइ-5

__________नोतेस्__________

[212] वच् च ॥ --- च् साधर्म्यवद् वैधर्म्मवच् चेति । समानो धर्मो ऽस्य[213] सो ऽयं सधर्मा । तस्य भावः साधर्म्यम् । विसदृशो धर्मो । विधर्मणो भावो वैधर्म्यम् । दृष्टान्तधर्मिणा सह साध्यधर्मिणः सादृश्यं हेतुकृतं साधर्म्यम् उच्यते । असादृश्यं च हेतुकृतं वैधर्म्यम् उच्यते । तत्र यस्य साधनवाक्यस्य साधर्म्यम् अभिधेयं तत् साधर्म्यवत् । यथा --- यत कृतकं तद् अनित्यं यथा घटः, तथा च कृतकः शब्द इत्य् अत्र कृतक्त्वकृतं दृष्टान्तसाध्यधरिमिणोः सादृश्यम् अभिधेयम् । यस्य तु वैधर्म्यम् अभिधेयं तद् वैधर्म्यवत् । यथा --- यन् नित्यं तद् अकृतकं दृष्टं यथाकाशम् । शब्दस् तु कृतक इति कृतकत्वाऽकृतकत्वकृतं[214] शब्दाकाशयोः साध्यदृष्टान्तधर्मिणोर् असादृश्यम् इहाभिधेयम् ॥ __________नोतेस्__________

[213] धर्मो यस्य --- चफेन् [214] इति अकृतकत्वकृतम् --- च्

यद् अनययोः प्रयोगयोर् अभिधेयं भिन्नं कथं तर्हि त्रिरूपं लिङ्गम् अभिन्नं प्रकाश्यम् इत्य् आह ---

नानयोर् अर्थतः कश्चिद् भेदः इइइ-6 नानयोर् अर्थत इति अर्थः प्रयोजनम् । यत् पयोजनं प्रकाशयितव्यं वस्तु उद्दिश्यानुमाने प्रयुज्येते, ततः प्रयोजनाद् अनयोर् न भेदः[215] कश्चित् । त्रिरूपं हि लिङ्गं प्रकाशयितव्यम् । तदुद्दिश्य द्वे अप्य् एते प्रयुज्येते । द्वाभ्याम् अपि त्रिरूपं लिङ्गं प्रकाश्यते एव । ततः प्रकाशयितव्यं प्रयोजनम् अनयोर् अभिन्नम् । तथा च न ततो भेदः कश्चित् ॥ __________नोतेस्__________

[215] प्रयोजनान् नानयोर् भेदः --- ब्द्

अनेनैतद् आह --- न स्वास्थ्यादि प्रतिपन्नम् अपि परोक्षार्थप्रतिपादकं येन तद् उच्येत । तद् वचनम् अवश्यं दर्शयितव्यम् अनुमानशब्देनाभिलप्येत । स्वयम् अशक्तम् अपि तु हेतुवचनं परोक्षप्रकाशनवस्तुसूचकत्वाद् अनुमानशब्देनोक्तम् इति । इति परमार्थ एवम् अस्योपचारस्य परमः प्रकृष्टो ऽर्थः प्रयोजनम् ॥

विधशब्देन च विगृह्णतो ऽभिप्रायः प्राग् एव प्रदर्शितः ॥

अभिधानम् अर्थप्रकाशनम् ॥

[ध्प्र् प्. 153]

अभिधेयभ्देदो ऽपि तर्हि न स्याद् इत्य् आह ---

अन्यत्र प्रयोगभेदात् इइइ-7 अन्यत्र प्रयोगभेदाद् इति । प्रयोगो ऽभिधानं वाचकत्वम् । वाचकत्वभेदाद् अन्यो भेदः प्रयोजनकृतो नास्तीत्य् अर्थः ।एतद् उक्तं भवति । अन्यद् अभिधेयम् अन्यत् प्रकाश्यं प्रयोजनं । तत्राभिधेयापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते । प्रकाश्यं त्व् अभिन्नम् । अन्वये हि कथिते वक्ष्यमाणेन न्यान्येन व्यतिरेकगतिर् भवति । व्यतिरेके चान्वयगतिः । ततस् त्रिरूपं लिङ्गं प्रकाश्यम् अभिन्नम् । न च यत्राभिधेयभ्देदस् तत्र सामर्थ्यगम्यो ऽप्य् अर्थो[216] भिद्यते । यस्मात् `पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्तेऽ `पीनो देवदत्तो रात्रौ भुङ्क्तेऽ इत्य् अन्योर् वाक्ययोर् अभिधेयभ्देदेपि गम्यमानम् एकम् एव[217] तद्वद् इहाभिधेयभेदे ऽपि गम्यमानं वस्त्व् एकम् एव ॥ __________नोतेस्__________

[216] प्रयोजनम् --- टि- [217] गम्यं दिवा भोजनाभावविशेषं पीनत्वं रात्रिभोजनकार्यम् एकम् एव --- टि-

केन कस्य किम् कृतं च साधर्म्यं वैधर्म्यं चेत्य् आह --- दृष्टान्तेति । सादृश्यं हेतुकृतम् इति हेतुसद्भावद्वारकम् । असादृश्यं च हेतुकृतम् इति हेतुसद्भावासद्भावद्वारकं द्रष्टव्यम् । वतुबर्थं प्रयोजयितुम् आह --- तत्रेति वाक्योपन्यासे । यस्य वाक्यस्य साधर्म्यं सादृश्यम् अभिभेयम् अस्ति । एतद् एवोदाहरणेन दर्शयन्न् आह --- यथेति । यत् कृतकम् इति । यद् यद् कृतकम् इति वीप्सार्थो विवक्षितः, तद् इत्य् अत्रापि । तथा च कृतकः शब्द इति पक्षधर्मताकथनम् इदम् । न त्व् एवं पक्षधर्मो दर्शनीयः । `कृतकश् च शबदःऽ इत्य् एतावतैव गतार्थत्वेन तथाशब्दस्य वैयर्थ्यात् । ततः `कृतकश् च शब्दःऽ इत्य् एव दर्शनीयः । इतरथा परेषाम् इवोपनयप्रयोगः स्यात् । स चायुक्त इति । यन् नित्यम् इति साध्याभावानुवादस् तद् अकृतकम् इति साधनाभावविधिः ॥

अभिधेयं भिन्नम् इति ब्रुबतो ऽयम् आशयः --- साधर्म्यवत् प्रयोगस्यान्वयः पक्षधर्मता चाभिधेया । अभिन्नं साधारणं प्रकाश्यं द्वयोः प्रयोगयोः ।

अर्थः प्रयोजनवाच्याचारेणोक्तो नाभिधेयवाचीति दर्शयति यद् उद्दिश्येति स्पष्टयन् प्रयुज्यते ऽनेनेति प्रयोजनं साधनवाक्यस्य प्रवर्त्तकं लिङ्गवस्तूक्तं न फलं प्रयोजनम् इति दर्शयति । प्रकाशयितव्यं रूपत्रययोगिलिङ्गं तच् चाभिन्नं साधारणं द्वयोर् अपि प्रयोगयोः, द्वाभ्याम् अपि तस्यैव प्रतिपादनात् । अनुमानहेतुत्वाद् अनुमाने साधर्म्यवैधर्म्यवती वाक्ये कथिते । तत इति प्रयोजनसमानाधिकरणं न हेतुपदम् एतत् ॥

नन्व् अभिधेयम् एव प्रकाश्यं त त्कथं प्रकाश्याभेद इत्याशङ्क्याह --- एतद् उक्तं भवतीति । अन्यत् प्रकाश्यम् इति सामर्थ्यगम्यं प्रकाश्यम् । न तु तत्राभिधाव्यापार इत्य् आकूतम् । तत्रेति वाक्योपक्षेपे ।

यदि साधर्म्यवद्वाक्ये ऽन्वयो ऽभिधेयस् तर्हि कथं व्यतिरेकः प्रकाश्यतां गतः? वैधर्म्यवाक्ये

[ध्प्र् प्. 154]

तत्र साधर्म्यवत् प्रयोगः[218]--- यद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन् न उपलभ्यते सो असद्व्यवहारविषयः सिद्धः, यथा अन्यः कश्चिद् दृष्टः शशविषाणआदिः । न उपलभ्यते च क्वचित् प्रदेशविशेष[219]उपलब्धिलक्षणप्राप्तो घट[220]इत्य् अनुपलब्धिप्रयोगः इइइ-8

__________नोतेस्__________

[218] -वत् यदुप- [219] विषये उप- [220] घट इति तत्रेति तयोः साह्दर्म्यवैधर्म्यवतोर् अनुमानयोः साधर्म्यवत् [221]तावद् उहारन्न् अनुपलब्भिम् आह --- यद् इतियादिना । यद् उपलब्ध्दिलक्षणप्राप्तं --- यद् दृश्यं सन् नोपलभ्यते इत्य् अनेन दृश्यानुपलम्भो ऽनूद्यते । सो ऽसद्व्यवहारविषयः[222] सिद्धः --- तद् असद् इति व्यवहर्तव्यम् इत्य् अर्थः । अनेनासद्व्यहारयोग्यत्वस्य विधि[223] कृतः । ततश् चासद्व्य्वहारयोग्यत्वे दृश्यानुपलम्भो नियतः कथितः । दृश्यम् अनुपलब्धम् असद्व्यवहारयोग्यम्[224] एवेत्य् अर्थः । साधनस्य च साध्ये ऽर्थे नियतत्वकथनं व्याप्तिकथनम् । __________नोतेस्__________

[221] तावद् उहारम् {उदाहरम्} उदाहर्त्तुम् अनु- [222] विषयस् तद्- [223] योग्यत्वे दिधि [224] -हरय योग्य-

च यदि व्यतिरेको ऽभिधेयः, कथम् अन्वयः प्रकाश्यताम् आपन्न इत्य् आह --- अन्वय इति । हिर् यस्मात् । वक्ष्यमाणेन "साधर्म्येणापि ही" त्यादिना प्रतिपादयिष्यमाणेन न्यायेन युक्ता ।

स्यान् मतं --- ययोर् अभिधेयं भिन्नं तयोः सामर्थ्यगम्यम् अप्य् अवश्यं भिद्यते --- यथा गङ्गायां घोषः, कूपे गर्गकुलम् इत्य् आशङ्क्याह --- न चेति । चो यस्मादर्थे । अर्थः प्रयोजनं यदुद्दिश्य प्रवृत्तं वाक्यम् ।

उपपत्तिम् आह --- यमाद् इति । एकस्य वाक्यस्य दिवा भोजनाभावो ऽभिधेयो ऽन्यस्य रात्रिभोजनम् इत्य् अनयोर् वाक्ययोर् [58ब्] अभिद्धेयभेदो ऽस्ति । तस्मिन् सत्य् अपि यथा भोजनविशिष्टं देवदत्तस्य पीनत्वं प्रतिपाद्यं न भिद्यते तद्वद् अत्राभिधेयस्यान्वयपक्षधर्मतालक्षणस्य व्यतिरेकपक्षधर्मतालक्षणस्य भेदे ऽपे गम्यमानम् एकम् अभिननम् ।

अथ गम्ययानं सामर्थ्यात् प्रतीयमानम् उच्क्यते । तच् च दृष्टान्तदान्तिकयोर् भिद्यत एव । तथा हि दिवा भोजननिषेधवाक्यस्य गम्यमानं रात्रिभोजनं रात्रिभोजनविधानवाक्यस्य तु गम्यनानं दिवा भोजननिषेधनम्, तथा दार्षान्तिके ऽपि साधन(साधर्म्य)वद्वाक्ये व्यतिरेको गम्यमानो वैधर्म्यवद्वाक्ये चान्वयो गम्यमानः । यद् एकस्याभिधेयं तद् एकस्य गम्यमानम्, यद् अन्यस्य गम्यनानं तद् इतरस्याभिधेयम् इति संक्षेपः । ततः कथम् उच्यते वाक्ययोर् गम्यमानम् एकम् इति । किन् नोच्यते? गम्यमानशब्दस्येहान्यार्थस्य विक्षितत्वात् । तथा हि गम्यमानशब्देनात्राभिधेयं सामर्थ्यप्रकाश्यञ् च । यत् तु द्वयं प्रतीयमानतामात्रेणोपाधिना विवक्षितं तच् च दृष्टान्तवाक्ययोर् भोजननिमित्तपीनत्वलक्षणं दार्ष्टान्तिकवाक्ययोश् चान्वयव्यतिरिक्तपक्षधर्मतात्मकरूपत्रययोगलिङ्गलक्षणम् एकम् अभिन्नम् इत्य् अन्वद्यम् एतत् ॥

साधर्म्यम् अभिधेयं यस्य विद्यते तद् उदाहह्रणेन दर्शयन्न् अनुपलब्धिम् आह । तावच् छब्दः क्रमे ।

[ध्प्र् प्. 155]

यथोक्तम् "व्याप्तिर्[225]व्यापकस्य तत्र भाव एव, व्याप्यस्य[226]वा तत्रैव भावः" इति । [हेतु- पृ-53] व्याप्तिसाधनस्य प्रमाणस्य विषयो दृष्टान्तः । तम् एव दर्शयितुम् आह --- यथान्य इति । साध्यधरिमिणो ऽन्यो दृष्टान्त इत्य् अर्थः । दृष्ट इति प्रमाणेन[227]निश्चितः । शशविषाणं हि न चक्षुषा विषयीकृतम् अपि तु प्रमाणे दृश्यानुपलम्भेनासद्व्यवहारयोग्यं विज्ञातं । शशविषाणादिर् यस्यासद्व्यवहारविषयस्य स तथोक्तः । शशविषाणादौ हि दृश्याणुपलम्भमात्रनिमित्तो ऽसद्वयवहारः प्रमाणेन सिद्धः । तत एव प्रमाणाद् अनेन वाक्येनाभिधीयमाना[228]व्याप्तिर् ज्ञातव्या ।

