धर्मोत्तरप्रदीप subcommentary on धर्मोत्तर's न्यायबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's न्यायबिन्दु

ननु प्रतीतप्रतिभासस्य तत्संसर्गानुभवान्यथानुपपत्त्या योग्यता कल्पनीया । न च बालकल्पनाया अभिलापसंसर्गो ऽस्ति, संकेताव्युत्पत्तेः । तत् कथं योग्यता कल्प्यताम् इत्य् अभिसन्धिना असतीत्यादिना पूर्वपक्षम् उत्थापयति । एवं चोदयित्वा ऽनुमानतः सा सिद्ध्यतीति मन्वानः साधनम् आह -- अनियतेति । प्रतिनियताकारत्वाभावाद् इत्य् अर्थः । प्रकरणापन्ने साध्ये हेतौ चाभिहिते सुकरः साधनप्रयोग इति प्रयोगं न जगौ । एवम् उत्तरत्रापि हेतुमात्राभिधाने ऽस्यायम् अभिप्रायः प्रत्येतव्यः । प्रयोगस् त्व् एवम् इह कर्त्तव्यः -- यो ऽनियतप्रतिभासो विकल्पः, स शब्दसंसर्गयोग्यो यथाच्छात्रविकल्पः । बालस्य विकल्प एव कुतः सिद्धो येनेदम् उत्तराणि चैतदङ्गानि साधनानि ना[22अ]श्रयासिद्धानि स्युर् इति? नैष दोषः । अनुमानसिद्धं विकलपं धर्मिणं कृत्वा ऽमीषाम् उपादानस्याभिप्रेतत्वात् । तत् पुनर् अनुमानम् अनेन सुज्ञातत्वान् नोपन्यस्तम् इति वेदितव्यम् । एवं तद् द्रष्टव्यम् -- या नियमवती प्रवृत्तिः क्वचित् प्राणिनः, सा विकल्पपूर्विका । यथा व्युत्पन्नसङ्केतव्यवहारस्यान्नादिविषया प्रवृत्तिः । नियमवती च तदितरपरिहारेण स्तनादौ प्रवृत्तिर् बालकस्येति कार्यहेतुः । सा च तादृशी प्रवृत्तिः प्रत्यक्षाधिगतेति स्वसिद्धौ न प्रमाणान्तरं

[ध्प्र् p.50]

कुतः पुनर् एतद्विकल्पो र्थान् न उत्पद्यत इत्य् अर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वात् । बालो ऽपि हि यावद् दृश्यमानं स्तनं स एव अयम् इति पूर्वदृष्टत्वेन न प्रत्यवमृशति तावन् न उपरतरुदितो

प्रयोजयति । न पुनर् अनेन बालो ऽपि हीत्यादिना विकल्पसाधनम् उपन्यस्तम् इति मन्तव्यम्, यथा ऽन्यैर् व्याख्यातम्, अर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वसिद्धिप्रदर्शनोन्मुखत्वात् तस्य ग्रन्थस्येति ।

ननु च परोक्षत्वात् तस्यानियतप्रतिभासत्वसन्देहे सन्दिग्धासिद्धो ऽयं हेतुर् इति । आह -- अनियतप्रतिभासत्वं च -- इति । चो यस्माद् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे । प्रतिभासस्य ज्ञानाकारस्य नियमः -- अर्थाकार एवायं शब्दाकार एव वा, रूपाकार एवायं रसाकार एव वेत्यात्मको वा तस्य हेतुर् जनकः तस्माद् । अभावाद् अनुत्पादात् । भवनं भाव उत्पादस् तन्निषेधाद् अभावो ऽनुत्पाद एव । प्रतिभासनियमहेतोर् अभावाद् -- अविद्यमानत्वाद् इति व्याखाने तु यथाश्रुति व्यधिकरणासिद्धो हेतुः स्यात् । अन्यथा हेतुवचने तु क्रियमाणे तत्रार्थे हेतुर् अनभिहित एव स्यात् । साधनस्वरूपमात्रकथने चात्र धर्मोत्तरस्य शैली लक्ष्यते । कुतः पुनर् एतद् विकल्पो ऽर्थान् नोत्पद्यते इति च पूर्वपक्षः सूत्थानो न स्यात् । मृत्वा शीर्त्वा यथा कथञ्चित् सर्वस्यास्य समर्थने च वक्तुर् अकौशलं स्याद् इति ।

ननु प्रतिभासनियमहेतुर् यः कश्चन स च तत्र भविष्यति । अथ विशिष्टः । वक्तव्यस् तदा ऽसौ यतः सकाशाद् अनुत्पादात् तथात्वं ज्ञातव्यम् इत्य् आह -- ग्राह्य इति । यद्य् अर्थ इत्य् एव क्रियते तदेन्दिर्यम् अप्य् अर्थो ज्ञानं जनयतीति तस्याप्य् आकारनियामकत्वं स्यात् । न चापोद्धारद्वारेण तस्याकारविशेषहेतुत्वं व्यवस्थापितम्, अपि तु विषयग्रहणप्रतिनियमहेतुत्वम् इति ग्राह्यग्रहणम् । ग्राह्य आलम्बनः । यद्य् एवं ग्राह्य इत्य् एवास्तु । अपोहस्यापि ग्राह्यता ऽस्ति । न चाऽसौ प्रतिभासनियमहेतुः । अतस् तन्निवृत्त्यर्थम् अर्थो ऽर्थक्रियासमर्थ इति कृतम् । कुर्यात् कर्तुं शक्नोति । अपोद्धारेण तत्रैव तच्छक्तेर् अवधृतत्वात् । अत्र निदर्शनं यथेति । नियतप्रतिभासम् इति शब्दाकारपरिहारेणार्थाकारधार्येव रसाकारपरिहारेण रूपाकारधार्येव चेति । यद्य् एवं बालविकल्पो ऽपि अर्थाद् एवोत्पत्स्यते, ततो नियतप्रतिभासो भविष्यतीत्य् आशङ्क्य पूर्वोक्तम् एव प्रसङ्गेन स्मारयति -- विकल्पेति । तुर् उदाहृताद् विज्ञान भिनत्ति । एवं तु प्रयोगः कार्यः -- यद् अर्थान् नोत्पद्यते ज्ञानं तन्नियतप्रतिभासं न भवति । यथा व्युत्पन्नव्यवहारस्यातीतादिस्मरणम्, रूपरसादिसङ्कलनाज्ञानं वा । नोत्पद्यते चा[22ब्]र्थाद् बालकस्य विकल्प इति व्यापकानुपलब्धिः ।

ननु बालविकल्पस्य परोक्षत्वात् तत् उत्पत्तिर् अनुपत्तिर् वा न शक्यते निश्चेतुम् । अतो ऽयं सन्दिग्धासिद्धो हेतुर् इत्य् अभिप्रेत्य चोदयति कुत इति सामान्यहेतोः प्रश्नः । पुनर् इति विशेषस्य । विदर्भ्योक्त्या चायं क्षेपे किमः प्रयोगः । तेन न कुतश्चिद्धेतोर् इदम् इत्य् अर्थः । हेतुम् आह अर्थेति । एवं तु प्रयोगः करणीयः -- यज् ज्ञानं स्वोत्पत्ताव् अर्थसन्निधिनिरपेक्षं तद् अर्थान् नोत्पद्यते । यथा व्युत्पन्नसंकेतस्य चिरनष्टवस्तुविषयं विज्ञानम् । अर्थसन्निधिनिरपेक्षं च बालविकल्पविज्ञानम् इति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः । असिद्धिम् अस्याः परिहत्तु भूमिकां रचयन्न् आह -- बालो ऽपि हि -- इत्यादि ।

[ध्प्र् p.51] मुखम् अर्पयति स्तने । पूर्वदृष्टापरदृष्टं च अर्थम् एकीकुर्वद् विज्ञानम् असन्निहितविषयम्, पूर्वदृष्टत्वस्यासन्निहितत्वात् । असन्निहितविषयं च अर्थनिरपेक्षम् । अनपेक्षं च प्रतिभासनियमहेतोर् अभावाद् अनियतप्रतिभासम् । तादृशं च अभिलापसंसर्गयोग्यं । न केवलं व्युत्पन्न इत्य् अपिशब्दः । हिर् यस्मात् । यावद् इति निपातो ऽवधौ । पूर्वदृष्टत्वं पूर्वदर्शनविषयत्वम् । तेन यो मया पूर्वं क्षुत्प्रतिघातहेतुत्वेन प्रतिपन्नः स एवाऽयम् इति प्रत्यवमर्षस्य रूपम् आचष्टे । न प्रत्यवमृशति प्रत्यभिजानाति । तावद् इत्य् अप्य् अवधौ । उपरतं रुदितं यस्मात् स तथा सन् नायर्पति । सर्वैर् एव स्वसन्तताव् एवमादिव्यवहारस्य दृष्टदृश्यमानयोर् एकीकरणकारणात्वेनावगत्वाद् एवम् उच्यते । तस्यैव चान्यत्र लोष्टादौ ढौकिते ऽपि तथा ऽदर्शनाच् च ।

ननु बालस्य करणानाम् अपाटवात् संकेताग्रहणाच् च नान्तर्जल्पाकारो ऽपि शब्दः सम्भवति । सम्भवे वा योग्यग्रहणानर्थक्यम् । तत् कथम् एवं यावन् न प्रत्यवमृशति -- इत्य् उच्यते? उच्यते । अन्यैव हि भङ्ग्या अस्ति सा काचिद् दृष्टदृश्यमानयोर् एकीकरणावस्था या तत्र निमित्तम् इति प्रतिपाद्यते । सा च शब्देन प्रतिपाद्यमाना अभ्यस्तेनामुना शब्देन प्रतिपाद्यते । न पुनर् एवम् एवासौ प्रत्यवमृशतीत्य् उच्यते ।

ननु द्वितीयादिदर्शनकाले भवतु पूर्वदृष्टापरदृष्टयोर् एकीकरणेन मुखार्पणम्, भूमिपातानन्तरं तु कथम्? न खलु स्तनम् अद्राद्षीद् असौ येन दृष्टेन दृश्यमानम् एकीकृत्यार्पयेत् । तदा तु जन्मान्तरानुभवाद् इति ब्रूमः । तत्रापि जन्मनि जन्मान्तरानुभवबलात् । न चादिमान् संसार इति का क्षतिः? शब्दाकारो ऽपि तत्रास्त्य् एव । तत् किम् अनेन योग्यग्रहणसफलीकरणप्रयासेनेति चेत् । अस्तु तत्र जन्मान्तराभ्यासात् मूर्च्छितः शब्दाकारः, मा च भूत् सर्वथा पश्चाद् व्युत्पत्स्यमानेन विशिष्टेन शब्देन संसृष्टार्थप्रतिभासः, न भवति तस्य विकल्पप्रत्यय इत्य् उच्यते । `स एवायम्ऽ इति पूर्वदृष्टत्वेन स्तनं प्रत्यवमृशतु । किम् अत इत्य् आह -- पूर्वदृष्टेति । पूर्वदृष्टं चापरदृष्टां चेति द्वन्द्वैकवद्भावः । चो ऽवधारणे कुर्वद् इत्य् अस्मात् परो द्रष्टाव्यः। हेतौ वा शतृप्रत्ययः ।

तेनायम् अर्थः -- यस्मात् पूर्वदृष्टम् एकीकरोत्य् एव तस्माद् असन्निहितविषयम् इति । तथा कुर्वद् अपि कथम् अस्न्निहितविषयम् इत्य् आह -- पूर्वदृष्टत्वस्य[32] -- इति । अयम् आशयः -- पूर्वदर्शनविषयत्वं पूर्वदृष्टत्वम् उच्यते । निवृत्ते च पूर्वदर्शने पूर्वदर्शनविषयत्वं वस्तुनो नास्ति । तद् उत्तरकालभाविना ज्ञानेन पूर्वज्ञानविष[23अ]यत्वम् असन्निहितम् एव वतुनो दृश्यत इति । भवत्व् असन्निहितविषयम्, अर्थसन्निधिनिरपेक्षं तु कथं सिद्धम् इत्य् आह -- असन्निहितेति । चो यस्मात् । असन्निहितविषयम् अर्थसन्निधिनिरपेक्षम् । अनेनार्थसन्निधिनिरपेक्षत्वे ऽर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वं हेतुम् आह । ईदृशस् तु प्रयोगो ज्ञातव्यः -- यद् असन्निहितविषयं ज्ञानं तद् अर्थसन्निधिनिरपेक्षम्, यथा ऽतीतानागतविषयो ऽस्मदादिविकल्पः । पूर्वदृष्टत्वेन प्रत्यभिज्ञानाच् च बालविज्ञानम् असन्निहितविषयम् इति स्वभावः ।

__________नोतेस्__________

[32] धर्मोत्तरे सर्वप्रतिषु `पूर्वदृष्टस्यऽ इति पाठः । किन् त्व् अत्र प्रदीपानुसारी पाठो गृहीतः । -- सं-

सम्प्रति शिष्याणां सुखप्रतिपत्त्यर्थं यथोत्तरोत्तरस्य हेतोः सिद्धौ पूर्वपूर्वस्य हेतोः सिद्धिर् भवति तथा दर्शयति -- अनपेक्षं च -- इति ।

[ध्प्र् p.52] इन्द्रियविज्ञानं तु सन्निहितार्थमात्रग्राहित्वाद् अर्थसापेक्षम् । अर्थस्य च प्रतिभासनियमहेतुत्वान् नियतप्रतिभासम् । ततो न अभिलापसंसर्गयोग्यम् । अत एव स्वलक्षणस्य अपि वाच्यवाचकभावम् अभ्युपगम्य एतद् अविकल्पकत्वम् उच्यते । यद्य् अपि हि स्वलक्षणम् एव वाच्यं वाचकं च भावेत् तथा अप्य् अभिलापसंसृष्टार्थविज्ञानं सविकल्पकम् । न च इन्द्रियविज्ञानम् अर्थेन नियमितप्रतिभासत्वाद् अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं भवति इति निर्विकल्पकम् । श्रोत्रज्ञानं तर्हि शब्दस्वलक्षणग्राहि शब्दस्वलक्षणं च किण्चिद् वाच्यं किञ्चिद् वाचकम् इत्य् अभिलाप अंसर्गयोग्यप्रतिभासं स्यात् । तथा च सविकल्पकं स्यात् । न एष दोषः । सत्य् अपि स्वलक्षणस्य वाच्यवाचकभावे सङ्केतकालदृष्टत्वेन ग्रह्यमाणं

