धर्मोत्तरप्रदीप subcommentary on धर्मोत्तर's न्यायबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's न्यायबिन्दु

ननु चात्र विरुद्धाव् एव धर्माव् एकस्य सामान्यस्य द्वाभ्याम् एताभ्यां सिद्ध्येते इति । तत् किम् एतद् उच्यत इत्य् आह --- केनेति । चो यस्मादर्थे । एकेनतिप्राग् उक्तेन स्वभावेन । अपरेणेति व्यक्त्यन्तराले सामान्यस्य सत्त्वम् असत्त्वं च एतौ हेतू का क्षतिर् इह --- इत्य् आह --- न चेति । चो ऽवधारणे । सत्त्वम् असत्त्वं च द्वयोर् द्वाभ्यां साधने किम् अनुपन्नम् इत्य् आशङ्क्याह --- एकस्यापि । कालभेदे किन् नैवं सम्भावतीत्य् आशङ्क्याह --- एकदैवेति । कस्याप्य् एकदैवाधिकरणभेदे ऽप्य् एतद् इत्य् आशङ्क्याह --- एकत्रेति । कथम् अयुकतम् इत्य् आह --- तयोर् इति । तयोः सत्त्वासत्त्वयोः । विरोधात् परस्परपरिहारव्यवस्थितरूपत्वात् ।

कथं पुनर् आगमाश्रयानुमानाश्रयत्वं निरुद्धाव्यभिचारि[णी]त्य् आशङ्क्योपसंहारव्याजेन यथा ऽनयोस् तथात्वं तथा दर्शयन्न् आह --- तद् इति । यत एवं तत्तद्वदेकं सामान्यं कणदेन उक्तम्, तद्रूपविचारे तच्च्छिष्याभाम् एवं प्रक्रान्तं तत् तस्माद् आगमसिद्धस्यागमप्रतिपादितस्यानुपलम्भेनापि व्यक्तत्यन्तरालासत्त्वप्रतिपादनद्वारम्(द्वारा ऽ)सर्वगतत्वस्य साधनात् । सर्वगतत्वासर्वगतत्वयोः साध्ययोर् एताव् इत्य् आह । एवावन्तं (?) तथोक्तौ हेतू ।

विरुद्धाव्यभिचारित्वम् एवानयोर् उपदर्शन्न् आह --- यत इति । चकारः पूर्वापेक्षया समुच्चये ।

[ध्प्र् 233]

चैकस्यैवकदैकत्र सत्त्व, असत्त्वं च[764] युक्तम्, तयोर् विरोधात् । [765]तदागमसिद्धस्य सामायस्य सर्वगतत्वासर्वगतत्वयोः साध्ययो एतौ विरुद्धाव्यभिचारिणौ जातौ । [766]यतः सामान्यस्यैकस्य युगपत् सर्वदेशावस्थितैर् अभिसम्बन्धित्वं चाभ्युपगतम्, दृश्यत्वं[767] च । ततः सर्वसम्बन्धित्वात् सर्वगतत्वम्, [768]दृश्यत्वाद् अन्तरालाद् अनुपलअम्भाद् असर्वगतत्वम् । ततः [769]शास्त्रकारेणैव विरुद्धव्याप्तत्वम् अपश्यता विरुद्धव्याप्तौ धर्माव् उक्त्वा[770] विरुद्धाव्यभिचार्यवकाशो दत्त इति । न च[771] वस्तुन्य् अस्य [772]सम्भवः । इत्य् उक्ता हेत्वाभासाः ॥

__________नोतेस्__________

[764] वा [765] तस्माद् आगम- [766] अथ परस्परविरुद्धाव्यभिचारिहेतुदोषः कणादशिष्ययोर् एवायम्, कणादस्येत्य् आह --- टि- [767] -भिसम्बद्धत्वम्; -भिसम्बन्धत्वम् [768] दृश्यत्वाद् अन्तरालानुपल- [769] कणादद्वारेण --- टि- [770] धर्माव् उक्तौ । इह विरुद्धा-; धर्माव् उक्तौ विरु- [771] च --- ओम्. [772] -स्य हेतोः सम्भवः; विरुद्धान्यभिचारिणः --- टि-

ननु च साधनावयवत्वाद् यथा हेतव उक्तास् तत्प्रसङ्गेन [773]च हेत्वाभासाः, तथा भासाः, तथा साधनावयवत्वाद् दृष्टान्ता वक्तव्यास् तत्प्रसङ्गेन च दृष्टान्ताभासाः । तत् कथं नोक्ताइत्य् आह ---

__________नोतेस्__________

[773] च --- ओम्.

ततो ऽभ्युपगतात् सर्वसम्बन्धिनः सर्वसम्बन्धित्वात् । सर्वगतत्वम् अन्तरेण तदसम्भवाद् इति भावः । अनुपलम्भे ऽपि कथम् असर्वगतत्वं निश्चेतुं शक्यत इत्य् आह --- दृश्यत्वात् तत इत्य् अनुवर्त्तते ।

ननु चान्तराले ऽनुपलम्भाद् इति युज्यते वक्तुम् । तत् किम् उक्तम् अन्तरालाद् इति । सत्यम् एतत् । केवलम् अनुपलम्भाद् अनुपलम्भव्यवहाराद् इत्य् अर्थविवक्षितत्वाद् अदोषः । क्वचित् पुनर् अन्तरालानुपलम्भाद् इति पाठः । तत्र च यथायोगं समासः ।

ननु यद् शास्त्रात्मका ऽऽगमकारेणास्य परस्परविरुद्धस्वभावावहं किञ्चिद् द्वयम् उक्तं भवेत्, विरुद्धाव्यभिचार्यवकाशः । यावतेदम् एव नास्तीत्य् आशङ्कापनोदव्याजेनोपसंहरन्न् आह --- तत इति । [77ब्] यत एवं शास्त्रकारेणैवेदञ् चेदञ् चाभ्युपगतं ततस् तस्मात् शास्त्रकाएणैव प्रकरणात् कणादेन विरुद्धाव्यभिचारिणो ऽवकाशो दत्तः । किं कृत्वा तेन तदवकाशो दत्त इत्य् आह --- विरुद्धेति । परस्परसाध्यविरुद्धत्वव्याप्तिधर्मौ प्रकरणाद् युगपत् सर्वसम्बन्धिसम्बन्धदृश्यत्वाख्या (ख्यौ) वक्तुर्(?)दृश्यत्वविषयस्यानुपलम्भस्य विरुद्धव्याप्तत्वाद् दृश्यत्वं विरुद्धव्याप्तत्वाद् दृश्यत्वं विरुद्धवाप्तम् इति तु द्रष्टव्यम् ।

कथं पुनस् तयोर् धरमयोः परस्परविरुद्धार्थव्याप्तत्वं विदुषा तेनैवम् उच्येत येन तदवकाशदानं तस्य कल्प्यत इत्य् आह --- विरुद्धव्याप्तत्वम् इति । परस्परविरुद्धसर्वगतत्वासर्वगतत्वलक्षणार्थव्याप्तत्वं तयोर् धर्मयोर् इत्य् अर्थात् । अपश्यता अनालोचयता भ्रान्त्या तावद् अभिधायेति यावत् । इतिर् एवम् अर्थे । तेनायम् अर्थः --- एवम् उक्तेन प्रकारेणोक्ताः कथिता हेत्वाभासाः, कुतश्चित् साम्याद् हेतुवद् आभासाः ॥

साम्प्रतं हेतौ तदाभासे च कथिते तुल्यन्यायतया ऽपरम् अपि स्वाभाससहितं किं नोतम् इति

[ध्प्र् 234]

त्रिरूपो[774]हेतुर् उक्तः । तावता[775]च अर्थप्रतीतिर् इति न पृथग् दृष्टान्तो नाम साधनावयवः कश्चिद् । तेन न अस्य लक्षणं पृथग् उच्यते गतार्थत्वात् इइइ-121

__________नोतेस्__________ [774] त्रिलक्षणो हेतु- [775] तावतैवार्थ-; तावता वा (चा)र्थप्रतीतिसिद्धेर् इति

त्रिरूपो हेतुर् उक्तः, तत् किम् दृश्टान्तैः? स्याद् एतत् --- तावता नार्थपतीतिर् इत्य् आह --- तावता [776]चेति । उक्तलक्षणेनैव हेतुना भवति साध्यप्रतीतिः । अतः स एव गमकः । [777]ततस् तद्वचनम् एव साधनम् । न पृथग् दृष्टान्तो नाम साधनावयवः । यतश् चायं नावयवः, तेन न अस्य द्ष्टान्तस्य लक्षणं हेतुलक्षनात् पृथग् उच्यते । __________नोतेस्__________

[776] ततः [777] ततः --- ओम्. कथं तर्हि हेतोर् व्याप्तिनिश्चयो यद्य् अदृटान्तको हेतुर् इति चेत् । नोच्यते हेतुर् अदृशाटान्तक एव । अपि तु न हेतोः पृथग् दृष्टान्तो नाम हेत्वन्तर्भूत एव दृष्टान्तः । अत एवोक्तं न अस्य लक्षणं पृथग् उच्यते [778]इति । न त्व् एवम् उक्तम् --- नास्य लक्षणाम् उच्यत इति[779] । __________नोतेस्__________

[778] इति --- ओम्. [779] इति --- ओम्.

