धर्मोत्तरप्रदीप subcommentary on धर्मोत्तर's न्यायबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's न्यायबिन्दु

कस्माद् इत्यादि वर्तमानाया इत्य् अन्तं सुगमम् । अनागताया अप्य् अनुपलब्धेर् अभावनिश्चयः कस्मान् न भवतीत्य् आह -- अनागतेति । हिर् यस्मादर्थे । तस्या इति पञ्चम्यन्तम् इदम् । अयम् एव च सामर्थ्यावसितो मौलो[र्थो ऽनागता हि] इत्यादिना धर्मोत्तरेण ....काङ्क्षोपशमार्थं पुरस्ताद् उक्तः । स्याद् एतत् -- प्रतिषेधसिद्धिर् {nb ii 25} इत्यादिना निश्चयाभावाद् {nb ii 27} इत्य् अन्तेन ग्रन्थेनास्यार्थस्य गतत्वात् तस्या एवाभावनिश्चयाद् {nb ii 29} इत्य् अयम् आचार्यीयो ग्रन्थः पुनरुक्त इति । न पुनरुक्तः । यतो यथातीते ऽपि काले घटादेस् तत्कालवर्तिदृश्यानुपलब्धेर् अतीतायाः स्मृत्यारूढाया स्व(अ)भावनिश्चयस् तथानगते ऽपि काले घटादेर् अभावनिश्चयः किं न भवतीति केनापाकृतं येनायं पुनरुक्तः स्याद् इति ॥

सम्प्रति [अनुपलब्धेः] प्रकारस्य स्वरूपस्य भेदं नानात्वं.......प्रकारभेद........द्रष्टव्यम् । चो वक्तव्यान्तरसमुच्चये । सेति मूलानुवादः । एषेति तस्य व्याख्यानम् । एकादशग्रहणं चाचार्यस्योपलक्षणार्थं यथा प्रमाणवार्त्तिके...ग्रहणं...... षोडशरकारेति तु द्रष्टव्यम् । एतच् च कारणविरुद्धकार्योपलब्धिव्याख्यानान्तरं दर्शयिष्यामः । विवक्षितान्योपलम्भैकरूपत्वाद् दृश्यानुपलब्धेः, कथम् अयं भेद उपपद्येतेत्य् अभिप्रेत्य पृच्छति कुत इति ।

[ध्प्र् p.125]

स्वभावेत्यादि । प्रतिषेध्यस्य यः स्वभावस् तस्यानुपलब्धिर् यथेति । अत्रेति धर्मी । न धूम इति साध्यम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धेर् इति हेतुः, अयं च हेतुः पूर्ववद् व्याख्येयः ॥ प्रतिषेध्यस्य यत् कार्यं तस्यानुपलब्धिर् उदाह्रियते

कार्यानुपलब्धिर् यथा -- नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि सन्ति, धूमाभावाद् इति[80] इइ-32

__________नोतेस्__________

[80] इति ओम्. -- ब्फेन् यथेति । इहेति धर्मी । अप्रतिबद्धम् अनुपहतं धूमजननं प्रति सामर्थ्यं येषां तान्य् अप्रतिबद्धसामर्थ्यानि न सन्तीति साध्यम् । धूमाभावाद् इति हेतुः । प्रयोगभेदाद् इत्य् आचार्यीयम् उत्तरम् अनूद्य प्रयोगशब्दं व्याचष्टे प्रयोग इति । प्रयुक्त्यर्थम् आह शब्देति । शब्दशब्देन प्रकरणाद् वाचकः शब्दो गृह्यते । अभिधा अर्थप्रकाशनम् । तत्र व्यापारो व्यापत्तिः प्रवृत्तिर् यद्वाभिधा अर्थप्रकाशनं तल्लक्षणो व्यापारस् तस्य प्रयोगस्य भेदाद् भिद्यमानत्वाद् इति तु सुबोधत्वात् धर्मोत्तरेण न व्याख्यातम् ।

ननु शब्दस्यैवानुपलम्भवाचकस्यानुपलम्भ एव वाच्यस् तत् कथं प्रयोगभेदो येनानुपलम्भस्य प्रकारभेद उच्यत इत्य् आह शब्दो हीति । हिर् यस्मात् । साक्षाद् अव्यवधानेन । क्वचिद् विरुद्धोपलम्भादौ प्रतिषेध्याच् छीतस्पर्शादेर् अर्थान्तरम् अग्न्याद्यभिधत्ते । क्वचित् व्यापकानुपलब्धादौ विवक्षितात् शिंशपादिप्रतिषेधात् प्रतिषेधान्तरं वृक्षादिप्रतिषेधम् अभिधत्ते । यद्य् अर्थान्तरविधिर् अर्थान्तरप्रतिषेधश् च क्रियते तर्हि ...................... द्यत इत्य् आह -- सर्वत्रेति । तुर् विशेषार्थः । अशब्दोपात्ता स्ववाचकपदानुपात्ता । यथा च शब्दोपात्तापि सा प्रतीयते तथा पुरस्ताद् अभिधास्यते । अपिर् अवधारणे अतिशये वा । इतिस् तस्मादर्थे एवमर्थे...................अत एवार्थी गतिम् आश्रित्योक्तं न तु शाब्दीम् इति द्रष्टव्यम् ॥

अनुपलम्भस्य प्रकृतत्वात् प्रकारभेदान् इति मन्तव्यम् । तस्यानुपलब्धिः पुर्वोक्तया नीत्या तद्विविक्तः प्रदेशस् तज्ज्ञानं चावसेयम् । एवं कार्यानुपलब्ध्यादिषु द्विरूपैवानुपलब्धि ..................ति निदर्शनेन ।

ननु कीदृश्युपलब्धिलक्षणप्राप्तिः ? कथं चाविद्यमान.................अयञ् चेति । पूर्वस्मिन्न् अनुपलब्धिलक्षणाख्यान इव । चो [50ब्] यस्मादर्थे ऽवधारणार्थे वा पूर्ववद् इत्य् अस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । एतच् च स्वभावानुपलम्भस्यार्थकथनं कृतम् आचार्येण न प्रयोगो दर्शितः, असाधनाङ्गस्य प्रतिज्ञाया उपादानात् साधनाङ्गस्य च व्याप्तेर् अप्रदर्शनात् हेतोश् चानुवाद्य रूपस्य प्रथमान्तस्यानिर्देशात् । एवम् इतरासु सर्वास्वेनानुपलब्धिषु बोद्धव्यम् ।

प्रयोगः पुनर् ईदृशः -- यद् यत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन् नोपलभ्यते तत् सर्वं तत्रासद्व्यवहारयोग्यम् -- यथा -- तुरङ्गमोत्तमाङ्गे शङ्गम् । नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो धूम इति । अनेन सामान्यादिनिराकरणे दृश्यानुपलम्भः प्रयोक्तव्य इति दर्शितम् आचार्येण तुल्यन्यायत्वाद् इत्य् अवसेयम् ।

[ध्प्र् p.126] कारणानि च नावश्यं कार्यवन्ति भवन्तीति कार्यादर्शनाद् अप्रतिबद्धसामर्थ्यानाम् एवाभावः साध्यः[81]न त्व् अन्येषाम् । अप्रतिबद्धशक्तीति चान्त्यक्षणभावीन्येव, अन्येषां प्रतिबन्धसम्भवात् । __________नोतेस्__________

[81] साध्यते -- c. कार्यानुपलब्धिश् च यत्र कारणम् अदृश्यम् तत्र प्रयुज्यते । दृश्ये तु कारणे दृश्यानुपलब्धिर् एव गमिका । तत्र धवलगृहोपरिस्थितो[82]गृहाङ्गणम् अपश्यन्न् अपि चतुर्षु पार्श्वेष्व् अङ्गणभित्तिपर्यन्तं पश्यति । भित्तिपर्यन्तसमं चालोकसंज्ञकम् आकाशदेशं धूमविविक्तं पश्यति । तत्र धूमाभावनिश्चयात् । यद्देशस्थेन वह्निना जन्यमानो धूमस् तद्देशः स्यात् । तस्य च वह्नेर् अप्रतिबद्धसामर्थ्यस्याभावः प्रतिपत्तव्यः । तद्गृहाङ्गणदेशेन च वह्निना जन्यमानो धूमस् तद्देशः स्यात् । तस्मात् तद्देशस्य वह्नेर् अभावः प्रतिपत्तव्यः । तद्गृहाङ्गणदेशं भित्तिपरिक्षिप्तं भित्तिपर्यन्तपरिक्षिप्तेन चालोकात्मना धूमविविक्तेनाकाशदेशेन सह धर्मिणं करोति । __________नोतेस्__________

[82] धवल- ओम्. -- ब्च्द्

इह -- नुपलम्भः केवलप्रदेशादिर् अभावव्यवहारयोग्यता च साध्या दृश्यानुपलम्भस्य तादात्म्यलक्षण एव प्रतिबन्धो गम्यगमकभावनिबन्धनम् इति केषाञ्चिन् मतम् । केचित् तु अनुपलम्भाभावव्यवहारयोग्यतयोर् गम्यगमकभावे विपर्ययतादात्म्यलक्षणः प्रतिबन्धो निमित्तम् इति प्रतिपदिरे । अत एवानुपलम्भः कार्यस्वभावाभ्यां भेदेन निर्दिष्टः, स्वसाध्ये प्रतिबन्धानपेक्षणाद्, इतरयोश् च तद्वैपरीत्याद् इति च । एवं चैतत् समादधतीति । तथा हि उपलब्ध्यव्यभिचारात् तादृशी अनुपलब्धेर् एव सत्ता । तत उपलब्धिलक्षणप्राप्तसत्त्वे तदुपलम्भयोस् तादात्म्याद् एवानुपलम्भासद्व्यवहारयोर् गम्यगमकभावः । यदि तु तद्विविक्तप्रदेशाद्युपलम्भरूपस्यानुपलम्भस्य तदसद्व्यवहारयोग्यतायाश् च यत् तादात्म्यं तन्निमित्तम् उच्येत, तदा तस्य भूतलादेर् अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तासद्व्यवहारयोग्यताप्य् आत्मभूतैवेति पिशाचाद्यभावव्यवहारम् अप्य् अनुपलम्भः साधयेत् तत्प्रतिबन्धाद् इति ॥

ननु कार्याभावात् कारणाभावः साध्यताम् । किम् अप्रतिबद्धसामर्थस्येति साध्यधर्मविशेषणेनेत्य् आह कारणानीति । चो यस्माद् । इतिस् तस्मात् । साध्यः साधयितुं युज्यत इत्य् अर्थः । एतद् एव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति न त्व् इति । तुर् वैधर्म्यार्थं एवकारार्थो वा । नान्येषां कारणकारणतयोपचरितकुर्वद् रूपाणाम् ।

अथ परिपूर्णयापि सामग्र्या विधारकसम्भवात् प्रतिबन्धः सम्भाव्यते । तद् असम्भवीदं

[ध्प्र् p.127] तस्माद् दृश्यमानादृश्यमानाकाशदेशावयवः[83]प्रत्यक्षाप्रत्यक्षसमुदायो वह्न्यभावप्रतीतिसामर्थ्यायातो धर्मी, न दृश्यमान एव[84]। इह इति तु प्रत्यक्षनिर्देशो दृश्यमानभावापेक्षः । न केवलम् इहैव दृश्यादृश्यसमुदायो धर्मी, अपि त्व् अन्यत्रापि । शब्दस्य क्षणिकत्वे साध्ये कश्चिद् एव शब्दः प्रत्यक्षो ऽन्यस् तु परोक्षस् तद्वद् इहापि । यथा चात्र धर्मी साध्यप्रतिपत्त्यधिकरणभूतो दृश्यादृश्यावयवो दर्शितस् तद्वद् उत्तरेष्व् अपि प्रयोगेषु स्वयं प्रतिपत्तव्यः ॥ __________नोतेस्__________

[83] दृश्यमानाकाश- -- च. [84] इव -- च्

विशेषणम् इत्य् आह अप्रतिबद्धेति चशब्दस् तुशब्दस्यार्थे हेतौ वा । कुत एतद् इत्य् आह अन्येषाम् इति । अन्त्यक्षणप्राप्तानि च कारणानि योगिनापि प्रतिबद्धु(-बन्धु)म् अशक्यानि, इतरथा ताद्रूप्यम् एव हीयेत । अतस् तथाविधानि कारणानि कार्याव्यभिचारीणि कार्येण व्याप्यन्ते । ततः कार्यं निवर्तमानं कारणानि तादृशानि निवर्त्तयतीति द्रष्टव्यम् ।

इह यद्य् अप्य् अनेनान्त्यक्षणेनेदं कार्यं कृतम् इति नावगतं तथापि वस्तुनः काचिद् अवस्था कार्यं कुर्वतो प्रतीतैव यद् अनन्तरं कार्यम् उपलब्धम् । सैव चावस्थात्रापि निषिध्यते । अत एवायं क्षणिकाक्षणिकसाधारणावस्थातिशयनिषेधः ।

ननु कार्यस्य तावद् दृश्यस्यात्रानुपलम्भो हेतुर् उपादातव्यः । तत् किम् अस्य सम्भवो ऽस्ति यत् कार्यम् एव दृश्यं न तु कारणं येन कार्यानुपलब्धिः प्रयुज्यत इत्य् आशङ्क्य विषयम् अस्या दर्शयितुम् आह कार्येति । को ऽसाव् एवंविधो विषय इत्य् आह तत्रेति वाक्योपक्षेपे । यदि पुनर् गृहाङ्गणं पश्येत् दृश्यानुपलब्धिर् एव प्रयुक्ता स्याद् इत्य् अभिप्रायेणाह गृहङ्गणम् अपश्यन्न् अपीति । अपिर् अवधारणे । अङ्गणभित्तेः पर्यन्तम् अवसानं । भित्तिपर्यन्तेन समं तुल्यम् । सौत्रान्तिकानाम् अलोकतमःस्वभाव एवाकाश इति । तन्मयत्या(-तन्मत्या) आलोकसंज्ञकम् इत्य् उक्तम् । अत्राकाशे किं प्रत्येतव्यम् इत्य् आह यद्देशेति । यदा यद्देशे चेति पाठस् तदा यो देशो ऽस्येति विग्रहः । यदा तु यद्देशस्थेनेति तदा यश् चासौ देशश् च तत्र तिष्ठतीति तद्देशस्थ इति । स देशो ऽस्येति विग्रहः । एतावतापि न ज्ञायते कस् तेन प्रतिपत्त्रा धर्मी कृत इत्य् आह तद्गृहेति । स चासौ गृहाङ्गणदेशश् चेति समासः । अङ्गणस्य प्रकृतत्वाद् भित्तिः तस्यैव तया परिक्षिप्तं परिच्छिन्नं धर्मिणं करोतीति सम्बन्धः । किम् एतावद् एवेत्य् आह भित्तीति । भित्तिर् अङ्गणस्यैव । भित्तेश् च प्रान्तो वाच्यस् तस्याः पर्यन्तो ऽवसानं निष्ठा तेन परिक्षिप्तं परिच्छिन्नं तेन । चस् तुल्यबलत्वसमुच्चयार्थः ।