__________नोतेस्__________

[225] वाप्तिव्या- [226] स्य च [227] प्रतियक्षेणनिश्चित इति न व्याकरव्यम् --- टि- [228] [228]व्याप्तिसाधकेन --- टि- संप्रति व्याप्तिं कथयित्वा दृश्यानुपलम्भस्य पक्षधर्मत्वं दर्शयितुम् आह --- नोपलभ्यते चेति । स च द्विरावृत्त्या ऽनुपलब्धिम् इत्य् अत्रापि द्रष्तस्व्यः । तेनायम् अर्थः --- साधर्म्यवत् तावद् उदाहरन्न् अनुपलब्धिम् आह । पश्चाद् वैधर्म्यवद् उदाहरन् वक्ष्यति । तथा ऽनुपलब्धिं तावद् आह पश्चात् स्वभावकार्ये वक्ष्यतीति ।

नन्व् आचार्येणैव साधर्म्यवद् वैधर्म्यवच् चोदाहृतम् अत्रेति किम् इति धर्मोत्तरेन --- यथा यत् कृतकम् इत्यादिना साधर्म्यवद् वैधर्म्यवच् चोदाहृतं प्राग् इति चेत् । नैष दोषः । दृष्टान्तसाधयधर्मिणोः सादृश्याख्यं साधर्म्यम्, वैसदृश्याख्यां वैधर्म्यं च हेतुद्वारकम् एव न तु सामान्येन, अन्यथा प्रतियोग्यपेक्षया ऽपि साधर्म्यं वैधर्म्यं च केनचिद् आकारेनास्तीति न तन् निराकृतं स्याद् इति दर्शयितुं तद् उदाहृतम्, न त्व् आचार्येण नोदाहृतम् इत्य् उदाहृतम् इति । तेनात्राप्य् आचार्यीये निदर्शने हेतुकृतम् एव तत् प्रत्येतव्यं व्यवस्थितम् ।

असद्व्यवहारः --- असद् इति ज्ञानम् असद् इत्य् अभिधानं निःशङ्का च गमागमादिका प्रवृत्तिः । यतो दृश्यानुपलम्भो ऽभूद् अतो ऽसद्व्यहारयोग्यतं विहितम् । ततस् तस्मात् । चो अवधारणे ।

अयम् आशयः --- यद् अनूद्यते तद् व्याप्यम् । यद् विधीयते तद् व्यापकम् । व्याप्यं च व्यापके नियतं भवतीति । एवम् उत्तरत्राप्य् अनुवादविधिक्रमो द्र्ष्टव्यः ।

अथ द्व्यवयवे साधनवाक्ये दर्शितव्ये व्याप्तिः पक्षधर्मता च दर्शनीया । न चात्र व्याप्तिर् उपदर्शिता, केवलम् अनुवादविधिक्रमो दर्शितः, पक्षधर्मता च दर्शयिष्यते । तत् कथं परिपर्णं साधनवाक्यम् इदं भविष्यतीत्य् आशङ्क्याह --- साधनस्येति । चो हेतौ ।

ननु परोक्षार्थप्रतिपत्तौ सर्वथा ऽनुपयोगी दृष्टान्तस् तत् किं तेनाख्यातेनेत्य् आह व्याप्तीति । व्याप्यवापकधर्मलक्षणा [59अ] व्याप्तिः साध्यते निश्चीयते येन प्रमाणेन तस्य विषयो यत्र

[ध्प्र् प्. 156]

प्रदेश एकदेशः पृथिव्याः । स एव विशिष्यते ऽन्यस्माद् इति विशेषः एकः । प्रदेशविशेष इत्य् एकस्मिन् प्रदेशे । क्वचिद् इति । प्रतिपत्तुः प्रत्यक्ष[229] एको ऽपि प्रदेशः । स एवाभावव्यवहाराधिकरणं यः प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षो नान्यः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्यः । यथा चासतो ऽपि घटस्य समारोपितम् उपलब्धिलक्षणाप्राप्तत्वं तथा व्याख्यातम् ॥

__________नोतेस्__________

[229] प्रतियक्षे । एको

स्वभावहेहोः साधर्म्यवन्तं प्रयोगं दर्शयितुम् आह ---

तथा स्वभावहेतोः प्रयोगः --- यत् सत् तत् सर्वम् अनित्यम्, यथा घटादिर् इति शुद्धस्य[230] स्वभावहेतोः प्रयोगः इइइ-9

__________नोतेस्__________

[230] शुद्धस्वभावस्य प्रयोगः

तथेति । यथा ऽनुलब्धेस् तथा स्वभावहेतोः साधर्म्यवान् प्रयोग इत्य् अथः । यत् सद् इति

प्रवृत्तं प्रमाणं साध्यसाधनयोर् व्याप्तिम् अवस्यति । स च विषयो दृष्टो निश्चितः साध्यसाधनयोर् अन्तो ऽवसानं यथायोगं नियतत्वनियमविषयत्वनिपुणो यस्मिन्न् इति व्युत्पत्त्या दृष्टान्तशब्दो ऽभिलप्यः । तम् एव ख्यापयितुम् आहाचार्यः । अनेनैतद् आकूतम् --- व्याप्तिसाधकप्रमाणस्याधिकरणतां गच्छन् दृष्टान्तः साधनावयवस्य व्याप्तेः प्रतिपत्त्यङ्गम् । न तु साक्षात् साधनस्य । नापि साध्यसिद्धेः । तद्वचनम् अपि तत्स्मारकत्वेन साधनवाक्य उपयुज्यते । अत एव वचनसाधनवाक्यस्यावयवो ऽथ च प्रयोक्तवय इति । कुतो ऽन्य इत्य् आह --- साध्यधर्मिण इति । शशविषाणादेश् च व्याप्तिसाधकप्रमाणाधिकरणत्वेन दृष्टान्तरूपत्वाद् दृष्टान्त इत्य् अर्थ इति स्पष्टयति ।

ननु दृष्टश् चक्षुषा ज्ञात इति किं न व्याख्यायते? किं पुनर् एवं व्याख्यात इत्य् आह--- शशेति । हीति यस्मात् । विषयीकृतं विज्ञातम् इति चातीते निष्ठां प्रयुञ्जानः प्राग्भावि व्याप्तिग्रहणं दऋशयति । कथं पुनः शशविषाणादि दृष्टान्तो येन सा ख्याप्यत इत्य् आह --- शशेति । हिर् यस्मात् । दृश्यानुपलम्भ एव तन्मात्रं तन्निमित्तं यस्य स तथा । अनेन व्याप्तिसाधकप्रमाणाधिकरणत्वात् तस्य दृष्टान्तरूपताम् आह । किं तत् प्रमाणं येन तत्र प्रवृत्तेन दृश्यानुपलम्भाभावव्यवहारयोग्यत्वयोर् व्याप्तिः साध्यत इति चेत् । उच्यते । वादन्यायोक्तेन न्यायेन बुद्धिव्यपदेशाभावादेर् असद्व्यवहारानिमित्तत्वेन निमित्तान्तराभावे दृश्यानुपलम्भ एवान्यनिरपेक्षो निमित्तम् । यच् च यन् मात्रनिमित्तं ततस्मिन् सति भवति । यथा बीजादिसामग्रीमात्रनिमित्तो ऽङ्कुरः सति तस्मिन् भवति । दृश्यानुपलम्भमात्रनिमित्तश् चासद्व्यवहार इत्य् अनुमानं तत्र प्रवृत्तं साध्यसाधनयोर् व्यापितिम् अवस्यतीति । अनेन वाक्येन यद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तम् इत्यादिना ऽभिधीयमाना प्रकाश्यमाना । तत एव प्राक्प्रवृत्ताद् अनन्तरोक्ताद् अनुमानात्मनः प्रमाणाद् व्याप्तिर् ज्ञातव्या । एतद् उक्तं भवति तत्प्रमाणसिद्धैव व्याप्तिर् अनेन वाक्येन स्मर्यत इति ॥

स्वभावेत्यादिना स्वभावहेतोः साधर्म्यवत् प्रयोगं विवरितुम् उपक्रमते । सर्वशब्दस्या ऽशेषता ऽर्थः । तयैव प्रतिपादितया साधनस्य साध्यायत्तताख्यो यो नियमः स प्रतिपादितो

[ध्प्र् प्. 157]

सत्त्वम् अनूद्य तत् सर्वम् नित्यम् इत्य् अनित्यत्वं विधीयते । सर्वग्रहणं च नियमार्थम् । सर्वम् नित्यम् । न किञ्चिन् नित्यम् । यत् सत् तद् अनियम् एव । अनित्यत्वाद् अन्यत्र नित्यत्वे सत्त्वं नास्तीत्य् एवं सत्त्वम् अनिय्त्यत्वे साध्ये नियतं ख्यापितं भवति । तथा च सति व्याप्तिप्रदर्शनवाक्यम् इदम् । यथा घटादिर् इति [231]व्याप्तिसाधकस्य प्रमाणस्य विषयकथनम् एतत् । शुद्धस्येति निर्विशेषणस्य स्वभावस्य [232]प्रयोगः ।

__________नोतेस्__________

[231] व्याप्तिसाधकस्य; नित्यक्रमयोगपद्याभ्याम् अर्थक्रियाविरोधाद् इति विपर्ययबाधकं प्रमाणम् --- टि- [232] प्रयोगस्य विशेषणं दर्श-

सविशेषणं दर्शयितुम् आह ---

यद् उत्पत्तिमत् तद् अनित्यम् इति स्वभावभूतधर्मभेदेन स्वभावस्य प्रयोगः इइइ-10 यद् उत्पात्तिमद् इति ।[233] उतपत्तिः स्वरूपलाभो[234] यस्यास्ति तद् उतपत्तिमत् । उत्पत्तिमत्त्वम् अनूद्य तद् अनित्यम् इत्य् अनित्यत्वविधिः[235] । तथा च सत्य् उत्पत्तिमत्त्वम् अनित्यत्वे नियतम् आख्यातम् । __________नोतेस्__________

[233] य्द् उत्पत्तिः; यद् उत्पत्तिमद् इति उत्पत्तिमत्त्वम् अनू- [234] लाभः स यस्मास्ति [235] विधेः

स्वभावं[236] भूतः [237]तदात्मको धर्मः । तस्य भेदेन । भेदं हेतूकृत्य प्रयोगः । [238]अनुत्पन्नेभ्यो हि व्यावृत्तिम् आश्रित्योत्पन्नो भाव[239] इत्य् उच्यते । सैव व्यावृत्तिर् यदा व्यावृत्त्यन्तरनिरपेक्षा वक्तुम् इष्यते तदा व्यतिरेकिनीव निर्दिश्यते --- भावस्य उत्पत्तिर् इति । यथा च व्यतिरिक्तयेवोत्पत्त्या विशिष्टं[240] वस्तु उत्पत्तिमद् उक्तम् । तेन स्वभावभूतेन धर्मेण कल्पितभेदेन

__________नोतेस्__________

[236] अग्रे स्वयं दुर्वेकेण `स्वभावभूतः स्वभावात्म्कःऽ इत्यादिना `स्वभावभूतःऽ इत्य् एव धरोत्तरसंमतः पाठ इति गृहीतस् तथापि अत्र तेनैव `स्वहावं भूतःऽ इत्य् एव्ंरूपेण गृहीतो ऽस्ति इति व्याख्यानुरोधाद् भावि --- सं- । स्वभावभूतः --- अब्च्द्फेन् [237] स्वभावात्म्को [238] ननु स्वभावभूतस्य कथं भद इत्य् आह --- टि- [239] भाव उच्यते [240] विशिष्टं च वस्तु

भवतीति नियमख्यापनार्थं सर्वग्रहणं भवति । अन्यथा निःशेषत्वानुपपत्तेर् इति । सर्वम् इत्याद्य् अस्यैव स्पस्टीकरणम् । तथा च सति नियतत्वनियमविषयत्वख्यापनप्रकारे सति । इदं वाक्यं यत् सत् तद् अनित्यम् इत्य् आत्मकम् । व्याप्तिसाधकस्य प्रमाणस्येति यस्य क्रमाक्रमा ऽयोगो न तस्य क्वचित् सामर्थ्यं यथाकाशकुशेशयस्य । अस्ति चाक्षणिके स इति व्यापकानुपलम्भसम्भबस्यानुमाणस्येति द्रष्टव्यम् । एतच् च बहुवाच्यम् अन्यत्र विपञ्चितम् नेहाप्रकृतत्वात् प्रतन्यते ।

कथं पुनर् उत्पत्तिर् भावस्य विशेषणम् इत्य् आःअ --- स्वभावम् इति । स्वभावं भूतः प्राप्त इति कर्त्तरि निष्ठा "द्वितीया" [पाणिनि 2.1.24.] इति योगविभागात् [59ब्] समासः । अस्यैव स्पष्टीकरण तदात्मक इति । यदि स्वभावः कथं विशेषणम्, भेदेन तस्य दर्शनाद् इत्य् आह ---

[ध्प्र् प्. 158] विशिष्तः स्वभावः प्रयुक्तो द्रष्टवः ॥ यत् कृतकं तद् अनित्यम् इत्य् उपाधिभेदेन इइइ-11 यत् कृतकमिति कृतक्त्वम् अनूद्य [241]अनित्यत्वं विधीयत इति अनित्यत्वे नियतं कृतकतम् उक्तम् । अतो व्याप्तिर् अनियत्वेन कृतकत्वस्य दर्शिता । उपाधिभेनेन स्वभावस्य प्रयोग इति संबन्धः । उपाधिर् विशेषणम् । तस्य भ्देदेन भिन्नोपाधिना विशिष्टः स्वभावः प्रयुक्त इत्य् अर्थः । __________नोतेस्__________

[241] अनित्यतत्वे [242]इह कदाचिच् छुद्ध एवार्थ उच्यते, कदाचिद् अव्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टः कदाचिद् व्यतिरिक्तेन । देवदत्त इति शुद्धः, लम्बकर्ण इत्य् अभिन्नकर्णद्व्च्यविशिष्टः , चित्रनुरिति व्यतिरिक्तचित्रगवीनिशिष्तः । तद्वत् सत्त्वं शुद्धम्, उत्पत्तिमत्त्वम् अव्यतिरिक्तव्शेषणम्, कृतकत्वं व्यतिरिक्तविशेषणम् ॥ __________नोतेस्__________