ननु किम् अनियतप्रतिभासत्वे साध्ये ऽर्थनिरपेक्षत्वं हेतुर् येन तथा सद् अनियतप्रतिभासम् इत्य् उच्यते । प्रतिभासनियमहेतोर् इति च मध्यवर्त्ती च ग्रन्थः कथं नेयः? उच्यते । नायम् अनपेक्षम् इत्यादिर् एकवाक्यतया नेयः । किं तर्हि? वाक्यभेदो ऽत्र कर्त्तव्यः । तत्र चो यस्मात् । अनपेक्षम् अर्थसन्निधिनिरपेक्षं सत्प्रतिभासनियमहेतो अनुत्पन्नम् इति प्रतिभासनियमहेतोर् अभावाद् इत्य् अस्य सामर्थ्याद् वाक्यभेदं कृत्वा । ततः प्रतिभासनियमहेतोर् अभावाद् अनुत्पादाद् अनियतप्रतिभासम् इति योजनीयम् । तादृशम् इत्य् अप्रतिभासम् । चो वक्तव्यम् इत्य् एतद् इत्य् अस्मिन्न् अर्थः ।

सर्वम् एतद् इन्द्रियज्ञाने ऽपि प्ररः कदाचिद् आशङ्कयेद् इति तन्निरासार्थम् आह -- इन्द्रियेति । तुर् विकल्पज्ञानं विशिनष्टि । ततो नियतप्रतिभासत्वात् ।

इह पूवव्याख्यातृभिः "असामर्थ्यवैयर्थ्याभ्यां स्वलक्षणस्य संकेतयितुम् अशक्यत्वाद् अवाच्यवाचकत्वम् । अवाच्यावाचकस्वलषणग्राहित्वाच् चेन्द्रियज्ञानम् अविकल्पकम् इति" व्याख्यातम् । तच् चावद्यम्, अन्यथा ऽप्य् अविकल्पत्वस्य सुसाधत्वात् किम् अन्यापोहानयनेनाप्रकृतेनेति मन्यामान आह -- अत एव -- इति । यस्माद् इन्दिर्यज्ञानं नियतप्रतिभासम् -- अत एव अस्माद् एव हेतोः । स्वलक्षणं वक्ष्यमाणलक्षणम् । अपिर् अवधारणे । वाच्यग्रहणे कथम् अविकल्पकम् इत्य् आह -- यद्य् अपि हि -- इति । यद्य् अपि हीति निपातसमुदायो `यदि नामऽशब्दस्यार्थे वर्त्तते । हिर् वाक्यालङ्कारो वा । अभिलापसंसृष्टार्थं सद् विज्ञानं विकल्पकं भवति । एवं ब्रुवतो ऽयं भावः -- कोष्ठशुद्ध्या वाच्यम् अस्तु स्वलक्षणं तथापि तदिन्द्रियज्ञाणं केवलम् एव स्वलक्षणम् आत्मन्य् आदर्शयति, न तु वाचकम् अपीति कथम् अभिलापसंसृष्टार्थप्रतिभासत्वं विकल्पकत्वम् आत्मसात् कुर्याद् इति?

[ध्प्र् p.53] स्वलक्षणं वाच्यं वाचकं च गृहीतं स्यात् । न च सङ्केतकालभावि दर्शनविषयत्वं वस्तुनः सम्प्रत्य् अस्ति । यथा हि सङ्केतकालभावि दर्शनम् अद्य विरुद्धम्, तद्वद् तद्विषयत्वम् अप्य् अर्थस्य अद्य न अस्ति । ततः पूर्वकालदृष्टत्वम् अपश्यच् छ्रोत्रज्ञानं न वाचकभावग्राहि वाच्यवाचकभावग्राहि। अनेन एव न्यायेन योगिज्ञानम् अपि सकलशब्दार्थावभासित्वे ऽपि सङ्केतकालसृष्टत्वाग्रहणान् निर्विकल्पकम् । भवतु रूपाद्यालम्बनम् इन्द्रियज्ञानम्, वाचकस्याप्रतिभासाद् वाच्यस्यैव प्रतिभासाद् अविकल्पकम् । यत् पुनर् एतद्द्वयप्रतिभासीन्द्रियज्ञानं तद् द्वयप्रतिभासाद् विकल्पकं प्राप्तम् इत्य् अभिप्रेत्य चोदयति -- श्रोत्रेति । तर्हिर् अक्षमायाम् । सर्वम् इन्द्रियज्ञानम् अविकल्पकम् इति न क्षम्यत एतद् इत्य् अर्थः । श्रोत्रज्ञाणम् अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासं स्याद् इति सम्बन्धः । किम् भूतं? शब्दस्वलक्षणाग्राहि । हेतुभावेनास्य विशेषणत्वात् शब्दस्वलषणग्राहित्वाद् इत्य् अर्थः । शब्दग्राहिणो ऽपि वाच्याग्रहणे कथं तथात्वम् इत्य् आह -- शब्देति [23ब्] । चो यस्मात् । किञ्चिद् वाचकं किञ्चिद् वाच्यम् । यथा `तरप्तमपौ घःऽ [पाणिनि -- 1.1.22] इत्यादि बुद्धिस्थम् । इतिस् तस्मात् । अस्तु तथाप्रतिभासं किम् अत इत्य् आह -- तथा चेति । तथा च सति तस्मिंश् चोक्तप्रकारे सति । एवं चैतद् द्रष्टव्यम् -- यदैकेन तरप्तमपौ संज्ञिनाव् उच्चार्येते तदैव च कथञ्चिद् अन्येन `घःऽ इति संज्ञोच्चार्यते । तदा तद् द्वितयम् एकेन श्रोत्रज्ञानेन प्रतियतः पुंसः श्रोत्रधीर् विकल्पिका प्रसज्येतेति ।

कथं तर्हि नैष दोष इत्य् आह -- सत्य् अपीति । चो यस्मात् तद् एवेदं यन् मया संकेतकालत्वेन गृह्यमाणं तथा गृहीतं भवति । यद्य् एवम् अस्तु संकेतकालदृष्टत्वेन ग्रहणम् इत्य् आह -- न चेति । चो ऽवधारणे हेतौ वा । दर्शनविषयत्वम् इति ब्रुवन् पूर्वदृष्टत्वशब्दस्यार्थम् आह । कथं नास्तीत्य् आह -- यथेति । हिर् यस्मादर्थे ।

अर्थस्येति सम्प्रतिदृश्यमानस्य । तद्भावे निगडाकर्षणन्यायेन प्राक्तनदर्शनस्यापि स्थितिः प्रसज्येतेति भावः । मा ग्रहीत् संकेतकालदृष्टत्वं तयोर् गृह्यमाणयोः शब्दयोस् तथापि कथं न वाच्यवाचकभावग्राहि तज्ज्ञानम् इत्य् आशङ्क्योपसंहरन्न् आह -- तत इति । यतः सम्केतकालत्वेन गृह्यमाणं वाच्यं वाचकं च गृहीतं भवति ततः कारणात् श्रोत्रविज्ञानं न वाच्यवाचकभावग्राहि । भवतु तथागृह्यमाणस्य स्वलक्षणास्य तथावम् । किम् अतः? एतत् पुनर् एनं तथैव ग्रहीष्यतीत्य् आह -- पूर्वेति । हेतौ शतुर्विधानात् पूर्वकालदृष्टत्वाग्रहणाद् इत्य् अर्थः ।

स्याद् एतत् -- संकेतदृटात्वेनापि न ग्रहीष्यते ऽर्थः शब्दो वा । अथ च विशिष्टवाचकवाचकत्वेन विशिष्टार्थवाचकत्वेन च ग्रहीष्यत इति । असद् एतत् । एवं हि ब्रुवतेदम् अभिप्रतम् -- येन ज्ञानेन यो अर्थः संकेतकालोपलब्धो यच् छब्दसंसर्गिणा रूपेण नैकीक्रियते, न स तेन तद्च्छब्दवाच्यो गृह्यते । तथा गोज्ञानेन संकेतकालोपलब्धाश्वशब्दसंसर्गिणा ऽश्वरूपेण सहैकत्वेनाप्रतीयमानो गौर् नाश्वशब्दवाच्यो गृह्यते । श्रोत्रज्ञानेन संकेतकालोपलब्ध`घऽशब्दसंसर्गिणा च रूपेण नैकीक्रियेते च तदा तरप्तमपाव् इति व्यापकानुपलब्धिः । तथा येन ज्ञानेन यः शब्दः

[ध्प्र् p.54]

तया रहितं तिमिराशुभ्रमणनौयानसंक्षोभाद्यनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् इ-6 तया कल्पनया कल्पनास्वभावेन रहितं शून्यं सज्ज्ञानं यद् अभ्रान्तं तद् प्रत्यक्षम् इति परेण सम्बन्धः । कल्पनापोढत्वाभ्रान्तत्वे परस्परसापेक्षे प्रत्यक्षलक्षणम्, न प्रत्येकम् इति दर्शयितुं तया रहितं तत् प्रत्यक्षम् इति लक्षणयोः परस्परसापेक्षयोः प्रत्यक्षविषयत्वं दर्शितम् इति । संकेतकालदृष्टयदर्थसंसर्गिणा रूपेण नैकीक्रियते, न तेनासौ तदर्थवाचको गृह्यते । यथा गोशब्दज्ञानेन संकेतकालोपलब्धाश्वार्थसंसर्गिणाश्वशब्देन सहैकत्वेनाप्रतीयमानो गोशब्दो नाश्वार्थवाचको गृह्यते । श्रोत्रज्ञानेन संकेतदृष्टतरप्तमबर्थसंसर्गिणा रूपेण नैकीक्रियते च तदा `घऽशब्द इति सैव असिद्धिर् अनुभवेन निराकृता । वास्तवसम्बन्धनिराकरणाच् च व्याप्तिः सिद्धेति । यदा तु पूर्वदृष्टत्वेन ग्रहो ऽस्ति तदा तज्ज्ञानम् अभिलापसंसृष्टार्थप्रतिभासं सद् विकल्परूपम् एवेति सर्वम् अवदातम् ।

श्रोत्रज्ञाणे यथा ऽभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वं चोदितं तथा योगिज्ञाने ऽपि चोदयितुं शक्यम् इति तत्राप्य् अमुम् एव परिहारम् अतिदिशन्न् आह -- अनेनेति । यज् ज्ञानं सकेतकालविषयत्वं गृह्यमाणस्य न गृह्णाति, न तद् वाच्यवाचकभावग्राहीत्य् अनेन न्यानेन युक्त्या योगिज्ञानं वक्ष्यमाणलक्षणां सकलशब्दार्थावभासित्वे सत्य् अपि निर्विकल्पकम् ।

ननु चायस्य वाच्यवाचकभावग्राहिणो ज्ञानस्यास्तु निर्विकल्पकत्वम्, अस्य तु सर्वशब्दार्थग्राहिणः कथं तथात्वम् इत्य् आह -- संकेतेति । तथा ऽग्रहणम् उक्तेन न्यायेन योगिनं प्रत्य् अपि पूर्वदर्शनविषयत्वस्यासत्त्वाद् इति भावः ।

तया रहितं इत्य् आचार्यीयं विवरणं व्याच[24अ]ष्टे -- तयेति ।

ननु विकल्पे ऽपि विकल्पान्तरं नास्ति । ततस् तस्यापि कल्पनापोढत्वं किं न भवति? अथ कपनया रहितम् इति यन् न विकल्प्यते इत्य् उच्यते, तद् अपि कल्पनापोढम् इत्य् अनेनैवाकारेण विकल्प्यत इति कथम् एतद् उच्यत इति पश्यन् कल्पनया रहितम् इत्य् अस्य विवक्षितम् अर्थम् आह -- कल्पनास्वभावेनेति । कल्पनायाः स्वभावो ऽभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वम्, तेन । यथा विषाणी ककुद्मान् प्रान्ते वालधिर् इति विषाणादिमता(-तो) विषाण्दीन्य् एव गोत्वलिङ्गानि व्यपदिश्यन्ते । तद्वत् कल्पनाख्येन धर्मिणा धर्मो ऽभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वाख्यो निर्दिष्ट इति दर्शयति । अत एव चाचार्यदिग्नागीयप्रत्यक्षलक्षणे कल्पणापोढत्वाख्ये यद् उद्द्योतकरचोद्यम् इहैव पूर्वम् उपदर्शितं तत् खलु धर्मकीर्तिचोद्यसदृशम् इति स्थितम् । परेणेति परदेशस्थितेन तद् अनाहितविभ्रमं ज्ञानं प्रत्यक्षम् इत्य् अनेन । अभ्रान्तग्रहणस्यैव तद् विवरणं इति अभ्रान्तग्रहणम् इह । दूरस्थितेन सम्बन्धकरणे किम् प्रयोजनम् इत्य् आह -- कल्पनापोढेति । मिलितयोर् अनयोस् तल्लक्षणत्वात् प्रत्यक्षलक्षणम् इत्य् एकवचनेन निर्देशः । इतिना दर्शनीयस्य रूपम् आह । कथं परस्परसापेक्षतेत्य् आह -- तया रहितं यद् अभ्रान्तं तत् प्रत्यक्षम् व्यवहर्तव्यम् इति शेषः । इतीत्यादिनैव चोपसंहरति । यस्माद् एवम् इतिस् तस्मात् । प्रत्यक्षविषयत्वं दर्शितम् अन्ते प्रत्यक्षग्रहणसामर्थ्यात् ।