तस्माद् इत्यादिनोपसंहारव्याजेन लोकाध्यवसायसिद्धं धर्मिणं दर्शयति । दृश्यादृश्यसमुदायो लोकेनैकत्वेनाकलितः । तावान् देशो दृश्यमानः किम् आत्मकः ? देशावयवो भागो यस्य

[ध्प्र् p.128]

प्रतिषेधस्य व्याप्यस्य यो व्यापको धर्मस् तस्यानुपलब्धिर् उदाह्रियते --

स तथा । कथम् एवंविधो धर्मीत्य् आह -- वह्न्यभावेति । वह्निर् इति विशिष्टो धूमजनने ऽव्यवधेयशक्तिः । तस्याप्य् उपलक्षणत्वाद् अन्यस्य धूमजनने ऽप्रतिबद्धस्याभावप्रतीतिर् ग्रहीतव्या । अयम् अर्थः -- लोकस् तावत् तथाविधदेशे धूमम् अनुपलभमानस् तावति देशे तथाभूतवह्न्यभावं प्रत्येति । न चैतद् एवंविधं धर्मिणम् अन्तरेण घटत इति सामर्थ्यम् अन्यथानुपपत्तिस् तस्माद् आयात उपस्थितः । अत एवाचार्येणापि इष्टं विरुद्धकार्ये ऽपि देशकालाद्यपेक्षणम् । (pv i 6=8) इति ब्रुवतैवं धर्मीष्ट एवेति भावः ।

नन्व् अप्रत्यक्षस्यापि धर्मित्वे कथम् इहेतीदम् ??? इहप्रत्ययान्तरस्य निर्देश इत्य् अशङ्क्याह -- इहेति । तुशब्दो यस्मादर्थे । इतिर् इहशब्दस्य निर्दिष्टस्याकारं प्रत्यवमृशति । प्रत्यक्षवस्तुप्रतिपादको निर्देशस् तथोक्तः । ननु यदि दृश्यादृश्यसमुदायो धर्मी घटते तदा कार्यस्वभावहेत्वोर् अपि किम् अयं न सम्भवतीत्य् आह -- न केवलम् इति । इहैव कार्यानुपलम्भ एव । अपि तु किन् त्व् अन्यत्रापि कार्यविशेषे स्वभावविशेषे च तत्र तत्र कार्यहेतोर् धूमवाक्याद् अग्निपौरुषेयत्वाद् असिद्धौ तथाविधो धर्मी सुव्यक्त इति न तत्र दर्शितस् तुल्यत्वा(-न्या)यतया वा द्रष्टव्यः ।

कथं हेताव् अप्य् एवंविधस्य धर्मिणः सम्भव इत्य् [वेर्ब्. इत्थ्--] आह -- शब्दस्येति । कश्चिद् एव श्रूयमाणः प्रत्यक्षो ऽन्यस् त्व् अश्रूयमाणः परोक्षः । अनेनावश्यं दृश्यादृश्यशब्दसमुदायो ऽत्र धर्मीति दर्शितम् । दृश्यादृश्यात्मना च शब्देन धर्मिणा भाव्यम् इति प्रतिपाद्यजनसंशयारोपाभ्याम् आयातम् । न हि प्रतिपाद्यः शब्दस्यानित्यत्वे संशयानो विपर्यस्यति, अर्थात् घटशब्द एव, श्रूयमाण एव च सन्देग्धि, विपर्यस्यति वा । किन् त्व् अहे(ह)घटपटादिशब्दे श्रूयमाणे श्रुते श्रोष्यमाणे च । ततस् तदनुरोधात् प्रत्यक्षाप्रत्यक्षशब्दसमुदायो ऽनित्यत्वे साध्ये धर्मी प्रसह्य पतितः । तद्वद् इहापि कार्यानुपलम्भे । अमुम् एव न्यायम् अन्यत्राप्य् अतिदिशन्न् आह -- यथा चेति । चो ऽवधारणे साध्यप्रतिपत्त्यधिकरणभूत इति विशेषणव्याजेन धर्मिणो लक्षणम् उक्तम् । कार्यानुपलब्धिप्रयोगस् त्व् एवं कर्त्तव्यः । यत्र यस्य कार्यम् उपलब्धिलक्षणप्राप्तं नोपलभ्यते तत् तु तज्जननाप्रतिबद्धसामर्थ्यं नास्ति । यथा क्वचिद् दृश्यमाने ऽङ्कुरे तथाविधं बीजम् । नोपलभ्यते चात्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तो धूम इति । अनेन च कार्यानुपलम्भप्रदर्शनेन यज् जल्पितं जल्पमहोदधिना निःशब्दे देशे शब्दमात्राभावे साध्ये कस् तदेकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भो येन शब्दाभावव्यवहारो बौद्धानां भवेद् इति तत् प्रत्युक्तं द्रष्टव्यम् । तथा हि नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि श्रोत्रज्ञानकारणानि सन्ति । श्रोत्रज्ञानाभावाद् इति कार्यानुपलब्धिः स्फुटैव । श्रोत्रज्ञानानुपलम्भश् च तदन्यज्ञानोपलम्भरूपः संविदितो ऽस्त्य् एव । एकज्ञानसंसर्गित्वं चान्योन्याव्यभिचरितोपलम्भत्वम् इत्य् उक्तं पुरस्तात् । प्रयोगस् त्व् अनन्तरवद् विज्ञानत्व्य इति ॥

[ध्प्र् p.129]

व्यापकानुपलब्धिर् यथा न अत्र शिंशपा वृक्षाभावाद् इति इइ-33 यथेति । अत्रेति धर्मी । न शिंशपेति शिंशपाभावः साध्यः । वृक्षस्य व्यापकस्याभावात् इति हेतुः । इयम् अप्य् अनुपलब्धिर् व्याप्यस्य शिंशपात्वस्यादृश्यस्याभावे प्रयुज्यते । उपलब्धिलक्षणप्राप्ते तु व्याप्य दृश्यानुपलब्धिर् गमिका । तत्र यदा पूर्वापराव् उपश्लिष्टौ देशौ भवतः, तयोर् एकस् तरुगहनोपेतो ऽपरश् चैकशिलाघटित्प् निर्वृक्षकक्षकः । द्रष्टापि तस्थान् वृक्षान् पश्यन्न् अपि शिंशपादिभेदं यो न विवेचयति, तस्य वृक्षत्वं प्रत्यक्षं अप्रत्यक्षं तु शिंशपत्वम् । स हि निर्वृक्ष एकशिलाघटिते वृक्षाभावं दृश्यत्वाद् दृश्यानुपलम्भाद् अवस्यति । शिंशपात्वाभावं तु व्यापकस्य वृक्षत्वस्याभावाद् इति । तादृशो विषये ऽस्या अभावसाधनाय प्रयोगः । स्वभावविरुद्धोपलब्धिर् यथा न अत्र शीतस्पर्शो वह्नेर् इति इइ-34 प्रतिषेधस्य स्वभावेन विरुद्धस्योपलधिर् उदाह्रियते यथेति । अत्रेति धर्मी । न शीतस्पर्श इति शीतस्पर्शप्रतिषधः साध्यः । वह्नेर् इति हेतुः । इयं चानुपलब्धस् तत्र प्रयोक्तव्या यत्र शीतस्पर्शो दृश्यः, दृश्ये दृश्यानुपलब्धिप्रयोगात् । व्यापकानुपलब्धिं व्याख्यातुम् आह -- प्रतिषेध्यस्येति । तादात्म्याविशेषे ऽपि यथा कश्चिद् एव धर्मी व्याप्य इतरो व्यापकश् च तथा प्राग् एव धर्मोत्तरेण निर्णीतम् । धर्म इति च धर्म्यपेक्षया वृक्षत्वादि । न शिंशपेति न शिंशपात्वम् इत्य् अर्थः । वृक्षस्येति च धर्मिणा धर्मस्य वृक्षत्वस्य निर्देशः । ननूपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य तावद् वृक्षत्वस्यानुपलब्धिः प्रयोक्तव्या । तथा च शिंशपात्वम् अपि दृश्यम् एव निषेध्यम् इति दृश्यानुपलब्धिर् एव प्रयोगार्हत्य् आह -- इयम् अपीति । न केवलं पूर्विका विशिष्टे विषये किन् त्व् अयम् अपीत्य् अपिशब्दः । शिंशपात्वस्यादृश्यस्येति -- यदि स्याद् दृश्यम् एव स्याद् इति सम्भावनाम् अतिवृत्तस्येत्य् अर्थः । एवम् उत्तरत्राप्य् अदृश्यत्वम् ईदृश्यम् एव द्रष्टव्यम् । तस्याभावे साध्य इत्य् अध्याहारः ।

[ध्प्र् p.130] तस्माद् यत्र वर्णविशेषाद् वह्निर् दृश्यः शीतस्पर्शो दूरस्थत्वात्[85]सन्न् अप्य् अदृश्यः तत्रास्याः प्रयोगः ॥ __________नोतेस्__________

[85] दूरत्वात् -- ब्द्

विरुद्धकार्योपलब्धिर् यथा नात्र शीतस्पर्शो धूमाद् इति इइ-35 प्रतिषेध्येन यद् विरुद्धं तत्कार्यस्योपलब्धिर् गमिका यथेति । अत्रेति धर्मी । न शीतस्पर्श इति शीतस्पर्शाभावः साध्यः । धूमाद् इति हेतुः । यत्र शीतस्पर्शः सन् दृश्यः

को ऽसाव् एवंविधो विषय इत्य् आह -- तत्रेति वाक्योपन्यासे । उपश्लिष्टौ प्रत्यासन्नौ समुन्नताव् उच्चौ । तरूणां गहणं गह्वरं तेनोपेतो युक्तः । द्वितीय एकया शिलया घटते निमित्त एकशिलारूपस् तूप इति यावत् । तत्त्वेनैव च निर्वृक्षकक्षकः । कक्षस् तृणम् । निर्गतौ वृक्षकक्षौ यत इति विग्रहः । भवत्य् एवं तथापि कथम् अस्याः प्रयोग इत्य् आह द्रष्टापीति । अपिर् अवधारणे न विवेचयतीत्य् अस्यानन्तरं द्रष्टव्यम् (-व्यः) । तस्य तादृशस्य द्रष्टुः । भवतु द्रष्टु[स्] तावद् दूरदेशस्थायितया शिंशपायाविवेकस् तथापि येनैव वृक्षाभावं प्रतिपद्यते तेनैव शिंशपाभावम् अपि किं न प्रतिपद्यत इत्य् आह स हीति । हिर् यस्मात् । कथं दृश्यानुपलम्भाद् अवस्यतीत्य् आह दृश्यत्वाद् वृक्षत्वस्येति प्रकरणात् । कुतस् तर्हि शिंशपात्वाभावम् अवैतीत्य् आह शिंशपेति । तुशब्दो वैधर्म्ये । इतिस् तस्मादर्थे ।

अभावशब्देनाभावो ऽभावव्यवहारश् चोक्तो द्रष्टव्यः । एवम् उत्तरत्रापि प्रत्येयम् । प्रयोगः पुनर् ईदृशः कार्यः यत्र यस्य व्यापकं नास्ति न तत् तत्रास्ति । यथाअसति प्रमेयत्वे प्रामाण्यम् । नास्ति च वृक्षत्वं शिंशपात्वस्य व्यापकम् इति । अनेन व्यापकानुपलम्भस्य व्याप्याभावे गमकत्वप्रतिपादनेन नित्यानाम् अर्थक्रियाकारित्वाभावः क्रमयौगपद्ययो व्यापकयोर् अभावाद् इत्यादि दर्शितं द्रष्टव्यम् ॥

प्रतिषेध्येत्यादिना स्वभावविरुद्धोपलब्धिं व्याचष्टे मूले तूदाह्रियत इत्य् अध्याहार इति दर्शयन्न् आह उदाह्रियत इति । सुखप्रतिपत्त्यर्थं मौलं धर्म्यादिप्रविभागं दर्शयन्न् आह अत्रेति । एतेनेश्वरे ऽप्य् एकोपादानादिविकल्पे सम्प्रदानादिविकल्पाभावो विरुद्धोपलब्धिप्रसङ्गेन दर्शितः । विकल्पस्य विकल्पान्तरेण सहास्थितिलक्षणस्य विरोधस्य स्वसन्ताने सिद्धत्वात् । ततश् च तस्यानिरूप्यकर्त्तृत्वम् आयातम् । अन्यथा युगपद् दृष्टोत्पादानाम् अनुत्पत्तिः प्रसज्येत । अनिरूप्यकर्त्तृत्वे चधिपत्यमात्रेण कर्त्तृत्वं स्यात् । तथा च कर्मणा सिद्धसाधनत्वम् ईश्वरसाधनानां कार्यत्वादीनाम् इत्यादि दर्शितम् ॥

विरुद्धकार्योपलब्धिं व्याचक्षाण आह प्रतिषेध्येनेति । मूलगमिका विवक्षिताभावप्रतिपादकेति विवक्षितम् इति दर्शयितुम् आह गमिकेति । पूर्ववद् धर्म्यादिकथनम् ।

[ध्प्र् p.131] स्यात् तत्र दृश्यानुपलब्धिर् गमिका । यत्र विरुद्धो वह्निः प्रत्यक्षः तत्र विरुद्धोपलब्धिर् गमिका[86]। द्वयोर् अपि तु परोक्षत्वे विरुद्धकार्योपलब्धिः[87]प्रयुज्यते । तत्र[88]समस्तापवरकस्थं शीतं निवर्तयितुं समर्थस्याग्नेर् अनुमापकं यदा विशिष्टं धूमकलापं निर्यान्तम् अपवरकात् पश्यति तदा विशिष्टाद् वह्नेर् अनुमितात् शीतस्पर्शनिवृत्तिम् अनुमिमीते[89]। इह दृश्यमानद्वारप्रदेशसहितः सर्वो ऽपवरकाभ्यन्तरदेशो[90]धर्मी साध्यप्रतिपत्त्य् अनुसरणात् पूर्ववद् द्रष्टव्य इति[91]॥ __________नोतेस्__________

[86] -उपलब्धिः -- अब्फेन् [87] विरोधकार्योपलब्धिः -- अ. [88] यत्र -- अ [89] -निवृत्तिर् अनुमीयते -- अच्. [90] सर्वापवरक- -- अफेन्. [91] इति ओम्. -- अफेन्.