[242] परार्थानुमाने --- टि-

तस्येति । भेदेन विशेष्याव्यतिरिक्ततया विशेषकत्वलक्षणेन विकल्पसन्दर्शितेन । स्वभावभूतः स्वभात्मको धर्म इति च परमार्थाभिप्रायेणोक्तम् । भेदेनेतीयं तृतीया हेताव् इति दर्शयन्न् आह --- भेदम् इति । व्यवहारसिद्धं भेदम् उत्पत्तुः सकाशाद् अन्यत्वं हेतूकृत्य निबन्धनीकृत्य प्रयोगः सविशेषणस्य स्वभावहेतोर् इति प्रकरणात् ।

कल्पनया ऽपि कथं भेदो येनोत्पत्त्या विशिष्टम् उत्पत्त्या विशिष्टम् उत्पत्तिमद् उच्यत इत्य् आह --- अनुत्पन्नेभ्य इति । हिर् यस्मात् । अनुत्पन्नेभ्य आकाशादिभ्यो व्यावृत्तिं व्यवच्छेदम् आश्रित्य परिकल्प्य । यदि व्यावृत्त्याश्रयेणोत्पन्नो भाव उच्यते तर्हि कथम् उत्पत्तिर् अस्येति प्रयोग इत्य् आह --- सैवेति । व्यावृत्त्यन्तरं महत्त्वादि तन्निरपेक्षा वक्तुम् इष्यते यदा तदा । तेन परमार्थः स्वभावभूतेनोत्पत्त्याख्येन धार्मेण कल्पितः समारोपितो भेदो ऽर्थान्तरत्वं यस्य ये(ते)न अव्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टस्य स्वभावहेतोः प्रयोग इत्य् अर्थः ।

पूर्वम् अव्यतिरिक्तविशेषणविशिष्टस्य स्वभावस्य प्रयोगः । अधुना तु भिन्नविशेषण विशिष्टस्येति भेदस् तद् आह --- भिन्नेनेति । यद् वा भिन्नेन पूर्वस्य्माद् अन्यादृशेन सङ्केतवशाद् अन्तर्भावितेन, न तु विद्यमानस्ववाचकेन । अत एवायम् अन्यतो भिद्यते प्रयोगः ।

इहेति परप्रतिपादनार्थे शब्दप्रयोगे । शुद्धो निर्विशेषणः । अथ किम् एको अर्थः शुद्धः कदाचिद् अव्यतिरिक्तोपाधिना विशिष्टः; कदाचिद् व्यतिरिक्तविशेषणविशिष्टो दृष्टः शिष्टैः प्रयुज्यमानो येनैवम् उच्यमानं परभागं पुष्णातीय् आह --- देवदत्त इति । वक्ष्यमाणतद्वत्शब्दात् यद्वत्शब्दो ऽत्र द्रष्टव्यः । चित्रा चासौ गौश् चेति "गोर् अतद्धितलुकि" [पाणिनि 5.4.92] इति टच्, टित्वाङ् ङीप् तया विशिष्टः । यथाक्रमम् एव दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोजना कार्या ।

चित्त्रगुशब्देन कृतकशब्दस्य साम्यं नास्तीति मन्वानः पर आह --- ननु चेति । कारणानां व्यापारो नियतप्राग्भावस् तदतिरेकिणो व्यापारस्याभावात् । ननु च कृतकशब्दे न विशेषणवाचिशब्दो ऽस्तीति यद् उक्तं तत् तदवदस्थम् एवेत्य् आह --- यद्य् अपीति । अन्तर्भावितं प्रकाशितम् । कथं

[ध्प्र् प्. 159]

ननु च चित्रगुशब्दे व्यतिरेक्तस्य विशेषणस्य वाचकश् चित्रशब्दो गोशब्दश् चास्ति । कृतकशब्दे तु निर्विशेषणवाचिनः शब्दस्य प्रयोगो ऽस्तीत्य् आशङ्क्याह ---

अपेक्षितपरव्यापारो हि भावः स्वभावनिष्पत्तौ कृतक इति इइइ-12 अपेक्षितेति । परेषां कारणानां व्यापारः स्वभावस्य निष्पत्तौ --- निष्प्तत्त्य् अर्थम् अपेक्षितः परव्यापारो येन स तथोक्तः । हीति यस्यादर्थे । यस्माद् अपेक्षित परव्यापारः कृतक उच्यते तस्माद् व्यतिरिक्तेन विशेषणेन विशिष्टः स्वभाव उच्यते । यद्य् अपि व्यर्तिरिक्तं विशेषणपदं [243]न प्रयुक्तं तथापि कृतकशब्देनैव व्यतिरिक्तं [244]विशेषणपदम् अन्तर्भावितम् । अत एव संज्ञाप्रकारो ऽयं कृतकशब्दो यस्मात् संज्ञायाम् अयं कन् प्रत्ययो विहितः । यत्र च विशेषणम् अन्तर्भाव्यते तत्र विशेषणपदं न प्र्युज्यते । __________नोतेस्__________

[243] न च प्रयु- [244] विशेषणमन्त-

क्वचित्[245] तु प्रतीयमानं विशेषणं यथा कृत इत्य् उक्ते हेतुभिर् इत्य् एतत् प्रतीयते । तत्र[246] च हेतुशब्दः प्रयुज्यते, कदाचिन् न वा प्रयुज्यते ॥

__________नोतेस्__________

[245] क्वचित् प्र- [246] तत्र हेतु

एवं प्रत्ययभेदभेदित्वादयो अपि[247] द्रष्टव्याः इइइ-13

__________नोतेस्__________

[247] -दओ द्र- प्रयुज्यमानस्वशब्दश्[248] च यथा प्रययभेदभेदिशब्दे[249] प्रययभेदशब्दः[250] । यथा च कृतकशब्दो भिन्नविशेषणस्वभावाभिधायी एवं प्रययभेदभेदित्वम् आदिर् येषां प्रयत्नानतरीयकत्वादीनां ते ऽपि स्वभावहेतोः प्रयोगा भिन्नविशेषणस्वभावाभिधायिनो द्रष्टाव्याः । __________नोतेस्__________

[248] स्वशब्दो विशेषणशब्द --- टि- [249] प्रत्ययभेदशब्दे [250] प्रययभेदः प्रययानां कारणानां भेदो विशेषस् तेन प्रययकालाभेदेन भेत्तुं शीलं यस्य स प्रययभेदभेदी शब्दस् तस्य भावः प्रययभेदभेदित्वम् । ततः प्रययभेदभेदित्वाच् छब्दस्य कृतक्त्वं साध्यते । प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् अनित्यत्वम्[251]। तत्र प्रययभ्देदशब्दो व्यतिरिक्तविशेषणाभिधायी प्रययभेदभेदिशब्दे प्रयुक्तः । प्रयत्नानन्तरीयकशब्दे च प्रयत्नशब्दः । __________नोतेस्__________

[251] त्वं साध्यते

पुनः कृतकशब्देनान्तर्भावितम् इत्य् आह --- यस्माद् इति । संज्ञायां नाम्नि कन् प्रत्ययो विहितस् तस्माद् अन्तर्भावितम् इति । अत एव संज्ञाया कनो विधान्बाद् एवायं कृतकशब्दः संज्ञाप्रकारः संज्ञाविशेषः संज्ञाशब्द इति यावात् ।

अन्तर्भावे ऽपि कथं विशेषणपदाप्रयोग इत्य् आह --- यत्रेति । चो यस्मादर्थे । अथावसितस्याप्य् अस्ति प्रयोगो यथा कृतक इत्य् उक्ते हेतुनेति प्रतीताव् अपि हेतुशब्दप्रयोग इत्य् आह --- क्वचिद् इति । तुः पूर्वस्माद् वैधर्म्यं(-म्ये) । प्रतीयमानं स्वत उत्पादायोगात् सामर्थ्याद् अवसीयमानम् ।

[ध्प्र् प्. 160] तद् एवं तिर्विधः स्वभावहेतुप्रयोगो[252] दर्शितः शुद्धो ऽव्यतिर्क्तविशेषणो व्यतिर्क्तविशेषणश् च । __________नोतेस्__________

[252] -हेतुयोगो [253]एवमर्थं चैतद् आख्यातं --- वाचकभेदान् मा भूत् कस्यचित् स्वभावहेताव् अपि प्रयुक्ते व्यामोह इति ॥ __________नोतेस्__________

[253] एतद् अर्थम्

[254]सन्न् उत्पत्तिमान् कृतको वा शब्द इति पक्षधर्मौपदर्शनम् [255] इइइ-14

__________नोतेस्__________

[254] अन्नोत्प- [255] अस्मिन् सूत्रे न किंचित् केनचिद् व्याख्यातम्

अथ किम् एते स्वभावहेतवः सिद्धसम्बन्धे स्वभावे साध्ये प्रयोक्तव्या आहोस्विद् असिद्धसम्बन्ध इत्य् आशङ्क्य सिद्धसम्बन्धे प्रयोक्तव्या इति दर्शयितुम् आह ---

सर्व एते साधनधर्मा यथास्वं प्रमाणैः सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्ध एव साध्यधर्मे ऽवगन्तव्याः इइइ-15

सर्व एत इति । गमकत्वात् साधनानि, पराश्रितत्वाच् च धर्माः, साधनधर्मा एव

अयम् अस्याशयः --- न कृतकशब्देन प्रतिपादितस्यार्थस्य अन्यथानुपपत्त्या हेतुव्यापारो ऽत्र प्रतीयते येनातरापि विशेषणपदस्य [60अ] प्रयोगो वक्तुर् इच्छातः स्याद् वा न वा किन् तु स्वोत्पत्ताव् अपेक्षितपरव्यापारस्यैवार्थस्येदं नामेति कुतो ऽनयोः साम्यम् इति ।

एवं तावत् कश्चिद् विशेषणभूतो ऽर्थो ऽर्थात् प्रतीयमानः स्वशब्देनोच्यते न वा वक्तुर् इच्छावशाद् इति प्रतिपाद्य कश्चित् पुनर् विशेषणभूतो ऽर्थः प्रतीयमानो ऽप्य् अवश्यं स्वशब्दोपादेय इति दर्शयितुम् आह --- प्रयुज्यमानेति । प्रयुज्यमान उपादीयमानः । स्वशब्दः स्ववाचको यस्य विशेषणरूपस्यार्थस्य स तथोक्तः । को ऽसाव् ईदृश इत्य् आह --- यथेति । प्रययभेदः प्रययभेदलक्षणो ऽर्थो विशेषणात्मा ऽवश्यं स्ववाचकेन प्रययभेदशब्देनाभिधीयते इति प्रकरणात् ।

भेत्तुं भिदां गन्तुं । कसिमिन् साध्ये साधनम् इदम् इत्य् आह --- शब्दस्येति । एतच् च मीमासकादिनां प्रति द्रष्टव्यम् ।

तद् एवम् इत्यादिनोपसहारः । स्वभावहेतोः साधर्म्यवत् प्रयोगमात्रे दर्शयितव्ये किम् अनेकस्य स्वभावहेतोः प्रयोगो दर्शित इत्य् आशङ्क्य फलम् अस्योपदर्शयन्न् आह --- एवमर्थं चैतद् इति । एवं वक्ष्यमाणको ऽर्थः प्रयोजनं यस्येति विग्रहः कार्यः । चो ऽवधारणे हेतौ वा । एतद् इति त्रैविध्यम् । एवमर्थं चैतत् हेतुजातम् इति क्वचित् पाठस् तत्र च जातं वृन्दं द्रष्टव्यम् । तम् एवार्थं वाचकेत्यादिना दर्शयति । वाचके व्यामोहो भ्रमस् तस्मात् । कस्यचित् प्रतिपत्तुः स्वभावहेताव् अपि प्रयुक्ते व्यामोहो `नायं स्वभावःऽ इति विपर्ययज्ञानम् ।

एतद् उक्तं भवति --- यदि त्रयाणाम् अन्यतम उपादीयते तदा कदाचिद् अन्येनान्यथा प्रयुक्ते स्वभावहेतौ शास्त्रोक्तस्वभावहेतुवाचक[भिन्न]त्वात् `नायं स्वभाववाचकःऽ इति वाचके

[ध्प्र् प्. 161] साधनधर्ममात्रम् । मात्रशब्देनाधिकस्यापेक्षणीयस्य निरासः । तस्यानुबन्धो ऽनुगमनम् अन्वयः । सिद्धः साधनधर्ममात्रानुबन्धो यस्य स तथोक्तः । केन सिद्ध इत्य् आह --- यथास्वं प्रमाणैर् इति[256] । यस्य साध्यधर्म्यस्य यदात्मीयं प्रमाणं तेनैव प्रमाणेन सिद्ध इत्य् अर्थः । स्वभावहेतूनां च बहुभेदत्वात् संबन्धसाधनान्य् अपि प्रमाणानि बहूनीति प्रमाणैर् इति बहुवचननिर्देशः । गमयितव्यत्वात् साध्यः, पराश्रितत्वाच् च धर्मः साध्यधर्मः । __________नोतेस्__________

[256] अथ नान्तरीयत्वानिश्चये ऽपि लिङ्गस्य परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं स्याद् इत्य् आह --- टि- तद् अयं परमार्थः --- न हेतुः प्रदीपवद् योग्यतया गमको ऽपि तु नान्तरीयकतया विनिश्चितः[257] । साध्याविनाभावित्वनिश्चियनम् एव[258] हि हेतोः साध्यप्रतिपादनव्यापारो नायः कश्चित् । __________नोतेस्__________

[257] प्रमाणैर् यस्य साधनधर्मस्य यदात्मीयं; प्रमाणैर् यदात्मीयं [258] एव हेतोः

व्यामुह्य `नायं स्वभावःऽ इति साधने ऽपि व्यामुह्येत । स व्यामोहो मा भूद् इत्य् एतद् अर्थं त्रिविधः स्वभावहेतुर् उक्तः ।