चोदयन्न् आह --- ननु चेति । अथ कथं साधनावयवत्वं हेतूनां येन साधनावयत्वाद् यथा हेतव उक्ता इत्य् उच्यते? तथा हि साध्यते निश्चीयते साध्यम् अनेनेति साधनम् । पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकवल् लिङ्गम् उच्यते । तदाख्यानाद् एव च वाक्यम् अपि साधनम् उच्यते । न तु वाक्यात् साध्यसिद्ध्युपयोगितया हेतुर् अपि तद् एव तद् वचनम् अपीति । द्वेधा ऽपि तं समुदायम् अपेक्ष्यास्यावयवत्वं येनैवम् उच्यते इति । न । अभिप्रायापरिज्ञानात् । इहैवं पूर्वपक्षवादी मन्यते । परोक्षो ऽर्थो निश्चीयमानो हेतुदृष्टान्ताभ्यां निश्चीयते । न तु हेतुनैव । अदृष्टान्तकस्य हेतोः साध्यसाधनाशक्तेः । ततश् च हेतुदृष्टान्तसमुदायः साध्यस्य साधनम् । तत्र यथा समुदायापेक्षया हेतुरूपो ऽवयव उक्तस् तदाभासश् च तथा साधनावयवत्वाविशेषत्वाद् दृष्टान्तरूपो ऽपरो ऽयम् अवयवः सप्रतिपक्षः किन् नोक्त इति । एवञ् चोदयन्न् अयम् एव साधनावयवत्वाद्यभिधानम् इति । तत्प्रसङ्गेन तत्प्रस्तावेन ।

उक्तं पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकात्मकं लक्षाणं यस्य तेन । एवकारेण दृष्टान्तस्य साक्षात् सिद्ध्युपयोगितां निर्सस्यति । यत एवम् अतो हेतोः, स इति हेतुः । नियमेन दृश्टान्तस्य गमकरूपविरहं द्रढयति । यतः साक्षात् सिद्धिर् उपजायते, स एव गमयति प्रत्यायति साध्यम् इति कृत्वा उच्यते, नान्य इति भावः । यस्माद् हेतोर् एव गमकत्वं ततस् तस्मात् तस्य हेतोस् त्रिरूपस्य वचनं साधनं साधनाभिधानं न दृष्टान्तस्येत्य् अर्थात् । तावता चार्थप्रतीतिर् इति मौलम् इतिशब्दम् अपेक्ष्य न पृथग् दृष्टान्तो नाम साधनावयव इति मूलं व्याचष्टे न दृष्टात इति । अर्थरूपो द्ष्टान्तस् तद् वचनं वा, न साधनस्यार्थरूपस्य वचनस्य वा । नावयवो नैकदेशः । हेत्व् अन्तरर् भूतत्वं च व्याप्तिग्राहकप्रमाणाधिकरणतया हेताव् उपयोगात् । न तस्य स्वरूपेण [78अ]

[ध्प्र् 235] यद्य् एवं हेतूपयोगिनो ऽपि लक्षणं वक्तव्यम् एवेत्य् आह --- गतार्थत्वात्--- गतो ऽर्थः प्रयोजनम् अभिधेयं वा यस्य दृष्टान्तलक्षणस्य । [780]तत् तथा । तस्य भावस् तत्त्वं । तस्मात् । दृष्टान्तलक्षाणं ह्य् अच्यते दृष्टान्तप्रतीतिर् यथा स्यात् । दृष्टान्तश् च हेतुलक्षणाद् एवावसितः । ततो दृष्टान्तलक्षणस्य यत् प्रयोजनम् --- दृष्टान्तप्रतीतिस् तद् गतं निष्पन्नम् । अभिधेयं वा गतं ज्ञातं[781] दृष्टान्ताख्यम् ॥ __________नोतेस्__________

[780] तत् --- ओम्. [781] ज्ञानं; गतं दृष्टा-

कथं[782] गतार्थत्वम् इत्य् आह ---

__________नोतेस्__________

[782] गतार्थम्

हेतोः सपक्ष एव सत्त्वम् असपक्षाच् च सर्वतो व्यावृत्ती[783]रूपम् उक्तम् अभेदेन । पुनर् विशेषेण[784]कार्यस्वभावयोर् उक्तलक्षणयोर् जन्मतन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयाव् अक्तौ । तच् च दर्शयता, यत्र धूमस् तत्र अग्निः, असत्य् अग्नौ न क्वचिद् धूमो यथा महानसेतरयोः, यत्र कृतकत्वं तत्र अनित्यत्वम्, अनित्यत्वाभावो कृतकत्वासम्भवो[785]यथा घटाकाशयोः --- इति दर्शनीयम् । न ह्य् अन्यथा सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोक्तप्रकारे शक्ये दर्शयितुम् । तत् कार्यतानियमः[786]कार्यलिङ्गस्य स्वभावलिङ्गस्य[787]च स्वभावेन[788]व्याप्तिः । [789]अस्मिंश् च अर्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति । एतावान् मात्ररूपत्वात् तस्य इति[790] इइइ-122

__________नोतेस्__________

[783] व्यावृत्तरूप-; व्यावृत्तौ रूप- [784] -स्वभावयोर् जन्म-; [785] सम्भवो ऽस्ति [786] नियमं [787] वा [788] स्वभावव्याप्तिर् इति [789] अस्मिन्न् अर्थे [790] इति --- ओम्. हेतोः [791]रूपम् उक्तम् अभेदेन सामान्येन । साधारणं कार्यस्वभावानुपलम्भानाम् एतल् लक्षणाम् इत्य् अर्थः । किं पुनस् तत्? सपक्ष एव [792]यत् सत्त्वम्, विपक्षाच् च सर्वस्मात् व्यावृत्तिर् या । रूपद्वयम् एतद् अभेदेनोक्तम् । __________नोतेस्__________

[791] रूपमभेदेनोक्तं सा- [792] यत् --- ओम्.

न च सामान्यम् उक्तम् अपि शक्त्यं ज्ञातुम् । अतस् तद् एव विशेषनिष्ठं वक्तव्यम् । अतः पुनर् विशेषेण विशेषवन्तौ जन्मतन्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयावक्तौ । कार्यस्य जन्म् ज्ञातव्यम् उक्तम् । जन्म्नि हि [793]ज्ञाते कार्यस्य सपक्षा एव सत्त्वं विपक्षाच् च सर्वस्माद् व्यावृत्तिर् ज्ञाता

__________नोतेस्__________

[793] विज्ञाते

हेताव् अन्तर्भावः, साक्षात् साध्यसिद्ध्युपयोगिताप्रसङ्गात् । न च सा ऽस्य सम्भविनीति । अनेकार्थत्वाद् वा हेतोर् (धातोर्) गतं निष्पन्नम् इति विवृतम् । गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वाद् अपि गतं ज्ञातम् इत्य् अपि चोक्तम् ॥

ननु च हेतुः सपक्षवृत्तिना विपक्ष(क्षा)वृत्तेनैव च रूपेण गमकः । तच् चेत् कथितं किं विशेषलक्षाणकथनेनेत्य् आह --- न चे ति । चो ऽवधारणे हेतौ वा । सामान्यं साधारणं प्रकरणाल्