विरुद्धव्याप्तोपलब्धिर् यथा न ध्रुवभावी भूतस्यापि भावस्य विनाशः हेत्वन्तरापेक्षणाद् इति[92]इइ-36

__________नोतेस्__________

[92] इति ओम्. -- ए. प्रतिषेध्यस्य यद् विरुद्धं तेन व्याप्तस्य धर्मान्तरस्य उपलब्धिर् उदाहर्तव्या । यथेति । ध्रुवम् अवश्यं भवतीति[93]ध्रुवभावी नेति ध्रुवभावित्वनिषेधः[94]साध्यः । विनाशो धर्मी । __________नोतेस्__________

[93] इति ओम्. -- ब्च्द्. [94] -प्रतिषेधः -- c.

तस्मिन्न् इयं प्रयोक्तव्येत्य् आह -- यत्रेति । द्वयोर् विरुद्धशीतस्पर्शयोः । अपिर् अवधारणे । तु पुर्वस्माद् वैधर्म्ये । कः पुनर् ईदृशो विषय इत्य् आह -- तत्रेति । ननु च प्रदीपशिखाप्रभावे(-भवे) धूमे ऽपि न शीतस्पर्शाभावः, तत् कथम् इयं गमिकेत्य् आह समस्तेति । अपवरकग्रहणं शीतस्थानोपलक्षणार्थम् । अपवरकात् निर्यान्तं निर्गच्छन्तम् । अन्यत्र च गम्यमानो धूमः कथम् अन्यत्र शीताभावं साधयतीत्य् आह इहेति । इह विरुद्धकार्योपलब्धौ । दृश्यमानश् चासौ द्वारदेशश् च तेन सहितः । उपपत्तिम् आह -- साध्येति । साध्यस्य शीतस्पर्शाभावस्य प्रतिपत्तिर् अवबोधस् तस्य प्रतिपत्तेर् अनुसरणं निरूपणं तस्मात् । पूर्ववद् इति यथापूर्वं कार्यानुपलम्भे वह्न्याद्यभावप्रतीतिसामर्थ्यायातस् तादृशो धर्मी तद्वत् । अयम् अस्य भावः शीतस्पर्शाभावप्रतीतिर् एवेयं विमृश्यमाणावश्यम् एवंविधधर्मिणम् आकर्षतीति । प्रयोगः पुनर् अस्या एवं कर्त्तव्यः यत्र धूमविशेषस् तत्र शीतस्पर्शाभावः । यथा महानसादौ । तथाविधश् चात्र धूम इति । एतच् चात्यन्ताभ्यासाज् झगिति धूमदर्शनाच् छीतस्पर्शाभावप्रतीत्युदये विरुद्धकार्योपलम्भजम् एकम् अनुमानम् आचार्येणोक्तम् इति द्रष्टव्यम् । अनभ्यासदशया

[ध्प्र् p.132] भूतस्यापि भावस्येति धर्मिविशेषणम् । भूतस्य जातस्यापि विनश्वरः स्वभावो नावश्यंभावी किम् उताजातस्येति अपिशब्दार्थः । जनकाद्[95]धेतोर् अन्यो हेतुः हेत्वन्तरं मुद्गरावि[96]। तद् अपेक्षते विनश्वरः । तस्यापेक्षणाद्[97]इति हेतुः । हेत्वन्तरापेक्षणं नामाध्रुवभावित्वेन[98]व्याप्तं यथा वाससि रागस्य रञ्जनादिहेत्वन्तरापेक्षणम् अध्रुवभावित्वेन व्याप्तम्[99]। ध्रुवभावित्वविरुद्धं चाध्रुवभावित्वम् । विनाशश् च विनश्वरस्वभावात्मा हेत्वन्तरापेक्ष इष्टः । ततो विरुद्धव्याप्तहेत्वन्तरापेक्षणदर्शनाद् ध्रुवभावित्वनिषेधः । __________नोतेस्__________

[95] जननाद् -- अफे. [96] मुद्गरादिः -- c. [97] विनश्वरस्यापेक्षणाद् -- अ. [98] नाध्रुव- -- ब्. [99] तद्वद् -- c.

इह ध्रुवभावित्वं नित्यत्वम् अध्रुवभावित्वं चानित्यत्वम्[100]। नित्यत्वानित्यत्वयोश् च परस्परपरिहारेणावस्थानाद् एकत्र विरोधः । तथा[101]च सति परस्परपरिहारवतोर् द्वयोर् यदैकं दृश्यते तत्र द्वितीयस्य तादात्म्यनिषेधः कार्यः । तादात्म्यनिषेधश् च दृश्यतया[102]ऽभ्युपगतस्य संभवति । यत एवं[103]तादात्म्यनिषेधः क्रियते यद्य् अयं दृश्यमानो नित्यो भवेन्न् इत्य् अरूप दृश्येत । न च नित्यरूपो दृश्यते । तस्मान् न नित्यः । एवं च प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य दृश्यमानात्मकत्वम्[104]अभ्युपगम्य प्रतिषेधः कृतो भवति ।[105]वस्तुनो ऽप्य् अदृश्यस्य पिशाचादेर् यदि[106]दृश्यघटात्मकत्वनिषेधः[107]

__________नोतेस्__________

[100] च ओम्. -- ब्द्. [101] स्वभावानुपलब्धिरूपता स्यात् । स्वभावानुपलब्धिरूपा चाभ्युपेता पूर्वाचार्यैर् इत्य् आह -- टि- [102] तया -- अ. [103] य एवं -- अ. [104] दृश्यमानात्मत्वम् -- अफेन्. [105] अथ न वस्त्व् एकत्वविरोधो ऽनयोः परं यो विषेधो ध्रुवभावित्वस्य विधीयते स । यद्य् अया (?) दृश्यत्वे सति पूर्वानुपलब्धिष्व् इव भवेत् तदा नास्यानुपलब्धेः । अथ भवतु नित्यत्वस्यावस्तुन एवं निषेधः, पिशाचादीनां तु सतां कथं निषेध इत्य् आह -- टि- [106] यदैव -- ब्. [107] -आत्मत्वनिषेधः -- अफेन्.

पुनर् अज्ञाते ऽनुमाने कार्यलिङ्गजविरुद्धोपलम्भजे भवतः । तथा हि यत्र धूमस् तत्र सर्वत्र वह्निर् यथा यस्कारकुट्यां धूमश् चात्रेति कार्यलिङ्गजम् एकम् अत्र नियतप्राग्भावि, तदनु यत्र वह्निर् न तत्र शीतस्पर्शो यथा रसवतीप्रदेशे वह्निश् चात्रेति विरुद्धोपलम्भजं द्वितीयम् इति ॥

प्रतिषेध्यस्येत्यादिना विरुद्धव्याप्तोपलब्धिं [52ब्] व्याचष्टे । पूर्ववत् साध्यादिप्रदर्शनं ।

किम् उतेति निपातसमुदायः किम् पुनर् इत्य् अस्यार्थे वर्त्तते ।

ननु किम् अजातस्यापि वस्तुनो नाशम् अवश्यं भाविनं केचिद् इच्छन्ति येनापिशब्दः समुच्चयो व्याख्यात इति ? नैष दोषः । अजातस्य तावद् अनिष्टत्वाद् एव नावश्यम्भावी विनाशः, जातस्यापि नावश्यम्भावीतीत्थं मूले ऽपिशब्दः । केवलं किम् उताजातस्येति व्याचक्षाणेन धर्मोत्तरेणायम् अर्थो न व्यक्तीकृतः । तत्रापि किम् पुनर् अजातस्य यस्य विनाश एव नेष्ट इत्य् अभिप्रायेण

[ध्प्र् p.133] क्रियते दृश्यात्मकत्वम्[108]अभ्युपगम कर्तव्यः । यद्य् अयं घटो[109]दृश्यमानः पिशाचात्मा भवेत् पिशाचो दृष्टो भवेत् । न च दृष्टः । तस्मात् न पिशाच इति । दृश्यात्मत्वाभ्युपगमपूर्वको दृश्यमाने घटादौ वस्तुनि[110]वस्तुनो ऽवस्तुनो वा दृश्यस्यादृश्यस्य च तातात्म्यप्रतिषेधः[111]। तथा च सति यथा घटस्य दृश्यत्वम् अभ्युपगम्य प्रतिषेधो दृश्यानुपलम्भाद् एव तद्वत् सर्वस्य परस्परपरिहारवतो ऽन्यत्र दृश्यमाने निषेधो दृश्यानुपलम्भाद् एव । तथा चास्यैवञ्जातीयकस्य प्रयोगस्य स्वभावानुपलब्धाव् अन्तर्भावः ॥ __________नोतेस्__________

[108] -आत्मत्वम् -- अफेन्. [109] घटो ओम्. -- अफेन्. [110] वस्तुनि घटादौ -- c. [111] -निषेधः -- अब्पेह्न्.

योजनीयः । यद्वा प्रागभावस्यानादेर् अजातस्यापि नाशम् अवश्यम्भाविनं केचिद् इच्छन्तीति तदपेक्षया अपिशब्दः समुच्चये । तन्मुद्गराद्यपेक्षते विनश्वरो विनंष्टुम् इति शेषः । तस्य हेत्वन्तरस्य । प्रयोगः पुनर् ईदृशः कर्त्तव्यः यद्यदवस्थाप्राप्तौ हेत्वन्तरम् अपेक्षते न तद् अवश्यं तद्रूपं भवति । यथा वस्त्रं रक्तरूपतापत्तौ रागद्रव्यसंयोगापेक्षं नावश्यं रक्तं भवति । अपेक्षते च भावो विनंष्टुं हेत्वन्तरम् इति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिप्रसङ्ग एषः । अत एव मूले ऽपिशब्दः प्रसङ्गसाधनत्वप्रसङ्गार्थो लक्ष्यते । स्वतन्त्रसाधनं तु विरुद्धव्याप्तोपलम्भाख्यम् एवं द्रष्टव्यम् -- यो विरुद्धधर्मसंसर्गवान् नासाव् एको यथा द्रवकठिने । विरुद्धधर्मसंसर्गवांश् च सामान्यादिर् इति । ननु च को ऽर्थयोर् विरोधः, किञ् चास्य विरोधस्य साधकं प्रमाणम् इत्य् आशङ्काम् अपकार्त्तुम् आह इहेति । नित्यत्वशब्देनावश्यम्भावित्वम् अनित्यत्वशब्देनानवश्यम्भावित्वम् उक्तं द्रष्टव्यं । अन्यथा केन नित्यो विनाशो ऽभ्युपेतो येनास्यानित्यतापि (प)द्येत । यच् च पूर्वं ध्रुवभावित्वशब्दं विवृण्वतानेन ध्रुवम् अवश्यं भवतीति विवृतं तच् च व्याहन्येत । सम्प्रति विरोधम् उपपादयति नित्यानित्ययोर् इति । चो हेतौ ।

इदानीं परस्परपरिहारस्थितलक्षणविरोधव्यवस्थापकं दृश्यानुपलम्भं दर्शयितुम् आह तथा चेति । कथं दृश्यतयाभ्युप[ग]तस्य निषेध इत्य् आह यत इति । एवम् वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । तम् एवाह यद्य् अयम् इति । न च नैवं नित्यरूपवश्यम्भाविस्वरूपो दृश्यते प्रतीयते । यद्य् अप्य् एवं तथापि दृश्यात्मकाभ्युपगम इत्य् आह एवम् इति । चो यस्मात् । एवम् अनन्तरोक्तेन क्रमेण दृश्यमानस्यादृश्येनावस्तुनान्योन्यपरिहारस्थितलक्षणविरोधव्यवस्थायां तावद् एवं दृश्यानुपलम्भ उपायः । वस्तुनाप्य् अदृश्येन तथात्वव्यवस्थायाम् एवोपाय इति दर्शयितुं वस्तुनो ऽपीत्यादिनोपक्रमते । न केवलं कल्पितस्यावस्तुन इत्य् अपिशब्दः । इतिर् हेताव् एवमर्थे वा । दृश्यस्येति वस्त्वपेक्षया ।

[ध्प्र् p.134]

कार्यविरुद्धोपलब्धिर् यथा नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति वह्नेर्[112]इति इइ-37

__________नोतेस्__________

[112] अग्नेर् -- ब्च्फेन्. प्रतिषेध्यस्य यत् कार्यं तस्य यदिव्रुद्धं तस्योपलब्धेर् उदाहरणम् यथेति । इहेति धर्मी । अप्रतिबद्धं सामर्थ्यं येषां शीतकारणानां शीतजननं प्रति तानि न सन्तीति[113]साध्यम् । वह्नेर् इति हेतुः । __________नोतेस्__________

[113] प्रति न तानि सन्तीति -- अफेन्.

यत्र शीतकारणानि अदृश्यानि शीतस्पर्शो ऽप्य् अदृश्यः तत्रायं हेतुः प्रयोक्तव्यः । दृश्यत्वे तु शीतस्पर्शस्य तत्कारणानां वा कार्यानुपलब्धिर् दृश्यानुपलब्धिर् वा गमिका । तस्माद् एषाप्य् अभावसाधनी । ततो यस्मिन् उद्देशे[114]सद् अपि शीतकरणम् अदृश्यम् शीतस्पर्शश् च दूरस्थत्वात् प्रतिपत्तुर् वह्निर्भास्वरवर्णत्वाद् दूराद् अपि दृश्यस् तत्रायं प्रयोग इति[115]॥

__________नोतेस्__________

[114] देशे -- अब्च्द्फेन्. [115] इति ओम्. -- अब्फेन्.