[ध्प्र् p.55] तिमिरम् अक्षनोर् विप्लवः । इन्द्रियगतम् इदं विभ्रमकारणम् । आशुभ्रमणम् अलातादेः । मन्दं हि भ्रम्यमाणे ऽलातादौ न चक्रभ्रान्तिर् उत्पद्यते । तदर्थम् आशुग्रहणेन विशेष्यते भ्रमणम् । एतच् च विषयगतं विभ्रमकारणम् । नावा गमनं नौयानम् । गच्छन्त्यां नावि स्थितस्य गच्छद्वृक्षादिभ्रान्तिर् उत्पद्यते इति यानग्रहणम् । एतच् च बाह्याश्रयस्थितंर विभ्रमकारणम् । संक्षोभो वातपित्तश्लेष्मणाम् । वातादिषु हि क्षोभं गतेषु ज्वलितस्तम्भादिभ्रान्तिर् उत्पद्यते एतच् च अध्यात्मगतं विभ्रमकारणम् । सर्वैर् एव च विभ्रमकारणैर् इन्द्रियविषयबाह्याध्यात्मिकाश्रयगतैर् इन्द्रियम् एव विकर्तव्यम् । अविकृते इन्द्रिये इन्द्रियभ्रान्त्ययोगात् । एते सम्क्षोभपर्यन्ता आदयो येषां ते तथोक्ताः । आदिग्रहणेन काचकामलादय इन्द्रियस्था गृह्यन्ते । आशुनयनानयनादयो विशयस्थाः । आशुनयनानयने हि कार्यमाने ऽलाते ऽग्निवर्णदण्डाभासा भ्रान्तिर् भवति । हस्तियानादयो बाह्याश्रयस्थाः, गाडमर्मप्रहारादय आध्यात्मिकाश्रयस्था विभ्रमहेतवो गृह्यन्ते । तैर् अनाहितो विभ्रमो यस्मिंस् तथाविधं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तिमिरम् अक्ष्णोर् विप्लवहेतुत्वाद् विप्लवः । इन्द्रियगतम् इन्द्रियाश्रितम् । विभ्रमस्य भ्रान्तत्वस्य कारणं साक्षात् कारणत्वेन । अलातं विदग्धकाष्ठम् । आशुग्रहणस्य फलम् आह -- मन्दम् इति । यद्य् अपि मन्दं भ्रम्यमाणस्यालातस्य विभ्रमकारणत्वादर्शनाद् आशुभ्रमणं लभ्यते, तथापि शाश्त्रकृता स्वकीयवचनाकौशलपरिहारार्थम् आशुग्रहणं कृतम् इत्य् अवसेयम् । पूर्वस्माद् एतद्भेदेन कथम् उक्तम् इत्य् आह -- एतद् इति । चो यस्मादर्थे । आशुग्रहणेन नौयानम् अपि विशेषणीयम् । मन्दं हि गच्छन्त्यां नावि न गच्छद्वृक्षादिदर्शनं भवतीत्य् अनुभ्वसिद्धम् एतत् । इतिर् हेतौ । एतत् कस्मात् पृथग् उक्तम् इत्य् आह एतच् चेति । चो यस्मात् । संक्षोभ उपचयः । प्रकोप इति यावत् । स केषाम् इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह -- वातेति । नासौ विभ्रमकारणम् इत्य् आशङ्काम् अपनुदन्न् आह -- वातादिषु -- इति । हिर् यस्मात् । क्षोभं प्रकोपं गतेषु संक्षुब्धेष्व् इति यावत् ।

स्याद् एतत् -- अस्तु तिमिरस्येन्द्रियोपघातहेतुकत्वाद् भ्रान्तज्ञानहेतुत्वम् । नौयानादीनां तु कथं सत्स्व् अपि तेषु तदवस्थत्वाद् इन्द्रियस्येत्य् आह -- सर्वैर् एवेति । इन्दिर्यगतस्य तिमिरादेर् इन्द्रियविकारत्वेन सम्मतस्याप्य् उपादानं दृष्टान्तार्थम् । तेनायम् अर्थः -- यथेन्द्रियगतं तिमिरादीन्द्रियविकुर्वद् विभ्रमहेतुः, तथा अन्यैर् अपि तद्विकुर्वद्भिर् एव विभ्रमहेतुभिर् भाव्यम् इति ।

कस्मात् पुनर् अमीभिर् इन्द्रियविकारो ऽवश्यकर्तव्य इत्य् आह -- अविकृत इत्यादि । एतद् उक्तं भवति । तद्विकारविकारित्वाद् आश्रयाश् चक्षुराद्य इति । प्रयोग[24ब्]स् त्व् एवं कर्तव्यः । यदि

[ध्प्र् p.56]

तद् एव लक्षणम् आख्याय यैर् इन्द्रियम् एव द्रष्टृ कल्पितं मानसप्रयक्षलक्षणे च दोष उद्भावितः, स्वसंवेदनं च न अभ्युपगतम्, योगिज्ञानं च; तेषां विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम् प्रकारभेदं प्रत्यक्षस्य दर्शयन्न् आह --

तत् चतुर्विधम् इ-7

तत् चतुर्विधम् इति

इन्द्रियज्ञानम् इ-8 इद्रियस्य ज्ञानम् इन्द्रियज्ञानम् । इन्द्रियाश्रितं तत् प्रत्यक्षाम् । इन्द्रियजभ्रमकारणं तद् इन्द्रियं विकरोत्य् एव तथा तिमिरादि । इन्द्रियजभ्रमकारणं च नौयानादीति स्वभावहेतुः । एवंविधस्य ज्ञानस्य भ्रमरूपत्वं बाधवशाद् अवसितम् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानाच् चेन्द्रियजत्वम् । तथाभूतविभ्रमकारणात्वं च नौयानादेः स्वान्वयव्यतिरेक्तानुविधानात् सिद्धम् । उपयुक्तकार्त्स्न्ये वा ऽयं सर्वशब्दः प्रवर्त्तनीयः । एत इत्यादि विभ्रमहेतवो गृह्यन्त इत्य् अन्तं सुबोधम् । केवलं पर्यन्तो ऽन्तो वाच्यः । काचो ऽक्षिविकारहेतू रोगविशेषः । कामलो च (-लो ऽत्र) नयनवदनादिविकारकारणं व्याधिविशेष एवेति द्रष्टव्यम् ।

तैर् अनाहितो विभ्रमो यस्मिन्न् इति विगृह्णंस् त्रिपदं बहुव्रीहिं दर्शयति । अनाहितओ विभ्रमो यस्मिंस् तत्तथेति प्रसाध्य तेषाम् अनाहितविभ्रम इति षष्ठीततपुरुषः कार्यः । इदन् त्व् अर्थकथनम् इति बोद्धव्यम् । यो हि तैर् अनाहितविभ्रमः स तेषां भवतीति । ज्ञानाधिकारेण लक्षणविधानाल् लब्धं ज्ञानम्, तेन ज्ञानम् इत्य् उक्तम् ॥

सम्प्रत्य् आचार्यस्यावान्तरप्रत्यक्षभेदव्युत्पादने निमित्तं दर्शयन्न् आह -- तद् एवम् इति । निपातसमुदायश् चायम् उक्तेन प्रकारेणेतिय् अस्यार्थे वर्त्तते । यैर् इति प्रत्येकं योजनीयम् । यैः स्वयूथ्यैर् वैभाषिकैः । यदि ज्ञानं द्रष्टृ स्यात्, तस्याप्रतिघत्वाद् व्यवहितम् अपि गृह्णीयात् । ततः चक्षुः पश्यति रूपाणि अभिध- 1.42] इत्यादि वादिभिर् इन्द्रियम् एव द्रष्टृ कल्पितम् । यैर् मीमांसकैर् आचार्यदिग्नागीये मानसप्रत्यक्षलक्षणे गृहीतग्राहित्वलक्षणो ऽप्रामाण्यनिमित्तो दोष उद्भावितः । लक्षणग्रहणस्योपलक्षणत्वान् मानसप्रत्यक्षाभ्युपगमे ऽपि यो दोषो ऽन्धबधिराद्यभावलक्षणः, सो ऽपि द्रष्टव्यः । यैश् च मीमांसकैः कुमारिलमतानुसारिभिर् नैयायिकवैशेषिकैश् च स्वात्मनि क्रियाविरोधेन स्वसंवेदनं नाभ्युपगतम् । यैश् च चार्वाकमीमांसकैर् योगिन एव न सम्भवन्ति, कुतस् तेषां ज्ञानम् इति वादिभिर् योगिज्ञानं च नाभ्युपगतम् इति वर्तते । त्रयो ऽपि चकारा वक्तव्यान्तरं समुच्चिवन्ति । तेषाम् अमीषां तत्र तत्र या विमतिस् तन् निराकरणार्थं प्रत्यक्षस्योक्तलक्षणस्य प्रकारो विशेषस् तस्य भेदं नानात्वम्, अवान्तरजातिभेदम् इति यावत् ।

तद् इति प्रत्यक्षं चतुर्विधं चतुर्ष्प्रकारम् ॥

तत्रैकं तावद् इन्द्रियज्ञाणम् उक्तं व्याचक्षाण आह -- इन्दिर्यस्येति । ज्ञायते ऽनेनेति ज्ञानम्,

[ध्प्र् p.57]

मानसप्रत्यक्षे परैर् यो दोष उद्भावितस् तं निराकर्तुं मानसप्रत्यक्षलक्षणम् आह --

स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणा इन्द्रियज्ञानेन

समनन्तरप्रत्ययेन जनितं तन् मनोविज्ञानम् इ-9

इन्द्रियं च तज्ज्ञानं चेति कृत्वा शक्यम् इन्द्रियज्ञानम् इति वक्तुम्, तत् कथं विप्रतिपत्तिर् निराकृतेत्य् आशङ्काम् अपाकर्तुम् इन्द्रियज्ञानम् इत्य् अत्राचार्यस्येन्द्रियस्य ज्ञानम् इति षष्ठीतत्पुरुषो विवक्षित इति दर्शयति -- इन्दिर्यस्य ज्ञानम् इति । यद् इन्दिर्येण जन्यते तद् इन्द्रियस्य भवतीति भावः ।

ननु चेन्द्रियानुमानम् अपि कार्यप्रभवं भवतीन्द्रियस्य ज्ञानम् । ततस् तस्यापि प्रत्यक्षत्वं प्रापतम् इत्य् आह -- इन्द्रियाश्रितम् इति । आश्रितं जन्यतया तस्मिन् सत्य् एव भावात् । न चेन्द्रियानु[25अ]आमम् इन्द्रियेण साक्षाज् जन्यते, येन तस्य प्रत्यक्षत्वं स्याद् इति भावः । अनेकहेतुत्वे ऽपि ज्ञानस्येन्द्रियेण व्यपदेशो ऽसाधारणत्वात् तस्येति द्र्ष्टव्यम् । इन्दिर्यस्य ज्ञानं प्रत्यक्षम् इति कथयता नेन्दिर्यस्य द्रष्टृत्वम् इति दर्शितम् । ततो विप्रतिपत्तिर् निराकृता ।

ननु इन्द्रियज्ञानस्य द्रष्टृत्वे तस्याप्रतिघत्वाद् व्यवहितस्यापि ग्रहणं प्रसज्येतेति तैर् उक्तो दोषः । स कथं परिहृतो येन विप्रतिपत्तिर् निराकृतेति चेत् । अयम् आशयः -- न ज्ञानं गत्वा गत्वा ऽर्थं गृह्णाति, येन गमनविबन्धाभावात् व्यवहितम् ऽपि गृह्णीयात् । किन् तर्हि? यदाकारम् उत्पद्यते तद् गृह्णातीत्य् उच्यते । न चायोग्यदेशस्थो ऽर्थस् तत्स्वरूपको ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विज्ञातः । तत् कथं तस्य तेन ग्रह इति सुज्ञानम् एतद् इति किम् अत्रोपपत्त्याभिहितयेति? इन्द्रियज्ञानं प्रत्यक्षम् इन्द्रियादिसामग्रीजन्यज्ञानं प्रत्यक्षम्, एकस्य जनकत्वविरोधात् । नाज्ञानम् इत्य् अर्थात् ।

एवं च दर्शयता वार्त्तिककारेण यद्वेन्द्रियं प्रमाणं स्यात् तस्य वार्थेन सङ्गतिर्[श्व् 4.60]इत्यादि वचनात् तस्यापि या प्रत्यक्षप्रमाणता मीमांसकादिभिर् अभ्युपगता सा निरस्ता वेदितव्या । तथा हि -- प्रापकं प्रमाणं भवेत् । नान्यत् । प्रापकत्वं च प्रवर्त्तकर्त्वेना[व्यवधानेन न्यान्यथा] । प्रवर्त्तकत्वं चाधिगमात्मकत्वेन, नान्यथा । न च तस्य तथात्वम् अस्ति । अधिगमोपगमेन प्रवर्त्तकत्वे च नैव व्यवधीयते । यतश् चाव्यवधानेन प्रवृत्तिः स एव प्रवर्त्तकत्वात् प्रमाणं युक्तम् । तच् च ज्ञानम् एव । तद् उक्तम् -- धीप्रमाणता, प्रवृत्तेस् तत्प्रधानत्वाद् धेयोपादेयवस्तुनि [प्रमाणवा- 1.5] इति ।

यद्वा प्रमायाः करणात् प्रमाणम् । प्रमा च नीलस्येयं न पीतस्येति विशिष्टेनैवाधिकरणेनावच्छिन्ना प्रतीयत इति तत्करणं भवितुम् अर्हति । यत इयम् अव्यवधाना ताद्रूप्येण व्यवस्थां लभते । इन्द्रियार्थसन्निकर्षादिश् च नीलपीतादि[33]................स्य भेदव्यवस्थाङ्गम् । स्वभेदेन क्रियाभेदनिबन्धनं च करणं ततो ज्ञानात्मकम् एव सारूप्यम् अधिगतिक्रियाभेदव्यवस्थाङ्गं प्रमाणं युज्यत इति । द्वयी चेयं विधा ऽन्यत्राचार्येन विपञ्चितेति नेहोच्यते, प्राज्ञजनाधिकारेणास्य प्रकरणस्य प्रारम्भात् । दिङ्मात्रं तूक्तम् इति ।

__________नोतेस्__________

[33] असपष्टम् -- सं-

[ध्प्र् p.58] स्व आत्मीयो विषय इन्दिर्यज्ञानस्य तस्य अनन्तरः -- न विद्यते ऽन्तरम् अस्य इति । अन्तरं च व्यवधानं विशेषश् च उच्यते । ततश् च अन्तरे प्रतिषिद्धे समानजातीयो द्वितीयक्षणभाव्युपादेयक्षण इन्द्रियविज्ञानविषयस्य गृह्यते । स सहकारी यस्य इन्द्रियज्ञानस्य तत् तथोक्तम् । द्विविधश् च सहकारी -- परस्परोपकारी एककार्योपकारी च । इह च क्षणिके वस्तुन्य् अतिशयाधानायोगाद् एककार्यकारित्वेन सहकारी गृह्यते । ननु चतुर्विधप्रत्यक्षाभिधाने निमित्तम् उक्तम् एव धर्मोत्तरेण तत् कथं तद् एव मानसेत्यादिना पुनर् आचष्टे । अथाचार्यस्य चतुष्टयाभिधाने निमित्तं यद् आसीत् बुद्धिस्थं तत् प्राग् उक्तम्, तद् एव तु यथायोगं प्रत्यक्षव्यक्तिविशेषाभिधाने ऽभिधानीयम् इति । तर्हि यैर् इन्द्रियं द्रष्टृ कल्पितं तन्निराकरणार्थम् आह -- इन्द्रियज्ञानम् इति तथा ऽन्यत्रापि स्वसंवेदनादौ तत्तन्निमित्तम् अनेन किन्नोक्तम्? तद् अत्रापि मानसं व्याख्यातुम् आहेति वक्तुं युक्तम् इति । सत्यम् एतत् । केवलं मानसस्य प्रत्यक्षस्याशक्यनिश्चयत्वेनाव्यवहाराङ्गत्वात् प्ररोक्तदोषनिराकरणमात्रम् एवास्य लक्षणाख्याने निमित्तं नान्यद् इति प्रतिपाद्यितुम् उक्तम् एव निमित्तम् अनूदितम् इति न किञ्चिद् अवद्यम् । अथेन्द्रियज्ञानस्यापि लक्षण[25ब्]म् अन्येषाम् इव किं नोक्तम्? नोक्तम् । तल्लक्षणविप्रतिपत्त्यभावात् । इन्दिर्यज्ञानम् इति निगदेनैव व्याखातत्वाच् चेति ।