[ध्प्र् 236] भवति । स्वभावस्य तन्मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्तः । तद् इति साधनम् । तद् एव तन्मात्र साधनमात्रम्[794] । तस्य्नुबन्धो ऽनुगम्गनम् --- साधनमात्रस्य[795] भावे भावः साध्यस्य । [796]तन्मात्रभावित्वम् एव हि साध्यस्य तादात्म्यम् । साधनस्य [797]यदा द्वभावो ज्ञातो भवति, तदा स्वभावहेतोः --- सपक्षा एव सत्त्वम्, विपक्षाच् च सर्वस्माद् व्यावृत्तिर् ज्ञाता भवति । __________नोतेस्__________

[794] मात्रस्यानु-; साधनमात्रम् । साधनमात्रस्यानुब- [795] मात्रभावे [796] अथ साधनधर्ममात्रानुबन्धः साध्यस्य तथापि तादात्म्यं न स्याद् इत्य् आह --- टि- [797] यदा साधनस्य च स्व-

तद् एवं[798] सामान्यलक्षणम् विशेषात्मकं ज्ञात्व्यं नान्यथा । ततो विशेषलक्षणम् उक्तम् ।

__________नोतेस्__________

[798] तद् एव किम् अतो[799] यदि नामैव[800] इत्य् आह --- तच् च[801] सामान्यलक्षाणं दर्शयितुकामेन विशेषलक्षणं दर्शयतैवम्[802], दर्शनीयम् --- इति सम्बन्धः । यत्र धूमस् तत्र अग्निः इति कार्यहेतोव्याप्तिर् दर्शिता । व्याप्तिश् च कार्यकारणभावसाधनात्[803] प्रमाणान् निश्चीयते । ततो यथा महानस इति दर्शनीयम् । __________नोतेस्__________

[799] विशेषलक्षणात् --- टि- [800] नामैव तद् इत्य् आह; प्राग् उक्तन्यायेन --- टि- [801] तत्र [802] -तैवं च दर्श- [803] प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्याम् --- टि-

लक्षणं न शक्यं ज्ञातुम् इति प्रवृत्त्युपयोगितया न शयम् इति मन्तव्यम् । न तु सामान्यलक्षणस्य वाक्यात् प्रतीतिर् न भवत्य् एव । विशेषवन्तौ च विशिष्टाव् इत्य् अर्थः । एतद् एव विभज्यमान आचार्ये(आह --- कार्यस्ये)त्यादि ।

ननूक्ते ऽप्य् अस्मिन् यदि सामान्यलक्षणप्रतीतिर् नास्ति किम् अनेनोक्तेनापीति । आह --- जन्मेति । हिर् यस्मादर्थे । ननु स्वभावहेतौ साधनस्वभावता साध्यस्य दर्शयितुं युज्यते, तत् किं तन्मात्रानुबन्धो दर्शनीय उक्त इत्य् आह --- तन्मात्रेति । हिर् यस्मात् । अथ तन्मात्रानुबन्धे दर्शिते ऽपि कथं सामान्यलषणप्रतिपत्तिर् इत्य् आह --- साधनस्येति । तद् एवम् इत्यादिनोपसंहारः ।

अनुपलब्धेश् चानयोर् एवान्तर्भावान् न पृथग् विशिष्टलक्षणाभिधानम् इत्य् अवसेयम् ।

अथ किं हेतोर् अन्वयव्यतिरेकाव् एव लक्षणं येनैतद् द्वयम् एव लक्षणातया स्मर्यते । न चैतत् पक्षधर्मताया अपि लक्षणत्वाद् अभिहितत्वाच् चेति चेत् । सत्यम् । केवलं न हेतोः सर्वरूपम् इह प्रक्रान्तम् । किन् तु यद् रूपप्रदर्शनेन दृष्टान्तप्रदर्शनं कृतं भवति तत्प्रकृतम् इति ।

यद्य् अप्य् एवं यदि नाम सामायविशेषलक्षणा ऽभिधानम् अतो ऽभिधानात् किं भवति? किमः क्षेपे प्रयोगात्, न किञ्चिद् भवतीत्य् अर्थः । यद् (तद्) इत्य् उत्तरम् । चो यस्माद् । व्याप्तिप्रदर्शने ऽपि कथं दृष्टान्ताख्यानम् अवतरतीत्य् आह --- व्याप्तिश् चेति । हेत्व् अर्थश् चकारः । कार्यकारणभावसाधणात् प्रमाणान् निश्चीयतां व्याप्तिस् तथापि दृष्टान्तः कथं प्रकृतो भवतीत्य् आह --- तत इति । दृष्टान्तम् अन्तरेण तद् एव प्रमाणं न प्रवर्त्तेत । तद् अप्रवृत्तौ च सामान्यलक्षणम् एव न ज्ञायेतेति भावः ।

[ध्प्र् 237] असत्य् अग्नौ न भवत्य् एव धूम इति व्यतिरेको दर्शितः । स च यथेतरस्मिन्न् इति दर्शनीयः । वह्निनिवृत्तिर् हि धूमनिवृत्तौ नियता दर्शणीया । सा च मानसाद् इतरत्रेति दर्शणीया ।यत्र कृतकत्वं तत्र अनित्यत्वम् इति स्वभावहेतोर् व्याप्तिर् दर्शिता । अनित्यत्वाभावे न भवत्य् एव कृतकत्वम् इति व्यतिरेको दर्शितः । व्याप्तेश् च साधकं प्रमाणं [804]साधर्म्यदृष्टान्ते दर्शनीयम् । प्रसिद्धवाप्तिकस्य च हेतोः साध्यनिवृत्तौ निवृत्तिर् नियता[805] दर्शणीया । तद् अवश्यं यथा घटे, यथा आकाशे चेति दर्शणीयं । __________नोतेस्__________

[804] साधर्म्यम् दृ- [805] निवृत्तिर् दर्शनीया कस्माद् एवम् इत्य् आह --- न हीति । यस्माद् अन्यथा सामान्यलक्षणरूपे सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोक्तप्रकारे इति नियते --- सपक्ष एव सत्त्वम्, विपक्षे ऽसत्त्वम् एवेति नियमो यथोक्तप्रकारः --- ते न शक्ये दर्श्यितुम् । विशेषलक्षणे हि दर्शिते यथोक्तप्रकारे[806] सदसत्त्वे दर्शिते भवतः । न च विशेषलषणम् अन्यथा शक्यं दर्शयितुम् । __________नोतेस्__________

[806] यथोक्तलक्षणे सद्-

तस्य साध्यस्य कार्यम् --- तत्कार्यं धूमः । तस्य भावस् तत्कार्यता सैव नियमो

अन्वयप्रदर्शनेन साधर्म्यदृष्टान्ताख्यानम् आख्याय व्यतिरेकोक्त्या ऽपि वैधर्म्यदृष्टान्तौ किं (दृष्टान्तोक्तिं) दर्शयितुम् आह --- असत्य् अग्नाव् इति । व्यतिरेकप्रदर्शणे ऽपि कथं दृष्टाता ऽऽपतनम् इति आशङ्क्याह --- स चेति । चो यस्मादर्थे । इतरस्मिन्न् अग्निमत्प्रदेशाद् अन्यस्मिन् महाह्नदादौ । यत्र कयोश्चिद् व्याप्यव्यापकभावो दर्शयितव्यस् तत्रास् तु दृष्टान्तोपनिपातः, व्यतिरेकोपदर्शने किं तेनेत्य् आह --- वह्नीति । हीति यस्मात् । अत्रापि विध्योर् विपर्ययेण व्याप्यव्यापकभावो दर्शयितव्य इत्य् अर्थः । एतच् च व्यतिरेकाख्यानं दृष्टान्तोपदर्शनम् उद्दिष्टविषयं प्रयोगम् अधिकृत्योक्तम् इत्य् अधिगन्तव्यम् ।