वाशब्दार्थश् चकार इति केचित् । अन्ये तु अवस्तुनो ऽदृश्यत्वस्य सिद्धत्वात् किं तदनुवादेन कार्यम् ? ततो द्वयम् अप्य् एतद् वस्त्वपेक्षया योज्यं । वस्तुनो दृश्यस्य घटादेर् अदृश्यस्य पिशाचादेः । अन्यथा पिशाचादिवस्तुनस् तथात्वं नोक्तं स्यात् । प्रकृतं च तद् एव इति प्रतिपन्नाः । भवत्य् एवं ततः किं सिद्धम् इत्य् आह -- तथा च सतीति । तद्वद् घटवत् । अन्यत्र अन्यस्मिन् दृश्यमाने वस्तुनि । ननु भवतु दृश्यानुपलम्भाद् दृश्यामानेङ्गुल्यादौ सर्वस्य सुमेर्वादेस् तादात्म्यनिषेधस् तथाप्य् उक्तास्वनुपलब्धिषु कुत्रायम् अन्तर्भवतीत्य् आशङ्काम् अपकार्त्तुम् उपसंहारव्याजेनातिदेशम् अप्य् आह एवम् इति । एवंजातीयकस्यैवम् प्रकारवतः । एवम् प्रकारस्येत्य् उक्ते वचनभं (वचनलभ्यं ?) स्यात् । तत्रान्तर्भावो दर्शित एवेति भावः । अथ यदि दृश्यानुपलम्भाद् अन्यत्रान्यस्य दृश्यस्यादृश्यस्य वा तादात्म्यनिषेधः कथं विरुद्धे(-द्ध)व्याप्तोपलब्धेर् अवतार इति चेत् । न दोषः । विरोधप्रतिपत्तिकाले दृश्यानुपलम्भस्य व्यापारात् । तदवगतविरोधेन तु व्याप्तं यत्र दृश्यते विरुद्धव्याप्तोपलम्भाद् एव विवक्षिताभावप्रतीतिर् इति किम् अवद्यं ॥ प्रतिषेध्यस्येत्यादिना कार्यविरुद्धोपलब्धिं विवृणोति । पूऋववद् धर्म्यादिप्रदर्शनं । वह्नेर् इति शीतनिवर्त्तनक्षमाद् विशिष्टाद् इति द्रष्टव्यं । अन्यथा प्रति(दी)पाद्यात्मनः शीतनिवर्त्तकत्वेनानैकान्तिकतापत्तेः ।

[ध्प्र् p.135]

व्यापकविरुद्धोपलब्धिर् यथा नात्र तुषारस्पर्शो वह्नेर्[116]इति इइ-38

__________नोतेस्__________

[116] अग्नेर् -- ब्च्फेन्. प्रतिषेध्यस्य यद् व्यापकं तेन यद् विरुद्धं तस्योपलब्धिर् उदाहर्तव्या यथेति । अत्रेति धर्मी । तुषारस्पर्शो नेति साध्यम् । वह्नेर्[117]इति हेतुः । यत्र व्याप्यस् तुषारस्पर्शो[118]व्यापकश् च[119]शीतस्पर्शो न दृश्यस् तत्रायं हेतुः । तयोर् दृश्यत्वे स्वभावस्य व्यापकस्य चानुपलब्धिर् यतः प्रयोक्तव्या । तथा च[120]सत्य् अभावसाधनीयम् । दूरवर्तिनश् च प्रतिपत्तुस् तुषारस्पर्शः शीतस्पर्शविशेषः शीतमात्रं च[121]परोक्षम् । वह्निस् तु रूपविशेषाद् दूरस्थो ऽपि प्रत्यक्षः । ततो वह्नेः शीतमात्राभावः । ततः शीतविशेषतुषारस्पर्शाभावनिश्चयः । शीतविशेषस्य शीतसामान्येन व्याप्तत्वाद् इति विशिष्टविषये[122]ऽस्याः प्रयोगः ॥ __________नोतेस्__________

[117] अग्नेर् -- अफेन्. [118] प्रतिषेध्यतुषारस्पर्शो -- c. [119] व्यापकं च d. [120] च ओम्. ब्पे. [121] च ओम्. -- ब्. [122] विशिष्टे विषये -- ब्.

कारणानुपलब्धिर् यथा नात्र धूमो वह्न्यभावाद्[123]इति इइ-39

__________नोतेस्__________

[123] अग्न्यभावाद् -- ब्च्फ्ने.

प्रतिषेध्यस्य यत् कारणं तस्यानुपलब्धेर् उदाहरणं यथेति । अत्रेति धर्मी । न धूम

कीदृशि विषये ऽस्याः प्रयोग इत्य् आह यत्रेति । न केवलं पूर्वं इत्य् अपिशब्दः । अभावो भावव्यवहारश् चाभावशब्देनोक्तः । स्यान् मतं । कथं पुनः शीतस्पर्शशीतकारणे ऽदृश्ये वह्निस् तु दृश्यः सम्भवति येनास्याः प्रयोगो घटत इत्य् आह यस्मिन्न् इति । उद्देशे प्रदेशे प्रतिपत्तुर् दूरस्थत्वाद् इति शीतस्पर्शशीतकारणयोर् अदृश्यत्वे कारणं । भास्वरवर्णत्वाद् इति वह्नेर् दृश्यते निबन्धनं । भास्वरो भासनशीलो वर्णो यस्य तद्भावस् तस्मात् । न केवलं निकट इत्य् अपिशब्दः । तत्र तस्मिन् देशे । प्रयोगः पुनर् एवं कार्यः यत्र विशिष्टो वह्निर् न तत्र शीतोपजननाप्रतिबद्धशक्तीनि शीतकारणानि । यथा क्वचिद् अनुभूते प्रदेशे । तथाभूतश् चात्र वह्निर् इति । एतच् चाभ्यासाज् झगिति वह्निदर्शनेन तथाभूतशीतकारणाभावप्रतीतिजन्मन्य् एकं कार्यविरुद्धोपलम्भजम् अनुमानम् उक्तम् आचार्येणेति द्रष्टव्यं । अन्यथा तु विरुद्धोपलम्भकार्यानुपलम्भजे द्वे एते अनुमाने । तथा हि यत्र वह्निर् न तत्र शीतस्पर्श इति स्वभावविरुद्धोपलम्भजम् एकम् अनुमानं । यत्र च यत्कार्यं नास्ति न तत्र तत्कारणं तज्जननाप्रतिबद्धसामर्थ्यम् अस्तीति कार्यानुपलम्भजं द्वितीयम् इति ॥

[ध्प्र् p.136] इति साध्यम् । वह्न्यभावाद् इति हेतुः । यत्र कार्यं सद् अपि अदृश्यं[124]भवति तत्रायं प्रयोगः । दृश्ये तु कार्ये दृश्यानुपलब्धिर् गमिका । ततो ऽयम् अप्य् अभावसाधनः[125]। निष्कम्पायतसलिलपूरिते ह्रदे हेमन्तोचितबाष्पयोद्गमे विरले सन्ध्यातमसि सति सन्न् अपि तत्र धूमो न दृश्यत इति कारणानुपलब्ध्या प्रतिषेध्यते[126]। वह्निस् तु यदि तस्यासम्भव उपरि प्लवमानो भवेत् प्रज्वलितो[127]रूपविशेषाद् एवोपलब्धो भवेत् । अज्वलितस् तु इन्धनमध्यनिविष्टो भवेत् । तत्रापि दहनाधिकरणम् इन्धनं प्रत्यक्षम् इति स्वरूपेण आधाररूपेण वा दृश्य[128]एव वह्निर् इति तत्रास्य[129]प्रयोग इति[130]। __________नोतेस्__________

[124] न दृश्यं, दृश्यं न अफेन्. [125] -साधकः -- c. [126] प्रतिषिध्यते -- ब्. [127] भवेज् ज्वलितो रूप- -- अफेन्.[भवेज् ज्वलितरूप- -- ए. [128] [दृश्यमानरूप एव -- c. [129] अस्याः -- अब्च्द्फेन्. [130] इति ओम्. vl.] -- अब्फेन्.

व्यापकविरुद्धोपलब्धिं व्याख्यातुम् आह प्रतिषेध्येत्यादि । पूर्ववद् धर्म्यादिप्रदर्शनं । अत्रापि विशिष्टाद् वह्नेर् इति द्रष्टव्यं । अस्यापि प्रयोगविषयम् आह यत्रेति । कथं तयोर् अदृश्यत्वं वह्नेश् च दृश्यत्वं कथं च न शीतस्पर्श एव तुषारस्पर्श इत्य् आशङ्कात्रितयम् अपाकुर्वन्न् आह दूरेति । चो हेतौ नियमे वा । तयोर् भेदम् उपपादयति तुषारेति । शीतमात्रम् अशीतव्यावृत्तिमात्रं । ततः शीतमात्राभावात् । शीतविशेषश् चासौ तुषारस्पर्शश् चेति विग्रहः । कथं तदभावनिश्चय इत्य् आह शीतविशेषस्येति । एष च वास्तवो निवृत्तिक्रमः परामर्शदशायां दर्शितो न तु तत्प्रयोगकालिकः । तथात्वे हि नैकम् अनुमानम् इदं स्यात् । इतीत्यादिनोपसंहरति । इतिर् एवमर्थे । तस्मादर्थे वा । एतेन यद् यत्र नियतसहोपलम्भं तत् ततो न भिद्यते । यथैकस्माच् चन्द्रमसो द्वितीयश् चन्द्रमा । नियमसहोपलम्भस् तु नीलादिज्ञानेनेत्यादि दर्शितं द्रष्टव्यं ॥ कारणानुपलब्धिं विवरिषुर् आह प्रतिषेध्येति । ननु द्वयोर् अपि तुल्यस्वज्ञानजननयोग्यतारूपत्वात् तुल्यदृश्यत्वम् इति कथम् अस्याः प्रयोग इत्य् आशङ्क्य विषयम् अस्या दर्शयितुं यत्रेत्यादिनोपक्रमते । ननु मनोमोदकोपयोग्य्मात्रम् एतत् न पुनर् ईदृशो विषयो ऽस्ति यत्राग्निर् एव दृश्यो न धूम इति कथं पूर्वोक्तातिक्रम इत्य् आह निष्कम्पेति । ह्रदो जलाधारविशेषः । निर्गतः कम्पश् चलनं यस्मात् स तथा स चासाव् आयतो महान् इति तथा । स चासौ सलिलपूरितश् चेत्य् एवं विग्रहः कार्यः । आयतग्रहणेन ह्रदस्य महत्त्वाद् वाष्पे भूयस् त्व् अमत एव धूमस्य ततो भेदेनानुपलक्षणम् इति दर्शयति । पुनः किं विशिष्टे ? हेमन्ते हेमन्तसंज्ञके काले । उचितो ऽधिकृतश् चासौ वाष्पश् चेति

[ध्प्र् p.137]

कारणविरुद्धोपलब्धिर् यथा -- नास्य रोमहर्षादिविशेषाः, सन्निहितदहनविशेषत्वाद् इति इइ-40

प्रतिषेध्यस्य यत् कारणं तस्य यद् विरुद्धं तस्योपलब्धेर् उदाहरणं यथेति । अस्येति धर्मी । रोम्णां हर्ष उद्भेदः । स आदिर् येषां दन्तवीणादीनां शीतकृतानाम्, ते विशिष्यन्ते[131]तद् अन्येभ्यो भयश्रद्धादिकृतेभ्य इति रोमहर्षादिविशेषाः । ते न सन्तीति साध्यम् । दहन एव विशिष्यते तदन्यस्माद्[132]दहनाच् छीतनिवर्तनसामर्थ्येनेति दहनविशेषः । कश्चिद् दहनः सन्न् अपि न शीतनिवर्तनक्षमो यथा प्रदीपः । तादृशनिवृत्तये विशेषग्रहणम् । सन्निहितो दहनविशेषो यस्य स तथोक्तः । तस्य भावस् तस्माद् इति हेतुः । यत्र शीतस्पर्शः सन्न् अप्य् अदृश्यो दहनविशेषो यस्य स तथोक्तः । तस्य भावस् तस्माद् इति हेतुः । यत्र शीतस्पर्शः सन्न् अप्य् अदृश्यो रोमहर्षादिविशेषाश् चादृश्याः, तत्रायं प्रयोगः । रोमहर्षादिविशेषस्य दृश्यत्वे दृश्यानुपलब्धिः प्रयोक्तव्या । शीतस्पर्शस्य दृश्यत्वे कारणानुपलब्धिः । तस्माद् अभावसाधनो ऽयम् । रूपविशेषाद् धि दूराद्

__________नोतेस्__________

[131] विशेष्यन्ते -- ब्. [132] विशेष्यन्ते ऽन्यस्माद् -- ब्.; विशिष्यन्ते ऽन्यस्माद् -- c.द्.

तथा तस्योद्गम ऊर्ध्वं गमनं यस्मिन् यस्माद् वा स तथा । कालविशेषे ऽप्य् अस्याः प्रयोग इति दर्शयति विरले । सन्ध्याकालोचितं तमः सन्ध्यातमः तस्मिन् विरले मन्दप्रचारे । कुत्र ? ह्रदे तथाविधे च तमसि सति । इतिस् तस्माद् । वह्नेर् अपि तत्रेयं गतिर् भविष्यतीत्य् आह -- वह्निस् त्व् इति । तुः पूर्ववत् । अम्भस इति षष्ठी पुनः षष्ट्य् अतस् अर्थेत्यादिना (पाणिनि 2.3.30) उपरिशब्दस्यातसर्थप्रत्ययान्तरत्वात् । तथा हि ऊर्ध्वं[र्ध्व]शब्दाद् उपर्युपरिष्ठाद् (पाणिनि 5.3.39) इतिर् इत्प्रत्ययो निपातितः । तेनैव सूत्रेणोर्ध्वशब्दस्योपादेशो ऽपि । प्लवमानो ऽवतिष्ठमानः । अनेकार्थत्वाद् धातोर् गच्छन्न् इति वा । स्वरूपेण ज्वालारूपेणाधाररूपेणेन्धननिविष्टेन । इतिर् हेतौ । तत्र तस्मिन् स्थानविशेषे । अस्य कारणानुपलम्भस्य । तमिस्रायाम् एव तु रात्रौ निराधारके प्रदेशे कारणानुपलब्धेः प्रयोगः सुकरः तत्र वह्नेर् दृश्यत्वाद् धूमस्य सतो ऽप्य् अदृश्यत्वात् । अनेन पुनर् एवंविधं विषयं परित्यज्यान्यं विषयम् उपपादयता किम् इत्य् आत्मायासति इति न प्रतीमः । एवं तु प्रयोगः कार्यः -- यत्र यस्य कारणं नास्ति न तत् तत्रास्ति । यथा बीजाभावे ङ्कुरः । नास्ति चात्र धूमस्य कारणं वह्निर् इति । एतेन यत्र यत्र विज्ञानस्य कारणं विज्ञानं नास्ति न तत्र विज्ञानम् उपपद्यते । यथोपलशकले । नास्ति च प्राग्भवीयं विज्ञानं कललावस्थायाम् इति कारणानुपलब्धिप्रसङ्गः सुचितस् तुल्यन्यायार्थः ॥ कारणविरुद्धोपलब्धिं व्याख्यातुम् आह प्रतिषेध्यस्येति । पूर्ववद् धर्म्यादिप्रदर्शनं । उद्भेदः पुलक इत्य् अर्थः । दन्तवीणाधरोपरिस्थितदन्तपङ्क्तिभ्यां सत्वरम् अभिहन्यमानाभ्यां कटकटकारणं । आदिशब्देन शरीरकम्पस्य ग्रहणं । सुखाद् इत्य् आदिग्रहेण हर्षवीररसयोर् ग्रहणं ।

[ध्प्र् p.138] वहनं पश्यति । शीतस्पर्शस् त्व् अदृश्यो रोमहर्षादिव्शेषाश् च । तेषां कारणैरुद्धोपलम्ब्ध्या ऽभावं[133] प्रतिपद्यत इति तत्रास्य प्रयोग[134] इति ॥ __________नोतेस्__________

[133] भावः प्रति -- फेन्. भाव प्रति -- अ. [134] तत्रास्याः प्रयोग -- अब्च्द्फेन्.