अथेति सम्बोधने । सिद्धो निश्चितः सम्बन्धस् तादात्म्यलक्षणो यस्य तस्मिन् । यस्य साध्यधर्मस्य यदात्न्मीयम् इति येन प्रमाणेन यस्य साध्यस्य साधनव्याप[क]तं निश्चीयते । तद् एव तस्येत्य् अभिप्रयेणोक्तम् । व्यक्तिभेदविवक्षया बहूनीत्य् उक्तम् ।

साध्यसाधनयोः सम्बन्धो वास्तवो ऽस्तु । किं तन्निश्चयेनेत्य् आह --- तद् अयम् इति । यत एवं तत् तस्माद् अयम् अभिधास्यमानस् तात्पर्यार्थः सर्व इत्यादेर् वाक्यस्य । प्रदीपो वैधर्म्यदृष्टान्तः । योग्यतया तथाशक्त्यतया ।

ननु परोक्षार्थप्रतिपादनव्यापारसमावेशाद् हेतुर् गमकः तत् किं साध्यनान्तरीयकत्वनिश्चयेनेत्य् आह --- साध्येति । हिर् यस्मादर्थे । साध्याविनाभावित्वनिश्चयनम् अत्रापीदम् एतत् स्वभावम् इति निश्चयः । तद् एव हेतोः प्रतिपादनव्यापारः परोक्षार्थप्रतिपादनलक्षणो व्यापारः परोक्षार्थप्रतिपादकतम् इत्य् अर्थः । यद्य् एवम् अनिश्चतसम्बन्भे ऽपि साध्यधर्मे साधनधर्मस् तन्नान्तरीयकतया निश्चेतुं शक्य इति किं सिद्धसम्बन्धेन साध्येनानुसृतेनेत्य् आह --- प्रथमम् इति । प्रथमं हेतुप्रयोगात् प्राक्, बाधकेने साध्यविपर्ययो हेतो [60ब्][259].......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .................................................................................................. ................. [61] साध्यसाधनभाव इति चेत् । यद् दर्शनद्वारायाताव् एतौ कृतकत्वानित्यत्वविकल्पौ व्यावृत्तिनिष्ठौ परमार्थतस् तस्य तादात्म्याद् इत्य् उक्तप्रायम् इत्य् दोषः । तादात्म्यावसायः कुत इति चेत् विपर्यये वाधकप्रमाणवशात् । तत एव तर्हि साध्यं सिद्धम् इति किं साध्यत इति चेत् । न ततो धर्म्यनवच्छेदेन प्लवमानाकारायाः प्रतीतेर् अप्रवृत्त्यङ्गस्योदयात् । यत् पुनर् इयं घर्मकालविशेषानवच्छेदेन

__________नोतेस्__________

[259] नैतत्पत्रं प्रतिबिम्बितम् --- सं-

[ध्प्र् प्. 162] [260]प्रथमं बाधकेन प्रमाणेन साध्यप्रतिबन्धो निश्चेतव्यो हेतोः । पुनर् अनुमानकाले[261] साधनं साध्यनान्तरीयकं[262] सामान्येन स्मर्तव्यम् । कृतकत्वं नामाणित्यस्वभावम्[263] इति सामान्येन स्मृतम् अर्थं[264] पुनर् विशेषे योजयति --- इदम् अपि कृतकत्वं शब्दे वर्तमानम् अनित्यस्वभावम्[265] एवेति । __________नोतेस्__________

[260] प्राग् अनुमानात् --- टि- [261] -कालेन साधनं [262] साध्यानन्तरीकं [263] -त्यत्वस्व- [264] स्मृतम् अर्थाय [265] -त्यत्वस्व- तत्र सामान्यस्मरणं लिङ्गज्ञानम्[266] । विशिष्टस्य तु शब्दगतकृतकत्वस्या [267]ऽनित्यत्वस्वभास्य स्मरणम् अनुमानज्ञानम्[268] । तथा च सत्य् अविनाभावित्वज्ञानम् एव परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं नाम । तेन निश्चिततन्मात्रानुबन्धे साध्यधर्मे साध्यधर्म्ने स्वभावहेतवः प्रयोक्तव्या नान्यत्रेत्य् उक्तम् ॥ __________नोतेस्__________

[266] लिङ्गनिश्चायकं ज्ञानम् --- टि- [267] कृतकस्या [268] मानं ज्ञानं

यद्य् एवं सम्बन्धो निश्चेतव्यः साध्यस्य साधनेन सह । साधनधर्ममात्रानुबन्धस् तु साध्यस्य कस्मान् निश्चितो मृग्यत इत्य् आह ---

[269]तस्य एव तत्स्वभावत्वात् इइइ-16

__________नोतेस्__________

[269] तस्यैव --- ओम्. तस्यैवेति सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्धस्य । तत्स्वभावत्वाद् इति साधनधर्मस्वभावत्वात् । यो हि साधयधर्मः साधनधर्ममात्रानुबन्धवान् स एव तस्य साधनधर्मस्य् स्वभावो नान्यः ॥ भवतु ईदृश एव स्वभावः । स्वभाव एव तु साध्ये कस्माद् धेतुप्रयोगः?

स्वभावस्य च[270] हेतुत्वात् इइइ-17

__________नोतेस्__________

[270] -स्य हेतु-

स्वभासस्य च[271] हेतुत्वात् । स्वभाव एव[272] इह हेतुः प्रक्रान्तः । तस्मात् स एव साध्यः कर्तव्यः यः साधनस्य स्वभावः स्यात् । साधनधर्ममात्रानुबन्धवांश्[273] च स्वभावो न्यायः ॥

__________नोतेस्__________

[271] -स्य हेतु- [272] स्वभाव एव हेतु; स्वभाव इह [273] -न्धश् च स्व-

यदि साध्यधर्मः साधनस्य स्वभावः[274] स्यात् प्रतिज्ञार्थैकदेशस् तर्हि हेतुः स्याद् इत्य् आह ---

__________नोतेस्__________

[274] स्वभावः प्रति-

वस्तुतस् तयोस् तादात्म्यम्[275] इइइ-18

__________नोतेस्__________

[275] -आत्म्यात्

वस्तुत इति । वस्तुतः परमार्थतः साध्यसाधनयोस् तादात्म्यम् । समारोप्तितस् तु साध्यसाधनभेदः[276] । साध्यसाधनभावो हि निश्चयारूढे रूपे । निश्चयारूढं च रूपं समारोपितेन

__________नोतेस्__________

[276] -साधनयोर् भेदः

तदात्मताप्रतीतिः प्रवृत्त्यङ्गम् इयम् अस्माद् एव लिङ्गाद् इति किम् अवद्यम्? एवं सत्त्वहेताव् अपि द्रष्टव्यम् । एतच् चोक्तम् अपि स्वार्थानुमाने ऽधिकाभिधानार्थं पुनर् उक्तम् इहेति द्रष्टव्यम् ॥

[ध्प्र् प्. 163]

भेदेनेतरेतरव्यावृत्तिकृतेन भिन्नम् इति अन्यत् साधनम्, अन्यत् साध्यम् । दूराद् धि शाखादिमान् अर्थो वृक्ष इति निश्चीयते न शिंशपेति । अथ च स एव वृक्षः सैव शिंशपा । तस्माद् अभिन्नम् अपि वस्तु निश्चयो भिन्नम् आदर्शयति व्यावृत्तिभेदेन । तस्मान् निश्चयारूढरूपापेक्षया अन्यत् साधनम् अन्यत् साध्यम् । अतो न प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुः । वास्तवं च तादात्म्यम् इति ॥

कस्मात् पुनः साधनधर्ममात्रनुबन्ध्येव[277] साध्यः स्वभावो नान्य इत्य् आह ---

__________नोतेस्__________

[277] -बन्धे च साध्यः

तन्निष्पत्ताव् अनिष्पन्नस्य तत्स्वभावत्वअभावात्[278] इइइ-19

__________नोतेस्__________

[278] स तन्निष्पत्ताव् अनिष्पन्नस्य साधन तन् निष्पत्ताव् इति । यो हि यन् नानुबध्याति स[279] तन्निष्पत्ताव् अनिष्पन्नः । तस्य तन्निष्पत्ताव् अनिष्पन्नस्य साधनस्वभावत्वम् अयुक्तम् । यतो निष्पत्त्यनिष्पत्ती भावाभावरूपे । भावाभावी च परस्परपरिहारेण स्थितौ । यदि च पूर्वनिष्पन्नस्य, अनिष्पन्नस्य चक्यं भवेद् एकस्यैवार्थस्य भावाभावौ स्यातां युगपत् । न च विरुद्धयोर् भावाभावयोर् ऐक्यं युज्यते, विरुद्धधर्मसंसर्गात्मकत्वाद् एकत्वाभावस्य [280]। __________नोतेस्__________

[279] अयम् एव भेदोभावनां विरुद्धधर्माध्यासः, कारणभेदश् च --- टि- [280] व्यभिचारेत्यादि --- ओम्. किञ् च पश्चाद् उत्पद्यमानं पूर्वनिष्पन्नाद् भिन्नहेतुकम् । हेतुभेदपूर्वकश् च कार्यभेदः । ततो निष्पन्नानिष्पन्न्योर् निरुद्धधर्मसंसर्गात्म्को भेदो भेदहेतुश् च कारणभेद इति कुत एकत्वम्? तमात् साधधर्ममात्रानुबन्ध्य् एव साध्यः स्वभावो नायः ॥ मा भूत् पश्चान् निष्पन्नः पूर्वजस्य स्वभावः । साध्यस् तु कस्मान् न भवतीत्य् आह

व्यभिचारसम्भवाच् च इइइ-20

व्यभिचारेत्यादि । पूर्वजेन पश्चान् निष्पन्नस्य व्यभिचारः परित्यागो यस् तस्य स भवाच् च

ननु किम् अस्य सम्भवो ऽस्ति यद् उत्तैकात्मन एवैका व्यावृत्तिर् निश्चीयते नेतरेत्य् आह --- दूराद् इति । हिर् यस्मात् । अथ चेति निपातसमुदायः प्रतिपिपादयिषितपरमार्थद्योतकः । वृक्षः शिंशपेति चोपलक्षणम् एतत् ।

तस्माद् इत्यादिनोपसंहारः । वास्तवं वस्तुस्वरूपाद् आगतम् असमारोपितम् इत्य् अर्थः । तुशब्दार्थश् चकारः ॥

यः साध्यधर्मो यं साधनधर्मं नानुबध्याति, नानुगच्छति, तस्मिन् सति नियमेन नोपतिष्ठत इति यावत् । कस्मात् तत्स्वभावत्वम् अयुक्तम् इत्य् आह --- यत इति । भवतां भावाभावरूपे तथा ऽपि किं तयोस् तत्स्वभावत्वम् इत्य् आह --- भावेति । चो यस्मादर्थे । यद् इच्छ (यदि चे)ति चशब्दो वक्तव्यान्तरसमुच्चये ।

[ध्प्र् प्. 164]

न पूर्वनिष्पन्नस्य पश्चान् निष्पन्नः साध्यः । तस्मात् साधनधर्ममात्रानुबन्ध्य्[281] एव स्वभावः । स एव च साध्यः । तथा च सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्ध एव स्वभावे स्वभाहेतवः प्रयोक्तव्या इति स्थितम् ॥

__________नोतेस्__________

[281] -बन्ध्य् एव यः स्वभावः

कार्यहेतोः[282] प्रयोगः--- यत्र धूमस् तत्राग्निः, यथा महानसादौ । अस्ति च इह धूम इति इइइ-21

__________नोतेस्__________

[282] कार्यहेतुप्रयोगः; कार्यहेतोर् अपि प्रयोगः कार्यहेतोः प्रयोगः । साधर्म्यवान् इति प्रकरणाद् अपेक्षीयम् । यत्र धूम इति धूमम् अनूद्य तत्राग्निर् इत्य् अग्नेर्[283] विधिः । तथा च[284] नियमार्थः पूर्ववद् अवगन्तव्यः । तद् अनेन कार्यकारणभावनिमित्ता व्याप्तिर् दर्शिता । __________नोतेस्__________

[283] इत्य् अग्निविधः [284] व्याप्तिर् व्यापकस्य तत्र भाव एवेत्यादिकः --- टि- व्याप्तिसाधनप्रमाणविषयं दर्शयितुम् आह --- यथा महानसआदौ । महानसादौ हि प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां कार्यकारणभावात्माविनाभावो निश्चितः । अस्ति च इहेति साध्यधर्मिणि पक्षधर्मोपसंहारः ॥ इह अपि सिद्ध एव कार्यकारणभावे कारणे साध्ये[285]कार्यहेतुर् वक्तव्यः इइइ-22

__________नोतेस्__________

[285] कार्यं हेतु- इह अपीति । न केवलं स्वभावहेताव् इहापि कार्यहेतौ[286] । सिद्ध एवेति निश्चते कार्यकारणत्वे । कार्यकारणभाव[287] निशयो ह्य् अवश्यं कर्यव्यः । यतो न योग्यतया हेतुर् गमको ऽपि तु नान्तरीयकत्वाद् इत्य् उक्तम् ॥ __________नोतेस्__________

[286] कार्यहेतोः [287] कार्यकारणत्वनिश्चियो; कार्यकारणनिश्चियो

एवं निरुद्धधर्मसंसर्गात्मकभेदं प्रतिपाद्य तस्य हेतुं कारणभेदं प्रतिपाद्यितुम् आह --- किञ् चेति निपातसमुदायो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । पूर्वनिष्पन्नवस्तुहेतुकत्वे तदैवोत्पत्तिप्रसङेन पश्चाद् उपादायोगाद् इति भावो भिन्न्हेतुकम् इति ब्रुवतः । भिन्नहेतुकत्वे ऽपि कथं भेद इत्य् आह --- हेतुभेदेति । चो हेतौ । तत इत्यादिनो ऽपसंहारः । तस्माद् इत्यादिना ऽऽद्यस्योपसंहारः ॥