स्यान् मतम् । अभिमतं चतुर्विधं प्रत्यक्षं दर्शयितव्यम् । तच् चैकदा वक्तुम् अशक्यत्वात् क्रमेण वचनीयम् । क्रमश् चैवंविधो ऽस्त्व् अन्यादृशो वा किम् अत्रादरेणेति इन्द्रियज्ञाणादिर् ईदृशः क्रमः कृतः, अथान्यद् अप्य् अस्य निमित्तम् अस्तीति? अन्यद् अप्य् अस्तीत्य् उच्यते । तथा हि सर्वस्य सर्वव्यवहाराङ्गम् इन्द्रियज्ञानम् इति तदादितो ऽभिहितम् । तेनैवेन्द्रियज्ञानेन तथाभूतेन मानसं जन्यत इति तदनु मानसं व्याख्यातम् । तस्य पश्चात् प्रत्यात्मवेद्यतया ऽस्तिवेन शक्यनिश्चयतया च स्वसंवेदनम् उदितम् । ततः सर्वज्ञज्ञानस्य सामग्रीमात्रप्रदर्शनतयऽन्तिमपुरुषार्थतया चान्ते योगिज्ञानम् उपदर्शितम् इति ।

स्व इत्यादिना स्वविषयेत्यादिलक्षणं व्याचष्टे । तच् च तत् तथोक्तम् इत्य् एतद् अन्तं सुगमम् ।

नन्व् अनुकारकस्य सहकारित्वे ऽतिप्रसङ्गाद् उपकारिणा सहकारिणा भाव्यम् । समसमययोश् चोपकार्योपकारकभावाभावात् कथम् असौ विषयक्षणस् तस्य सहकारीत्य् आशक्याह -- द्विविधश् चेति । परश्परेत्यादि । चो यस्मात् । द्विविधो द्विप्रकारः सहकरणशीलो भावः । कथं द्वैविध्यम् इत्य् आह -- परस्परेत्यादि । परस्परोपकारितया च सहकारित्वम् एकत्वाध्यवसायाधीनं सन्तानगतम् अमुख्यम् । मुख्यं तु एकार्थक्रियाकारित्वेन । यदि द्वैविध्ये ऽपि प्राक्तनस्य ग्रहणं तदा तदवस्थो दोष इत्य् आह -- इहेति । इह मानसक्रियायाम् । चो ऽवधारणे । एकार्थक्रियाकारित्वेनेत्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः । सहकारी हि गृह्यते विषयक्षण इति प्रकरणाद् अवसेयम् । पूर्वं कस्मान् न गृह्यत

[ध्प्र् p.59] विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानम् एकं क्रियते यतस् तन् अनयोः परस्परसहकारित्वम् । ईदृशेन इन्द्रियविज्ञानेन आलम्बनभूतेन अपि योगिज्ञानं जन्यते. तन् निरासार्थं समनन्तरप्रत्ययग्रहणं कृतम्. समश् च असौ ज्ञानत्वेन, अनन्तरश् च असौ अव्यवहिततत्वेन, स च असौ प्रत्ययश् च हेतुत्वात् समनन्तरप्रत्ययः, तेन जनितम् । इत्य् आह -- क्षणिक इति । हेतुभावेन विशेषणम् । अथ यदि वस्तुनः क्षनिकत्वेनातिशयाधानासम्भवात् परस्परोपकारित्वेन न सहकारी गृह्यते द्विविधश् च सहकारीत्य् अनन्तरम् उदितम् अनेन व्याहन्येत । हेतुबिन्दुश् च विरुध्येतेति सर्वम् असमञ्जसम् । न । अभिप्रायापरिज्ञानात् । तथा हि क्षनिके वस्तुनीति धारया ऽप्रवाहिणि सजातीयाप्रसवधर्मिण्य् अन्तिमे मानसोत्पादकतया ऽभिमत इन्द्रियज्ञाननाम्नि निरोधोन्मुख इत्य् अभिप्रेतम् । न त्व् अक्षणिकव्यावृत्त्या क्षणीकपदाभिलाप्ये ऽवस्तुमात्रव्यावृत्त्या च वस्तुमात्र इति

एतद् उक्तं भवति । यदीदं मानसोपजननोन्मुखम् इन्द्रियज्ञानम् एकजातीयप्रवाहवाहि स्यात् तदा सन्तानोपकारद्वारकातिशयाधायकत्वे विषयो ऽस्य सहकारीति कल्पेयेत । केवलम् इदम् अपेतसजातीयप्रसवशक्तिकं सन्तानवर्त्तीति कथम् अस्य विषयस् तथा सहकारी कल्प्येतेति । ननु किं तद् एकं यत् कुर्वतोर् एतयोस् तथासहकारित्वम् उच्यत इत्य् आह विषयेति । हिर् अवधारेणे । यतो यस्माद् आभ्याम् एव तद् एकं किर्यते, तस्मात् । तद् इत्य् अयं तस्माद् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे । अन्योन्यस्य सहकारित्वम् एकार्थक्रियाकारित्वेनेति प्रकरणात् ।

ईदृशेनेत्यादिना समनन्तरप्रत्ययग्रहणस्य व्यवच्छेदं दर्शयति । ईदृशेन स्वविषयानन्तरविषयग्रह[26अ]णसहकारिणा । आलम्ब्यत इति आलम्बनभूतं रूपं यस्य तेन ग्राह्यस्वभावेन सता जन्यत इत्य् अर्थः । तस्य योगिज्ञानस्य निरासर्थं मानसत्वनिराकरणार्थम् । एवञ् च व्याचक्षाणेन "समनन्तरप्रत्ययग्रहणम् अन्धबधिराद्यभावप्रसङ्गनिराकरणार्थम् इति" यद् अन्येन व्याख्यातम् -- तद् अपहस्तितम् । इन्द्रियज्ञानग्रहणेनैव तत्प्रसङ्गस्य निराकृतत्वाद् इति ।

समश् चेत्यादिना समनन्तरप्रत्ययशब्दस्य विग्रहम् अर्थं चाह । हेत्व् अर्थः प्रत्ययार्थः । शकन्ध्वादिपाठाच् च न दीर्घत्वम् । यदि नामैवं व्युत्पत्तिस् तथापि प्राक्तनम् एव विज्ञानम् उपादानभूतम् आगमे तथा रूढं नान्यत् । तद् उक्तम् अभिधर्मकोषे -- "चित्तचैत्ता अचरमा उत्पन्नाः समनन्तरः" [2.6.2] इति । सिद्धान्तप्रसिद्धया चामुया संज्ञया व्यवहरता ऽऽचार्येण सिद्धान्तप्रसिद्धत्वम् अस्य दर्शितम् ।

[ध्प्र् p.60] तद् अनेन एकसन्तानान्तर्भूतयोर् एव इन्द्रियज्ञानमनोविज्ञानयोर् जन्यजनकभावे मनोविज्ञानं प्रत्यक्षम् इत्य् उक्तम् भवति । ततो योगिज्ञानं परसन्तानवर्तिम् निरास्तम् । ननु किं कृतं समन्तरप्रत्ययग्रहणेन येन योगिज्ञानस्य तथात्वेन निरास इत्य् आह -- तद् इति । यस्मात् समनन्तरप्रत्ययरूपेणेन्द्रियज्ञानेन यज् जनितं तन् मानसं तत् तस्मात् कारणाद् अनेन समनन्तरप्रत्ययग्रहणेनैकसन्तानान्तर्भूतयोर् एकसन्ततिपतितयोर् एव जन्यजनकभावे सति मनोविज्ञानम् इति । साक्षाद् इन्द्रियाजन्यतया मनोमात्राश्रितत्वान् मानसम् एवोक्तम् । आगमे ऽपि मनःशब्देनैतद् एवोच्यत इति प्रदर्शनार्थं चैवम् अभिधानं मन्तव्यम् । तथापि कथं योगिज्ञानं तथात्वेन निरस्तम् इत्य् आह -- तत् इति । यस्माद् उपादानोपादेयभूतयोर् ग्रहणं भिन्नसन्तानवर्त्तिनोश् चोपादानोपादेयभावाभावः, तस्माद् योगिज्ञानं निरस्तं मानसत्वेन प्रतिक्षिप्तम् । यदि पुनर् इन्द्रियज्ञानेन जनितम् इत्य् एतावद् उच्येत तदा ऽऽलम्बनभूतेनापि तेनादौ जन्यत इति निरस्तं न स्याद् इति भावः ।

स्याद् एतत् -- यद्य् एतद् अर्थं सम्ननतरप्रत्ययग्रहणं तर्हि नितरां न कर्त्तव्यम् । स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिणेत्य् अनेनैव योगिज्ञानस्य निरस्तत्वात् । न हि तद् इन्द्रियज्ञानं योगिज्ञाने कर्त्तव्ये स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारीति । अथोच्यते -- यदेन्द्रियज्ञानं योगिज्ञानं जनयति तदा स्वोपादेयम् अपि ज्ञानं जनयत्य् एव । ततः स्वसन्ततिपतितजन्यक्षणापेक्षया तद् भवति स्वविषयानन्तरविषयक्षणासहकारीत्य् अस्ति तज्जानितस्य तस्य मानसत्वलक्षणम् इति । अहो शब्दार्थव्यवस्थापनकौशलम्? यद् एव हि जन्यतया प्रकृतं तद् अपेक्षम् एव सहकारिणः सहकारित्वं चिन्तनीयम् । न तु यत् किञ्चिद् अपेक्षम् । न च तद् एव योगिज्ञानं प्रति तत् सहकारि तद् इन्द्रियज्ञानं येन तथात्वम् अस्योच्यमानं शोभेत । अथ तत् सहकारि तद्वस्तुवृत्त्या तद् इन्द्रियज्ञानं । तत् किम् तदपेक्षया चिन्तयेति चेत् । यद्य् एवं कृते ऽपि समनन्तरप्रत्ययग्रहणे योगिज्ञानं निरसितुम् अशक्यं तथापि यथा तद् इन्द्रियज्ञानं स्वोपादेयज्ञानापेक्षं स्वविषयानन्तरविषयसहकारि तथा तदेवापेक्ष्य समन्तरप्रत्ययो ऽप्य् अदो भ[26ब्]वत्य् एव । ततस् तथाभूतेन तेन जन्यमानस्य योगिज्ञानस्य कथं तथात्वेन निरासः । ननु न तदपेक्षं तस्य समननतरप्रययत्वम् । हन्त तत् सहकारित्वम् अपि किम् अस्य तदपेक्षम् अस्ति? अथ समननतरप्रययत्वं प्रकृतजन्यापेक्षं ग्राह्यम्, न तु वास्तवं रूपम् उपादेयं फलाभावेन तस्यानुवाद्यताऽनुपपत्तेः । अन्यथा समस्तवास्तवरूपानुवाद्यताप्रसं[गा]द् इति चेत् । समानम् इदं स्वविषयाननतरविषयक्षणसहकारिग्रहणे ऽपि । न च राजशासनसमानं किञ्चिद् उत्पश्यामो येन समनन्तरप्रत्ययजन्यत्वम् एव प्रकृतजन्यापेक्षम् इह ग्राह्यम्, न तु स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारित्वम् इति कल्पनीयम् इति ।

अत्रोच्यते । यदा -- योगी इन्द्रियज्ञाणं तत्सहभुवं चार्थक्षणं च कुतश्चित् कारणाद् दिदृक्षमाणो योगिज्ञानेन तद् द्वयम् अपि पश्यति तदा तेनेन्दिर्यज्ञानेन स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिणा तद् योगिञानं जन्यत इति असति समनन्तरन्प्रययग्रःअणे मानसप्रत्यक्षं समासज्येत । ततस् तन्निर्वृत्त्यर्थं कर्त्तयम् एव समनन्तरप्रययग्रहणम् । एवंविधम् एव च योगिज्ञानम् अभिप्रत्येत्येदृशेनेत्य् एभिहितं धर्मोत्तरेणेति सर्वम् अवदातम् । [ध्प्र् p.61] यदा च इन्द्रियविज्ञानाद् अन्यो विषयो मनोविज्ञानस्य तदा गृहितग्रहणात् आसञ्जितो ऽप्रामाण्यदोषो निरस्तः । यदा च इन्द्रियविषयोपादेयभूतः क्षणो गृहीतः, तदा इन्द्रियज्ञानेन अगृहीतस्य विषयान्तरस्य ग्रहणाद् अन्धबधिराद्यभावदोषप्रसङ्गो निरस्तः । सम्प्रति यथा गृहीतग्राहित्वद्वारको दोषः परस्य परिह्रियते तथा दर्शयन्न् आह -- यदा चेति । चो व्यक्तम् एतद् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे । यदैवं तदा निरस्तः । इन्द्रियज्ञाणविषयाद् अन्यो ऽस्य विषय इत्य् एतद् एव कुतो येनासौ निरस्तो भवति इत्य् आश्ङ्क्याह -- यदा चेति । चो ऽवधारणे । इन्द्रियविज्ञानविषयोपादेयभूत इत्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः । इन्द्रियज्ञानस्य विषयो यस् तस्योपादेयभूतो यः क्षणः स गृहीत इन्द्र्यज्ञानस्य मानसोपजनने सहकारिकारणत्वेन स्वीकृतस् तदेतीहैव च्छेदः कर्त्तव्यः । एवं ब्रुवतेदम् आकूतम् -- जनकविशेषस्य विषयत्वान् मानसप्रत्यक्षस्य विषयेण भवता जनकेनावश्यभाव्यम् । जनकश् चेन्द्र्यज्ञानसहभूः क्षणस् तस्येति । सो ऽस्येन्द्रियज्ञानविषयात् प्राक्तनार्थक्षणाद् अन्यो विषय इति । अनेन च स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिग्रहणस्योपयोगो दर्शितः ।