यत्रेत्यादिना स्वभावहेतुम् अधिकृत्य दृष्टान्तस्य गतार्थत्वं दर्शयितुम् उपक्रमते । एवं प्रदर्शयतां व्याप्तिः, दृष्टान्तावतारकस् तु (-तरस् तु) कथम् इत्य् आह --- व्याप्तेश् चेति । चो यस्मात् । प्रमाणाऽप्रदर्शने व्याप्तेर् असिद्धेः । तच् च प्रमाणम्, अन्तरेणाधिकरणं न प्रमाणम्, अन्तरेणाधिकरणं न सम्भवतीति भावः । यद्य् एवं व्यतिरेक [78ब्] प्रदर्शने कृटे दृष्टान्तेनेत्य् आह --- प्रसिद्धेति । दर्श्यताम् एव, तथापि दृष्टानोपनिपातः कथम् इत्य् आह --- तद् इति । यस्माद् एव दर्शनीयं तत् तस्मात् । सच् चासच् च सदसत्ती तयोर् भावस् ते प्रदर्शनक्रियापेक्षया च द्वितीयाद्विवचनान्तम् एतत् । यादृश उक्तो यथोक्तः प्रकारः स्वरूपं ययोस् ते तथोक्ते । अस्यैवार्थम् आह --- नियते इति । सपक्षासपक्षससत्त्वयोर् उक्तम् एव प्रकारं स्पष्टयन्न् आह --- सपक्ष इति । इतिर् नियमस्याकारं दर्शयति । ते यथोक्तप्रकारे सदसत्त्वे । कथं ते न शक्ये दर्शयितुम् इत्य् आह --- विशेषेति । हिर् यस्मादर्थे । दर्श्यतां तर्हि विशेषलक्षणम् । दृष्टान्तस्य तु किम् आयातम् इत्य् आह --- न चेति । हिर् यस्मादर्थे । दर्श्यतां तर्हि विशेषलक्षणम् । दृष्टान्तस्य तु किम् अयातम् इत्य् आह --- न चेति । चो यस्मादर्थे ऽवधारणे वा । यद् विशेषलक्षणं दृष्टान्तम् अन्तरेणाशक्यप्रदर्शनं तत् स्वरूपाख्यानम् । मूलं व्याख्यातुम् आह --- तस्येत्यादि । विशेष-

[ध्प्र् 238] यतस् तत्कार्यतया धूमो नियतः । सो ऽयं तत्कार्यतानियमो विशेषलक्षणरूपो ऽन्यथा दर्शयितुम् अशक्यः । स्वभावलिङ्गस्य च स्वभावेन साध्येन व्याप्तिर् विशेषलक्षणरूपा न शक्या दर्शयितुम् । यस्मात् कार्यकारणभास् तादात्म्यं च महानसे घटे च ज्ञातव्यम्, तस्माद् व्याप्तिसाधनं प्रमाणं दर्शयता [807]साधर्म्यदृष्टान्तो दर्शणियः । वैधर्म्यदृष्टान्तस् तु प्रसिद्धे तत्कार्यत्वे कारणाभावे कार्याभावप्रतिपत्त्य् अर्थम्[808] । तत एव नावश्यं वस्तु भवति । कारणाभावे कार्याभावो वस्तुन्य् अवस्तुनि वा भवति । ततो वस्त्व् अस्तु वा वैधर्म्यदृष्टान्त इष्यते । __________नोतेस्__________

[807] साध्यदृष्टा- [808] -त्त्यर्थः

तस्माद् दृष्टान्तम् अन्तरेण[809] न हेतोर् ऽन्वयो व्यतिरेको वा[810] शक्यो दर्शयितुम् अतो हेतुरूपाख्यानाद् एव हेतोर् व्याप्तिसाधनस्य[811] प्रमाणस्य दर्शकः षाधर्म्यदृष्टान्तः।

__________नोतेस्__________

[809] दृष्टानव्यतिरेकेण ःएतोर् [810] वा न शक्यो [811] -साधकस्य प्रसिद्धव्याप्तिकस्य साध्याभावे [812]हेत्वभावप्रदर्शनाद् वैधर्म्यदृष्टान्त उपादेय इति च[813] दर्शितं भवति । __________नोतेस्__________

[812] -भावदर्श- [813] `चऽ एवार्थे --- टि-

लक्षणास्य स्वरूपम् आख्यायाख्यान् यथाप्रदर्शनाशक्यत्वं दर्शयन्न् आह --- सो ऽयम् इति ।

वैधर्म्यदृष्टान्तस् तर्हि न प्रदर्शनीय इत्य् आह --- वैधर्म्येति । तुः साधर्म्यदृष्टान्ताद् वैधर्म्यदृष्टान्तं भेदवन्तं दर्शयति । एतच् च यदा व्यतिरेकमुखेण प्रयोगः क्रियते, तत्कालाभिप्रायेणोच्यत इति द्रष्टव्यम् । न त्व् एकस्मिन् प्रयोगे द्वयोपन्यासः सम्भवी । एतच् च प्राग् एव निर्लोठितम् । यतः प्रसिद्धे तत्कार्यत्वे कारणाभावे कार्यभावप्रतिपत्त्यर्थं दर्शनीयो वैधर्म्यदृष्टान्तस् तत एव तस्माद् एव कारणात् । नावश्यं नियमे [न] वस्तु भवति । वस्त्व् अपि वैधर्म्यद्ष्टान्तो भवतीत्य् अर्थः । यदि हि कस्यचिद् विधिना कस्यचिद् विधिर् दर्शयितव्यः स्यात्, तदा गम(गगना)दिर् असन् कथं कस्यचिद् आधारः स्याद् इति, न सिध्यते तदुपदर्शनम् । यदा त्व् एकस्य व्याप्यस्याभावे अपरस्य व्यापकस्याभावो दर्शयितव्यस् तदा व्यापकस्या ऽभावे ऽवस्तुनि सुष्ठु सम्भवति । इतरथा ऽभावे ऽपि अस्य भावो विहितो भवेत् । सो ऽपि नेति चेत्, अयम् एवाभाव इत्य् अभिप्रायः । वैधर्म्यदृष्टान्तग्रहणं चैतद् एकधर्माभावेनापरधर्माभावोपदर्शनविषयोपलक्षणं द्रष्टव्यन् अन्यथा साधर्म्यदृष्टान्ते त्व् अवश्यं वस्तु स आश्रय इष्ट इति स्यात् । तथा च सति बह्वसमञ्जसं स्याद् इति । यतः कारणाभावात् कार्याभावो वस्तुन्य् अवस्तुनि च भवति ततः कारणाद् वस्तु महाह्रदादि । अवस्तु आकाशादि । वाशब्दस् तुल्यबलत्वं समुच्चिनोति ।

तस्माद् इत्यादिना प्रकृतम् उपसंहरति । वाप्तिसाधकप्रमाणाधिकरणत्वाद् दर्शयतीति दर्शकः । यद्य् एवं साध्यसाधकव्याप्तिप्रसाधकप्रमाणप्रदर्शकत्वात् साधर्म्यदृष्टान्त एवोपादेयो न वैधर्यदृष्टात इत्य् आह --- प्रसिद्धेति । वैधर्म्यदृष्टान्त उपादेय इति योजयित्वा कुत उपादेय इत्य् आशङ्कायां प्रसिद्धेत्यादिहेतुपदं योज्यम् । साध्याभावे हेत्वभावप्रदर्शनात् । तत्रेति बुद्धिस्थम् । यद् वा प्रदर्श्यते ऽस्मिन्न् इति प्रदर्शयतीति वा प्रदर्शनो हेत्वभावस्य प्रदर्शन इति तथा । भावप्रधानत्वान् निर्देशस्य हत्वभावप्रदर्शनत्वाद् इत्य् अर्थः ।

[ध्प्र् 239]

अस्मिंश् चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टाआन्तो भवति । यो ऽयम् अर्थो व्याप्तिसाधनप्रमाणप्रदर्शनः[814] कश्चिद् उपादेयो निवृत्तिप्रदर्शनश्[815] च --- इत्य् अस्मिन्न् अर्थे [816]दर्शिते दर्शितो दृष्टान्त [817]इत्य् आह --- एतावन्मात्रं रूपं यस्य तस्य भावस् तत्त्वम्, तस्माद् इति । एतवावद् एव हि रूपं दृष्टान्तस्य, यद् उत व्याप्तिसाधनप्रमान्णप्रदर्शकत्वं[818] नाम साधर्म्यदृष्टान्तस्य, च[819] साध्यनिवृत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शकत्वम् इत्य् [820]एतद्वैधर्म्यदृष्टान्तस्य । [821]एतच् च हेतुरूपाख्यानाद् एवाख्यातम् इति किं दृष्टान्तलक्षणेन?