कारणविरुद्धकार्योपलन्धर् यथा -- न रोससर्षादिविशेषयुक्तपुरुषवानयं प्रदेशः, धूमादिति इइ-41

प्रतिषेध्यस्य यत् कारणं तस्य यद् विरुद्धं तस्य यत कार्यं तस्योपपब्धिर् उदारर्त्तव्या -- यथेति अयं प्रदेश इति[135]धर्मी । योगो युक्तम् । योमहर्षादिविशेषैर् युक्तं रोमहर्षादिविशेषयुक्तम्[136]। तस्य सम्बन्धी पुरुषो[137][138]रोमाहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषः । तद्वान् न वह्बतीति साध्यम् । धूमादिति हेतुः ।

__________नोतेस्__________

[135] अयं देश इति अफेन्. [136] -हर्षविशेष- -- c. `रोमहर्षादिविशेषयुक्तम्ऽ नास्ति -- ब्. [137] `पुरुषोऽ नास्ति -- c. [138] विशेषयुक्त -- ब्.

किं शीतनिवर्त्तनाक्षमो ऽप्य् अस्ति दहनो येन ततो विशिष्यत इत्य् आह -- कश्चिद् इति । सन्निहितो दहनविशेषो यस्येति विग्र्ःणन् सन्निहितश् चासौ दहनविशेषश् चेति यद् अन्येन व्याख्यतुं तदपहस्तयति । तदा हि व्यधिकरणासिद्धो हेतुः स्याद् इति । क्व पुनर् अस्याः प्रयोग इत्य् आह -- यत्रेति । ननु शीतस्पर्शरोमहर्षविशेषाणाम् अदृश्यत्वे कथं वह्नेर् दृश्यत्वम् इत्य् आह -- रूपेति । हिर् यस्मात् । इतिर् एवम् अनन्तरोक्तेन न्यायेन । तत्र विशेषे ऽस्य कारणविरुद्धोपलम्भस्य । एष तु प्रयोगो ऽभिधानीयः -- यत्र यत्कारणविरुद्धम् अस्ति न तत् तत्रास्ति । यथा श्लेष्मविरुद्धे पित्ते न श्लैष्मिको व्याधिः । अस्ति च रोमहर्षादिकारणविरुद्धो वह्निर् अत्रेति । एतद् अप्य् अत्यन्ताभ्यासाञ् झग् इति सन्निहितदहनविशेषत्वावगममात्रे रोमहर्षादिविशेषाभावप्रतीत्युदये सत्य् एकम् आचार्येणोक्तं । धर्मोत्तरेणापि तथा व्याख्यात इति द्रष्टव्यं । अन्यथा तु विरुद्धोपलम्भकारणानुपलम्भसम्भवे द्वे इमे अनुमाने । तथा हि -- यत्र वह्निर् न तत्र शीतस्पर्श इति विरुद्धोपलम्भजम् एकम् अनुमानं । यत्र शीतस्पर्शाभावो न तत्र तत्कार्यरोमहर्षादीति कारणानुपलम्भजं द्वितीयम् इति ॥ प्रतिषेध्यस्येत्यादिना कारणविरुद्धकार्योपलब्धिं व्याचष्टे । पूर्ववद् धर्म्यादिप्रदर्शनं । रोमहर्षादिविशेषैर् युक्तश् चासौ पुरुषश् चेति कर्मधारयं कृत्वा स विद्यते यत्र स तद्वान् इति शान्तभद्रेन व्याख्यातं । तच् चावद्यं । यतः कर्मधारयमत्त्वर्थीयाद् बहुव्रीहिर् एव लाघवेन इति वचनाद् रोमहर्षादिविशेषयुक्तः पुरुषो यत्रेत्य् एवं विशिष्टे प्रदेशे ऽवगते किं मत्वर्थीयेनेति मन्यमानो महावैयाकरणो यं धर्मोत्तरः प्राह -- योगो युक्तम् इति भावे निष्ठा । यद्य् एवं कृष्णः सर्पो

[ध्प्र् p.139]

रोमहर्षादिविशेषस्य[139]प्रत्यक्षत्वे दृश्यानुपलब्धिः । कारणस्य शीतस्पर्शस्य प्रत्यक्षत्वे कारणानुपलब्धिः । वह्नेस् तु[140]प्रत्यक्षत्वे कारणविरुद्धोपलब्धिः प्रयोक्तव्या । तर्याणाम् अप्य् अदृश्यत्वे ऽयं प्रयोगः । तस्माद् अभावसाधनो ऽयम् । तत्र[141]दूरस्थस्य प्रतिपत्तुर् दहनशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषा अप्रत्यक्षाः सन्तो ऽपि, धूमस् तु प्रत्यक्षो यत्र, तत्रैतत् प्रमाणम् । धूमस् तु यादृशस् तद्देशे[142]स्थितं शीतं निवर्तयितुं समर्थस्य वह्नेर् अनुमापकः स इह ग्राह्यः । धूममात्रेण तु[143]वह्निमात्रे ऽनुमिते ऽपि न शीतस्पर्शनिवृत्तिः, नापि रोमहर्षादिविशेषनिवृत्तिर्[144]अवसातुं शक्येति न धूममात्रं[145]हेतुर् इति द्रष्टव्यम् इति॥

__________नोतेस्__________

[139] रोमहर्षविशेष -- द्ब्. [140] वह्नेः -- cd. [141] यत्र -- अ. [142] तस्मिन् देशे -- अच्फेन्. [143] तु ओम्. -- अ. [144] हर्षादि- -- द्ब्. [145] शक्यत इति -- c.; शक्येति धूम- -- अ.; शक्येते न धूम- -- ह्.

यस्मिन् वल्मीके लोहितः शालिर् यस्मिन् ग्रामे गौरः खरो यस्मिन् नरण्य इति बहुव्रीहिणा भवितव्यं । ततश् च कृष्णसर्पवान् वल्मीको लोहितशालिमान् ग्रामो गौरखरवद् अरण्यम् इति न स्यात् । साधवश् चामी प्रयोगस् तत् कथम् अनेनैवं व्याख्यातम् इति चेत् । नैष दोषः । यस्मात् कर्मधारयमत्वर्थीयाद् बहुव्रीहिर् लाघवेन इतीदं वचनं संज्ञाशब्दं वर्जयित्वा वेदितव्यं । संज्ञाशब्दाश् चैते कृष्णसर्पलोहितशालिगौरखरशब्दा इति साधूक्तं योगो युक्तम् इति । रोमहर्षादिविशेषयुक्तम् इति रोमहर्षादिविशेषयोग इत्य् अर्थः । तस्य तद्युक्तस्य तद्योगस्य सम्बन्धी । सम्बन्धीत्य् अनेन सम्बन्धषष्ठीयं समस्यत इति दर्शयति । यतो ऽयं रोमहर्षादिविशेषयोगः स्वात्मना पुरुषं व्यवच्छिनत्ति । ततो व्यवच्छेदकः सन् पुरुषं स्वसम्बन्धिनम् उपपादयति । कदायं प्रयोगो द्रष्टव्य इत्य् आह -- त्रयाणाम् इति वह्निशीतस्पर्शरोमहर्षादिविशेषाणां । अपिर् अवधारणे । कस्माद् एवम् इत्य् आह -- रोमहर्षादिविशेषस्येत्यादि । हिशब्दार्थश् चात्रार्थाद् द्रष्टव्यः । यत एवं तस्मात् । अयम् इत्य् अयम् अपीति द्रष्टव्यं । क्व पुनस् त्रयाणाम् अप्रत्यक्षत्वं धूमस्य तु प्रत्यक्षत्वम् इत्य् आह -- तत्रेति वाक्योपेक्षेपे । विद्यमाना प्य् अप्रत्यक्षा यद्य् अभविष्यन् नियतम् उपालप्स्यन्तेति सम्भावनाम् अतिवृत्ताः । दूरस्थस्येति हेतुभावेन विशेषणं । ततो ऽयम् अर्थः -- दूरस्थत्वात् प्रतिपत्तुस् ते सन्तो ऽप्य् अप्रत्यक्षा इति । तत्र स्थाने । एतत् कारणविरुद्धकार्यरूपं साधनं प्रमाणम् इत्य् अनुमानाख्यप्रमाणजनकवात् । अदूरस्थत्वे तु प्रतिपत्तुः प्राकारादिव्यवहितोद्देशे ऽयं प्रयोगो द्रष्टव्यः । धूमशब्देन विशिष्टो धूमो विवक्षित इति दर्शयति -- धूमस् त्व् इति । तुशब्दो विशेषार्थः । एतद् एव व्यतिरेकमुखेण द्रढयन्न् आह -- धूममात्रेणेति । तुः पूर्वस्माद् वैधर्म्यम् आह । इतिर् हेतौ । द्वितीय इतिर् एवम् अर्थः ।

[ध्प्र् p.140]

यद्य् एकः प्रतिषेधहेतुर् उक्तथ् कथम् एकादशा ऽभावहेतव इत्य् आह

इमे सर्व कार्यानुपलब्ध्यादयो दशानुपलब्धिप्रयोगाः स्वभावानुपलब्धौ सङ्ग्रहम् उपयान्ति इइ- 42 इमे सर्वे इत्यादि[146]। इमे ऽनुपलब्धिप्रयोगाः । इदम् आनन्तरप्रक्रान्ता निर्दिष्टाः । तत्र कियताम् अपि ग्रहणे प्रसक्त आह -- कार्यानुपलब्ध्यादय इति । कार्यानुपलब्ध्यादीनाम् अपि त्रयाणां चतुर्णां वा ग्रहणे प्रसक्त आह[147]-- दशेति । तत्र[148]दशानाम् अप्य् उदाहृतमात्राणां ग्रहणप्रसङ्गे सत्य् आह[149]-- सर्व इति । एतद् उक्तं भवति अप्रयुक्ता[150]अपि प्रयुक्तोदाहरणसदृशाश् च सर्व एवेति । दशग्रहणम् अन्तरेण सर्वग्रहण क्रियमाणे प्रयुक्तोदाहरणकार्त्स्न्यं गम्येत[151]। दःअग्रहणात्[152]तूदाहरणकार्त्स्न्ये[153]ऽवगते सर्वग्रहणम् अतिरिच्यमानम् उदाहृतसदृशकार्त्स्न्यावगतये[154]जायते[155]। __________नोतेस्__________

[146] इमे सर्वे इत्यादि ओम्. -- ह्न्. इम इत्यादि -- अब्देप्. [147] प्रसक्ते सत्याह -- फेन्.; प्रसक्तेत्य् आह -- अ. [148] तत्र ओम्. -- अब्फेन्. [149] प्रसङ्गे आह -- फेन्. [150] भवति । प्रयुक्ता -- c. [151] गम्यते -- अब्च्द्फेन्. [152] दशग्रहणोदाहरण- -- ब्. [153] -ग्रहणाद् आहृतका- -- ब्. [154] -अधिगतये] -- c. [155] जातम् -- ए.

प्रयोगः पुनर् ईदृशो वाच्यः -- यत्र यत्कारणविरुद्धकार्यम् अस्ति तत्र तन् नास्ति । यथा रुदितविशेषे सति न स्मितविशेषः । रोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषवत्त्वकारणशीतस्पर्शविरुद्धवह्निकार्यञ् चात्र धूम इति । एतद् अप्य् अत्यन्ताभ्यासाञ् झग् इति धूमदर्शनेन रोमहर्षादियुक्तपुरुषवत्त्वाभावप्रतीत्युदये सति कारणविरुद्धकार्योपलब्धिजम् एकम् अनुमानम् उक्तम् आचार्येणेति द्रष्टव्यं । अन्यथा कार्यहेतुविरुद्धोपलम्भकारणानुपलम्भसम्भवानि त्रीण्य् अमून्य् अनुमानानि । तथा हि -- तदेयं परिपाटिः -- यत्र धूमस् तत्राग्निर् इति कार्यहेतुजम् एकम् अनुमानं । यत्र वह्निर् न तत्र शीतस्पर्श इति विरुद्धोपलम्भजं द्वितीयं । यत्र शीतस्पर्शाभावो न तत्र तत्कार्यरोमहर्षादिविशेषयुक्तपुरुषभाव इति कारणानुपलम्भजं तृतीयम् इति । एते च प्रकारा अनुपलब्धेर् उपलक्षणं वेदितव्याः । अन्यासाम् अपि विधानसम्भवात् । तथा हि व्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिर् अप्य् अस्ति -- यथात्र तुषारस्पर्शो धूमाद् इति । कार्यविरुद्धकार्योपलब्धिर् अप्य् अस्ति -- यथा नायं नित्यः कदाचित्कार्यकारित्वाद् इति । प्रतिषेध्यस्य नित्यत्वस्य व्यापकं निरतिशयत्वात् । तस्य विरुद्धं सातिशयत्वं । तेन व्याप्तं कदाचित्कार्यकारित्वम् इति । आसाञ् च यथास्वं यथायोगं प्रयोगाः स्वयम् ऊह्याः ।

[ध्प्र् p.141]

ते स्वभावानुपलब्धौ सङ्ग्रहं तादात्म्येन गच्छन्ति । स्वभावानुपलब्धिस्वभावा इत्य् अर्थः ॥ ननु च स्वभावानुपलब्धिप्रयोगाद् भिद्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादयः । तत् कथम् अन्तर्भवन्ति इत्य् आह --[156]

__________नोतेस्__________

[156] अन्तर्भाव इत्य् आह -- c.

पारम्पर्येणार्थान्तरविधिप्रतिषेधाभ्यां प्रयोगभेदे ऽपि इइ- 43

प्रयोगभेदे ऽपि प्रयोगस्य शब्दव्यापारस्य भेदे ऽपि अन्तर्भवन्ति । कथं प्रयोगभेद इत्य् आह अर्थान्तरविधीति[157]। प्रतिषेध्याद् अर्थाद्[158]अर्थान्तरस्य विधिर् उपलब्धिः स्वभावविरुद्धाद्युपलब्धिप्रयोगेषु । प्रतिषेधः कार्यानुपलब्ध्यादिषु प्रयोगेषु । अर्थान्तरविधिना, अर्थान्तरप्रतिषेधेन

__________नोतेस्__________

[157] विधीत्यादि -- फेह्. [158] अर्थाद् ओम्. -- ब्.