अथेत्थं गृहीतग्राहित्वाद् अप्रमाण्यप्रसङ्गो निराक्रियताम् । अन्धबधिराद्याभावदोषप्रसग्ङ्गस् तु कथङ्कारं निराक्रियेतेत्य् आशङ्क्याह -- इन्द्रियज्ञानेनेति । अमुनागृहीतस्य विष्यान्तरस्य ग्रहणान् मानसेनेति प्रकरनात् । तस्माद् हेतोर् इन्द्रियज्ञानेनागृथीतं मानसेन गृह्यत इति दर्शयता चानेन यस्यैवेन्द्रियम् अस्ति तस्यैव तेनेन्द्रियज्ञानेन सहभूविषयक्षणसहकारिणा जनितत्वान् मानसं प्रत्यक्षम् । तेनागृहीतं तत्सहभुवः विषयक्षणं गृह्णाति । यस्य पुनः पुंसो ऽर्थविषयम् इन्द्रियज्ञाणम् एव सास्ति तस्य कथं माणसम् उत्पद्यते, गृह्णीयाद् वा तम् विष्यक्षणम् इति दर्शितम् । अतो ऽन्धबधिराद्यभावदोषप्रसङ्गो निरसत इति । अनेनेन्द्रियज्ञाणग्रहणस्य स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिसचिवस्योपयोगो दर्शितः । केवले ऽपि ज्ञानेनेति ग्रहणे [स्व][27अ]विषयानन्तरविषयक्षणसहकारिणेति विशेषणबलाद् यदि नामेन्द्रियज्ञानेनेति लभ्यते तथापि प्रतिपत्तिगौरवपरिहारार्थम् इन्देर्यग्रहणम् कृतम् इत्य् अवसेयम् । अन्धबधिरादीत्य् अत्रादिग्रहणात् काप्ति(कुष्ट)रोगिणो ग्रहणम् तस्यापि मानसेन स्पर्शज्ञानात् ।

इह शान्तभद्रेण सौत्रान्दिकानां मतं दर्शयता "पूर्वं चक्षूरूपे चक्षुर्विज्ञानं ततस् तेनेन्द्रियविज्ञानेन सहजक्षणसकारिणा तृतीयस्मिन् क्षणे मान्सप्रत्यक्षं जन्यते" इति व्याख्यातं ।

[ध्प्र् p.62] एतच् च मनोविज्ञानम् उपरतव्यापारे चक्षुषि प्रत्यक्षम् इष्यते । व्यापारवति तु चक्षुषि यद् रूपज्ञानं तत् सर्वं चक्षुराश्रितम् एव । इतरथा चक्षुराश्रितत्वानुपपत्तिः कस्यचिद् अपि विज्ञानस्य । तद् अवमन्यमान आह -- एतच् चेति । चो ऽवधारणे । उपरतव्यापार इत्य् अस्यानन्तरं द्रष्तव्यः । चक्षुषो व्याप्रियमाणावस्था प्रणिधानम् एव । एतन् मनोविज्ञानं प्रमाणं प्रमाणत्वेनोपगतम् उपरतव्यापार एव चक्षुषि भवतीतीष्यत इति समुदायार्थो द्रष्टवः । यदि प्रणिहिते नयने मनोज्ञानं न जन्यते तर्हि किं नाम जायत इत्य् आह -- व्यापारेति । तुर् निर्व्यापारावस्थाया व्यापारवतीम् अवस्थाम् भिनत्ति । रूपज्ञानम् इति वास्तवानुवादो न पुनर् अन्यज्ञानसम्भवेन तद्व्यवच्छेदार्थम् । यद् वा रूपशब्दः स्वभाववचनस् तेने यत् स्वभावज्ञानम् इत्य् अर्थः । सर्वग्राहणेन व्याप्तिम् आह । चक्षुराश्रितं चक्षुर्जन्यं चक्सुर्विज्ञानम् इति यावत् । उपपत्तिम् आह इतरथेति ।

ननु व्यापारवत्य् अपि चक्षुषि मानसोत्पत्तौ न चक्षुराश्रितत्वानुपपत्तिरादिम् अस्यैव ज्ञाणस्य चक्षुराश्रितत्वोपपत्तेः । सत्यम् । केवलम् अ[यम्] अभिप्रायः -- यद् अपि तद् आद्यं चक्षुर्विज्ञानं तद् अपि चक्षुरन्वयव्यतिरेके ऽ(का)नुविधानाद् एव तदाश्रितं व्यवस्थापनीयम् । सत्य् अपि तदन्वयव्यतिकेर्कानुविधाने यदि कस्यचिन् मानसत्वं तदा चक्षुरन्व्यव्यतितेकौ चक्षुराश्रितत्वव्यवस्थाया अनङ्गम् इत्य् आद्ये ऽपि तद्व्यवस्था न स्याद् इति साधीयान् प्रसङ्गः ।

स्याद् एतत् -- किम् एतन् मानसं चक्षुर्विज्ञानेनैव रूपविषये जन्यते किं वा रसादिज्ञानेनापि रसादिविषय इति? किं चातः? यदि रूप एव तदा[34]"द्विविधज्ञानविज्ञेयाह् पञ्च बाह्यविसयाः" इत्य् आगमो विरुद्ध्येत । अथ समस्तरूपादिविषयम् इष्यते तदा शब्दविषयत्वेन तस्यासम्भवः । न हि रसादिर् इव ताल्वादिजन्मा शब्दः प्रवाहवाही, येन श्रोत्रेन्द्रियज्ञाणेन स्वाविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिणा तत्र मानसं जन्येतेति । उच्यते -- रूपादिपञ्चविषयम् एतत्, न तु रूपमात्रविषयम् । तद् आहाचार्यः -- इन्द्रियज्ञानेन, न तु चक्षुर्विज्ञानेनेति । यत् पुनर् अवादीद् भगवान् -- "द्वाभ्यां भिक्ष्वो रूपं गृह्यते, चक्षुर्विज्ञानेन तदाकृष्टेन च मनसेति" तद् रूपस्य ग्रहणप्रसङ्गेनोक्तम्, न तु रूपम् एव द्विधा गृह्यत इति विवक्षितम् ।

__________नोतेस्__________

[34] द्रष्टव्यो ऽभिधर्मकोषः -- "पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः" -- 1.48.

ननूक्तं न तस्य शब्दविषयत्वेन सम्भवस् तत् कथम् एवम् अभ्युपगमः? सत्यम् एतत् । केवलं यदाभिहन्यमानं घण्टाटि रणति तदा तदुक्तः(-त्थः) शब्दः कियन्तं कालं सन्तानेन प्रवहतीति श्रोत्रज्ञानेन स्वविषयानन्तरविषयक्षणसहकारिणा तद्विषयं मानसं जन्यते । एतावतापि द्विविधज्ञानवेद्यत्ववचनं चरितार्थम् । तद् उक्तम् अभिधर्मकोशे -- "रूपादिजात्यभिसम्बन्धिवचनाद्" इति । अस्यार्थः -- रूपादिजात्यभिसन्धिना तद् उक्तं भगवता, न तु सर्वरूपादिव्यक्त्यभिप्रायेणेति ।

इह पूर्वैः -- "बाह्यार्थालम्बनम् एवंविधं मनोविज्ञानम् अस्तीति कुतो ऽवसेयं" इत्य् आशङ्क्य "तदभावे तद्बलोत्पन्नानां विकल्पानाम् अभावाद् रूपादौ विषये व्यवहाराभावप्रसङ्गः स्याद्" इत्य् उक्तम् । "चक्षुरादिविज्ञानेनानुभूतत्वान् न विकल्पाभाव" इति चाशङ्क्याभिहितं -- "देवदत्तेनापि

[ध्प्र् p.63] एतच् च सिद्धान्तप्रसिद्धं मानसं प्रत्यक्षम् । न त्व् अस्य प्रसाधकम् अस्ति प्रमाणम् । एवंजतीयकं तद् यदि स्यात् न कश्चिद् दोषः स्याद् इति वक्तुं लक्षणम् आख्यातम् अस्य इति । दृष्टे यज्ञदत्तस्याषि विकल्पप्रसङ्गः ।" "सन्तानभेदा[न् न] भविष्यते" इति च पुनर् आशङ्क्य "अत्रापि सन्तानभेदाद् एव विकल्पो न प्राप्नोति, यत इहापीन्द्रियाश्रयभेदाद् एव सन्तानभेदो युगपत् प्रवृत्तेश् च । दीर्घशष्कुलीभक्षणादौ हि युगपज् ज्ञानप्रवृत्तिर् दृश्यते । न च सन्तानस्यैक्ये युगपत् प्रवृत्तिर् न्याय्या । तस्माद् रूपादिविकल्पाभावो मा भूद् इत्य् अवश्यम् अविकल्पकं मनोविज्ञानम् अभ्युपेयम् । एतेन निश्चयस्मरणाभावप्रसङ्गो ऽपि ढौकनीयः । निर्विकल्पकं मनोविज्ञानं यदि नास्त्य् एव तदा योगिज्ञानाभावप्रसङ्गः । अस्त्य् एव निर्विकल्पकं मनोविज्ञानं किन् त्व् इन्द्रियज्ञानपृष्टभावि नास्तीति चेत् । सति सम्भवे तस्याप्य् अस्तित्वे को विरोधः । न ह्य् अत्र बाधकं प्रमाणं दृश्यते, येन तन् नास्तीति स्यात् । अस्तिवे चोक्तं प्रमाणम् । तस्माद् अस्तीन्द्रियज्ञानपृष्टभावि मनोज्ञानं निर्विकल्पकम्" इत्य् एवमाद्यभिहितम् । तद् एतत् तदीयं कदलीगर्भनिःसारं मन्यमानः प्राह -- एतच् चेति । चो ऽवधारणे । सिद्धान्तप्रसिद्धम् इत्य् अतः परो द्रष्व्यः । एतद् एव व्यतिरेकमुखेण द्रढयति न त्व् अस्येति । तुर् अवधारयति भिनत्ति वा । प्रवाहानारम्भकस्यास्य ज्ञानात्मतया स्वसंवेदनरूपत्वे ऽप्य् असंविदितकल्पत्वाद् अनुभवगम्यम् इदं यथा चक्षुरादिज्ञानम् इति दर्शयितुम् अशक्यत्वान् नास्य प्रसाधकं निश्चायकं प्रमाणम् अस्ति ।

ननु तैर् दर्शितम् एव विकल्पाभावप्रसङ्गः स्याद् इत्यादिना प्रसङ्गमुखेन प्रमाणं विकल्पोदयाद् इति तत् किम् उच्यते न त्व् अस्य प्रसाधकम् अस्ति प्रमाणम् इति । अयम् अस्याशयः -- सत्यम् उक्तम् अतार्किकीयं तु तत् । तथा हि यत् तावद् उक्तम् इन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत् प्रवृत्तेश् च सन्तानभेदो ऽस्ति । न च सन्तानभेदे ऽन्यानुभूते ऽन्यविकल्पो युक्त इति । तद् अवाच्यम् । यदीन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत् प्रवृत्तेश् च सन्तानभेदस् तद्भेदे च न कार्यकारणभावः, तदा स्वापाद् उत्थितमात्रस्य पुंसश् चक्षुर्विज्ञानं ..................................................................... नोत्पद्येत । तत् खलूपजायमानं मनोज्ञानाद् वा प्राचीनाद् उत्पद्येत, इन्द्र्यज्ञानाद् वा । न तावद् इन्द्र्यज्ञाणात् तस्य पूर्वम् अभावात्, नापि जागरावस्थाभावीन्द्र्यज्ञानात् । तस्य् चिरनिरुद्धत्वात् । न च चिरातीतं कारणम् इश्यते । अथैवं भिन्नसन्तानैर् एव विकल्पितैर् विकल्पोदयो ऽस्त्य् एव न तु निर्विकल्पाद् विकल्पोदय इति चेत् । सन्तानभेदे ऽपि जन्यजनकभावे निर्विकल्पाद् अपि विकल्पोदयस्य को निषेद्धा । न चेन्द्रियाश्रयभेदाद् युगपत् प्रवृत्तेश् च सन्तानभेदो युज्यते । परस्परपरोक्षतादिप्रसङ्गात् । तस्मात् प्रभूतम् अल्पं वा सदृशाद् एव कारणाज् जायते । न तु प्रभूतस्योदयमात्रेण सन्तानभेदो ऽभ्युपेतव्यः । यथाग्निकणिकायाः [28अ] प्रभाप्रतानवती प्रदीपशिखा जायमाना न सन्तानभेदम् आत्मन्य् आवहति । यत् पुनर् योगिज्ञाणस्य तथात्वे ऽपीदानीं मनोज्ञानं निर्विकल्पकं नाभ्युपेयते तद् यादृशाः सामग्र्यास् तद् उद्भवो यदाकारञ् च तत् तत् सामग्र्यभावात् तद् आकारस्य च मनोविज्ञानस्य निर्विकल्पस्यासंवेदनाद् इति किम् अत्रादरेणेति ।

ननु च यद्य् अस्य प्रसाधकं प्रमान्ं नास्ति किमर्थं तर्हि प्रत्यक्षप्रकरण उपन्यास इत्य् आशङ्क्याह -- एवम् इति । एवंजातीयकम् एवम्प्रकारवत् । एवम् प्रकारलक्षणकथनस्यैव किम् प्रयोजनम् इति चेत् । सूत्रकारस्य सिद्धान्तप्रसिद्धमानसाभ्युपगमे प्रसक्तचोद्यनिराकरणम् -- यद्य् अस्ति मानसं प्रत्यक्षम् एवं तस्य लक्षणम् इति ।

[ध्प्र् p.64]