__________नोतेस्__________

[814] प्रमाणदर्शिनः [815] निवृत्तिपदर्शकश् च [816] प्रदर्शिते [817] दृष्टान्तः । कस्माद् इत्य् आह [818] -प्रमाणदर्शनत्वं [819] वा [820] `वैधर्म्यदृष्टान्तस्य एतत्ऽ ओम्.; `वैधर्म्यदृष्टान्तस्यऽ ओम्. [821] तत्; प्रग् उक्तव्यायेन --- टि-

एतेन एव दृष्टान्तदोषा अपि निरस्ता भवन्ति इइइ-123 एतेन एव च हेतुरूपाख्यानाद् दृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्तदोषा[822] कथिता [823]भवन्ति । तथाहि --- पूर्वोक्तसिद्धये य उपादीयमानो ऽपि[824] दृष्टान्तो न समर्थः स्वकार्यं साधयितुं स दृष्टान्तदोष इति साम्यर्थ्याद् उक्तं[825] भवति ॥ __________नोतेस्__________

[822] दृष्टान्तस्य दोषाः [823] निरसनद्वारा कथिताः --- टि- [824] ऽपि न समर्थः [825] -अर्थ्याद् इत्य् एतद् उक्तं

अस्मिंश् चे त्यादि मूलम् अनूद्य व्याचष्टे यो ऽयम् इति । पूर्ववत्प्रदर्शनशब्दस्य व्युत्पत्तिः, समासश् च कर्त्तव्यः । प्रसिद्धायां व्याप्तौ साध्याभावे [79अ] हेतोर् निवृत्तिप्रदर्शः इत्य् अर्थो द्रष्टव्यः । एतावद् एवैतावन्मात्रम् । अन्यद् अप्य् अस्य रूपम् अस्तीत्य् आह --- एतावद् एवेति । हिर् यस्माद् एतत् परिमाणम् अस्येति तथा । एवकारेणान्यस्य ताद्रूप्यनिरासो दृढीकृतः । किं तद् रूपम् इत्य् आह --- यद् उतेति । निपातसमुदायश् चायं यद् एतद् इत्य् अस्यार्थे ॥

येषु दृष्टान्तत्वेनोपात्तेषु स्वकार्यका(क)रणासामर्थ्ये दोषः सम्भवति ते कुतश्चित् सामान्याद् दृष्टान्तवदाभासमाना दृष्टान्ताभासा भवन्तीति अर्थं न्यायम् आश्रित्याह --- दृष्टान्तदोषा दृष्टान्ताभासाः कथिता भवन्तीति । यस्मात् ते दृष्टान्ताभासत्वे[न] कतिता भवन्त्य् अत एव द्ष्टान्तत्वेन निरस्ता भवतीत्य् अत एव मूलम् अर्थतो व्याख्यातम् इत्य् अवगन्तव्यम् । दृष्टान्ततत्त्वप्रदऋशनेन यथा दृष्टान्ताभासा(स)कथनं कृटं भवति तथा दर्शयितुं तथा हीत्यादिनोपक्रमते । पूर्वोक्तस्य जन्मतन्मात्रानुबन्धस्य सिद्धये निश्चिअयाय । स्वकार्य साधनसम्भवे साध्यप्रकर्शनसम्भवलक्षणम्, सिद्धव्याप्तिकस्य च हेतोः साध्याभावे साधननिवृत्तिप्रदर्शनलक्षणं च साधयितुं य उपादीयमानो ऽपि न समर्थः, स दृष्टान्तदोषो दुष्टो दृष्टान्तः, दृष्टान्ताभास इति यावत् । सामर्थ्यात् स्वकार्याकारणलक्षणात् ॥

[ध्प्र् 240]

दृष्टान्ताभासाम् (-भासान्) उदाहरति ---

यथा नित्यः शब्दो अमूर्तत्वात् । कर्मवत् परमाणुवद् घटवद् इति । एते दृष्टान्ताभासाः साध्यसाधनधर्मोभयविकलाः इइइ-124 यथा [826]नित्यः शब्दो इति [827]शब्दस्य नित्य्त्वे साध्ये ऽमूर्तत्वाद् इति हेतुः। साधर्म्येण कर्मवत् परमाणुवद् घटवद् इत्य् एते दृष्टाता उपान्यस्ताः । एते च दृष्टान्तदोषाः । साध्यं च साधनं चोभय चेति[828] । तैर् विकलाः । साध्यविकलं कर्म, तस्या ऽनित्यत्वात् । साधनविकलः प्ररमाणुः, मूर्त्त्त्वात् परमाणूनाम् । [829]असर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूर्त्तिः । असर्वगताश् च द्रव्यरूपाश् च परमानवः । नित्यास् तु वैशेषिकैर् इष्यन्ते । ततो न साध्यविकलः[830] । घटास् तूभयविकलः, अनित्यत्वान्मूर्त्तत्वाच् च घटस्येति[831] ॥ __________नोतेस्__________

[826] यथेति नित्यः [827] इति नित्यत्वे साध्ये शब्दस्यामूर्त- [828] च । तैर् वि- [829] असर्वगतं द्र- [830] साध्यविकलाः [831] घटस्य

तथा सन्दिग्धसाध्यधर्मादयश् च । यथा --- रागादिमान् अयं वचनाद् रथ्यापुरुषवत् । मरणधर्मो अयं पुरुषो रागादिमत्त्वाद् रथ्यापुरुषवत् । असर्वज्ञो अयं रागादिमत्वाद् रथ्यापुरुषवद् इति इइइ-125 तथा[832] सन्दिग्धः साध्यधर्मो यस्मिन् स सन्दिग्धसाध्यधर्मः । स आदिर् येषां ते तथोक्ताः । सन्दिग्धसाध्यधर्मः । सन्दिग्धसाध्यधर्मः सन्दिग्धोभयः[833] । __________नोतेस्__________

[832] तथेति [833] -भयधर्मः

दृषान्ताभासान् इत्यादि परमाणूनाम् इत्य् एतद् अन्तं सुगमम् ।

कथं परमाणवः साधनविकला न साध्यविकला इत्य् आह --- असर्वेति । परिमाणं मानव्यवहारकारणम् । तच् च गुणत्वाद् द्रव्याश्रयीति । द्रव्यग्रहणेन वास्तवं रूपम् अनूदितम् । तत्र यदि द्रव्यपरिमाणं मूर्त्तिर् इत्य् एव तावद् उच्यते तदा ऽऽकाशादेर् अपि द्रव्यस्य परममहत्त्वनाम् अधेयं परिमाणम् अस्तीति मूर्त्तत्वं प्रसज्येत । अतस् तन्निवृत्त्यर्थं द्रव्ये विशेषणम् असर्वगतग्रहणम् । तत्र परमाणोः परमाणं भवत्य् असर्वगतस्य द्रव्यस्येति दर्शयन्न् आह --- असर्वगताश् चेति । समवायिकारणं द्रव्यं गुणवद् वेति द्रव्यलक्ष्णयोगाद् द्रव्यरूपः । चकारौ पूर्वापेक्षया एकविषयत्वम् अनयोः समुच्चिनुतः । तत् पुनः परमाणोः परिमाणं पारिमाण्डलसंज्ञकं ज्ञातव्यम् । इयता साधनवैकल्यं दर्शितम् ।

साध्यावैकल्यं दर्शयन्न् आह --- नित्यास् त्व् इति । तुनेनार्थम् आन्तरेण(?)विशिनष्टि । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायात्मकैः पदार्थविशेषैर् व्यवहरन्तीति वैशेषिकाः, रूढ(ढे)श् चाभ्युपगतकणादशास्त्रा एवोच्यते । अथ [वा] षट्पदार्थीप्रतिपादकतया विशिष्यते तद् अन्यस्माच् छास्त्राद् इति विशेषः काणादं शास्त्रं विवक्षितम् ।[834]"तद् विदन्त्य् अधीयते वा" इति वैशेषिकास् तैर् इष्यन्त इति वचनव्यक्त्या चेष्टिमात्रम् एतन् न पुनर् अत्र प्रमाणम् अस्तीति सूचयति ।

__________नोतेस्__________

[834] तुलना --- "तद् अधीते तद्वेद" पाणिनि 4,2,59.

[ध्प्र् 241] उदाहरणम् --- रागादिमान् इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । वचनाद् इति हेतुः । रथ्यापुरुषवत् इति दृष्टान्ते[835] । रागादिमत्त्वं सन्दिग्धम् । मरणं धर्मो ऽस्येति मरणधर्मा । तस्य भावो मरणधर्मत्वं साध्यम् । अयं पुरुष इति धर्मी । रादिमत्त्वाद् इति हेतुः । रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते सन्दिग्धं साधनम् । साध्यं तु निश्चितं मरणधर्मत्वम् इति । असर्वज्ञो इति । असर्वज्ञो साध्यम् । रागादिमत्वाद् इति हेतुः । तदुभयम् अपि रथ्यापुरुषे दृष्टान्ते सन्दिग्धम् । असर्मज्ञत्वं रागादिमत्त्वं चेति ॥ __________नोतेस्__________

[835] दृष्टान्तः रागादि-

[836]तथा ऽनन्वयो अप्रदर्शितान्वयश् च । यथा यो उक्ता स रागादिमान्, इष्टपुरुषवत् । अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवद् इति इइइ-126

__________नोतेस्__________

[836] तथा --- ओम्.