पूर्वस्मिन् काले जातः पूर्वजः । व्यभिचारस् तद् अन्तरेणा ऽपि केवलस्य स्थितिः । चो ऽस्वभावतापेक्षया ऽसाध्यतां समुच्चिनोति । तस्माद् इत्यादिना साधनधर्ममात्रानुबन्धिनस् तत् स्वभावत्वं साधनस्वभाव्त्वञ् चोपसंहरति । चशब्दः साध्य इत्यस्यानन्तरं तत्स्वभावत्वापेक्षया साध्यत्वं समुच्चिनोति । तथा च तन्निष्पत्ताव् एव निष्पन्न्सस्य तादात्म्ये तन्मात्रानुबन्धिन एव च साध्यत्वे सति ॥

[ध्प्र् प्. 165]

साधर्म्यवान् स्वभावकार्यानुपलम्भानां प्रयोगो दर्शितः । वैधर्म्यवन्तं दर्शयितुम् आह ---

वैधर्म्यवतः[288]प्रयोगः --- यत् सद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तं तद् उपलभ्यत एव, यथा नीलादिविशेषः । न च एवम् इह उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सत उपलब्धिर् घटस्य इत्य् अनुपलब्धिप्रयोगः इइइ-23

__________नोतेस्__________

[288] वैधर्मवतः वैधर्म्यवत[289] इति यत् सद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तम् इति यत् सत् दृश्य इत्य् अस्तित्वानुवादः । तद् उपलभ्यत इत्य् उपलम्भविधिः । [290]तद् अनेन दृश्यस्य सत्त्वं दर्शनविषयत्वेन व्याप्तं कथितम्, असत्त्वनिवृत्तिश् च सत्त्वम्, अनुपलम्भनिवृत्तिश् च उपलभः । तेन साध्यनिवृत्त्यनुवादेन साधननिवृत्तिर् अहिता । तथा च [291]साध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्तौ नियतत्वात् साधननिवृत्त्या व्याप्ता कथिता । यदि च धर्मणि साध्यधर्मो न भवेद् [292]हेतुर् अपि न भवेत् । [293]हेत्वभावेन [294]साद्ध्याभावस्य व्याप्तत्वात् । अस्ति च हेतुः[295] । अतो व्यापकस्य साधनाभावस्याभावाद्[296] व्याप्यस्य[297] साध्याभावस्याभाव इति साध्यगतिर्[298] भवति । ततो वैधर्म्यप्रयोगे साधनाभावे साध्याभावो[299] नियतो दर्शनीयः सर्वत्रेति न्यायः ॥ __________नोतेस्__________

[289] वैधर्म्यवतः यत् सद् इति [290] तस्मात् --- टि- [291] सत्त्वं--- टि- [292] हेतुर् अपि । हेत्व-; हेतुर् अपि न स्यात् [293] उपलम्भः --- टि- [294] सत्त्वस्य --- टि- [295] अनुपलभ्यमानः --- टि- [296] उप्लम्भः --- टि- [297] सत्त्वस्य --- टि- [298] साध्यनिश्चयो भवति [299] नियमः

प्रकरणात् साधर्म्यवत् प्रयोगदर्शनप्रस्तावात् । तथा चेति धूमानुवादेनाग्निविधाने सतीत्य् अर्थः । नियमो ऽव्यभिचारः, तल्लक्षणो ऽर्थः प्रतिपाद्यतया ऽभिधेयः प्रयोजनं वा ऽस्य --- यत्र धूम इत्यादेः प्रयोगस्येति प्रस्तावात्, सो ऽनुगन्तव्यः प्रत्येतव्यः । पूर्ववद् अनुपलब्ध्यादिवत् ।

एतद् एव व्यनक्ति तद् इति यत एवं तत् तस्मात् । व्याप्तिर् अविनाभावः, साध्यनियतत्वं साधनस्येति यावत् । दर्शिता प्रदर्शिता । किं निमित्ता सेत्य् आह --- कार्येति ।

अयम् आशयः --- व्याप्तिः खलुः प्रतिबन्धः साध्यायत्तत्वम् । तच् चार्थान्तरस्यार्थान्तरे प्रतिबद्धत्वं कार्यकारणभाववशाद् इति स एव निमित्तं तस्य, अनर्थान्तरस्य तु तादात्म्यम् [61ब्] ।

महानसः सूपकारशाला । आदिशब्देनायस्कारकुट्यादेर् ग्रहणम् । किं तत्र व्याप्तिसाधकं प्रमाणं यद् अपेक्षया तस्य विषयत्वम् इत्य् आह --- प्रत्यक्षेति । हिर् यस्मात् । प्रत्यक्षानुपलम्भानां प्रत्येकं जात्येकत्वविवक्षया प्रत्यक्षानुपलम्भ्याम् इत्य् अवसेयम् । कार्यकारण्भावाद् आत्मा निश्चयारूढः स्वभावो यस्येति विग्रहः कार्यो ऽन्यथा युक्तिविरोधः स्ववचनविरोधश् चा ऽस्य स्यात् । अविनाभावो ऽव्यभिचारः साध्यायत्तता साधनस्येति यावत् ।

पक्षधर्मस्योपसंहारो ढौकनं तत्र सत्त्वप्रदर्शनम् इत्य् अर्थः ॥

[ध्प्र् प्. 166]

स्वभावहेतोर् वैधर्म्यप्रयोगम् आह ---

असत्य् अनित्यत्वे न अस्त्य् एव[300] सत्त्वम् उत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं वा ।[301] संश् च शब्द उत्पत्तिमान् कृतको वा इति स्वभावहेतोः प्रयोगः इइइ-24

__________नोतेस्__________

[300] नास्ति सत्त्वम् [301] असंश् च असत्य् अनित्यत्व इति । इहानित्यत्वस्य साध्यस्याभावो हेतोर् अभावे नियत[302] उच्यते । तेन हेत्वभावेन[303] साध्याभावो व्याप्त[304] उक्तस् त्रिष्व् अपि स्वभावहेतुषु । सन्न् उत्पत्तिमान् कृतको वा शब्द इति त्रयाणाम् अपि पक्षधर्मत्वप्रदर्शनम् । इह[305] च साधनाभावस्य व्यापकस्याभाव उक्तः । ततो व्याप्यो ऽपि साध्याभावो निर्वर्तत[306] इति साध्यगतिः ॥ __________नोतेस्__________

[302] नियमः [303] सत्त्वेन --- टि- [304] नित्यत्वम् --- टि- [305] शब्दे धर्मिणी --- टि- [306] बुवृत्त इति

कार्यहेतोर्[307] वैधर्म्यवत् प्रयोगम् आह ---

__________नोतेस्__________

[307] वैधर्म्यप्रयो-

असत्य् अग्नौ न भवत्य् एव धूमः[308] । अत्र च अस्ति धूम इति कार्यहेतोः प्रयोगः इइइ-25

__________नोतेस्__________

[308] अत्र चास्तीति कार्य असत्य् अग्नाव् इति । इहापि[309] वह्न्यभावो धूमाभावेन व्याप्त उक्तः । [310]अस्ति धूम अत्र इति व्यापकस्य धूमाभास्याभाव उक्तः । ततो व्याप्यस्य वह्न्यभावे साध्यगतिः ॥ __________नोतेस्__________

[309] इहापि च [310] अत्र चास्ति धूम इति

ननु च साधर्म्यवति[311] व्यतिरेको नोक्तः । वैधर्यवति चान्वयः । तत् कथम् एतत् त्रिरूपलिङ्गाख्यानम् इत्य् आह ---

__________नोतेस्__________

[311] साधर्म्यव्यतिरेको

दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर् हेतुसद्भावासद्भावद्वारकं वैधर्म्यं विद्यते प्रतिपाद्यतया यस्य तं दर्शयितुम् आह वार्तिककारः ।

तथा चेति साध्यनिवृत्त्यनुवादेन साधननिवृत्तिप्रकारे सतीत्य् अर्थः । साध्यनिवृत्तिर् अभावः साधनस्य निवृत्त्या ऽभावेन व्याप्ता आत्मनियतीकृता कथिता प्रकाशिता । कुत इत्य् आह --- साधनस्य निवृत्ताव् अभावे नियतत्वाद् अव्यभिचारित्वात् साध्यनिवृत्तेर् इति प्रक्रमात् । यतो यत्र साध्याभावस् तन् नियतत्वम् अस्य । इमान् एव व्याप्ति व्यनक्ति यदीति । चो हेतौ । धर्मणीत्य् अनेन धर्ममात्रम् उपदर्शयन् सर्वोपसंहारवतीं व्याप्तिम् आह । कुतः पुनः साध्याभावे साधनाभाव इत्य् आह --- हेत्वभावेनेति । अस्ति हेतुर् दृश्यानुपलम्भः । अनेन व्यापकस्य साधनाभावलक्षणस्याभावो दर्शितः । अतो व्यापकाभावात् साध्याभावः सद्व्यवहारयोग्यत्वलक्षणो व्याप्यो निवर्त्तते । यत एवम्

[ध्प्र् 167]

साधर्म्येण अपि हि प्रयोगे अर्थाद् वैधर्म्यगतिर् इति[312] इइइ-26

__________नोतेस्__________

[312] गतिः । साधम्येणेति । साधर्म्यणापि अभिधेयेन उक्ते प्रयोगे क्रियमाणे अर्थात्[313] सामर्थ्यात् वैधर्यस्य व्यतिरेकस्य गतिर् भवतीति[314] । हीति यस्मात् । तस्मात् त्रिरूपलिङ्गाख्यानम् एतत्[315] । __________नोतेस्__________

[313] अर्थाद् इति [314] भवति । ही [315] आख्यानम्- एव तत् यदि नाम व्यतिरेको ऽन्वयवता[316] नोक्तस् तथापि अन्व्यवचनसामर्थ्याद् एवावसीयते ॥ __________नोतेस्__________

[316] -वति नोक्तो ऽन्वय-

कथम्?

असति तस्मिन् साध्येन हेतोर् अन्वयाभावात् इइइ-27 असति तस्मिन् व्यतिरेके[317] बुद्ध्याध्यवसिते साध्येन हेतोर् अन्व्यस्य [318]बुद्ध्याध्यवसितस्याभ्वात्[319] । [320]साध्ये नियतं साधनम् अन्वयवाक्याद् अवस्यता साध्याभावे साधनं नाशङ्कनीयम् । __________नोतेस्__________

[317] व्यतिरेकबु- [318] बुद्ध्यध्यवसिते; बुद्ध्यध्यवसितस्य [319] -सितत्वाभावात् [320] साध्ये नियतम् इत्यादिना ऽन्वयबा(बो)धसामर्थ्यात् व्यतिरेकं दर्शयति --- टि-

इतिस् तस्मात् । साध्यस्यासद्व्यवहारयोग्यत्वस्य गतिर् अवसायो भवति, सर्वत्र हेतुत्रयवैध्र्म्यप्रयोगे ॥

स्वभावहेतुम् अधिकृत्याह --- स्वभावेति । वैधर्म्यप्रतिपादकः प्रयोगस् तथोक्तः । कथं पुनस् अत्र साध्यनिश्चयो जायत इत्य् आह --- इहेति स्वभावहेतुप्रयोगत्रये । चो यस्मात् साधनाभास्य सत्त्वादिनिवृत्ते अभावः सत्त्वादिविधिर् उक्तः । ततस् तस्मात् । व्याप्यो अपि क्षणिकत्वाभावो ऽपि । अपिः साधनाभावनिवृत्त्यपेक्षया साध्याभावनिवृत्तिं समुच्चिनोति । यत एवम् इतस् तस्मात् । साध्यस्य क्षणिकत्वस्य गतिर् निश्चिय इति ॥

कार्यहेतुम् उद्दिश्याह कार्येति । न केवलं पूर्वयोर् इत्य् अपिशब्दः । धूमाभावस्याभावो धूमसत्तैव प्रतिषेधप्रतिषेधस्य विधिरूपत्वाद् एवं पूर्वत्रापि विज्ञेयम् । ततो व्यापकस्य धूमाभावस्याभावात् व्याप्यस्य वह्न्यभावस्याभाव(वे) न्यायसिद्धे सति ॥

न केवलं व्यतिरेकेणाभिधेयेन युक्त इत्य् अपिशब्दः । अभिधेयेन साक्षाद् अभिधाविश्रामविशयेण । सामर्थ्याद् अन्यथा ऽनुपपत्तेः ।

एतद् इह ज्ञातव्यम् --- अन्वयव्यतिरेकओर् भेदस्य व्यावृत्तिनिबन्धन्बत्वाद् वस्तुतस् तादात्म्यात् स्वभावहेतुजानुमानबलाद् इतरप्रतीतिर् न त्व् अन्यथा ऽनुपपत्तिलक्षणार्थापत्तिर् अनेनोच्यत इति ।

[ध्प्र् 168] इतरथा [321]साह्द्यनियतम् एव न प्रतीतं स्यात् । साध्याभावे च साधनाभावगतिर् व्यतिरेकगतिः । अतः साध्यनियतस्य साधनस्याभिधानसामर्थ्याद् अन्व्यवाक्ये ऽवसितो व्यतिरेकः ॥ __________नोतेस्__________

[321] साध्ये नियत-

तथा वैधर्म्येण अप्य् अन्वयगतिः इइइ-28 तथेति । यथा ऽन्वयवाक्ये तथा ऽर्थाद् एव वैधर्म्येण प्रयोगे ऽन्वयस्यानभिधीयमानस्यापि गतिः ॥ कथम्?