स्वसंवेदम् आख्यातुम् आह --

सर्वचित्तचैत्तानाम् आत्मसंवेदनम् इ-10 सर्वचित्तेत्यादि । चित्तम् अर्थमात्रग्राहि । चैत्ता विशेसावस्थाग्राहिणः सुखादयः । सर्वे च ते चित्तचैत्ताश् च सर्वचित्तचैत्ताः । सुखादय एव स्फुटानुभवत्वात् स्वसंविदिताः, न अन्या चित्तावस्था इत्य् एतद् आशङ्का निवृत्त्यर्थं सर्वग्रहणम् कृतम् । न अस्ति सा काचित् चित्तावस्था यस्याम् आत्मनः संवेदनं न प्रत्यक्षं स्यात् । येन हि रूपेण आत्मा वेद्यते तद्रूपम् आत्मसम्वेदनं प्रत्यक्षम् । वैभाषिकप्रक्रियया यदाचार्येण चित्तचैत्तौ भेदेनोक्तौ तयोर् अर्थम् आह -- चित्तम् अर्थमात्रग्राहि वस्तुमात्र ग्राहि । "तत्रार्थदृष्टिर् विज्ञानम्" इति वचनात् । चैत्ता विशेषावस्थाग्राहिणो विशेषावस्थास्वीकर्त्तारो विशेषावस्थाकारा इति यावत् । तद्विशेषे तु चैतसा इति वचनात् । क एवं रूपा इत्य् आह -- सुखादय इत्य् । सर्वे चेति । विगृह्णन् पूर्व चित्तानि च चैत्ताश् चेति समस्य पश्चात् सर्वशब्देन समास इति दर्शयति । सुखेत्यादिना सर्व ग्रहणस्य फलम् आह -- स्फुटो व्यक्तो ऽनुभवः प्रकाशो यस्य तस्यभास् तस्मात् । सर्वग्रहणे सति कीदृशो ऽर्थो भवति, येनाशङ्का निवर्त्त्यत इत्य् आह -- नास्तीति । काचिदिति भ्रान्ता वा ऽभ्रान्ता वेत्य् अर्थः ।

ननु ज्ञानस्य संवेद्यात्मः किम् अन्यद् रूपान्तरं यत् स्वसंवेदनं प्रत्यक्षं स्याद् इत्य् आशङ्क्याह -- येन हीति । हिर् यस्मादर्थे ।

अथ यद् अनुभूयते तद् अन्येनैव यथा घटादि । तत् कथम् आत्मनैवात्मनः संवेदनम् इति चेत् । न, योग्यतायास् तथाव्यवहारात् । अस्ति ज्ञानस्य सा योग्यता जडव्यावृत्तता ज्योतीरूपता यया स्वप्रकाशे प्रकाशान्तरं नापेक्षते । यथा प्रदीपः प्रकाशस्वाभाव्याद् आत्मानं स्वयम् एव प्रकाशय्ते, न तु प्रदीपान्तरम् अपेक्षत इति ।

ननु किं घडादिदृष्टान्तबलात् प्रकाशान्तरप्रकाश्यता ज्ञानस्यास्ताम्, आहोस्वित् प्रदीपदृष्टान्तसामर्थ्यात् प्रकाशान्तरनिरपेक्षतया स्वप्रकाशता? अत्रोच्यते । ज्ञानस्य स्वप्रकाशरूपत्वाभावे घटादेः स्वरूपप्रकाशनानुपपत्तेः स्वप्रकाशतैवेष्टव्या । अत्र च प्रयोगः -- यद् अव्यक्तव्यक्तिकं न तद् व्यक्तम् यथा किञ्चित् कदाचित् कथञ्चिद् अव्यक्तव्यक्तिकम् । अव्यक्तव्यक्तिकश् चायं घटादिः ज्ञानपरोक्षत्व इति व्यापकानुपलब्धिप्रसङ्गः । ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण व्यक्तौ हेतुर् अयम् असिद्ध इति चेन् न, नीलज्ञानोदयकाले ऽसिद्धत्वाद् हेतोर् नीलस्य परोक्षत्वप्रसञ्जनात् । न च भवताम् अपि मते सर्वं विज्ञानम् एकार्थसमवायिना ज्ञानेन ज्ञायते । बुभुत्साभावे तदभावात्, यथोपेक्षणीयविषया संवित् । तत् उपेक्षणीयम् एव तावद् अव्यक्तव्यक्तिकत्वाद् अव्यक्तं प्रसज्येत । न चेयम्

[ध्प्र् p.65] इह च रूपादौ वस्तुनि दृश्यमाने आन्तरः सुखाद्याकारस् तुल्यकालं संवेद्यते । न च गृह्यमाणाकारो नीलादिः सातरूपो वेद्यते इति शक्यं वक्तुम् । यतो नीलादिः सातरूपेण अनुभूयत इति न निश्चीयते । यदि हि सातरूपो ऽयम् नीलादिर् अनुभूयत इति निश्चीयेत, स्यात् तदा तस्य सातादिरूपत्वम् । यस्मिन् रूपे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कारित्वव्यापारो विकल्पेन अनुगम्यते तत् प्रत्यक्षम् । अनुपलब्धिः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्त्यानैकान्तिकी कीर्त्तनीया ।[28ब्] तथा हि यद्य् अव्यक्तव्यक्तिकम् अपि व्यक्तव्यवहारविषयस् तदा पुरुषान्तरवर्त्तिज्ञानव्यक्तिकम् अपि वस्तु स्वज्ञानोदयकालवत् तथैव व्यक्तं व्यवह्रियेत । अस्वसंवेदनात्मतया स्वपरसन्तानवर्त्तिनोर् ज्ञानयोर् विशेषाभावात् । तत्सन्ताने ज्ञानस्याभावात् कथं वस्तुनस् तथा व्यवःआर इति चेत् । भावे ऽपि तदप्रकाशे कथं तथा व्यवहारः? न हि तेनास्य किञ्चित् क्रियते ।[35]...... तदा तद् अपि पुरुषान्तरस्य किन् न तथा व्यवहारगोचर? तद् अयं व्यक्तव्यवहारो व्यक्तव्यक्तिकत्वेन व्याप्तः । सिद्धे च व्याप्यव्यापकभावे व्यापकानुपलब्धिर् नानैकान्तिकीति ।

__________नोतेस्__________

[35] पङ्क्तिबाह्यं लिखितं सम्यक् न पठ्यते -- सं-

ननु किं तद् रूपान्तरम्, येनोच्यते -- येनात्मा संवेद्यते, तद् आत्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् इति? केवलम् अर्थशूयम् एतद् उच्यते इत्य् आशङ्क्याह -- इहेत्यादि । अन्तरे भव आन्तरो ऽध्यात्मपरिस्पन्दी । को ऽसाव् ईदृश इत्य् आह -- सुखेति ।

ननु गृह्यमाण एव रूपादिः सुखायाको ऽनुभूयते । न तु ततो ऽन्यत् सुखादिरूपं येन तस्य वेदनरूपता व्यवस्थाप्य् एतेत्य् आह -- न चेति । चो ऽवधारणे, यस्मादर्थे वा । गृह्यमाण आकारो यस्य ग्राह्यस्वभाव इत्य् अर्थः । सातरूपः सुखस्वभावः । सातग्रहणस्योपलक्षणत्वाद् दुःखरूप इत्य् अपि द्र्ष्टव्यम् । इतिना वचनस्याकारं दर्शयति । कुत एवं वक्तुं न शक्यत इत्य् आह -- यत इति । इतिर् निश्चयअस्य स्वरूपम् आह । किं ताद्रुप्येन निशये ऽपि ताद्रूप्यानुभवः सिद्ध्यति, येन तदा(द)भावान् नैवं शक्यते वक्तुम् इत्य् उच्यते इत्य् आह -- यदीति । हिर् [य]स्माद् इति । इतिकरणेन निश्चयस्वरूपम् उक्तम् । अनेन यद् एवानुरूपविकल्पेन यथात्वेन निश्चीयते तद् एव तथावव्यवहारगोचरो यथा नीलादिर् इत्य् आकूतम् । ननु च तत्प्रतिभासाद् अनुभवः प्रमाणम् ।

[ध्प्र् p.66] न च नीलस्य सातरूपत्वम् अनुगम्यते । तस्माद् सातानीलाद्यर्थाद् अन्यद् एव सातम् अनुभूयते नीलानुभवकाले । तच् च ज्ञानम् एव । ततो ऽस्ति ज्ञानानुभवः । तच् च ज्ञानरूपवेदनम् आत्मनः साक्षात्कारि निर्विकलपकम् अभ्रान्तं च । ततः प्रत्यक्षम् । निशयो भवतु, मा वा भूत् । तत् किम् एवम् उच्यते इत् आशङ्क्य पूर्वोक्तम् एव स्मारयति -- यस्मिन्न् इति । रूपे स्वभावे । शेषं प्राग् एव कृतव्याख्यानम् । गृहीतं नीलस्य सातरूपत्वं विकल्पेनानुगम्यत एवेत्य् आह -- न चेति । चः पूर्ववत् । अनुगम्यते विकल्पेनेति वर्त्तते । तस्माद् इत्यादिनोक्तम् उपसंहरति । यस्माद् गृह्य्माणाकारो नीलादिर् न तथा निश्चीयते, अस्ति च हर्षाद्याकारसंवेदनम्, तस्माद् ।

भवतु साताकारो ऽनुभूतः । केवलम् असाव् अज्ञानात्मा भविष्यति । तथा च कथम् अज्ञानेन ज्ञानात्मसंवेदनम्? कथं चात्मवेदनं प्रत्यक्षम् इत्य् आह -- तच् चेति । चो ऽज्ञात्मन एवं भिनत्ति । ज्ञानम् एवेत्य् अवधारयतः प्रकाशात्मन एव ज्ञानत्वम् अन्यथा प्रकाशायोगाद् इत्य् अभिप्रायः । यत एवं ततो ऽस्ति ज्ञानानुभवः । इत्य् अन्तर्मुखस्य सुखाद्याकारस्य ग्राहकाकाराख्यस्येत्य् अर्थः । न च ग्राह्याकाराद् अन्यद् अनुभूयमानं सातं ग्राहकाकाराद् अप्य् अन्यद् उपपद्यते । गृह्यं वा प्रकाशेत, ग्राहकं वा । न च तद् ग्राह्यम् अतो ग्राहकम् एव । अथ ज्ञानम् अस्तु तथानुभूतम् । तत् पुनर् आत्मसंवेदं प्रत्यक्षं कुत इत्य् आह -- तच् चेति । चो यस्माद् । वेद्यते ऽनेनेति वेदनम् । ज्ञानरूपस्य वेदनम् इति विग्रः[29अ] । यद् वा ज्ञानरूपं च तद् वेदनञ् चेति तथा । साक्षात्कारि अप्रोक्षताकारि, स्कुटावभासम् इति यावत्, हेतुभावेनास्य विशेषणत्वात् । अत एव च निर्विकल्पकम् । विकल्पानुबद्धस्य स्पष्टार्थप्रतिभासित्वायोगात् । भवतु निर्विकल्पकं द्विचनेद्रादिज्ञानवद् भविष्यतीत्य् आह -- अभ्रान्तं चेति । चस् तुल्योपायत्वं समुच्चिनोति । न हि तत् स्वात्मनि अतस्मिंस् तद् इति प्रवृत्तम्, येन तत्र भ्रान्तिर् भविष्यतीति भावः । भवतां निर्विकल्पकत्वाभ्रान्तत्वे ततः किं सिद्धम् इत्य् आह -- तत इति । यत एतद् रूपद्वययोगि ततस् तस्मात् । एतावन् मात्रलक्षणत्वात् प्रत्य्क्षस्येति भावः ।

तत्र चेयं व्यवस्था । आत्मात्मयोग्यता प्रमाणम्, आत्मसंवित् फलम् इति द्रष्टव्यम् । स्यान् मतम् -- इत्यम् तस्य वेदनस्य प्रत्यक्षत्वे विकल्पात्मवेदनस्यापि तत्त्वं स्यात् । न च विकल्पात्मा प्रत्यक्षं युज्यते । युज्यते, स्वात्मनि अविकलपनाद् अभ्रान्तत्वाच् च । विकल्पो हि बाह्यं विकल्पयति न त्व् आत्मानम् । भ्राम्यति च ब्राह्ये, नात्मनि । ततः किं न प्रत्यक्षम्? प्रयोगः -- यद् अभ्रान्तत्वे सत्यविकपं तत् प्रत्यक्षं । यथेन्दिर्यज्ञाणस्य बाह्यसंवेदनम् सारूप्याख्यम् । अभ्रान्तत्वे सत्यविकल्पकं चात्मनि विकलपरूपवेदनम् इति स्वभावः । यथा च ज्ञानात्मनि सम्यासम्भवो यथा वा समितः शब्दसंसृष्टो न गृह्यते तथा ऽन्यत्र प्रपञ्चितम् इति नेहोच्यत इति ॥

[ध्प्र् p.67]

योगिप्रत्यक्षं व्याख्यातुम् आह --

भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं च इति इ-11 भूतः सद्भूतो ऽर्थः । प्रमाणेन दृष्टश् च सद्भूतः । यथा चत्वार्यार्यसत्यानि ।भूतस्य भावना पुनः पुनश् चेतसि विनिवेशनम् । भावनायाः प्रकर्षो भाव्यमानार्थाभासस्य ज्ञानस्य स्फुटाभत्वारम्भः । प्रकर्षस्य पर्यन्तो यदा स्फुटाभत्वम् ईषदसम्पूर्णं भवति । यावद् धि स्फुटाभत्वम् अपरिपूर्णं तावत् तस्य प्रकर्षगमनम् । भूतशब्दस्य विवक्षितम् अर्थम् आह -- सद्भूत इति । अर्थ इति ब्रुवाणो भूतश् चासाव् अर्थश् चेति कर्मधारयं दर्शयति । ननु सुखादिमयत्वम् अप्य् अर्थस्य सांख्यपरिकल्पितं सद्भूतम् इत्य् आह -- प्रमाणेनेति । दृष्टो निश्चितः । चकारः स्फुटम् एतद् इत्य् अर्थं द्योतयति ।

कः पुनर् ईदृशो अर्थो विविक्षित इत्य् आह -- यथेति । अनेन भूतार्थशब्देनात्र सत्यचतुष्टयं विवक्षितम् इति दर्शितम् । यथा चतुरार्यसत्यभावनाबलजं ज्ञानं योगिनः प्रत्यक्षम्, तथा ऽन्यसद्भूतार्थविषयम् अपि द्रष्टव्यम् इति यथाशब्दार्थो ऽप्य् अस्ति । यद् विनिश्चयः "[35*]चतुरायसत्यदर्शनवद्ब् इति"pvin i 74,4 । आरात् पापकेभ्यो धर्मेभ्यो याता इत्य् आर्याः । अत एव तानि सत्यतया मन्यन्त इति तेषां सत्यानि । चतुष्ट्वाच् च तेषां चत्वारीत्य् उक्तम् ।

__________नोतेस्__________

[35*] चेप्विन् इ 74,4

फलभूताः पञ्च सक्लेशस् कन्धा दुःखाख्यं सत्यम् एकम् । त एव हेतुभूतास् तृष्णासहायाः समुदयाख्यं सत्यं द्वितीयम् । चित्तस्य निष्क्लेशाव्स्था निरोधाख्यं सत्यं तृटीयम् । तदवस्थाप्राप्तिहेतुनैरात्म्याद्याकारश् चित्तविशेषो मार्गाख्यं सत्यं चतुर्थम् इति ।