तथा ऽनन्वयो इति । यस्मिन् दृष्टान्ते दृष्टान्ते साध्यसाधनयोः सम्भवमात्रं दृश्यते, न तु साध्येन व्याप्तो हेतुः, सो ऽनन्वयः । अप्रदर्शितान्वयश् च --- यस्मिन् दृष्टान्ते विद्यमानो ऽप्य् अन्वयो न प्रदर्शितो वक्त्रा सो ऽप्रदर्शितान्वयः । अनन्वयम् उदाररति --- यथेति । यो उक्तेति वक्तृत्वम् अनूद्य स रागादिमान् इति रागादिमत्त्वं[837] विहितम् । ततो वक्तृत्वस्य रागादिमत्त्वं(वे) प्रतिनियमः । तेन व्याप्तिर् उक्ता । इष्टपुरुषवद् इति । इष्टग्रहणेन प्रतिवाद्य् अपि [838]संगृह्यते वाद्य् अपि । तेन वक्तृत्वरागादिमत्त्वयोः सत्त्वमात्रम् इष्टे पुरुषे सिद्धम् । व्याप्तिस् तु न सिद्धा । तेना ऽनन्वयो दृष्टान्त इति । __________नोतेस्__________

[837] -मत्त्वे विहितम् [838] गृह्यते अनित्यः शब्द इत्य् अनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वाद् इति हेतुः । घटवद् इति[839] दृष्टान्ते न प्रदर्शितो ऽन्वयः । __________नोतेस्__________

[839] -इत्य् अत्र दृ- तत इत्यादि मरणधर्मत्वम् इत्य् एतद् अन्तं सुज्ञानम्। ननु मरणधर्मत्वम् अप्य् अस्य कथं निश्चिंतं येन हेतुर् एव सन्दिग्ध उच्यते इति चेत् । सत्यम् । केवलं प्रसिद्धिसमाश्रयेणैवम् उक्तम् इत्य् अवसेयम् । अन्वीयमानत्वं साधनस्य साध्येनान्वयः । स च प्रतिबन्धसाधकप्रमाणाक्षेपात् प्रसिद्ध्यति । यत्र तु तन् नास्ति केवलं सम्भवमात्रं साहचर्यमात्रं दृश्यत इत्य् अभिप्रायः ॥

वक्तृत्वस्य हेतो रागादिमत्त्वे [79ब्] साध्ये प्रतिनियमः प्रतिनियतत्वम् उक्तम् इति शेषः । तेन साध्यनियतत्वेन व्याप्तिर् अनयोर् उक्ता प्रदर्शिता । एवंविधानुवादविध्युपकर्शने तथा प्रतीतेर् आहत्योदयाद् व्याप्तिर् उक्तेत्य् उक्तम् । न त्व् असाव् अनयोर् वाक्यतो ऽस्ति । यतो द्वयोर् अपि वादिप्रतिवादिनोर् दृष्टातत्वेन सङ्ग्रहः तेन हेतुना सत्त्वमात्रं सम्भवमात्रं साहचर्यमात्रम् इति यावत् । अस्ति चेष्टिः सहमात्रोपकर्शनम् अदोषावहम् इत्य् आह --- व्याप्तिस् त्व् इति । तुः सत्त्वमात्राद् व्याप्तिं भिन्नत्ति । न सिद्धा न प्रमाणनिश्चिता । अनओर् व्यातिसाधकप्रमाणाभावाद् इति भावः ।

प्रदर्शितान्वयम् उदाहारन्न् आह --- अनित्य इति ।

[ध्प्र् 242]

इह यद्य् अपि कृटक्त्वेन घटसदृशः शब्दस् तथापि नानित्यत्वेनापि सदृशः प्रत्येतुं शक्यते[840] ऽतिप्रसङ्गात्[841] । यदि तु कृटकत्वम् [842]अनित्यस्वभावं [843]विज्ञातं भवत्य् [844]एवं कृतकत्वाद् अनित्यत्वप्रतीतिः स्यात् । तस्माद् यत् कृतकं तद् अनित्यम् इति कृतकत्वम् अनित्यत्वे[845] नियतम् अभिधाय नियमसाधनायान्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयो दृष्टान्त उपादेयः । स च प्रदर्शितान्वय एव । अनेन त्व् अन्वयवाक्यम् अनुक्त्वैव दृष्टान्त उपात्तः । ईदृशश् च साधर्म्यमात्रेणैवोप्रयोगी । न च साधर्म्यात् साध्यसिद्धिः । अतो ऽन्वयार्थो दृष्टान्तस् तदर्थश् चानेन नोपात्तः । साधर्म्यार्थश् चोपात्तो निरुपयोग

__________नोतेस्__________

[840] शक्यो ऽति- [841] पाक्यो ऽपि प्राप्तः --- टि- [842] अनित्यत्व [843] ज्ञातं [844] -त्य् एव कृ [845] -अनित्यत्वनियतम्

ननु घटोपदर्शनेन कृतकत्वेन ताद् घटसदृशः शब्दो दर्शितः । तथा चानित्यत्वेनापि सदृशो दर्शितस् ततश् च व्याप्तिर् दर्शितैवेत्य् आह --- इहेति । इहानित्यत्वसिद्धिप्रस्तावे । कुतस् तथा प्रत्येतुम् अशक्य इत्य् आह --- अतिप्रसङ्गाद् इति । मूर्त्तत्वाद्(दे)र् अपि सादृश्यागम(सादृश्यावगमात्) प्रसक्तिर्(-क्तेर्) इष्टं धर्मम् अतिक्रियान्तः पर्सङ्गो ऽतिप्रसङ्गः तस्मात् । न तर्हि कृतकत्वाद् अनित्यत्वं कदाचिद् अपि प्रत्येतव्यम् इत्य् आह --- यदि त्व् इति । तुर् इमाम् अवस्थां विशेषवतीं दर्शयति । यदि कृतकत्वानुवादपूर्विका(-पूर्वक)विधानेनार्थान्तरत्वे सति न नित्यत्वस्वभावं कृतकत्वं प्रतीतं भवत्य् एवं तत्स्वाभाव्येन प्रतिपत्तौ कृतकत्वाद् अनित्यत्वप्रतीतिः स्यात् । यतः कृतकत्वस्यानित्यत्वस्वभावावगमात् ततस् तत्प्रतीतिर् नान्यथा तस्माद् हेतोः । अन्वयवाक्यस्य साध्यनियतत्वं साधनस्यार्थो ऽभिधेयः, तत्प्रतिपत्तिविषयस् तत्प्रदर्शन इत्य् अर्थः । अन्वयवाक्यार्थप्रतिपत्तिविषयो ऽपि दृष्टान्तो यद्य् अप्रदर्शितान्वयस् तदा सो ऽपि निरुपयोगः किम् इत्य् उपादेय इत्य् आह --- स चेति । चो ऽवधारणे यस्मादर्थे वा । अनेन कथं नामायम् उपात्तो येनैवम् अभिधीयत इत्य् आह --- अनेनेति । अनेन्न वादिना । तुर् विशेषार्थः । अन्वयप्रतिपादकं वाक्यम् अन्वयवाक्यम् । तद् अनुक्त्वैव । अथैवम् उपात्तो ऽपि यद्य् उपयुज्यते तदा का क्षतिर् इत्य् आह --- ईदृशश् चेति । चकारो ऽस्येमाम् अवस्थां भेदवतीम् आह । समानः प्रकरणाद् घटेन सदृशो धर्मो यस्यासौ सधर्मा । तस्य भावः साधर्म्यम् । तद् एव तन्मात्रम् । मात्रग्रहणेन विशिष्टं साधर्म्यम् अपाकरोति । तेनैवकारेण निराकृतनिरासम् एव द्रढयति । साधर्म्यप्रदर्शनमात्रेणैवायम् उपयोगवान् इत्य् अर्थः । अथैतत् पददर्शितात् साधर्म्याद् अपि यदि साध्यम् सिद्ध्यते तदा कथम् अयम् अनुपयुक्त इत्य् आह --- न चेति । चो ऽवधारणे यस्मादर्थे वा ।