असति तस्मिन् साध्याभावे हेत्वभावस्य असिद्धेः इइइ-29 असति तस्मिन् अन्वये बुद्धिगृहीते [322]साध्याभावे हेत्वभावस्यासिद्धेर् अनवसायात् । हेत्वभ्वे साध्याभावं नियतं व्यतिरेकवाक्याद् अवस्यता हेतुसंभवे साध्याभावो नाशङ्कनीयः । इतरथा हेत्वभावे[323] नियतो[324] न स्यात् प्रतीतः । हेतुसत्त्वे च साध्यसत्त्वगतिर्[325] अन्वयगतिः । अतः साधनाभावनियतस्य[326] साध्याभस्याभिधानसामर्थ्याद् व्यतिरेक्ये ऽन्वयगतिः ॥ __________नोतेस्__________

[322] गृहीते ते साध्या [323] साध्याभारो(वो) ऽनग्निः --- टि- [324] नियतः साध्याभावो न स्यात् [325] साध्यसत्त्वं गतिः [326] साधनाभावे नियतस्य

एतद् एव दर्शयितुम् --- यदि नामेति । विशेषाभिधाननिमित्ताभ्युपगमे चायं निपातसमुदायः । अन्वयवता ऽन्वयेनाभिधेयेन युक्ते प्रयोगेणेति प्रस्तावात् । अन्वयवचनसाम्र्थ्याद् [62अ]अन्वयाभिधानबलात् ॥

अभिप्रायम् अजानानः पर आह --- कथम् इति ।

असतीत्यादि सिद्धान्तवादी । अभिधेयतया स्थित इत्य् आशङ्काम् अपाकृत्तुम् आह --- बुद्ध्येति । तादात्म्यतदुत्पत्तिनिबन्धने प्रतिबन्धेन प्रतिबन्धेन प्रतिबद्धत्वात् साधनम् इदं साध्याभ्वे न भवत्य् एवेति बुद्ध्या ऽध्यवसिते विषयीकृते ऽसति । साध्येन हेतोर् अन्वयस्य --- अन्वीयमानत्वस्य --- यत्र साधनं तत्र सर्वत्रावश्यं साध्यम् इत्य् एवंरूपस्य बुद्ध्या ऽध्यवसितस्येत्य् एतद् अन्वयवाक्योपस्थापितया बुद्ध्या गृहीतस्याभावाद् अबावप्रसङ्गाद् इत्य् अर्थः ।

एतद् उक्तं भवति । यदि साध्याभावे ऽपि साधनं स्यात् तदा यत्रैवादः साध्याभावे ऽपि वृत्तम् इष्यते तत्रैव तत् साधनम् अप्य् अस्ति न च साध्यम् इति कथं यत्र यत्र साधनधर्मस् तत्र तत्र साध्यधर्म इति सर्वोपसंहारेणान्वय उक्तः स्याद् इति । तस्माद् हेतोर् अन्व्याभावाद् हेतोः साध्ये नियतं साध्याविनाभाविसाधनम् अन्वयवाक्वादिवास्यता (अन्वयवाक्याद् अवयता) प्रतियता साध्याभावे साधनं नाशङ्कनीयं न सन्देहनीयम् । आशङ्कानिषेधेन च विपर्ययो ऽत्यन्तं निषिद्धः ।

कथं पुनस् तेनैवं नाशङ्कनीयम् इत्य् आह --- इतरथेति --- अतो ऽन्येन प्रकारेण । अस्तु साध्याभावे साधनाभावावसायो व्यतिरेकस् तु कथं प्रतीयत इत्य् आह --- साध्येति । चो यस्माद् । यत

[ध्प्र् 169]

यदि नामाकाशादौ साध्याभावे साधनाभावस् तथापि किम् इति हेतुसम्भवे साध्यसंभव इत्य् आह ---

न हि स्वभावप्रतिबन्धे असत्य् एकस्य निवृत्ताव् अपरस्य नियमेन निवृत्तिः इइइ-30 न हीति । [327]स्वभावेन प्रतिबन्धो यस् तस्मिन्न् अस्त्य् एकस्य साधयस्य निवृत्त्या नापरस्य साधनस्य नियमेन युक्ता नियमवती निवृत्तिः ॥ __________नोतेस्__________

[327] भावः --- उत्पादः, सत्ता वा --- टि- स च द्विप्रकारः सर्वस्य । तादात्म्यलक्षणस् तदुत्पत्तिलक्षणश् च इत्य् उक्तम् इइइ-31 एवम् अतो हेतोर् इत्यादिनोपसंहारः । अस्ति व्यतिरेके प्रतिबन्धानाक्षेपाद् अन्वयस्यैवासत्त्वाद् असतश् च सत्त्वेन तत्प्रतिपादनायोगात् प्रेक्षावताम् अन्वयवचनम् एव न प्रयुक्तं स्याद् इति समुदार्यार्थः ॥

वैधर्म्येनाभिधेयेन युक्त इत्य् अध्याहारः । प्रयोगे साधनवाचकशब्दसमूहे ॥

कथम् इति परः ।

असतीत्यादि सिद्धान्तवादी । बुद्धिगृहीत इति बुद्ध्यन्तरगृहीत इति ग्राह्यम् । एतद् एव प्रतिपादयन्न् आह --- हेत्वभाव इति । इतरथा हेतुसद्भावे साध्याभावसम्भवप्रकारे सति नियतो न स्यात् प्रतीतः साध्याभाव इति शेषः ।

मा भून् नियतो ऽनुगतः किं नश् च्छिन्नम् इत्य् आह --- हेतुसत्त्वे इति । चः समुच्चये ।

अयम् आशयः --- सति साधने ऽवश्यं साध्यम् इत्य् एवंलक्षणो ऽन्वयो ऽस्त्य् एव । केवलं व्यतिरेकवाक्यान् न प्रतीयत इत्य् उच्यते पूर्वपक्षवादिना । यदा च हेत्वभावे न नियतः साध्याभावः सम्भाव्यत इति कुतो यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साध्यम् इत्य् एवंरूपो ऽन्वयः सिद्ध्येत । तत्रैवंसम्भावनाविषये हेतुभावे ऽपि साध्याभावाद् इति ।

यत एवम् अतो ऽस्माद् हेतोर् इत्यादिनोपसंहारः । अत्राप्य् अयम् आशयः --- यदि यत्र साधनं तत्रावश्यं साह्द्यम् इति न स्यात् तदा तत्रैव तावद् असत्य् अपि साध्ये साधनं वृत्तम् इति कुतः साध्याभ्वे साधनं न वर्त्तत इत्य् एवंरूपो व्यतिरेकः सिद्ध्येद् इति ॥

अत्राभिप्रायम् अपरिज्ञायमानः (-जानानाः) प्राह --- यदि नामेति ।

न हीत्यादि प्रतिविधानम् आचार्यीयं न हीत्यादिना व्याचष्ते । अयं च मौलो हिशब्दः पश्चाद् व्याखास्यते । नियमेनावश्यंतया । या चावशं भाविनी निवृत्तिः सा नियम् एव उक्ता भवतीत्य् अर्थकथनम् एतत् ॥

[ध्प्र् 170]

स च स्वभावप्रतिबन्धो द्विप्रकारः सर्वस्य [328]प्रतिबद्धस्य । तादात्म्यं लक्षनं निमित्तं यस्य स तथोक्तः । तदुत्पत्तिर् लक्षणं निमित्तं यस्य स तथोक्तः । यो यत्र प्रतिबद्धस् तस्य स प्रतिबन्धविषयो ऽर्थः स्वभावः कारणं वा स्यात् । अन्यसिमिन् प्रतिबद्धत्वानुपपत्तेः । तस्माद् द्विप्रकारः स इत्य् उक्तम् । `स च साध्ये `र्थे लिङ्गस्यऽ इत्य् ॠन्ब् इइ-21 अत्रान्तरे ऽभिहितः ॥

__________नोतेस्__________

[328] हेतोः --- टि-; प्रतिबद्धस्य इति ओम्.

तेन हि निवृत्तिं कथयता प्रतिबन्धो दर्शनीयः । तस्मात् निवृत्तिवचनम् आक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनम् एव भवति । यच् च प्रतिबन्धोपदर्शनं[329]तद् एव अन्वयवचनम् इत्य् एकेन अपि वाक्येन अन्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेन वा प्रयुक्तेन सपक्षासपक्षयोर् लिङ्गस्य सदसत्त्वख्यापनं[330]कृतं भवति इति न अवश्यं वाक्यद्वयप्रयोगः इइइ-32

__________नोतेस्__________

[329] तद् अन्वय- [330] सदसत्त्वाख्यापनं

[331]हिर् यस्मादर्थे । यस्मात् स्वभावपर्तिबन्धे निर्वर्त्यनिवर्तकभावस् तेन[332] साध्यस्य निवृत्तौ साधनस्य[333] निवृत्तिं काथयता प्रतिबन्धो निवर्त्यनिवर्तकयोर् दर्शनीयः । यदि हि साधनं साध्ये प्रतिबद्धं भवेद् एवं साध्यनिवृत्तौ[334]तन् नियमेन निवर्तेत । यतश् च तस्य प्रतिबन्धो दर्शनीयः तास्मात् साध्यनिवृत्तौ यत् साधननिवृत्तिवचनं[335] तेनाक्षिप्तं प्रतिबन्धोपदर्शनम् । यच् च तदाक्षिप्तं[336] प्रतिबन्धोपदर्शनं तद् एवान्वयवचनम् । पर्तिबन्धश् चेद् अवश्यं दर्शयितव्यो न वक्तव्यस् तर्ह्य् अन्वयः । यस्माद् दृष्टान्ते प्रमाणे प्रतिबन्धो[337] दर्श्यमान एवान्वयो नापरः कशिचित्,

__________नोतेस्__________

[331] पूर्वसूत्रोक्तः --- टि- [332] तेनेत्य् उपसंहरति --- टि- [333] साधननिवृत्तिं [334] निवृत्तौ नियमेन [335] अन्तर्भावितम् --- टि-; तेनाक्षिप्त प्रतिबन्धोपदर्शनं तद् एवान्वय [336] क्षिप्तप्रति [337] वचनरूपो यत्र यत्र धूमस् तत्राग्निर् इत्य् एवं न वक्तव्यस् तर्ह्य् अन्वयः प्रतिबन्धशून्यः । साध्यहेत्वोस् तादात्म्यतदुपत्तिरूपप्रतिबन्धे स्थिते सिद्ध एवान्वय इति भावः --- टि-

अथ स्वभावप्रतिबन्धश् चेद् एकनिवृत्ताव् अपरनिवृत्तिनिबन्धनं तदा कार्यहेतोर् एव व्यतिरेको न स्वभावहेतोर् [62ब्] इति[338]............. तस्यासौ न तर्हि कार्यं हेताव् इत्य् आह --- स चेति । चो यस्मादर्थे । स्वभावेन प्रतिबन्धः प्रतिबद्धत्वं साध्यायत्तत्वम् । कस्यासाव् इत्य् आशङ्कायाम् आह --- प्रतिबद्धस्य साधनस्य । सर्वस्येत्य् अनेन व्याप्तिं दर्शयति । तत्र संयोगादिनिमित्तशङ्काव्युदासायाभिमतं द्वितं (द्वैतं) दर्शयन्न् आह --- तादात्म्यम् इत्यादि । लक्ष्यते ऽनेनेति लक्षणम् । अत एवाह निमित्तम् इति किम् पुनस् तेन स्वभावेन[339].......म् इत्य् आह --- अन्यस्मिन्न् अस्वभावे ऽकारणे च । संयोगसमवाययोः प्रमाणबाधितत्वेन निमित्तत्वानुपपत्तेर् इति भावः । यत एवं तस्माद् हेतोः । स इति प्रतिबन्धः ॥

__________नोतेस्__________

[338] पाठो ऽत्र घृष्टः । [339] पाठो ऽत्र घृष्टः ।

पूर्वकं हिशब्दम् इदानीं यथायोगं व्याचष्टे --- हिर् इति यस्माद् अर्थवृत्ति हिशब्दम् । अस्य

[ध्प्र् 171]

तस्मान् निवर्त्यनिर्वतकयोः[340] प्रतिबन्धो ज्ञातव्यः । तथा चान्वय एव ज्ञातो भवति । इतिशब्दो हेतौ । यस्माद् अन्वये ऽपि[341] व्यतिरेकगतिः व्यतिरेके चान्वयगतिः, तस्माद् एकेनापि सपक्षे चासपक्षे च सत्त्वासत्तय्ः ख्यापनं कृतम् ।

__________नोतेस्__________

[340] -वर्तकप्रति- [341] अन्वये व्य- अन्वयो मुखम् उपायो ऽभिधेयत्वाद् यस्य तद् अन्वयमुखं वाक्यम् । एवं व्यतिरेको मुखं [342]यस्येति । इत्[343]इ हेतौ । यस्माद् एकेनापि वाक्येन द्वयगतिस् तस्माद् एकस्मिन् साधनवाक्ये द्वयोर् अन्वयव्यतिरेकवाक्ययोर् अवश्यम् एव प्रयोगो न कर्त्तव्यः । __________नोतेस्__________

[342] मुखम् अस्य [343] इतिकरणो हेतौ अर्थगत्यर्थो हि शब्दप्रयोगः । अर्थश् चेद् अवगतः, किं शब्दप्रयोगेण? [344]एकम् एवान्व्यवाक्यं व्यतिरेकवाक्यं वा प्रयोक्तव्यम् ॥ __________नोतेस्__________

[344] एकम् एव त्व् अन्वय-

अनुपलब्धाव् अपि --- यत् सद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तं तद् उपलभ्यत एव इत्य् उक्ते --- अनुपलभ्यमानं तादृशम् असद् इति प्रतीतेर् अन्वयसिद्धेःअनुपलभ्यमानं तादृशम् असद् इति प्रतीतेर् अन्वयसिद्धेः इइइ-33

हिशब्दस्य अर्थं कृत्वा शब्दपदार्थकस्या[345]............................. एवम् उक्ते वक्ष्यमाणे च सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अमुम् एव यस्माद् अर्थम् अपेक्ष्य तेनेति योजयितुम् इति दर्शयितुम् आह --- यस्माद् इति । एतच् च न हीत्यादिवाक्यस्य प्रकाश्यम् अर्थं गृहीत्वोक्तं न त्व् अभिधेयम्, निवृत्तिनिषेधस्यैव तत्राभिधेयत्वात् ।

__________नोतेस्__________

[345] पाठो ऽत्र घृष्टः ।

ननु प्रतिबन्धः प्रतिबद्धत्वम् । स च निवर्त्तमानस्यैव न निवर्त्तकस्य । यदि हीत्यादिन च[346]................... दर्शयिष्यति । तत् कथम् इह निवर्त्यनिवर्त्तकयोर् इत्य् उक्तम् । सत्यम् । केवलम् अत्र प्रतिबधशबदेन प्रतिबद्धत्वं प्रतिबन्धविषयत्वं च विवक्षितम् ।