भावनाशब्देन विग्रहं तस्य चार्थम् आचष्टे भूतस्येति । भूतार्थस्येति द्रष्ट्व्यम् । लक्ष्यते च भूतशब्दसान्निध्याल् लेखकेन प्रथमपुस्तके भूशब्दः प्रक्षिप्तः । तस्येति तु वचनं संक्षेपेण विग्रहं दर्शयतो धर्मोत्तरस्य पाठो ऽन्यथा यथाभूतं विग्रहं दर्शयितुकामेनार्थपदोपादाने किम् अक्षरगौरवं दृष्टम्, येन केवलभूतशब्दोपादाने प्रतिपत्तिगौरवं लिखनाकौशलञ् चाविष्कृतम् इति । भावनार्थम् आह -- पुनर् इति । पुनर् इत्य् अप्रथमतः । द्विर् वचनेनाप्रथमप्रचारस्य प्राचुर्यं दशयति । तथानिवेशनञ् च विजा[29ब्]तीयाव्यवधानेन द्रष्टव्यम् । सत्यचतुष्टयविषयो विजातीयाव्यवहितः सदृशचित्तप्रवाहो भावनेति यावत् ।

[ध्प्र् p.68] सम्पूर्णं तु यदा तदा न अस्ति प्रकर्षगतिः । ततः सम्पूर्णावस्थायाः प्राक्तन्यवस्था स्फुटाभत्वप्रकर्षपर्यन्त उच्यते । तस्मात् पर्यन्ताद् यज् जातं भाव्यमानस्य अर्थस्य सन्निहितस्य इव स्फुटतराकारग्राहि ज्ञानं योगिनः प्रत्यक्षम् । तद् इह स्फुटाभत्वारम्भावस्था भावनाप्रकर्षः । अभ्रकव्यवहितम् इव यदा भाव्यमानं

यादृशो योगिनां भावनाक्रमो विनिश्चये "श्रुतमये"त्यादिनाभिहितो यथा भावनाप्रकर्षविशदाभत्वयोः कार्यकारणभावस् तत्रैव "कामशोके"त्यादिना दर्शितस् तथेहापि द्रष्टव्यः । यादृशश् चाकारस् तेषां सत्यानाम् अनित्यत्वादिके भावनीयो यावत् कालावधिका च भावना ऽनेकजमपरम्परानुयाता, यच् च निबन्धनं भावनायाः करुणा बोधिसत्त्वानाम्, तद् अन्येषां संसारोद्वेगस् तद् अपि सर्वं यथा प्रमाणवार्त्तिके निर्णीतं तथेहाप्य् अनुगन्तव्यम् । इह तु योगिज्ञाण्स्य स्व्रूपमात्रम् उपदर्शयितुम् उपक्रान्तम् इति ।

प्रकर्षशब्देन सह विग्रहं तस्य चार्यं विवक्षितम् आह -- भावनाया इति । स्फुटाभत्वस्यारम्भ उपक्रमः । स च यत्स्फुटत्वतदधिकस्फुटत्वादिना रूपेण तज्ज्ञानस्योदय एव । पर्यन्तशब्देन विग्रहं तस्य चार्थम् आचष्टे प्रकर्षस्येति । पर्यन्तो ऽवसानम् । कदा च तस्यावसानम् इत्य् आह -- यदेति । यस्मिन् काले स्फुटाभत्वं भावनार्थं विषयस्य ज्ञानस्येति प्रकरणात् । इदं लेशतो ऽसम्पूर्णं भवति यद् अ[न]न्तरं योगिप्रत्यक्षेण भवितव्यं तस्मिन् काले प्रकर्षस्य पर्यन्तो ऽवसानं ज्ञातव्यः । तत्कालोपलक्षितं तथाभूतं ज्ञानं पर्यन्त इत्य् अर्थः ।

ननु प्रकर्षस्य पर्यन्तः स युज्यते यस्मिन् सति प्रकर्षो निवर्त्तते । तच् च सम्पूर्व(ण)म् एव स्फुटभत्वम्, तत् कथम् उच्यते कथञ् च पर्यन्तजं योगिज्ञानम्, न तु तद् एव पर्यन्त इत्याशङ्क्याह -- यावद् इति । हिर् यस्मात् ।

सम्पूर्णे तु प्रकर्षगमनं नास्तीति दर्शयति -- सम्पूर्नम् इति । तुर् इमाम् अवस्थां भेदवतीम् आह । प्रकर्षस्य गतिर् गमनम् । एवं ब्रुवतो ऽयम् आशयः । प्रकर्षः प्रकृष्यमाणता सातिशयं रूपम् उच्यते । पर्यन्तश् च गत्यर्थाद् आमर्द्धातोस् तत्प्रत्ययेन(?) परिसमन्ताद् अन्त इति प्रादिसमासेन निःशेषगमनम् एवोच्यते । ततः स पर्यन्त उच्यते यद् अनन्तरं प्रकर्ष(-कृष्य)माणेन न भवितव्यम् । न तु यदर्थं येषां प्रकर्षवताम् उदय इति । एतद् एवोपसंहरति तत इति । प्राक्तनी व्यवधानशून्या यदननतरं स्फुटतरज्ञानोदयः । सम्पूर्णवस्थायाः स्फुटत्वसम्पूर्णावस्थायाः स्फुटतराकारग्रहणावस्थाया इति यावत् । सन्निहितस्येति । यथा ऽन्यस्याभावितस्य निकटस्थस्य घटघ(प)टाद(दे)र् अन्यज्ञानं स्फुटतराकारग्राहि प्रत्यक्षं तद्वद् भाव्यमानार्थस्फुटतराकारग्राहि यज्ज्ञानं तद्योगिनः प्रत्यक्षम् ।

उक्तम् एव भावनाप्रकर्षार्थं तत्पर्यन्तार्थं तज्ज्ञानं चोपसंहारव्याजेन सुखप्रतिपत्त्यर्थं पुनर् दर्शयति तद् इति । तत् तस्मात् । इहेति योगिप्रत्यक्षलक्षणप्रतीतिकाले अवस्था भावनाज्ञान--

[ध्प्र् p.69] वस्तु पश्यति सा प्रकर्षपर्यन्तावस्था । करतलामलकवद् भाव्यमानस्य अर्थस्य यद् दर्शनं तद् योगिनः प्रत्यक्षम् । तद् धि स्फुटाभम् । स्फुटाभत्वाद् एव च निर्विकल्पकम् । विकल्पविज्ञानं हि सङ्केतकालदृष्टत्वेन वस्तु गृह्णच् छब्दसंसर्गयोग्यं गृह्णीयात् । सङ्केतकालदृष्टत्वं च सङ्केतकालोत्पन्नज्ञानविषयत्वम् । यथा च पूर्वोत्पन्नं विनष्टं ज्ञानं सम्प्रत्यसत् तद्वत् पूर्वविनष्टज्ञानविषयत्वम् अपि सम्प्रति न अस्ति वस्तुनः । तद् असद्रूपं वस्तुनो गृह्णद् असन्निहितार्थग्राहिवाद् अस्फुटाभम् विकल्पकम् । ततः स्फुटाभत्वाद् निर्विकल्पकम् । स्येति प्रकरणात् । अभ्रकेनातिस्वच्छतया पाश(र्श्व)तो द्विधाकर्त्तुम् अशक्येनेति प्रस्तावाद् व्यवहितम् आवृतं तदिव । करस्वरूपं करतलं सन्निहितस्येवेत्य् अनेन यत् पूर्वम् उक्तं [30अ] तस्यायम् उपसंहारः ।

अस्तु तथाविधं योगिज्ञानम्, तत् पुनः कथं प्रत्य्क्षम् इत्य् आशङ्काम् अपाकर्त्तुं प्रत्य्क्षलक्षणेन योगम् अस्य दर्शयन्न् आह तद् धीति । हिर् यस्मात् ।

स्फुटाभं भवति, निर्विकल्पकं तु कथं येन प्रत्यक्षं स्याद् इत्य् आह -- स्फुटाभत्वाद् एवेति । चो निर्विकल्पकम् इत्य् अतः परः स्फुटाभत्वापेक्षैकविषयत्वं निर्विकल्पकत्वस्य समुच्चिनोति । अयम् अस्याशयः -- शब्दाकारसंसर्गो हि स्फुटाभत्वविरोधीति यद्य् असाव् अभविष्यत् तदा स्फुटाभम् एव नाभविष्यद् इति । अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासम् एव स्फुटाबह्ं भवैष्यति को ऽनयोर् विरोध इत्य् आशङ्क्य विकल्पेत्यादिना विरोधम् एव दर्श्यितुम् अपक्रमते । हिर् यस्मात् । वस्त्व् इति दृश्यमानं यथा चैतत् तथा पूर्वम् एव विवेदितं गृणीयाद् ग्रहीतुम् अर्हति । सङ्केतकालदृष्टत्वेन च वस्तुग्राहित्वे ऽसन्निहितविषयं स्याद् इति । चो हेतौ । भवतु सङ्केतकालदृष्टत्वस्य तथात्वम्, किम् अत इत्य् आह -- यथा चेति । चो वक्तव्यम् एतद् इत्य् अस्यार्थे ।

भवत्व् एवं तथापि वादकाकारसंसर्गिनो ऽपि कथं न स्फुटाभत्वम् इत्य् आह -- तद् इति । यत एवं तत् तस्मात् । विकल्पयतीति विकल्पकं विज्ञानम् । अस्फुटाभं तु कुतस् तद् इत्य् आह -- असन्न्निहितार्थग्राहित्वाद् इति । सन्निहिततया हि भासमानो विशदो भवेत् । पूर्ववृत्तदर्शन विषयतया च भूतपूर्वो भावो गृह्यमानो न सन्निहितरूपो भासते । तेनाविशदाभो विकल्पः । तेन शब्दाकारसंसर्गो विकल्पस्य विशदाभत्वविरोधीत्य् अस्याभिप्रायः । असन्निहितविषयत्वम् एव तस्य कुतो ऽवसीयत इत्य् आह -- असद्रूपम् इति । यत् पूर्वदृष्टत्वं सम्प्रत्य् असद्, असद्रूपं वस्तुनो गृह्यमाणस्य गृह्णद् इति हेतौ शतुर् विधानाद् असद्रूपग्रहणाद् इत्य् अर्थः ।

स्फुटाभत्वाद् एवेति यद् अवोचत्, तद् एवोपसंहरति तत इति । यतो विकल्पस्य स्पष्टाभत्वं न युज्यते, अनन्तरोक्तेन क्रमेण ततस् तस्मात् स्फुटाभत्वाद् विशदाबत्वान् निर्विकलपकं योगिज्ञानम् इति प्रकरणात् । प्रयोगः -- यत् सङ्केतकालदृष्टतया वस्तुसंस्पर्शि ज्ञानं न तत् स्फुटाभम् । यथा चिर--

[ध्प्र् p.70] प्रमाणशुद्धार्थग्राहित्वाच् च संवादकम् । अतः प्रत्यक्षम् । इतरप्रत्यक्षवत् । योगः समाधिः । स यस्य अस्ति स योगी । तस्य ज्ञानं प्रत्यक्षम् । इतिशब्दः परिसमाप्तिवचनः । इयद् एव प्रत्यक्षम् इति । तद् एवं प्रत्यक्षस्य कल्पनापोढत्वाभ्रान्तत्वयुक्तस्ये प्रकारभेदं प्रतिपाद्य विषयविप्रतिपत्तिम् निराकर्तुम् आह --

तस्य विषयः स्वलक्षणम् इ-12

तस्य इत्यादि । तस्य चतुर्विधस्य प्रत्यक्षस्य विषयो बोद्धव्यः स्वलक्षणम् । स्वम् असाधारणं लक्षणम् तत्त्वं स्वलक्षणम् । वस्तुनो ह्य् आसाधारणं च तत्त्वम् अस्ति सामान्यं च । तत्र यद् असाधारणम् तत् प्रत्यक्षस्य ग्राह्यम् । दृष्टनष्टवस्तुविकल्पः । सङ्केतकालदृष्टतया च दृश्यमानवस्तुसंस्पर्शी विकल्पः । स्फूटाभासत्वं नाम सन्निहितरूपभासनम् । असन्निहितरूपभासनेन च वस्तुनः पूर्वदृष्टत्वग्रहणं व्याप्तम् । न हि पूर्वज्ञानविषयत्वं पूर्वम्सिन् निवृत्ते वस्तुनो ऽस्ति । तद् उत्तरकालभाविना ज्ञाज्ञानेन पूर्वज्ञानविषयत्वम् असन्निहितम् एव वस्तुनः स्पृश्यते । पूर्वज्ञानविषयत्वग्रहणम् एव च सङ्केतकालदृष्टशब्दविशिष्टत्वग्रहणं । तद् इदं विरुद्धं(-द्ध)व्याप्तोपलब्धेर् भवतु निर्विकल्पकम् ।

असत्य् अभ्रातत्वे तु कथं प्रत्यक्षम् इत्य् आह -- प्रमानेति । प्रंआण्धिगतो ऽर्थः प्रमाणशुद्ध उच्यते । सत्यचतुष्टयं चैवम् आत्मकम् । तद् एव शुद्धत्वेन विवक्षितम् । चः [30ब्] संवादकम् इत्य् अतः परो निर्विकल्पत्वेन सह संवादकत्वेन संवादकत्वं सौच्छिनोति, तत्रस्था ए[व] वा पूर्वहेत्वपेक्षया हेतन्तरसमुच्चयार्थः । अतो ऽस्मान् निर्विकल्पकत्वाद् अभ्रान्तत्वाच् च ।

योगिशब्दस्य व्युत्पतिम् आह यग इति । समाधिश् चित्तैकाग्रता । इह धर्मोत्तरेण लोकप्रसिद्धिर् आश्रिता । विनिश्चयटीकायां तु शास्त्रस्थितिस् तेनाविरोधः । यद् वा समाधिग्रहणस्योपलक्षणत्वात् प्रज्ञा च विवेककरणषशक्तिर् द्रष्टव्या । स यस्यास्ति स नित्यसमाहितो विवेककरणतत्परश् च योगी । इयद् एव चतुःसंख्यावच्छिन्नम् एव ॥