केचित् तु नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि वह्निकारणानि सन्ति तुषारस्पर्शाद् इति कार्यविरुद्धव्याप्तोपलब्धिम् इच्छन्ति । नात्र धूमस् तुषारस्पर्शाद् इति कारणविरुद्धव्याप्तोपलब्धिम् अपीति ॥ सा च प्रयोगभेदाद् एकादश प्रकारेति यद् उक्तं तदसहमानश् चोदयति यदीति । अत्र [nb ii 17, एदितोर्] द्वौ वस्तुसाधनाव् एकः प्रतिषेधहेतुर् इत्य् अनेनैकः प्रतिषेधहेतुर् उक्त इति चोदयितुर् आशयः । कार्येत्यादिना दशग्रहणस्य तात्पर्यार्थं व्याचष्टे । अपिशब्दः शङ्कायां । सर्वग्रहणस्यापि तात्पर्यार्थम् आह -- तत्रेति वाक्योपन्यासे । अपिः पूर्ववत् । उदाहृत एवोदाहृतमात्राणि तेषां । अनेन द्रव्यकार्त्स्न्यवृत्तः सर्वशब्दो गृहीत इति दर्शितं । तर्हि सर्वग्रहणम् एवास्तु किं दशग्रहणेनेत्य् आह -- दशेति । प्रयुक्तोदाहरणकार्त्स्न्यं गम्येतेति लोके सर्वे पदातु(त)यो ऽत्र योद्धारः इत्यादौ सर्वशब्दस्योपदर्शितकार्त्स्न्यवृतस्य दर्शनाद् उक्तं । यद्य् एवं दशग्रहणे ऽप्य् एवं किं न स्याद् इत्य् आह -- दशग्रहणाद् इति । तुर् शब्दग्रहणरहितपक्षाद् वैधर्म्यम् आह । अतिरिच्यमानम् अधिकीभवद् गतार्थं सद् इति यावत् उपदर्शिततुल्याव् अबोधाय सम्पद्यते । स्याद् एतत् -- इमे सर्वे दशानुपलब्धिप्रयोगा इत्य् एतावतैव क्रियतां ग्रहणप्रसङ्गो निराकृत एवेति कथं कार्यानुपलब्ध्यादिग्रहणम् आचार्यस्य नातिरिच्यते कथं च धर्मोत्तरस्यैषा तात्पर्यार्थव्याख्या -- तत्कियताम् अपि प्रसक्त आहेत्य् अपर्यालोचितव्याख्यानं [न] भवतीति चेत् । नैष दोषः । तथा हि -- प्राक्तनैकादशग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वेनान्येषाम् अपि व्यापकविरुद्धव्याप्तोपलब्ध्यादिप्रयोगाणाम् अभिमतत्वाद् आद्याङ् कार्यानुपलब्ध्यादिप्रयोगान् विहाय दशसंख्यापूरणं कृतं भवत्य् एवेति तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं कार्यानुपलब्ध्यादिग्रहणं कृतम् आचार्येण । धर्मोत्तरेणापि तथा व्याख्यातम् इति । न तर्हि दशग्रहणं कर्त्तव्यम् इति चेत् । न -- अस्योपलक्षणार्थत्वाद् अदोष एषः ।

[ध्प्र् प्. 142]

च प्रयोगो भिद्यन्ते । यदि प्रयोगान्तरेष्व् अर्थान्तरविधिप्रतिषेधौ कथं तर्हि[159]अन्तर्भवन्ति इत्य् आह पारम्पर्येणेति प्रणालिकयेत्य् अर्थः । एतद् उक्तं भवति न साक्षाद् एते प्रयोगा दृश्यानुपलब्धिम् अभिदधति दृश्यानुपलब्ध्यव्यभिचारिणं त्व् अर्थान्तरस्य विधिं निषेधं वा ऽभिदधति । ततः प्रणालिकयामीषां स्वभावानुपलब्धौ सङ्ग्रहो न साक्षाद् इति ॥ यदि प्रयोगभेदाद् एष भेदः[160]परार्थानुमाने वक्तव्य एषः । शब्दभेदो हि प्रयोगभेदः । शब्दश् च[161]परार्थानुमानम् इत्य् आशङ्क्याह --

__________नोतेस्__________

[159] तर्हि ओम्. -- c. [160] प्रयोगभेदेन भेदः -- अफेन्.; प्रयोगभेदाद् एव भेदः -- ब्च्. [161] तु -- ब्च्.

प्रयोगदर्शनाभ्यासात् स्वयम् अप्य् एवं व्यवच्छेदप्रतीतिर् भवतीति स्वार्थे ऽप्य् अनुमाने ऽस्याः प्रयोगनिर्देशः[162] इइ-44

__________नोतेस्__________

[162] व्यवच्छेदप्रतीतिर् इति स्वार्थानुमाने ऽप्य् अस्याः प्रभेदनिर्देशः -- c. प्रयोगदर्शनेत्य् आदि । प्रयोगाणां शास्त्रपरिपठितानां[163]दर्शनम् उपलम्भः । तस्याभ्यासः पुनः पुनर् आवर्त्तनम् । तस्मान् निमित्तात् । स्वयम् अपीति प्रतिपत्तुर् आत्मनो ऽपि । एवम् इत्य् अनन्तरोक्तेन क्रमेण[164]। व्यवच्छेदस्य प्रतिषेधस्य प्रतीतिर् भवतीति[165]इतिशब्दस् तस्माद् अर्थे । __________नोतेस्__________

[163] शास्त्रघटितानाम् -- अफेन्.; शास्त्रपरिघटितानाम् -- ब्.; शास्त्रगदितानां पाठान्तरम्, --टि- [164] प्रयोगदर्शनाभ्यासक्रमेण -- टि- [165] इति ओम्. -- च्ब्.

कथं सङ्ग्रहम् अन्तर्भावं गच्छन्तीत्य् आह -- तादात्म्येनेति । तस्याः स्वभावानुपलब्धेर् आत्मा तदात्मा तस्य भावस् तेन स्वभावानुपलब्धित्वेन । अनुपलब्धिस्वभावा इत्य् अर्थः -- इतीदं स्पष्टीकरणम् अपि स्वभावानुपलब्धिस्मारकत्वेन तत्स्वभावा इति द्रष्टव्यं ॥ ...र् एव किं न शब्दाख्या यत इति चेत् न -- परम्पर्यग्रहणव्याघातप्रसङ्गात्, न साक्षाद् एत इत्यादिवक्ष्यमाणधर्मोत्तरीयव्याख्यानव्याघातप्रसङ्गाच् चेति । शब्दस्य व्यापारो ऽभिघातलक्षणः तस्य भेदे भिद्यमानत्वे ऽपि । स्वभावविरुद्धादीत्यादिग्रहणेन कारणविरुद्धादीनां ग्रहणं । कार्यानुपलब्ध्यादीत्यादिग्रहणेन व्यापकानुपलब्ध्यादीनां ग्रहणं । अर्थान्तरविधिप्रतिषेधाभ्याम् इति मूले कारणतृतीयाद् विवचनान्तम् एतद् इति दर्शयन्न् आह -- अर्थान्तरेति । चस् तुल्यबलत्वं समुच्चिनोति । भिद्यन्ते नानारूपा भवन्ति । प्रयोगान्तरेष्व् इत्य् अन्तरशब्दो ऽन्यवचनः स्वभावानुपलब्ध्यपेक्षया । परम्परा परिपाटिः । सैव पारम्पर्यम् इति स्वार्थिकः प्रत्ययः । एतद् एव स्पष्टयति -- प्रणालिकयेति । ननु यद्य् अमीषां दृश्यानुपलब्धाव् अन्तर्भावस् तदा साक्षात् तदभिधानं तथात्वे च कथं पारम्पर्येणेत्य् आशङ्क्याह -- एतद् उक्तं भवति । यदि नाभिदधति तदा -- न साक्षाद् इति न कर्त्तव्यं ।

[ध्प्र् प्. 143] तद् अयम् अर्थः यस्मात् स्वयम् अप्य् एवम् अनेनोपायेन[166]प्रतिपद्यते प्रयोगाभ्यासात् तस्मात् स्वप्रतिपत्ताव् अप्य् उपयुज्यमानस्यास्य प्रयोगभेदस्य स्वार्थानुमाने निर्देशः ।[167]यत् पुनः परप्रतिपत्ताव् एवोपयुज्यते तत् परार्थानुमान एव वक्तव्यम् इति ॥ __________नोतेस्__________

[166] अनेन मेयेन -- पाठः -- टि- [167] यत् पुनस् त्रिरूपं लिङ्गाख्यानम् -- टि-

सङ्ग्रहश् च कथम् इत्य् आह -- दृश्येति । तुर् विशेषार्थे यस्मादर्थे वा । विधिम् अग्न्यादेः । निषेधं व्यापकादेः । चकारो वाशब्दार्थे । ततस् तदव्यभिचारिविधिनिषेधाभिधानात् । न साक्षात् नाव्यवधानेन । अर्थान्तरविधिप्रतिषेधयोश् च दृश्यानुपलम्भाव्यभिचारित्वं कार्यकारणभावादिग्रहणकालप्रवृत्तदृश्यानुपलम्भस्मारकादि द्रष्टव्यं । एष भेद इति स्वभावानुपलब्ध्यादिरूपः । कस्मात् तत्र वाच्य इत्य् आह शब्देति । हिर् यस्मात् । शब्दभेदस् त्रिरूपलिङ्गवाक्यनानात्वं । यद्य् अप्य् एवं तथापि कथं तत्र वक्तव्य इत्य् आह -- शब्दश् चेति । चो हेतौ । शास्त्रपरिपठितानाम् इति शास्त्रपरिपठितद्द्वारेण परिज्ञातानां स्वभावाद्यनुपलब्ध्यादिवाचकानां वाक्यानाम् इति द्रष्टव्यं । उपलम्भो द्विविधो वाच्यरूपो वाचकरूपश् च । अत एवावर्त्तनम् अपि द्वेधा शब्दरूपावर्त्तनम्, अर्थावर्त्तनं च । तत्रार्थावर्त्तनं पुनः पुनश् चेतसि विवेशनं । शब्दावर्त्तनं पुनः पुनर् उच्चारणं । मूले स्वयंशब्द आत्मन इति षष्ट्यर्थे वर्त्तमानो गृहीत इत्य् आशयेनाह -- प्रतिपत्तुर् आत्मन इति । स्वार्थानुमानप्रस्तावात् प्रतिपत्तृशब्देन यस् त्रिरूपेण लिङ्गेन परोक्षम् अर्थं प्रतिपद्यते स गृह्यते । अपिशब्दात् परो ऽपि तस्मात् प्रतिपद्यत इति सम्बन्धनीयं । मूले तु न केवलं परस्येति योजनीयं । अनन्तरोक्तेन परिपठितस्वभावानुपलब्ध्यादिसूचितेन स्वभावानुपलब्ध्यादिप्रयोगक्रमेण । यत इतिशब्दस् तस्मादर्थे ततस् तस्माद् अयं वक्षमाणो ऽर्थः । तस्माच् छब्देन यस्माच् छब्दस्यान्वयाद् यस्माद् इत्य् उक्तं । अनेन स्वभावानुपलब्ध्यादिप्रयोगलक्षणेनोपायेन प्रतिपद्यत इत्य् आशङ्क्य पूर्वम् एव स्मरयति

प्रयोगाभ्यासाद् इति । स्यान् मतम् -- न स्वयम् उच्चरितः शब्दस् तत्प्रतिपत्तेर् निमित्तं । प्रतिपन्ने शब्दप्रयोगात् ॥ अन्यथा प्रतिनियतप्रयोगायोगात् । तत् कथं पिष्टपेषणकारी शब्द उपायत्वेनोच्यत इति नैतद् अस्ति । यतो लिङ्गदर्शनेनान्यतो वा निमित्तात् प्रबुद्धवासनो मन्दप्रचारार्थस्मरणो ऽत्यन्राभ्यस्तप्रयोगस् तथाविधप्रयोगम् उच्चार्यैवं तत्त्वम् अवगाहमानस् तदर्थं प्रतिपद्यते -- यथा कश्चिद् अभ्यासात् सति धर्मिणि धर्माणां लोके चिन्ता प्रवर्त्तत इत्य् उच्चार्यैवास्यार्थं प्रतिपद्यते, तद्वत् त्रिरूपाख्यानं वाक्यम् उच्चार्यैव कश्चिद् अभ्यस्तप्रयोगः परोक्षम् अर्थं प्रतिपद्यते । ततो ऽयम् उपायो भवत्य् एव । ततो परस्यापि प्रतीत्युदयात् परार्थानुमानम् अपि स्याद् इति चेत् । भवतु । का क्षतिः ? स्वप्रतिपत्तिप्रयोजनं सत्व्सार्थानुमानं तदैव च तेनान्यः प्रतिपद्यत इति परप्रतिपत्तिप्रयोजनं सत् परार्थानुमानं । अत एवम् अशब्दे ऽपि कश्चिन् नियतो ऽस्तीत्य् अवाचामेति ।

[ध्प्र् प्. 144]

ननु च कार्यानुपलब्ध्यादिषु कारणादिनाम् अदृश्यानाम् एव निषेधः[168]दृश्यनिषेधे स्वभावानुपलब्धिप्रयोगप्रसङ्गात्[169]। तथा च सति[170]न तेषां दृश्यानुपलब्धिनिषेधः । तत् कथम् एषां प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धाव् अन्तर्भाव इत्य् आह --

__________नोतेस्__________

[168] प्रतिषेधः -- अफेन्. [169] स्वभावानुपलम्भ- -- अब्फेन्. [170] अदृश्यानां निषेधे सति -- टि-

सर्वत्र चास्याम् अभावव्यवहारसाधन्याम्[171]अनुपलब्धौ येषां स्वभावविरुद्धादीनाम्[172]उपलब्ध्या कारणादीनाम् अनुपलब्ध्या च प्रतिषेध उक्तस् तेषाम् उपलब्धिलक्षणप्राप्तानाम् एवोपलब्धिर् अनुपलब्धिश् च वेदितव्या इइ- 45

__________नोतेस्__________

[171] अभावाभावव्यवहारसाधन्याम् -- ए [172] -विरुद्धानाम् -- c. सर्वत्र चेत्य् आदि[173]। अभावश् च तद्व्यवहारश् च अभावव्यवहारौ[174]। स्वभावानुपलब्धाव् अभावव्यवहारः साध्यः । शिष्टेष्व् अभावः । तयोः साधन्याम् अनुपलब्धौ । सर्वत्र चेति चशब्दो हिशब्दस्यार्थे । यस्मात् सर्वत्रानुपलब्धौ[175]येषां प्रतिषेध उक्तस् तेषाम् उपलब्धिलक्षणप्राप्तानां दृश्यानाम्[176]एव[177]प्रतिषेधस् तस्माद् दृश्यानुपलब्धाव् अन्तर्भावः । __________नोतेस्__________