__________नोतेस्__________

[346] पाठो ऽत्र घृष्टः ।

तेनायम् अर्थः । प्रतिबन्धविषये प्रतिबद्धत्वं दर्शनीयम् । तथा च न कश्चिद् दोषः ।

कस्मात् पुनः प्रतिबन्धो । दर्शनीय इत्य् आशङ्क्याह --- यदीति । हीति यस्मात् । तेन व्यतिरेकवचनेनाक्षिप्तं प्रकाशितं । प्रतिबद्न्धस् तादात्म्यतदुप्तत्तिनिबन्धनं दर्शययिते प्रकाश्यते ऽनेनेति तथा । प्रतिबन्धो ऽवश्यदर्शयितव्यो ऽन्यथा व्यतिरेकस्यैवासिद्धेर् इति भावः । भवतु तत् तथा --- यद् इति । चो ऽवधारणे । तद् अयम् अर्थः --- यद् एवाक्षिप्तप्रतिबन्धोपदर्शनं तद् एवान्वयवचनम् अन्वयप्रकाशनम् ।

ननूपदर्श्यतां प्रतिबधो[347].................. स कथं तेनोक्तो भवतीत्य् आह --- प्रतिबन्ध इति । यद्य् अवश्यं दर्शयितव्यो नियमेन ख्यापनीयस् तर्हि न वक्तव्यः प्रतिपादयितव्यो ऽअन्वयः ।

__________नोतेस्__________

[347] पाठो ऽत्र घृष्टः ।

ननु च दृष्टान्तेन प्रतिबन्धसाधनकेन प्रमाणेन केवलं प्रतिबन्धः प्रदर्श्यते, न त्व् अन्वयः । तत् कथं वक्तव्यस् तेन वाक्येनेत्य् आह --- यस्माद् इति । तस्य तादात्म्यनिबन्धनस्य तदुत्पत्तिनिबन्धनस्य वा ऽन्वयात्मकत्वाद् इति भावः ॥

[ध्प्र् 172]

अनुपलब्धाव् अपि व्यतिरेकेणोक्तेनान्वयगतिः[348] । यत् सद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तम् इति साध्यस्य --- असद्व्यवहारयोग्यत्वस्य निवृत्तिं दृश्यसत्त्वरूपाम्[349] आह । तदुपलभ्यतए एवेति अनुपलम्भस्य निवृत्तिम् उपलम्भरूपाम् आह । तद् अनेन साध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शता । यदि च साधनसंभवे ऽपि [350]साध्यनिवृत्तिर् भवेत् न साधनाभावेन[351] व्याप्ता भवेत् । अतो व्याप्तिं[352] प्रतिपद्यमानेन साधनसंभवः साध्यसम्भवेन व्याप्तः प्रतिपत्तव्यः । अत एवाह --- अनुपलभ्यमानं तादृशम् इति दृश्यम् असद् इति प्रतीतेः[353] संप्रत्ययाद् अन्वयसिद्धिर् इति ॥

__________नोतेस्__________

[348] केण युक्तेन [349] सत्त्वस्वरूपाम् आह [350] सत्त्वं --- टि- [351] उपलम्भेन --- टि- [352] व्याप्तिप्रति [353] प्रतीतिः --- ओम्.

द्वयोर् अप्य् अनयोः प्रयोगयोर्[354]न अवश्यं पक्षनिर्देशः इइइ-34

__________नोतेस्__________

[354] प्रयोगे ऽवश्यं; प्रयोगे नावश्यं यतश् च साधनं साध्यधर्मप्रतिबद्धं तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां प्रतिपत्तव्यं द्वयोर् अपि परयोगयोः तस्मात् पक्षो ऽवश्यम् एव न निर्देश्यः । यत् साधनं साध्यनियतं प्रतीतं तत एव साध्यधर्मिणि दृष्टात्[355] साध्यप्रतितः । अतो न किंचित् साध्यनिर्देशेनेति ॥ __________नोतेस्__________

[355] दृष्ट्वा

निवृत्तिवचनं चैतद् उपलक्षणं द्रष्टव्यम् । तेनान्व्यवचने ऽपि सर्वं यथायोगं द्रष्टव्यम् ।

यस्माद् एवम् अनुवादविधिक्रमस् तत् तस्माद् अनेन वाक्येन दर्शिता प्रकाशिता । भवत्वभावयोर् व्याप्यव्यपाकभावस् तथाप्य् अन्वयः कथं सिद्ध्यतीत्य् आह --- यदीति । चो हेतौ । न व्याप्ता भवेत् साध्यनिवृत्तिर् इति प्रकृतत्वात् ॥

तस्मात् पक्षो ऽवश्यम् एव न निर्देश्य इत्य् अनेन नावश्यं पक्षनिर्देश इत्य् अस्यार्थः कथितः ।

एवञ् च व्याचक्षाणेन यत् कैश्चित् स्वयूथ्यैर् विद्वस्यमानैः "अवश्यं पक्षनिर्देशो न; किन् तर्हि? कदाचिन् निर्देशः, कदाचिन् न" इति व्याख्यातं तद् अपहस्तितं द्रष्टव्यम् । कदाचिद् अपि तस्य प्रयोगार्हत्वे प्रतिज्ञायाः साधनाङ्गत्वप्रसङ्गात् । तथात्वे च वादन्यायस्य [63अ][356][विरोधः स्यात्] ।

__________नोतेस्__________

[356] अस्मिन् पत्रे अधिकं घृष्टं वर्तते । अत एव सम्यक् न पठयते --- सं-

नन्व् असति साध्यनिर्देशे कुतस् तद् अवगतिर् येन तदनिर्देश इत्य् आशङ्क्याह --- यद् इति । साध्यनियतं साध्यनान्तरीयकम् । प्रतिबन्धसाधकेन प्रमाणेनेति बुद्धिस्तम् । तत एव साधनात् धर्मिणि विवादास्पदीभूते दृष्टात् प्रमाणेनावगतात् साध्यस्य धर्मधर्मिसमुदायस्य प्रतीतिर् भवति ।

एतद् उक्तं भवति .........प्रतितार्थप्रतिपादकेन कर्त्तव्यम् इति । शङ्कराचार्य .. ईश्वरकारणे ................विशेषः प्रतीयेतेत्यादिना वाक्यप्रबन्धेन विरुद्धशङ्काव्यवच्छेदार्थं साध्यवचनम् इति संआधानात् । तथा हि तस्य प्रबन्धस्यायम् अर्थः --- असति साध्यवचने यत् कृतकं तद् सर्वम् अनित्यं

[ध्प्र् 173]

यथा .................. कुतश्चिद् भ्रान्तिनिमित्ताद् ईदृशं व्याप्तिवचनं संभाव्यते । अथ तथाविधाभिप्रायो वक्ता कृतकत्वं प्रयुञ्जानः तस्य नित्यतेन व्याप्तिं ब्रूयात् । तद् अयुक्तम् । यत्स् तयोर् व्याप्ति ब्रुवाणो ............... कथयेत् ................ चेत् साधन ............................ साधनविकलः षध्यविकलो वा मा भूद् दृष्टान्त इति यत् कृतकं तद् अनित्यम् इति प्रयोगो ऽपि विरुद्धवाद्य् एव द्रष्टव्यः । .......... तद् एतद् भौ[ताख्यानं] किम् अत्र ब्रूमः तथा हि कः खलु प्रेक्षावान् साधनविकलं विहायसं साध्यविकलं च कुम्भम् आलोचयितुम् ईशानो ऽभिप्रेतनित्यत्वविरुद्धेनानित्यत्वेन साध्ये(ध्य)विकलतया कुम्भसन्निभ एव घटे व्याप्तिं दर्शयेत् । भ्रान्त्या चेत् । साधनवैकल्यम् आकाशस्य ..................................... वा ऽभिप्रेतेन नित्यत्वेन कृतकत्वस्य व्याप्तिं न प्रदर्शयेत् । तत्र साधनवैकल्यम्, कुम्भे च साध्यवैकल्य ...................... कुम्भतुल्ये ऽपि घटे व्यामुह्यति, भ्रातेर् नियतनिमित्तत्वाद् इति चेत् । एवं तर्हि पक्षवचने ऽपि कथं ....................... संभाव्यत्वात् । .................... समानो ऽपि विसंवादनाभिप्रायो न ............. । न चाप्युतत्तौ न चान्यदास्यान्यादृशं वचनम् इदानीं तु द्रुतादिभेदभिन्नम् इत्यादिना प्रकारेण वचनविशेषेण ज्ञानेन कार्यभूतेनाविपरीतो ऽभिप्रायो ऽवधार्यते । तेन ............................. तद् अनित्यम् अभिधातरि ........... विशेषः । वचनसांकर्यान् नैवं तत्र निश्चय इति चेत् । एतत् पक्षवचने ऽपि समानम् । एवं निश्चेतुं शक्येति तस्य तत्र तथावावगमो भविष्यतीति चेत् सर्वं

समानमन्यत्रा ऽविशेषात् । किञ् च स एवं वादी तपस्वी ............ [63ब्] स्वयम् एव तावद् दुष्यति । न हि कशित् साधनवादी प्रतिज्ञाहेतूदाहरणान्य् एवाभिधायोपरमते । किन् तर्हि? निगमनम् अप्य् उपादत्ते --- तस्माद् अनित्यः शब्द इति । एवम् उक्ते च कुतो नित्यत्वशङ्का, यतः कृतकत्वस्य विरुद्धता भवेत्? ततश् च निगमनेनैव विरुद्धशङ्काव्यवच्छेदस्य कृतत्वात् पकास्वचनम् अपार्थकम् । यद् आहाक्षपादः[357]--- "साध्ये विपरीतशङ्काव्यवच्छेदार्थं निगमनम् इति" । तथा हेतुवचनस्याप्य् अनुत्थानम् आयातम् । निगमने ऽनाश्वास इति चेद् । हन्त प्रतिज्ञावचने ऽप्य् अनाश्वासस् तुल्यः । यत् तत्र समाधानं तन् निगमने ऽपि भविष्यति । तस्मात् तन्मते ऽपि निगमनाद् एवाभिप्रेतसाध्यप्रतीतेर् न विरुद्धाशङ्कानिरासार्थं अपेक्षावचनं करणियम् । तद् अयम् यथा नाम कश्चित् स्वाङ्गुलिज्वालया परं दिधक्षुः स प्ररं दहेद् वा न वा, स्वाङ्गुलिदाहम् एव तावद् अनुभवतीति वृत्तान्तो जातः ।

__________नोतेस्__________

[357] अत्र अक्षपादवचनत्वेन यद् उद्धृतं तन् नास्ति न्यायसूत्रे किन् तु वार्तिके --- "साध्यविपरीतप्रसङ्गप्रतिषेधार्थं यत् पुनर् अभिधानं तत् निगमनम्" इति वर्तते --- 1.1.39.

यद्य् एवं निगमनम् अप्य् अपार्थकम् आपद्यत इति चेत् । अयम् अपरो ऽस्तु दोषः । कथं नाम ताथागता जयन्ति? केवलं सति निगमने विरुद्धशङ्काव्यवच्छेदार्तह्ं पक्षावचनं न कार्यम् । निगमनेनैव तदाशङ्काव्यवअच्छेदस्य कृतत्वाद् इत्य् उच्यत इति ।

त्रिलोचचः पुनर् न्यायभाष्यटीकायाम् इदम् अवादीत् --- "साध्यवचनम् असाधनाङ्गवचनं न भवति, यतो विवादेषु परप्रतिपत्तिम् अधिकृत्य न प्रयोगनियमः शक्यः । पटुमन्दादिभावेन परपतिपत्तीनाम् अनवस्थानात् । तथा हि हेतुवचनाद् एव कश्चित् प्रतेति । कश्चित् पुनर् अन्तरेणापि हेतुवचनं वक्तृस्वरूपपरिशीलनात् प्राग् एव शब्दनिष्पत्तेर् ओष्ठादिस्थानव्यापारोपलब्धेर् वक्तुर् अभिप्रेतम् अन्वेति । तस्माद् अनपेक्षितपरप्रतिपत्तिर् एवायं ज्ञाता ज्ञानस्थम् अर्थं प्रतिपादयन्तं तस्य स्वप्रतिपत्त्या ऽऽरूढस्यार्थस्य

[ध्प्र् 174]

[358]एवम् एवार्थम् अनुपलब्धिप्रयोगे दर्शयति ---

__________नोतेस्__________

[358] एतम्

यस्मात् साधर्म्यवत्प्रयोगे अपि यद् उपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन् न उपलभ्यते सो असद्व्यवहारविषयः[359]। न उपलभ्यते च अत्र उपलब्धिलक्षणप्राप्तो घट इत्य् उक्ते सामर्थ्याद् एव नेह घट इति भवति इइइ-35

__________नोतेस्__________

[359] विषयः सिद्धः साधर्म्यवति प्रयोगे ऽपि सामर्थ्याद् एव नेह प्रदेशे[360] घट इति भवति । __________नोतेस्__________

[360] नेह घट

किं पुनस् तत् सामर्थ्यम् इत्य् आह --- यद् उपलब्धिलक्षणाप्राप्तं[361] सन् नोपलभ्यते --- इत्य् अनुपलम्भानुवादः । सो ऽसद्व्यवहारविषयः --- इत्य् असद्व्यवहारयोग्यत्वविधिः । तथा च सति दृश्यानुप्लम्भोपलम्भो

__________नोतेस्__________

[361] प्राप्तम् इति । अनु-

वाचकं शब्दं प्रयोक्तुम् अर्हति । स्वप्रतिपत्तिश् च लिङ्गजा ज्ञापनीयधर्मविशिष्टं धर्मिणम् अभिनिविशते । तस्मात् प्ररस्य विवादयित्रा ज्ञानस्थम् अर्थं परो बोद्धव्य इति स एव परं प्रत्य् उपाय इति ।"