तद् एवम् इत्याद्य् आहेइत्य् एतद् अन्तं सुबोधम् । विषयो बोद्धव्यः । क इत्य् आकाङ्क्षायाम् आह -- स्वलक्षणम् इति । स्वशब्दस्य लक्षणशब्दस्य चार्थम् आचक्षाणो विग्रगम् उपलक्षयति -- स्वम् इत्यादिना । स्वम् आत्मीयम् उच्यते । यस्य यत् स्वं तत् तस्यैव नान्यस्येति लक्षणया स्वशब्देना साधारणम् उक्तम् । लक्षणशब्देन च तत्त्वं स्वरूपं विवक्षितम् । स्वशब्दयोर् अर्थम् अभिधाय तयोः समस्तं पदम् आह -- स्वलक्षणं इति । अनेन स्वम् असाधारणं च तल्लक्षणं स्वरूपं चेत् कर्मधार्यो दर्शितः ।

[ध्प्र् p.71] द्विविधो हि विषयः प्रमाणस्य -- ग्राह्यश् च यदाकारम् उत्पद्यते, प्रापणीयश् च यम् अध्यवस्यति । अन्यो हि ग्राह्यो ऽन्यश् चाध्यवसेयः । प्रत्यक्षस्य हि क्षण एको ग्राह्यः । अध्यवसेयस् तु प्रत्यक्षबलोत्पन्नेन निश्चयेन सन्तान एव । सन्तान एव च प्रत्यक्षस्य प्रापणीयः । क्षणस्य प्रापयितुम् अशक्यत्वात् । तथा अनुमानम् अपि स्वप्रतिभासे ऽनर्थे ऽर्थाध्यवसायेन प्रवृत्तेर् अनर्थग्राहि । ननु सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणम् अर्थवत् । अत्र च सर्वस्यैव स्वरूपस्यासाधारणत्वात् सम्भव एव, न व्यभिचार इति किं स्वशब्देन? एवं तु वक्तव्यम् -- वस्तुरूपं तस्य विषय इत्य् आशङ्कयाह -- वस्तुन इति । हिर् यस्मात् । चो वक्ष्यमाणापेक्ष्यः[क्षः] समुच्च्ये । सामान्यं सधारणं रूपं संवृतिज्ञानघटितम् । चः पूर्वापेक्षः समुच्चये । सति चैवं द्वैरूप्ये किं पूर्वं रूपम्, अथ परं प्रत्यक्षय विषय इति सन्देहे -- यद् असाधारणं तत् प्रत्यक्षस्य ग्राह्यम् उच्यत इति शेषः । ग्राह्यम् इति ब्रुवन् विषयशब्देनाचार्यस्य ग्राह्यो विषयो ऽभिप्रेत इति दर्शयति ।

स्याद् एतत् -- प्रवृत्तिविषय एव प्रमाणस्य विषयस् ततः प्रवृत्तिविषयस् तस्य विषय इति वक्तव्यम् । तत् किं ग्राह्यम् इत्य् उच्यत इत्य् आह -- द्विविध इति । अनेन भेदः प्रतिज्ञातः । हिर् यस्मात् द्विप्रकारो विषयः प्रमाण्स्येति । जातिविवक्षयैकवचनम् । एको ग्राह्यो ऽन्यः प्रापणीयः । भेदम् उपपादयति -- यदाकारं यत्प्रतिभासं ज्ञानम् उत्पद्यते । सो ऽपि द्विविधः -- परमार्थ आरोपितश् च । द्वयोर् अपि स्वज्ञाने प्रकाशनम् अस्त्य् एवेति द्रष्टव्यम् । प्रापणीयो यम् अध्यवस्यति । ततो ज्ञानाद् यत्र प्रवर्त्तत इति यावत् । चकारौ पूर्वापरापेक्षया समुच्चयार्थौ ।

ननु ग्राह्याध्यवसेयशब्दयोर् एव भेदो न त्व् अर्थस्य । यतो यद् एव प्रकाशते तद् एवाध्यवसीयते, तत् किं एवं उयत इत्य् आह -- अन्यो हीति । हिर् यस्माद् अर्थे । चो ऽवधारणे । कस्य कीदृशो ग्राह्य इतरो वेत्य् आह -- प्रत्यक्षस्येति । हिर् अवधारणे एक इत्य् अस्मात् परो द्रष्टव्यः । कस् तर्ह्य् अवसेय अध्यवसेय इति [31अ] । तुर् ग्राह्याद् अध्यवसेयं भिनत्ति । अथ किं प्रत्यक्षम् अवसायात्मकं येन तस्यासाव् अवसेय इत्य् आह -- प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षपृष्ठभाविनो निशचयस्य प्रत्यक्षगृहीत एव प्रवृत्ततया ऽनतिशयाधानेन यत् तेनाध्यवसितं तत् प्रत्यक्षेणैवावसितम् इति भावः ।

ननु ग्राह्याद् अन्यः प्रापणीयो विषयः प्रत्यक्षस्योक्तः । इदानीं पुनर् अवसेयः । तद् अयं तृतीयो विषयः प्राप्त इत्य् आह -- सन्तान एवेति । चो यस्मादर्थःए । उपादानोपादेयभावेन व्यवस्थितः क्षणप्रबन्ध एकत्वेनाधिमुक्तः सन्तानः । ग्राह्य एव कस्मान् न तेन प्राप्यत इत्य् आह -- लक्षाणास्येति (इत्य् आह -- क्षणस्येति) । यदाकरं प्रत्यक्षम् उत्पद्यते तस्य क्षणस्येति प्रस्तावात् । एवञ् च विवृण्वतो ऽस्य प्रमाणस्येत्य् अत्र प्रत्यक्षाभिप्रायेण प्रमाणशब्द इन्द्रियजाप्रत्यक्षविवक्षया द्रष्टव्यः । स्वसंवेदनादिनां विषयद्वैविध्यासम्भवाद् इति ।

अथ भवत्व् एकं प्रत्यक्षं विषयद्वैविध्यवद्, अनुमानं तु कथं तथाविधम्? प्रमाणस्येति च [ध्प्र् p.72] स पुनर् आरोपितो ऽर्थो गृह्यमाणः स्वलक्षणत्वेन अवसीयते यतः, ततः स्वलक्षणम् अवसितं प्रवृत्तिविषयो ऽनुमानस्य । अनर्थस् तु ग्राह्यः । तद् अत्र प्रमाणस्य ग्राह्यं विषयं दर्शयता प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणं विषय उक्तः । ब्रुवता तद् अपि विषयद्वैविध्यवद् अभ्युपगम् एव इत्य् आशङ्क्याह -- तथेति । येन प्रतिभासाध्यवसायलक्षणेन प्रकारेण प्रत्यक्षम् अन्यग्राह्य् अन्याध्यवसायि तथा तेन प्रकारेणेति तथाशदार्थः । न केवलं प्रत्यक्षम् अन्यद् गृह्णाति, अन्यद् अध्यवस्यति, किन् त्व् अनुमानम् अप्य् अन्यग्राह्य् अन्याध्यवसायीत्य् अपिशब्देनाह । इहैव च्छेदः कर्त्तव्यो ऽन्यथा व्याख्यानम् असमञ्जसं स्यात् । किं गृह्णातीत्य् आह -- अनर्थग्राहीति । अनुमानम् इति प्रकृतत्वात् । कथम् उपपद्यत इत्य् आशङ्क्योपपत्तिम् आह -- स्वप्रतिभास इति । स्वस्य प्रतिभास इव प्रतिभासः । शक्तिद्वययोगात् तथारोप्यभाणं रूपम् । तस्मिन्न् अनर्थे ऽबाह्यरूप्ये(-रूपे) ऽर्थध्यवसायेन बाह्याध्यवसायेन तद्भेदानवभासनात्मकाभ्देदाध्यवसानलक्षाणेन प्रवृत्तेः प्रवर्त्तनात् ।

अथानर्थे स्वप्रतिभासे ऽर्थाध्यवसायेनानुमानविकल्पो ऽन्यो वा प्रवर्त्तक इति किम् उक्तं भवति? स्वप्र्तिभासस्यारोप्यमाणस्य चार्थस्यावसीयमानस्य विवेकं न प्र्तिपद्यत इत्य् उत्कं भवति । न हि तेनैव विवेकप्रतिपत्तिः, तेन स्वप्रतिभासस्य तथात्वेनाविकल्पनात् । अत्र चानुभवः प्रमाणम् । बाह्यवह्न्यादाव् अप्रवृत्त्यादिप्रसङ्गश् च । नापि विकल्पान्तरेण । तस्यापि तथा प्रवृत्तितया पूर्वविकपप्रतिभासासंस्पर्शाद् इत्य् अलम् इह विस्तरेण । यद्य् एवं को ऽस्याध्यवसीयमानः प्रापणीयो विषय इत्य् आह -- स इति । पुनर् इति सर्वतो विशिनष्टि । आरोपित इति स्वरूपानुवादः । अर्थ इति अर्थ इवार्थो गृह्यमाणः प्रतीयमानस् तस्मिन् ज्ञाने प्रकाशमान इति यावत् । अनेन स्वलक्षणम् अध्यवस्यतीदम् इति प्रकाशितम् । तद् अनेनानुमास्य ग्राह्याध्यवसेयौ भेदेन साध्यर्थ्याद् अभिधाय सुखप्रतिपत्त्यर्थं ताव् एव कण्ठोकौ करोति -- तत इति । यतः स्वलक्षणत्वेन तस्यावसायस् ततः [31ब्] स्वलक्षणम् अवसितं प्रवृत्तिविषयो ऽनुमानस्य । स्वलक्षणम् अवसितम् इत्य् एतद् अप्य् अभिमानाद् अभिधीयते । न पुनः स्वलक्षणम् अवसायस्य गोचरः । तद्विषयत्वे तस्य निरंशत्वात् क्षणिकत्वादेर् अप्य् अवसिताव् अनुमानानवतारप्रसङ्गात् । एतच् च किञ्चिद् इहैवोपरिष्टात् स्पष्टयिष्यामः । परार्थानुमाने तु यथा ऽवसरं विष्तरेण निर्णेष्यामः ।

प्रवृत्तिविषयस्यैव प्रापणीयत्वात् प्रापणीय एव प्रवृत्तिविषयशदेनोक्तः । तुः प्रापणियाद् विषयाद् ग्राह्यं भेदवन्तं दर्शयति । तस्मिन् ज्ञाने प्रकाशमाने प्रकाशनाद् अनर्थो ग्राह्य उक्तः ।

स्याद् एतत् -- यद्य् अवसितं स्वलक्षणं प्रवृत्तिविषयो ऽनुमानस्य तदा कथम् एष धर्मोत्तरो विनिशचयटीकायां अवदीत् "अवसितश् चाकारो विकल्पानां ग्राह्यः" इति । एवं हि स्वलक्षणम् एव ग्राह्यं समर्थितं स्यान् नानर्थ इति । ततो व्यक्तो व्याघातः । परमार्थदृष्ट्या तत्र तथाभिधानान् न दोषः । तथा हि प्ररमार्थतो विकल्पानाम् आरोत्पितम् एव रूपम् अवसेयं ग्राह्यम् तथापि व्यवहर्त्तार आरोपितम् एव रूपम् अवृक्षव्यावृत्तम् अवस्यन्तो बाह्यस्यापि तथात्वाद् बाह्यं वृक्षम् अवस्याम इत्य् अभिमन्यन्ते, तयोर् विवेकाप्रतिपत्तेः ।

[ध्प्र् p.73]

तद् अनुरोधात् स्वलक्षणम् अवसितम् इत्य् उच्यते । तस्यैव त्व् आरोपितस्य परमार्थो ऽनुमेयस्य प्रतिभासमानं केवलम् आकारम् आश्रित्य ग्राह्यत्वम् उच्यते । ततस् तत्र वास्तवावसितरूपाभिप्रायेण तथाभिधानात् को विरोधः?

तद् अत्रेत्यादिनोपसंहरति । यस्मात् प्रमाणस्य द्विदिधो विषयो ग्राह्याध्यव्ससायभेदेन तत् तस्मात् । अत्र विषयविप्रतिपत्तिनिराकरणाकाले ग्राह्यं विषयं दर्शयतेति ब्रुवन् विषयशब्देनाचार्यस्य ग्राह्यो विषयो ऽभिप्रेत इति स्फुटति ।

स्याद् एतत् -- न वै ग्राह्यविषयापेक्षं प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यम् उपपद्यते । यत एकः क्षणस् तस्य ग्राह्यः । न च तत्प्रापणं सम्भवति । नाप्य् अनुमानस्य ग्राह्यपेक्षं प्रामाण्यम् । अन्यर्थो हि तस्य ग्राह्यः । न च तत्प्राप्तिः । न च येन यस्याप्रापणं तस्य तत्र प्रामाण्यम् अभ्युपेयते, अतिप्रसङ्गापत्तेः । अथैकनीलक्षणाकारतयोत्पत्तिर् एव प्रत्यक्षस्य तत्प्रापणम्, अनुमान्स्यापि वह्न्याद्यध्यवसायितया तथोत्पत्तिर् एव तत्प्रापणम् उच्यते । तर्हि न किञ्चिद् अवशेषितं स्यात् । कस्य नाम ज्ञानस्य सविकल्पस्य निर्विकल्पकस्य वा तत्तदाकारतयोत्पत्तिर् नास्ति येन तस्य प्राणाण्यं न स्यात् । तस्मान् न द्विदिधो विषयः प्रमाणस्याभिधानीयो ऽपि त्व् एक एव प्रवृत्तिविषयाख्यो विषयः ख्यापनीय इति ।

अत्र च समाधीयते । ज्ञानानां तावद् ग्राह्याध्यवसा(से)यभेदेन द्विविधो विषयो ऽवश्यैषितव्यो ऽनुभवसिद्धत्वात् । तत्र प्रमाण्यं प्रवृत्तिविषयापेक्षं व्यवस्थाप्यते । ज्ञानत्वं तूभयापेक्षमेव । अज्ञानस्य च प्रामाण्यासम्भवेन ज्ञानान्तर्भूतं प्रमाणं विषयद्वैविध्यवद् एव भवति । केवलं न ग्राह्यापे[32अ]क्षं प्रामाण्यम् अपि तु प्रवृत्तिविषयापेक्षम् इति प्रतिपाद्यते । ग्राह्यापेक्षया तु प्रमानस्येति वचनं स्वरूपानुवादकम् । यद् वा प्रमाणशब्देन ज्ञानम् एवात्र विवक्षितम् । यथा ऽयं विनिश्चयटीकायां स्वार्थाणुमानव्याख्यानावसरे व्यक्तम् आह -- "द्विविधो ज्ञानानां विषयो ग्राह्यश् चाध्यवसेयश् च" इत्यादि । ततो न किञ्चिद् अवद्यम् ।