एवं ब्रुवतो ऽयं भावः --- अनेन खलु साधर्म्यं प्रदर्शनीयम् । कृतकत्वेनैव च साधर्म्यं प्रदर्श्यायञ् चरितार्थो भविष्यति । न च कृतकत्वेन घटसाधर्म्ये शब्दस्यावगते ऽप्य् अनित्यत्वेनापि तत्साधर्म्यावगमो ऽवश्यम्भावीति शक्यम् अभिधातुम् । मूर्त्तत्वादिनापि सादृश्यावगमे ऽस्यानिवार्यत्वप्रसङ्गाद् इति । यतः साधर्म्यमात्रान् न साध्यसिद्धिर् अतः कारणात् । अन्वयो ऽन्वीयमानत्वं साधनस्य साध्येन सो ऽर्थः प्रयोजनं [80अ] यस्य स तथा न साधर्म्यमात्रप्रदर्शनार्थ इत्य् अर्थात् । अनेनाप्य् अन्वयार्थ एवायम् उपात्त इत्य् आह --- तदर्थश् चेति । चो यस्मादर्थे । सो ऽन्वयो ऽर्थो यस्य स तथा । अनेन वादिना । किम् अर्थस् तर्ह्य् अनेनायम् उपात्त इत्य् आह --- साधर्म्येति । चो यस्मादर्थे ।

[ध्प्र् 243] इति वक्तृदोषाद् अयं दृष्टान्तदोषः । वक्त्रा ह्य् अत्र परः पतिपादयितव्यः । ततो यदि नाम न दुष्टं वस्तु तथापि वक्त्रा दुष्टं दर्शतम् इति दुष्तम् एव ॥ तथा विपरीतान्वयः --- यद् अनित्यं तत् कृतकम् इति इइइ-127 तथा विपरीतान्वयो यस्मिन् दृष्टाते स तथोक्तः । तम् एवोदारति --- यद् अनित्यं तत् कृतकम् इति । कृतकत्वम् अनित्यत्वनियतं दृष्टान्ते[846] दर्शनीयम् । एवं कृतकत्वाद् अनित्यत्वगतिः स्यात् । अत्र त्व् अनित्यत्वं कृतकत्वे[847] नियतं दर्शितम् । कृतकत्वं[848] त्व् अनियतम् एवानित्यत्वे ।[849] ततो यादृशम् इह कृतत्वम् अनियतम् अनित्यत्वे [850]दर्शितं तादृशान् नास्त्य् अनित्यत्वप्रतीतिः । तथा हि --- यद् अनित्यम् इत्य् अनित्यत्वम् अनूद्य तत् कृतकम् इति कृतकत्वम् विहितम् । अतो ऽनित्यत्वं नियतम् उक्तं कृतकत्वे, न तु कृतकत्वं अनित्यत्वे । ततो यथा ऽनित्यत्वाद् अनियतात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वे न प्रयत्नान्तरीयकत्वप्रतीति, तद्वत् कृतक्त्वाद् अनित्यत्वप्रतिपत्तिर् न स्याद्, अनित्यत्वे ऽनियतत्वात् कृतकत्वस्य । __________नोतेस्__________

[846] दृष्टान्तेन [847] -कत्वनियतं [848] त्व् अनित्यतम् एवोक्तम् अनित्यत्वे [849] अत्र `ततः कृतकत्वम् अनित्यत्वे नियतम् एवऽ इत्य् अधिकः पाठो ऽस्ति । [850] प्रदर्शितम्

साधर्म्यार्थः साधर्म्यप्रतिपादनप्रयोजन उपात्तस् तस्मान् निरुपयोगः स । तस्मादर्थे वा । अयं चशब्दात् परो द्रष्टव्यः । ननु कृतकत्वानित्यत्वयोस् तावद् वस्तुतो ऽन्वयो ऽस्त्य् एव । तत् कथं विद्यमाने ऽपि तस्मिन् तथा ऽप्रदर्शनमात्रेणासौ दृष्टान्तो दुष्यतीत्य् आह --- वक्तृदोषाद् इति । वक्ता हीत्यादिनैतद् एव समर्थयते । ननु वक्तैवासौ तथा प्रदर्शयन्न् अपराध्यतु, अन्यस्य दृष्टान्ततपस्विनः को ऽपराध इति चेत् । स्वकार्या ऽकरणम् एव दोषः । तदकरणं तस्य स्वत एव (एवाऽ)सामर्थ्याद्, अन्येनान्यथा प्रदर्शनाद् वा ऽस्तु । किम् एतावता तद् अकरणं तस्य नास्त्य् एवेति सूक्तं वक्तृदोषाद् अयम्ण् दृष्टान्तदोष इति ।

विपरीतो ऽन्वय इति वैपरीत्येन प्रदर्शनाद् विपरीत उक्तो न तु विपरीतो ऽन्वयो ऽस्त्य् एव । कीदृशो ऽविपरीतो ऽन्वयो यस्माद् अयं विपरीत इत्य् आह --- कृतकत्वम् इति । एवं प्रदर्शने को गुण इत्य् आह --- एवम् इति । एवं कृतकत्वस्यानित्यत्वे नियतत्वप्रदर्शने सति । अत्र पुनः कुत्र किं नियतम् इत्य् आह --- अत्रेति । तुर् इमाम् अवस्थां विशेषवतीं दर्शयति । अनित्यत्वानुवादेन कृतक्त्वस्य विधानाद् विधीयमानस्य व्यापकतया नियमविषयत्वाद् इत्य् अभिसन्धिः कृतकत्वं पुनः कीदृशं दर्शितम् इत्य् आह ---[कृतकत्वम् इति] । तुर् अनित्यत्वात् कृतकत्वं भिनत्ति । अनित्यत्वे नियताद् अपि कृतक्तवादि(-वाद)नित्यत्वं प्रतिपश्येत इत्य् आह --- तत इति । यत एवम् अनुवादविधिक्रमे कृतकत्वम् अनित्यत्वानियतं दर्शतं भवति, ततस् तस्माद् इह प्रयोगे । यादृशम् इति विधीयमानम् । पूर्वम् एवं वादिना ऽनित्यत्वं कृतकत्वे नियतं दर्शितम्, न कृतकत्वम् नित्यत्वे चेति प्रतिज्ञामात्रेणोक्तम् अधुना तु येन प्रकारेण तस्यैव प्रदर्शनम् आयातं तथा हीत्यादिना तद् दर्शयति । अनित्यत्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वम्

[ध्प्र् 244] यद्य् अपि च कृतकत्वं वस्तुस्थित्या ऽनित्यत्वे नियतं [851]तथाप्य् अनित्यतं वक्त्रा [852]दर्शितम् । अतः [853]स्वयम् अदुष्टम् अपि [854]वक्तृदोषाद् दुष्टम् । __________नोतेस्__________

[851] `तथाप्य् अनियतंऽ ओम्. [852] प्रदर्शितम् [853] अतस् तत् स्वयं न दुष्ट- [854] वक्तुर् दोषात् तस्माद् विपरीतान्वयो ऽपि वक्तुर् अपराधात्, न वस्तुत (न) । परार्थानुमाने च[855] वक्तुर् अपि [856]दोषश् चिन्त्यत इति ॥ __________नोतेस्__________

[855] च --- नास्ति [856] न केवलं हेतोः --- टि-

साधर्म्येण दृष्टान्तदोषाः[857] इइइ-128

__________नोतेस्__________

[857] दृष्टान्तदोषाः --- ओम्. साधर्म्येण[858] नव दृष्टान्तदोषाः ॥ __________नोतेस्__________

[858] -येन तद्दृ

वैधर्मेणापि[859] दृष्टान्तदोषान् [860]वक्तुम् आह ---

__________नोतेस्__________

[859] -पि नव दृ- [860] वक्तुकाम आह

वैधर्म्येण अपि --- परमाणुवत् कर्मवत् आकाशवद् इति साध्याद्यव्यतिरेकिणः इइइ-129

नित्यत्वे शब्दस्य साध्ये हेताव् अमूत्तत्वे [861]परमाणुर् वैधर्म्यदृष्टान्तः साध्याव्यतिरेकी । नित्यत्वात् परमाणूनाम् । कर्म साधनाव्यतिरेकि, अमूर्त्तत्वात् कर्मणः आकाशम् उभयाव्यतिरेकि, नित्यत्वाद् अमूर्त्तत्वाच् च ।