तद् एतत् कार्पटिककर्णाटरटितम् अश्रद्धेयं धीमताम् । तथा हि --- सत्यम्, स्वप्रतिपत्त्या ऽऽरूढ एवार्थः परस्मै प्रतिपाद्यते । केवलम् इदम् आलोच्यताम् --- किं पक्षधर्मवचनाद् व्याप्तिवचनसहितात् सो ऽर्थः प्रतिपादितो भवति न वेति । प्रतिपादने किं प्रतीतप्रत्यायकेन तद्वचनेन कार्यम्? तावतो वचनात् तत्प्रतिपत्तिम् अपह्नवान् एव (-ह्नवानेन) तु नापहनुतं नाम किञ्चिद् । अवश्यं चैतद् अन्य्था स्वार्थानुमानकाले प्रतिज्ञावचनम् अन्तरेण कथं प्रतिपत्तिः स्यात्? स्वप्रतिपत्तिकाले च यावतो ऽर्थात् साध्यप्रतीतिर् आसीत् परार्थानुमानकाले ऽपि तावत् एव वचनम् उपादेयम् । तत्र च न प्रज्ञापनीयधर्मविशिष्टधर्मिदर्शनपूर्वकादिसाधनादिदर्शनात् साध्यप्रतीतिर् आसीत् । किन् तर्हि? पक्षधर्मदर्शनात् तद् अविनाभावस्मरणसहिताद् इति तावत् एव वचनं न्याय्यम् ।

अथोक्तं पटुमन्दादिभावेन परप्रतीतीनाम् अनवस्थानान् न शक्य्ते प्रयोगनियमः कर्त्तुम् इति । सत्यम् उक्तम् [64अ] केवलं स्ववधाय कृत्योत्थापनप्रायं तत् । यतः पटुमन्दादिभेदेन प्रतिपतृणाम् अनेकप्रकारत्वात् स्याद् अपि कश्चिद् यः पञ्चावयवे ऽपि वाक्ये प्रयुक्ते पूर्वं संशयजिज्ञासादिवचनम् अन्तरेण न बुद्ध्यते बोधयितव्यम् इति तद्वचनस्याप्य् अवश्यप्रयोज्यत्वाद् अवयवत्वाद् अवगत( अपगतं) पञ्चावयवत्वं साधनवाक्यस्य । अभ्युपगमे च गौडकाश्मीरपुरुषविधायो(-विषयो)पाख्यानं कुतूहलास्पदम् अवतरते । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्य् अवावयवा इति शास्त्रस्थितेर् अपसिद्धान्तो ऽपि दीप्ताज्ञः पार्थिव इव निगृह्णाति ।

अथ किम् अस्य सम्भवो ऽस्ति यो निर्दिष्टे हि साध्ये साधने वा ऽभिहिते निर्दशिते चोदाहरणे कृते ऽप्य् उपनये निगमिते च सर्वावयवव्यापारे साध्यं न बुध्यत इति? ननु अस्यापि प्रतिपत्तुः किम् अस्ति सम्भवो यत्र धर्मिणि साधनं बोधितः, तस्य साध्याविनाभावितां स्मरितो ऽपि यस् तत्र साध्यं नावबुध्यत इति? सम्भवति बुद्धिमान्द्याद् इति चेत् । सर्वं समानम् इदम् अन्यत्राभिनिवेशाद् इत्य् अलं विस्तरेण ।

[ध्प्र् 175] ऽसद्व्यवहारयोग्यत्वेन व्याप्तो दर्शितः । नोपलभ्यते च[362] इत्यादिना साध्यधर्मिणि तत्त्वं लिङ्गस्य दर्शितम् । यदि च साध्यधरमस् तत्र साध्यधर्मिणि न भवेत् साधनधर्मो ऽपि न भवेत् । साध्यनियतत्वात् तस्य साधनधर्मस्येति सामर्थ्यम् ॥ __________नोतेस्__________

[362] च --- ओम्.

तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगे अपि --- यः सद्व्यवहारविषय उपलब्धिलक्षणप्राप्तः, स उपलभ्यत एव । न[363]तथा अत्र तादृशो घट उपलभ्यत इत्य् उक्ते सामर्थ्याद् एव नेह सद्व्यवहारविषय इति भवति इइइ-36

__________नोतेस्__________

[363] न च यथा साधर्म्यवत्प्रयोगे तथा वैधर्म्यवत्प्रयोगे ऽपि सामर्थ्याद् एव नेह सव्यवहारविषयो[364] ऽस्ति घट इति भवति । __________नोतेस्__________

[364] -व्यवहारस्य विषयो सामर्थ्यं दर्शयितुम् आह--- यः सद्व्यवहारविषय इति विद्यमानः । उपलब्धिलक्षणप्राप्त इति दृश्यः इत्य् एषा साध्यनिवृत्तिः । [365]स उपलभ्यत एवेति साधननिवृत्तिर् इति । अनेन च[366] साध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता । न तथेति --- यथा ऽन्यो दृश्य उपलभ्यते न तथात्र प्रदेशे तादृश इति दृश्यो घट उपलभ्यत इति । अनेन साध्यनिवृत्तेर् व्यापिका निवृत्तिर् असती साध्यधर्मिणि दर्शिता । यदि च[367] साध्यधर्मः साध्यधर्मिणि न स्यात् साधनधर्मो ऽपि न भवेत्[368] । __________नोतेस्__________

[365] स --- ओम्. [366] च --- ओम्.; अनेन न [367] च न साध्य- [368] -धर्मिणि भवेत् साधन-

तद् अपि (यद् अपि) न्यायभाष्यटीकावार्तिकयोर् विश्वरूपोद्योतक्रराव् आहतुः "पुरा विषयनिरूपणपूर्वकम् एव हि करणव्यापरणं दृष्टम् । करणं च साधन(नं) व्यापारयितव्यम् । अतो विषयनिरूपणं साध्यवचनेन क्रियते, अन्यथा करणप्रवर्त्तनस्याशक्यत्वाद् इति ।"[369]तद् अपि न चतुरस्रम् । यतो यदि हेतुं प्रयुञ्जानेन विषयः सिसाधयिषितो ऽर्थो निरूपयितव्यो बुद्धौ निवेशनीय इत्य् अभिमतम्, तदा ऽभ्युपगम एवोत्तरम् । न हि कश्चित् साध्यम् अनिश्चित्यैव परप्रतिपत्तये साधनवाक्यम् अभिधत्ते । अथ वचनेन करणस्य हेतोः स विषयो दर्शयितव्य इति मतिः, तदा तेनैव तावद् दर्शितेन को ऽर्थः? यदि परस्य प्रतीतिर् अन्यथा न स्यात् सर्वं शोभेतेत्य् उत्तरम् इति किं क्षुण्णक्षोदीकरणेन?

__________नोतेस्__________

[369] नोपलभ्यते न्यायवार्तिके --- सं-

अध्ययनः पुना रुचिटीकायाम् इदम् अवोचत् "धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो निर्देशः क्रियते श्रोतुर् आश्वासनार्थम् । न त्व् आदौ धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो निर्देशो युक्तः । अयुक्ततां(ता) तस्य प्रतिपत्ताव् अदृष्टत्वात् । तत्र प्रदेशमात्रम् उपलभते, तत्स्थं च धरमम् । ततो ऽविनाभावं स्मरति तदनन्तरं तद् एवेदम् इति परामृशति । ततो विशिष्टतां प्रदेशस्य प्रतिपद्यते, न त्वाद् एव (त्व् आदाव् एव) । परामर्शस्य च स्वार्थपूर्वकत्वम् । न च स्वार्थे धर्मविशिष्टस्य धर्मिणो दर्शनम् अस्ति । तेन प्रतिपत्ताव् अपि न कार्यम् । आदौ तु क्रियते, प्रतिपाद्यस्यास्थोत्पादनार्थम् इति ।"

[ध्प्र् 176]

अस्ति च साधनधर्म इति सामर्थ्यम्[370] । अतः सामर्थ्यात् नास्त्य् अत्र घट इति प्रतीतेर् न पक्षानिर्देशः । एवं कार्यस्वभावहेत्वोर् अपि सामर्थ्यात् संप्रयय इति न [371]पक्षनिर्देशः

__________नोतेस्__________

[370] सामर्थ्यात् ततः [371] पक्षो निर्देश्यः

कीदृशः पुनः[372]पक्ष इति निर्देश्यः इइइ-37

__________नोतेस्__________

[372] पक्षः निर्देशः

कीदृशः पुनर् अर्थः पक्ष इति --- अनेन शब्देन निद्देशो वक्तव्यः?इत्य् आह ---

स्वरूपेणैव स्वयम् इष्टो[373]ऽनिराकृतः पक्ष इति[374] इइइ-38

__________नोतेस्__________

[373] इष्टो निर्- [374] इति निर्देश्यः

स्वरूपेणैवेति साध्यत्वेनैव । स्वयम् इति वादिना । इष्ट इति --- नोक्त एवापि त्व् इष्टो ऽपीत्य् अर्थः । एवंभूतः सन् प्रत्य्क्षादिभिः अनिराकृतो [375]यो ऽर्थः स पक्ष इत्य् उच्यते ।

__________नोतेस्__________

[375] -कृतो ऽर्थो यः स अथ यदि [376]पक्षो न निर्देश्यः, कथम् अनिर्देश्यस्य लक्षणम् उक्तम्? न साधनवाक्यावयवत्वाद् अस्य लक्षणम् उक्तम् अपि त्व् असाध्यं [377]केचित् साध्यम्, साध्यं चासाध्यं [378]केचित् प्रतिपनाः । तत् साध्यासाध्यविप्रतिपत्तिनिकारणार्थं पक्षलक्षन् उक्तम् ॥ __________नोतेस्__________

[376] अथ यदि न पक्षो [377] किञ्चित् [378] किञ्चित् --- ओम्.

स्वरूपेणेष्ट इत्य् अस्य विवरणम् ---

स्वरूपेण इति साध्यत्वेन इष्टः इइइ-39

साध्यत्वेनेष्ट इति । पक्षस्य साध्यत्वान् नापारम् अस्ति रूपम् । अतः स्वरूपं साध्यत्वम् इति

एवशब्दं विवरितुम् आह ---

स्वरूपेणैव इति साध्यत्वेन एव इष्टो[379]न साधनत्वेन अपि इइइ-40

__________नोतेस्__________

[379] -त्वेनेष्टो

स्वरूपेणैवेति । ननु चैवशब्दः केवल एव प्रत्यवमर्ष्टव्यस् तत्[380] किमर्थं स्वरूपशब्देन

__________नोतेस्__________

[380] तत् कथम्

तेन तु तपस्विना बहूक्तं समञ्जसं । केवलं प्रतिपत्तुर् आश्वासेनैवोत्पादितेन किं प्रयोजनम्? कथं चासौ सन्द्गिधार्थाभिधायिनः प्रतिज्ञावचनाद् आस्थाम् उत्पादयतीति समीचीनं निरूपितम् । आस्था खलु इदम् एव मन्ये ऽर्थेत्य् अभिसम्प्रतययः । सा कथं वचनमात्राज् जायेत? जातौ वा साधनाद्यभिधानं न कथं वैयर्थम् अश्नुवीतेत्य् अलं बहुना ॥

अत्र सामर्थ्यात् स्वयंशब्दस्य वादिनेति विवृतिः कृता न तु स्वयम्शब्दस्य वादिनेत्य् अर्थः । एतच् चानन्तरम् एव दर्शयिष्यते ॥

[ध्प्र् 177] सह प्रत्यवमृष्टः? उच्यते । एवशब्दो निपातो द्योतकः । पदान्तराभिहितस्यार्थस्य विशेषं द्योतयति इति पदान्तरेण विशेष्यवाचिना सह निर्दिष्टः । न साधनत्वेनापीति । यत् साधनत्वेन निर्दिष्टं तत् साधनत्वेनेष्टम् । असिद्धत्वाच् च[381] साध्यत्वेनापीष्टम् । तस्य निवृत्त्यर्थ[382] एवशब्दः ॥ __________नोतेस्__________

[381] -त्वात् साध्य- [382] -अर्थम्

तदुदाहरति --- यथा शब्दस्य अनित्यत्वे साध्ये चाक्षुषत्वं हेतुः, शब्दे असिद्धत्वात् साध्यम् । न पुनस् तद् इह साध्यत्वेन एव इष्टम्[383], साधनत्वेन अभिधानात्[384] इइइ-41 __________नोतेस्__________

[383] साध्यत्वेनेष्टम् [384] -त्वेनाप्यभिधानात् [385]यथेति । शब्दस्य अनित्यत्वे साध्ये चाक्षुषत्वं हेतुः शब्दे असिद्धत्वात् साध्यम् --- इत्य् अनेन साध्यत्वेनेष्टम् आह । __________नोतेस्__________

[385] यथा --- ओम्. तद् इति चाक्षुषत्वम् । इहेति शब्दे । साध्यत्वेनैवेष्टम् --- इति साधयत्वेनेष्टनियमाभावम् आह । साधनत्वेन अभिधानाद् इति --- यतः साधनत्वेनाभिहितम्, अतः साधनत्वेनापीष्तम् । न साध्यत्वेनैवेति ॥ स्वयम् इत्य् अनेन स्वयंशब्दं व्याख्येयम् उपक्षित्य तस्यार्थम् आह ---

स्वयम् इति वादिना इइइ-42 वादिनेति । स्वयंशब्दो निपात आत्मन इति [386]षष्ठ्यन्तस्यात्मनेति च तृतीयान्तस्याथ[387] वर्त्तते । तद् इह तृतीयान्तस्यात्मशब्दस्यार्थे वृत्तः स्वयंशब्दः । आत्मशब्दश् च सम्बन्धिशब्दः । वादी च प्रत्यासन्नः[388] । ततो यस्य वादिन आत्मा तृतीयार्थयुक्तः[389] स एव[390] तृतीयार्थयुक्तो निर्दिष्टो वादिनेति । न[391] तु स्वयंशब्दस्य वादिनेत्येष पर्यायः ॥ __________नोतेस्__________