[173] सर्वत्र चेत्य् आदि ओम्. -- ह्न् [174] तस्य च व्यवहारो ऽभावव्यवहारौ -- अफे [175] सत्यां -- भ्ल् [176] दृश्यमानानाम् -- ब् [177] स -- अफेन् कुत एतद् दृश्यानाम् एवेत्य् आह स्वभावेत्य् आदि । अत्रापि चकारो हेत्वर्थः । यस्मात् स्वभावविरुद्धादिर् येषां तेषाम् उपलब्ध्या कारणमादिर् येषां तेषाम् अनुपलब्ध्या प्रतिषेध उक्तस् तस्माद् दृश्यानाम् एव प्रतिषेध इत्य् अर्थः ।यदि नाम स्वभावविरुद्धाद्युपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या[178]च प्रतिषेध उक्तस् तथापि कथं डृश्यानाम् एव प्रतिषेध इत्य् आह उपलब्धिर् इत्य् आदि । अत्रापि चकारो हेत्वर्थः । यस्माद् ये विरोधिनः व्याप्यव्यापकभूताः कार्यकारणभूताश् च ज्ञातास् तेषाम् अवश्यम् एवोपलब्धिः उपलब्धिपूर्वा चानुपलब्धिर् वेदितव्या ज्ञातव्या[179]। उपलब्ध्यनुपलब्धी च द्वे येषां स्तस् ते दृश्या एव । तस्मात् स्वभावविरुद्धाद्युपलब्ध्या कारणाद्यनुपलब्ध्या चोपलब्ध्यनुपलब्धिमतां विरुद्धादीनां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानाम् एव कृतो द्रष्टव्यः । __________नोतेस्__________

[178] कारणानुपलब्ध्या -- च् [179] ज्ञातव्या ओम्. -- अब्फेन्

केचित् पुनर् एवं व्याकषते -- स्वयम् इत्यादिना ग्रन्थेन वार्त्तिककृतेदम् उक्तम् -- स्वभावादीनाम् अनुपलब्ध्या विरुद्धादीनाञ् चोपलब्ध्या यथायोगम् अभावं तद्व्यवहारं च प्रयोगनिरपेक्ष एव प्रतिपत्ता प्रत्येति । न केवलं प्रयोगाभ्यासात् प्रतिपत्तिसमय एव प्रयोगम् उच्चारयति । न तु ततो पूर्वम् अवगच्छतीतरथा प्रतिनियतशब्दोच्चारणं न भवेद् इति । अनेनोपायेनेति चोपाय इहोपायस् तथाशब्दोच्चारणक्रमस् तेनेति वर्णयन्ति । एतेन चानुपलब्धिप्रयोगसमर्थनन्यायेन ।

[ध्प्र् प्. 145]

बहुषु चोद्येषु प्रक्रान्तेषु परिहारसमुच्चयार्थश् चकारो हेत्वर्थो भवति । यस्माद् इदं चेदं च समाधानम् अस्ति तस्मात् तत्तच्चोद्यम् अयुक्तम् इति चकारार्थः ॥ कस्मात् पुनः प्रतिषेध्यानां विरुद्धादीनाम् उपलब्ध्यनुपलब्धी वेदितव्ये इत्य् आह

अन्येषां विरोधकार्यकारणभावाभावासिद्धेः[180] इइ-46

__________नोतेस्__________

[180] -कारणभावासिद्धेः -- ए; -कारणभावासिद्धिः -- ब्फ्

अन्येषाम् इति । उपलब्ध्यनुपलब्धिमद्भयो ऽन्ये ऽनुपलब्धा एव ये तेषां विरोधश् च कार्यकारणभावश् च केनचित् सहाभावश् च व्याप्यस्य व्यापकस्याभावे[181]न सिध्यति यस्मात् ततो विरोधकार्यकारणभावाभावासिद्धेः[182]कारणाद् उपलब्ध्यनुपलब्धिमन्त एवं विरुद्धादयो निषेध्याः । उभयवन्तश् च दृश्या एव । तस्माद् दृश्यानाम् एव प्रतिषेधः । तद् अयम् अर्थः । विरोधश् च[183]कार्यकारणभावश् च व्यापकाभावे व्याप्याभावश् च दृश्यानुपलब्धेर् एवेति । एकसंनिधाव् अपराभावप्रतीतौ[184]ज्ञतो विरोधः । कारणाभिमताभावे च कार्याभिमताभावप्रत्यये ऽवसितः कार्यकारणभावः[185]। व्यापकाभिमताभावे च[186]व्याप्याभिमताभावे

__________नोतेस्__________

[181] व्यापकाभावे -- च् [182] विरोधिकार्य- -- अब्पेह्न् [183] च ओम्. -- अफेन् [184] एकसंनिधाने पराभावप्रतीतौ -- च् [185] अवसितकार्यकारणभावः -- अफे [186] च ओम्. -- अब्च्फेन्

अन्ये पुनर् अन्यथा व्यवस्थिताः -- स्वयम् अपीत्यादिकं नाविर्भूतप्रयोगम् अधिकृत्योक्तम्, किन् त्व् अन्तर्जल्पाकारप्रवृत्तं स्वप्रतिपत्तिकालभाविनम् इति । अत्र च साध्व् असाधु वा व्याख्यानं साधुभिर् एव ज्ञातव्यम् इति । स्याद् एतत् -- यथा प्रयोगभेदः स्वार्थानुमाने कथ्यते तथा च न किञ्चिद् वाच्यं परार्थानुमाने स्याद् इत्य् आशङ्क्याह -- यत् पुनर् इति । परप्रतिपत्ताव् एव, न तु स्वप्रतिपत्ताव् अपीत्य् अवधारणार्थः ॥ सम्प्रति दृश्यानुपलब्धाव् अन्तर्भावं सर्वानुपलब्धीनाम् असहमान आह -- ननु चेति । तथा च सति कारणादीनाम् अदृश्यानां निषेधप्रकारे सति । शिष्टेषु परिशिष्टेषु अभाव इत्य् अभावो ऽपीति द्रष्तव्यं । न त्व् अभाव एव व्यवहारस्यापि साधनात् । कारणा[द्य्]अनुपलब्ध्या च करणभूतया । कार्यकारणभावादिग्रहणकाले योपलब्धिर् अनुपलब्धिश् च पूर्वम् आसीत् तद्वतां प्रतिषेधः क्रियमाणो दृश्यानाम् एव कृतो द्रष्टव्यो ज्ञातव्यः । यथा अर्थविरोधादिग्रहणकाले ऽवश्यंभाविनी दृश्यानुपलब्धिस् तथानन्तरम् एव धर्मोत्तरेण प्रसाधयिष्यते । ननु च कारणादीनां चेत्य् अनेन प्र(च)कारणेनावश्यं समुच्चयार्थेन भाव्यम्, तत् कथं हेत्वर्थे व्याख्यायत इत्य् आशङ्क्य पूर्वं बुद्धिस्थं स्पष्टयन्न् आह -- बहुष्व् इति । एवम् मन्यते -- समुच्चयार्थे वर्त्तमान एवायं हेत्वर्थे वर्त्तते । न त्व् एवं समुच्चयार्थो निराक्रियते, हेतूनां परस्परसमुच्चयस्य प्रतीयमानत्वात् । तथा स न हेत्वर्थो भवति । इतिर् एवं चकारस्यार्थः प्रयोजनं ॥

[ध्प्र् प्. 146] मताभावे मिश्चिते निश्चतो व्याप्यव्यापकभावः । तत्र[187] व्याप्यवयापकभावप्रतीतेर् निमित्तमभावः प्रतिपत्तव्यः । इह गृहीते वृक्षाभावे हि शिशपात्वाभावप्रतीतौ [188]प्रतीतो व्याप्यवापकभावः । अभावप्रतिपत्तिश् च सर्वत्र दृश्यानुपलब्धेर् एव । तस्माद् विरोधम् कार्यकारणभावम्, व्याप्यव्यापकभावं च स्मरता विरोध--कार्यकारणभाव--व्याप्यव्यापकभाविविषयाभावप्रतिपत्ति[189] निबन्धनं दृशानुपलब्धिः स्मर्तव्या । दृश्यानुपलब्ध्यस्मरणे विरोधाकीनाम् अस्मरणम् । तथा च सति न निरुद्धादिविधिप्ल्रत्षेधाभ्यामितराभावप्रतीतिः स्यात् । व्चिरोधादिग्रहणकालभाविन्यां च दृशानुपलब्धाववश्यस्मर्तव्यायां तत एवाभावप्रतीतिः । __________नोतेस्__________

[187] तत् -- c. [188] -भावप्रतीतौ व्या- -- ब्. [189] देशकालस्वभावविप्रकृष्टाः पिशाचाद्ययस् तेषां पिशाचादीनां विरोधश् च केनचिद् अग्निना सह न सिध्यतीति सम्बन्धः । तथा कार्यकारणभावश् च पिशाचादीनां केनचिद् धूमेन सार्धं न सिध्यति । -- टि- तत्र यद्य् अपि संप्रतितनी[190] नास्ति दृश्यानुपलब्धिर् विरोधादिग्रहणकाले त्व् आसीत् । या दृश्यानुपलब्धिः सम्प्रति स्म्र्यमाणा सैवाभावप्रतिपत्तिनिबन्धनम् । ततः सम्प्रति नास्ति [191]दृश्यानुपलब्धिर् इत्य् अभावसाधनत्वेन दृश्यानुपलब्धिप्रयोगाद् भिद्यन्ते कार्यानुपलब्ध्यादिप्रयोगाः । __________नोतेस्__________

[190] संप्रति सास्ति -- अ.ब्.प्.ह्.ए.न्. [191] दृश्योपलब्ध- -- अ.ब्.प्.ह्.ए.न्.

विरुद्धशब्देन प्रतिषेध्यस्य विरुद्धं ग्राह्यं । आदिशब्देन विरुद्धकार्यादीनां ग्रहणं । येषाम् एकदोपलब्धिस् तेभ्यो --न्ये --नुपलब्धा एव । कदाचित् क्वचिद् अज्ञाता एव । व्यापकस्याभावे ऽभावश् च व्याप्यस्य न सिद्ध्यिति (?) यस्मात् । अयम् आशयः -- यदि पूर्वं व्यापकाभिमतस्याभावे व्याप्याभिमताभावो निश्चितो भवेत् तदा व्याप्यव्यापकभावः सिद्ध्येत्, तदा च व्यापकानुपलब्धिर् गमिका स्यात्, नान्यदेति । अयम् अत्र प्रकरणार्थः -- प्रबन्धेन भवतो यद्भावे यस्याभावस् तस्य विरोधगतिर् यत् स्वभावश् च येनोपलभ्यते तेन सह कार्यकारणभावो ऽपि पञ्चप्रत्यक्षानुपलम्भम् अधिगम्यः, व्याप्यव्यापकभावो पि प्रत्यक्षानुपलम्भावसेय इति कथम् अदृश्यस्य सिध्यन्तीति । ननु भवन्तु ते ऽन्यत्र दृश्याः, तत्र तावद् अदृश्या एव वक्तव्याः । दृश्यत्वे दृश्यानुपलम्भप्रयोगात् । तत् कथं दृश्यानुपलब्धावितरासाम् अनुपलब्धीनाम् अन्तर्भाव इत्य् आशङ्क्य तथा तत्रान्तर्भावस् तथा दर्शयितुम् आह -- तद् इति । यस्माद् अन्यत्र दृश्यत्वे ऽपि विरुद्धादीनां दृश्यानुपलम्भे ऽन्तर्भावो न घटते, स चाचार्येणोक्तस् तत् तस्माद् अयम् अर्थः -- सर्वत्र चेत्यादेर् वाक्यस्य तात्पर्यार्थः । कथं दृश्यानुपलब्धेर् इत्य् अयम् अमुम् अर्थं तावत् प्रसाधयति -- एकेति । कार्यकारणभावे का वार्त्तेत्य् आह -- कारणेति । यद्य् एवं व्याप्यव्यापकभावस्य का गतिर् इत्य् आह -- व्यापकेति । ननु च व्याप्यव्यापकभावनिश्चये तयोर् एकत्वात् किम् अभावनिश्चयेनेत्य् आह -- तत्र व्याप्यव्यापकभावनिश्चये कर्त्तव्ये । कथम् अभावप्रतीतिर् व्याप्यव्यापकभावप्रतीतेर् निमित्तम् इत्य् आह -- इहेति ।

[ध्प्र् प्. 147] विरुद्धविधिना, कारणादिनिषेधेन च यतो दृश्यानुपलब्धिर् आक्षिप्ता ततो दृश्यानुपलब्धेर् एव[192]कालान्तरवृत्तायाः स्वृतिविषयभूताया अभावप्रतिपत्तिः । अभीषां च प्रयोगाणां दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावः । तद् अनेन सर्वेण दृश्यानुपलब्धावन्तर्भावो दशानामनुपलभ्धिप्रयोगाणां पारब्प्र्येण दर्शित इति वेदितव्यम् ॥ __________नोतेस्__________

[192] -लब्धिर् एव -- च्

आस्तां सर्वत्र विरोधादाव् अभावप्रतीतिः, दृश्यानुपलब्धिस् तु क्वोपयुज्यत इत्य् आह -- अभावेति । चो हेतौ । ननु यदि नाम विरोधादिग्रहणकाले दृश्यानुपलब्धिर् आसीत्, तथापि न सा विरुद्धोपलब्धिव्यापकानुपलब्ध्याद्प्रयोगविषये सम्प्रत्य् अनुवर्त्तते । तत् कथं विरुद्धोपलब्ध्यादीनां तत्रान्तर्भाव इत्य् आह -- तस्माद् इति । यतो ऽभावप्रतीतिम् अन्तरेण न विरोधादिसिद्धिः, अभावसिद्धिश् च दृश्यानुपलब्धेस् तस्माद् हेतोर् विरोधादिकं स्मरतेति विरुद्धोपलम्भव्यापकानुपलम्भादिप्रयोगकाल इति द्रष्टव्यं । तदस्मरणे हि यतो विरुद्धादिर् इहास्ति, यतो ऽयं व्यापकादिर् नास्ति, तस्मात् तत् तन्नास्तीत्य् अस्याः प्रतीतेर् अयोगात् -- इत्य् अपि द्रष्टव्यं । स्मरतेति च तदानीं विरोधादेर् ग्रहणाद् गृहीतस्यैव विकल्पनाद् उक्तं । कुतः पुनर् अवश्यस्मर्त्तव्या सेत्य् आह -- दृश्येति । अथ स्यात् -- प्राक्तनी दृश्यानुपलब्धिः सदा स्मर्यताम्, तथापि कथम् असौ विवक्षिताभावसिद्धाव् उपयोगं भजते, येनात्मनीतरा अनुपलब्धौ(-ब्धी)र् अन्तर्भावयतीत्य् आह -- विरोधेति । चो यस्मात् तस्यां नियतस्मरणायां सत्यां । ननु विरुद्धोपलब्धिकारणाद्यनुपलब्धिप्रयोगविषये सा नास्ति तत् कथम् अविद्यमाना सैवाभावप्रतीतेर् निबन्धनम् इत्य् आह -- तत्रेति वाक्योपन्यासे । सम्प्रतीदानीं स्मर्यमाणा सैवाभावप्रतीतेर् निबन्धनं विरुद्धाद्यभावज्ञानस्य करणं । कथं तर्हि दृश्यानुपलब्धेर् विरुद्धोपलब्ध्यादीनां भेद इत्य् आह -- तत इति । ततो विरोधादिग्रहणकालप्रवृत्ताया दृश्यानुपलब्धेः स्मर्यमाणत्वात्, सम्प्रति सा नास्ति । इतिस् तद्माद् अत्राभावः साध्यते तेनाभावसाधनत्वेन ततो भिद्यन्ते

विरुद्धोपलब्ध्यादिप्रयोगः । विरुद्धविधिनेत्यादिनोक्तम् अर्थम् उपसंहरति । विरुद्धविधिनेत्य् उपलक्षणं । विरुद्धकार्यादिविधिनापि दृश्यानुपलम्भाक्षेपात् । अन्यथा तासां तत्रान्तर्भावो न स्यात् । ननु स्वातन्त्र्येण त्वया तस्या एव प्राक्प्रवृत्ताया अभावनिश्चयो दर्शितस् तत्र चानुपलब्धीनाम् अन्तर्भावः, न त्व् आचार्यस्यायम् अभिप्रेत इत्य् आशङ्क्याचार्यस्यैवायम् अभिप्रेतो ऽर्थ इति दर्शयन्न् आह -- तदनेनेति । अनेन इमे सर्व (nb ii 42) इत्यादिना व्यापकभावसिद्धेर् इत्य् अन्तेन । अयम् अत्र प्रकरणार्थः -- दृश्यानुपलम्भस्यावक्तव्यत्वेन दशानाम् अप्य् अनुपलब्धीनां तत्रान्तर्भावः, विरुद्धाद्यभावप्रतीताव् अनुपयोगश् चेति ।

[ध्प्र् प्. 148]

उक्ता दृश्यानुपलभ्दिर् अभावे, अभावव्यवहारे च साध्ये प्रमाणम् । अदृश्यानुपलब्धिस् तु[193] किं स्वभावा, किंव्यापारा[194] चेत्य् आह--

__________नोतेस्__________

[193] लब्धिः किं -- अ.प्.ह्.ए. [194] विषन्यानुप--- ब्छेन्

विप्रकृष्टविषया पुनर् अनुपलब्धीः प्रत्यक्षानुमाणनिवृत्तिलक्षणा संशयहेतुः इइ-47 विप्रक्ष्टेत्यादि । विप्रकृष्टस्त्रिभिर् देशकालस्वभावविप्रकर्षैर् यस्या विषयः सा विप्रकृष्टविषयेति संशयहेतुः । किंस्वभावा सेत्य् आह -- प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिर् लक्षणं स्वभावो य्स्याः सा प्रत्यक्षणा । न ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावत् ॥ केचित् पुनर् अत्रैवं ब्रुवत् -- इहैकज्ञानसंसर्गिवस्त्वन्तरोपलम्भो ऽनुपलम्भः । न च शीतस्य निषेधे साध्ये दूरत्वाद् वह्नेर् भास्वररूपोपलब्धिः शीतस्पर्शानुपलब्धिर् युज्यते । येनानुपलब्धिः सिद्ध्येत्, रूपस्पर्शयोर् एकज्ञानसंसर्गित्वाभावात् । न च विरोधग्रहणकालप्रवृत्तदृश्यानुपलम्भस्मारकत्वेन दृश्यानुपलम्भत्वं वाच्यम्, प्राक्प्रवृत्तप्रत्यक्षस्मारकत्वेनापि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । अत एव विरोधादिग्रहणकालप्रवृत्तदृश्यानुपलम्भस्मारकत्वेनानुपलब्धीनां तत्रान्तर्भावो न युज्यते । नापि स्मृतायास् तस्या एवाभावनिश्चयः, व्याप्तिग्राहकप्रमाणस्मारकत्वेन परार्थानुमानस्य तत्प्रमाणान्तर्भावप्रसङ्गात् , तत एव स्मर्यमाणात् प्रमाणाद् विवक्षितप्रतीतिप्रसङ्गाच् च । तस्मात् सर्वत्रैव सम्प्रतितनो दृश्यानुपलम्भो दर्शनीयस् तद्बलेनैवाभावनिश्चयो वाच्यः, न तु प्राक्प्रवृत्ताद् दृश्यानुपलम्भात् स्मृत्या विषयीकृताद् अभावनिश्चयः । नापि तत्स्मारकत्वेनानुपलब्धीनां तथात्वम् इति । यद्य् एवं कथङ्कारं स प्रदर्श्यताम् इति चेत् । उच्यते । दूराद् वह्ने रूपविशेषं दृष्ट्वा यत्रैवंविधरूपविशेषस् तत्र तावद् देशव्यापकस् तुषारस्पर्शविशेषो ऽस्ति । यथा महानसादौ तथाविधम् एवरूपम् इत्य् आनुमानिकी विशिष्टोष्णस्पर्शप्रतीतिः । सैव च शीतस्पर्शानुपलब्धिर्

उष्णशीतस्पर्शयोर् एकज्ञानसंसर्गित्वात् । विवक्षितोपलम्भाद् अन्य उपलम्भो ऽनुपलम्भः । स क्वचित् प्रत्यक्षात्मा क्वचिद् अनुमानात्मेति न शास्त्रविरोधो न युक्तिविरोधः । तत एव तद्दृश्यानुपलम्भाच् छीतस्पर्शाभावप्रतीतिः । आहत्यन्तं (आहत्य)दृश्यानुपलब्धेर् अनुदयाद् दृश्यानुपलब्धेर् भेदेन निर्देशः । अत एव चानुमिता नुमानम् एतत् । केवलम् अत्यन्ताभ्यासाग् झटिति तथाप्रतीत्युदये सत्य् एकम् अनुमानम् उक्तं । वस्तुतस् त्व् अनेकम् अनुमानम् एतत् । एवं व्यापकविरुद्धकार्योपलब्ध्यादाव् अपि सर्वं द्रष्टव्यं । तथा च व्यापकविरुद्धोपलब्ध्यादिष्व् अपरम् अनुमानम् एकं प्लवमानम् अवसेयं । ययोश् च परस्परपरिहारस्थितलक्षणो विरोधस् तत्र दृश्यानुपलब्धिः स्फुटैव । तेन विरुद्धव्याप्तोपलब्ध्यादिषु सम्प्रत्य् एव दृश्यानुपलब्धिर् अस्ति । भेदस् तु पारम्पर्येण तदुदयात् । एवं व्यापककारणानुपलब्धादिष्व् अकारणाव्यापकादेर् धर्मस्यैवानुपलम्भाद् अभावे (सिद्धे तत एव सामर्थ्यात् कार्यादेर् अभावाव् असाव् इतीदानीन् तनस्यैव दृश्यानुपलम्भस्योपयोगो) न प्राक्तनस्य स्मृत्यादिविषयीकृतस्य । दृश्यानुपलम्भस्य च साक्षात्कारणे व्यापारात् पार्यम्पर्येण च विरुद्धाद्यभावे भावे व्यापारात् दृश्यानुपलब्धेर् भेदेन कारणानुपलब्ध्यादीनां प्रयोग इति ॥

[ध्प्र् प्. 149] ननु च प्रमाणात् प्रमेयसत्ताव्यवस्था । ततः प्रमाणाभावात् प्रमेयाभावप्रतित्तिर् युक्तेत्य् आह । प्रमाणनिवृत्ताव् अप्य् अर्थाभावासिद्धेर् इति इइ-48 ॥[195] स्वार्थानुमानपरिच्छेदो द्वितीयः समाप्तः ॥ __________नोतेस्__________

[195] ॥द्वितीयपरिच्छेदः ॥ -- द्ब्; न्यायबिन्दुप्रकरणे द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥ -- ए.

***

pramāṇanivṛttāv apīty āḥa | kāraṇaḥ vyākaṃ ca nivrttamānaṃ kāryaṃ vyāpyaṃ ca nivarttayet | na ca pramāṇaṃ prameyasya kāraṇaṃ nāpi vyāpakam | ataḥ praṇāṇayor nivṛttāv api arthasya prameyasya nivṛttir an sidhyati | tato asiddheḥ saṃxayahetur adṛśyānupalabdhiḥ, na niścayahetuḥ | yat punaḥ pramāṇasattayā prameyasattā sidhyati tad yuktam | prameyakāryaṃ hi pramāṇam | na ca kāraṇam antareṇa kāryam asti | na [196]tu kāraṇānyavaśyaṃ kāryavanti bhavanti | tasmāt pramāṇāt prameyasattā vyavasthāpyā, na pramāṇābhāvāt prameyābhāvavyavastheti ||

__________नोतेस्__________

[196] न च -- ब्द् ॥ [197]आचार्यधर्मोत्तरकृतायां न्यायबिन्दुटीकायां स्वार्थानुमाणो द्वितीयः परिच्छेदः । __________नोतेस्__________

[197] ॥ न्यायबिन्दुटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥ -- अब्फे; ॥ न्यायबिन्दुटीकायां परिच्छेदः द्वितीयः समाप्तः ॥ -- द्

सम्प्रत्य् अदृश्यानुपलब्धिम् अधिकृत्योक्तं व्याचक्षाण आह -- उक्तेति । ननु यदि प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तिमात्ररूपादृश्यानुपलब्धिर् अभावे साध्ये संशयहेतुर् अनैकान्तिकी तर्हि सा ततश् च हेत्वाभासावसर एव वक्तव्या । तत् किम् इहोच्चयत इति चेत् । नैतम्(-तद्) अस्ति । यतो न सा वचनव्यक्त्यानुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धिर् असद्व्यवहारे साध्ये न प्रमाणम्, एकान्तिकसद्व्यवहारनिषेधे तु प्रमाणम् इति प्रदर्शनात् । न ज्ञानज्ञेयस्वभावेति यावद् इत्य् आर्थं न्यायम् आश्रित्योक्तं न शाब्दम् इति द्रष्टव्यं ॥ यदि प्रमाणनिवृत्त्या प्रमेयानिवृत्तिस् तर्हि तत्सत्तयापि न प्रमेयसत्ता सिद्ध्येद् इत्य् आशङ्क्य तत्रोपपत्तिं दर्शयन्न् आह -- यत् पुनर् इति । ननु कारणम् अप्य् अवश्यं कार्यवद् भवति ततश् च सति ज्ञेये ज्ञानेनाप्य् अवश्यभाव्यं । तच् चेन् नास्ति ज्ञेयम् अपि नास्त्य् एव । ततः सिद्ध्यत्य् एवादृश्यस्याप्य् अभाव इत्य् आशङ्क्याह -- न त्व् इति । तुना कार्यधर्मात् कारणधर्मस्य वैधर्य्म्यम् आह । एतच् च कारणमात्राभिप्रायेणोक्तम्, तथा चैत्तथा प्राग् एव निर्णीतं । तस्माद् इत्यादिनास्यैव प्रकृतसोपसंहार इति ॥ पण्डितजितारिशिष्यदुर्वेकमिश्रविरचितधर्मोत्तरनिबन्धनस्य द्वितीयः परिच्छेदः ॥

पण्दितजितारिशिष्यदुर्वेकमिश्रविरचितधर्मोत्तरनिबन्धस्य द्वितीयः परिच्छेदः ॥

[ध्प्र् प्. 150] कपितेल् इइइ तृतीयः परार्थाणुमाणपरिच्छेदः । ***

स्वार्थपरार्थानुमान्योः स्वार्थं व्याख्याय परार्थं व्याख्यातुकाम आह ---

त्रिरूपलिङ्गाख्यानं[198]परार्थम् अनुमानम् इइइ-1

__________नोतेस्__________

[198] परार्थानुमानम् --- ब्फेन् ___________________________

त्रिरूपलिङ्गाख्यानम् इति । त्रीणि रूपाणि --- अन्वयव्यतिरेकपक्षधर्मत्वसंज्ञकानि यस्य तत् त्रिरूपम् । त्रिरूपं च [199]तल्लिङ्गं च तस्याख्यानम् । आख्यायते प्रकाश्यते ऽनेनेति --- त्रिरूपम् [200] इति आख्यानम् । किं पुनस् तत्? वचनम् । वचनेन हि त्रिरूपं [201] लिङ्गम् आख्यायते । परस्माय् इदम् परार्थम् ॥

__________नोतेस्__________

[199] च लिङ्ग च --- अ [200] त्रिरूपलि- --- ए [201] परस्माय् इति परा- --- ए

ननु [202]च सम्यग्ज्ञानात्मकम् अनुमानम् उक्तम् । तत् किमर्थं संप्रति वचनात्मकम् अनुमानम् उक्त इत्य् आह ---

__________नोतेस्__________

[202] ननु सम्य- --- अ

कारणे कार्योपचारात् इइइ-2

कारणे कार्योपचाराद् इति । [203]त्रिरूपलिङ्गाभिधानात् त्रिरूपलिङ्गस्मृतिर् उत्पद्यते[204] । स्मृतेश् चानुमानम् । तस्माद् अनुमानस्य परम्परया त्रिरूपलिङ्गाभिधानं कारणम् । तस्मिन् कारणे वचने कार्यस्य अनुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते । ततः समारोपात् कारणं वचनम्

__________नोतेस्__________

[203] त्रिरूपलिङ्गालम्बना स्मृतिः --- च्द्ब् [204] श्रोतुः --- टि-

त्रिरूपं लिङ्गं ज्ञातम् अपि वक्तुम् अविदुषो बालस्य व्युत्पादनार्थं त्रिरूपलिङ्गाख्यानलक्षणं यत् परार्थम् अनुमानम् उक्तं तद् व्याख्यातुं स्वार्थेत्यादिना प्रस्तौति । द्वयो रूप्योर् अभिधानाद् एकस्य गम्यमानत्वाद् आख्यायते प्रकाश्यते ऽनेनेति त्रिरूपं लिङ्गम् इति विवृतं न त्व् अभिधीयते ऽनेनेति । अभिधेयस्य गम्यमानस्य च प्रकाश्यत्वं तुल्यम् इति प्रकाश्यते इत्य् अनेन द्वयोः सङ्ग्रहः । येनार्थक्रमेणात्मनः परोक्षार्थज्ञानम् उत्पन्नं तेनैव क्रमेण परसन्ताने लिङ्गिज्ञानोत्पपादयिषया त्रिरूपस्य लिङ्गस्य ख्यापकं यद् वचनं तत्परार्थम् अनुमानम् इति द्रष्तव्यम् ॥

कारणे वचने कार्यस्य ज्ञानस्योपचारात् समारोपात् ।

कथं पुनर्वचनस्यानुमानहेतुत्वम् इत्य् आह --- त्रिरूपेति