__________नोतेस्__________

[861] परमाणुवद् वध-{वैध-}; परमाणुर् वैधर्येण

अन्तरेणाचिरप्रभादौ दृश्यमानम् अनित्यतं तत्र । तत्र यथा ऽनित्यत्वात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वाप्रतीतिस् तद्वत् कृतकत्वाद् अप्य् अनित्य[त्व]नित्यत्वप्रतीतिर् भवितुम् अर्हति ।

ननु भवतु अनित्यत्वात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वाप्रतीतिर् वस्तुतस् तस्य तत्रानियतत्वात् कृतकत्वं तु परमार्थतो नियतम् नित्यत्वे । तत् कुतस् तस्मात् तस्याप्रतीतिर् इत्य् आह --- यद्य् अपीत्यादि । एवं ब्रुवतो ऽयं भावः --- वस्तुतश् छेदनस्वभावो ऽपि परशुर् यदाच्छेदकेन भ्रान्त्या ऽन्यथा वा उद्वर्त्त्य बाहुम् उद्यम्य द्वैधीभावार्थं धवादौ निपात्यते, तदा तेन स्वयम् अदुष्टेनापि यथा छिदा न सम्पाद्यते, तद्वद् अनेनापि परोक्षार्थप्रतीतिर् न सम्पाद्यते, स्वयम् अदुष्टेनापीति ।

यस्माद् एवं तस्माद् [80ब्] हेतोर् वक्तुर् अनुमापयितुर् अपराधाद् दोषाद् विपरीतान्वयो ऽपि दृष्टान्तदोष इति दोषः । न केवलम् अप्रदार्शितान्वय इत्य् आह --- परार्थेति । न केवलं साधनस्य दोषश् चिन्त्यत इत्य् अपि शब्दात् ॥

यतो ऽल्पीयो नास्ति स परमाणुः वैधर्म्यप्रतिपाद [न] विषयोपात्तत्वान् वैधर्म्यदृष्टान्त उक्तः । साध्यस्याव्यतिरेको निवृत्त्यभावः सो ऽस्यास्तीति तथोक्तः

[ध्प्र् 245] साध्यम् आदिर् येषाम् तानि साध्यादीनि साध्यसाधनोभयानि । तेषाम् अव्यतिरेको[862] निवृत्त्यभावः । स येषाम् अस्ति ते साध्याद्यव्यतिरेकिणः । ते चोदाहृताः ॥ __________नोतेस्__________

[862] -रेको वृत्त्य-; रेको निवृत्ता (त्त्य) भावः

अपरानुदाहर्त्तुम् आह ---

तथा सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेकादयः, यथा असर्वज्ञाः कपिलादयो अनाप्ता वा अविद्यमानसर्वज्ञताप्ततालिङ्गभूतप्रमाणातिशयशासनत्वाद् इति । अत्र[863]वैधर्म्योदाहरणम् --- यः सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिकम् उपदिष्टवान्,[864]यथा ---[865]ऋषभवर्धमानादिर् इति । [866]तत्रासर्वज्ञतानाप्तयोः साध्यधर्मयोः सन्दिग्धो व्यतिरेकः इइइ-130

__________नोतेस्__________

[863] वैधर्म्येणोदा- [864] तद् यथा [865] वृषभा [866] इति वैधर्म्योदाहरणाद् असर्व- तथेति । साध्यस्य व्यतिरेकः साध्यवतिरेकः । संदिग्धः साध्यव्यतिरेको यस्मिन् स संदिग्धसाध्यव्यतिरेकः । स आदिर् येषां ते तथोक्ताः ।संदिग्धसाध्यव्यतिरेकम् उदाहर्त्तुम् आह --- यथेति । असर्वज्ञा इत्य् एअक्ं साध्यम् । अनाप्ता अक्षीणदोषा इति द्वितीयम् । कपिलादय इति धर्मी । अविद्यमानसर्वज्ञतेत्यादि हेतुः । सर्म्वज्ञाता च आप्तता च तयोर् लिङ्गभूतः प्रमाणातिशयो लिङ्गात्मकः प्रमाणविशेषः । अविद्यमानः सर्वज्ञाताप्ततालिङ्गभूतः प्रमाणातिशो यस्मिन् तत् तथोक्तं शासनम् । तादृशं शासनम् येषां ते[867] तथोक्ताः । तेषां भावस् तत्त्वम् । तस्मात् । प्रमाणातिशयो ज्योतिर्ज्ञानोपदेश इहाभिप्रेतः । यदि हि कपिलादयः सर्वज्ञा आप्तो वा स्युस् तदा ज्योतिर्ज्ञानादिकम् कमान् नोपदिष्टव्न्तः? न चोपदिष्टवन्तः । तस्मान् न सर्वज्ञा आप्ता वा । __________नोतेस्__________

[867] कपिलादयः --- टि-

अत्र प्रंआणे वैधर्म्योदाहरणम् । यः सर्वज्ञ आप्तो वा स ज्योतिर्ज्ञानादिकं सर्वज्ञताप्तता लिङ्गभूतम् उअपदिष्टवान् । यथा ऋषभो वर्धमानश् च ताव् आदी यस्य स ऋषभवर्धमानादिर् दिगम्बराणां

प्रकरणात् क्षीणदोषत्वम् आप्तत्वक्षणमस्य विवक्षितम् इति तत् वा अनाप्ता अक्षीणदोषा इति व्याचष्टे । कपिलः सांख्यदर्शनकारो मुनिः । आदिशब्दो गौतमादेः सङ्ग्रहः । शासनं मार्गस् तत्प्रणीतशास्त्रम् इति यावत् ।

ननु तेषाम् अपि शासने लिङ्गात्मकः प्रमाणातिशयो ऽनेको ऽस्त्य् एव । तत् कथं हेतुर् अयम् असिद्धो न भवतीत्य् आह --- प्रमाणातिशय इति । ज्योतिषां ग्रहनक्षत्राणां ज्ञानं तस्योपदेशः । ज्योतिर्ज्ञानस्योपलक्षणत्वाज् ज्योतिर्ज्ञानाद्युपदेश इत्य् अवगन्तव्यम् । तद् अयं समुदायार्थः --- यस्मात् तैर् ज्योतिर्ज्ञानम् अन्यातीन्द्रियज्ञानं च स्वशासने नोपदिष्टं तस्मात् ते न तथारूपा इति । यदि हीत्यादिनैतद् एव दर्शयति

[ध्प्र् 246] शास्ता[868] सर्वज्ञश्[869] च आप्तश् चेति । तद् इह वैधर्म्योदाहरणाद् ऋशभादेर् असर्वज्ञत्वस्यानाप्ततायाश् च व्यतिरेको व्यावृत्तिः संदिग्धा । यतो ज्योतिर्ज्ञानं चोपदैशेद् असर्वज्ञाश् च भवेद् अनाप्ता वा । को ऽत्र विरोधः? नैमत्तिकम् एतज् ज्ञानं व्यभ्दिचारि न सर्वज्ञत्वम् अनुमापयेत् ॥ __________नोतेस्__________

[868] शास्ता साध्ययतिरेकः सर्व- [869] च --- ओम्.

आदिशब्देनान्यातीन्द्रियज्ञानं संगृह्यते । ऋषभवर्धमाननाम् अधेयावह्नीकाणाम् इष्टदेवौ । आदिशब्देन पार्श्वनाथारिष्टनेमिप्रभृतेः सङ्ग्रहः । शास्ता स्वदृष्टम् अन्योपदेष्टा । सर्वज्ञश् चाप्तश् चेत्य् अनेन द्वयस्यापि साध्यस्याभावं दर्शयति । यद् आह --- अकलङ्कः --- "यदि सूक्ष्मे व्यवहिते वा वस्तुनि बुद्धिर् अत्यन्तपरोक्षे न स्यात् कथं तर्हि ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः? ज्योतिर्ज्ञानम् अपि हि सर्वज्ञप्रवर्त्तितम् एव, एतस्माद् अविसंवादिनो ज्योतिर्ज्ञानात्सर्वज्ञसिद्धिः । तद् उक्तम् ---

धीर् अत्यन्तपरोक्षे ऽर्थे न चेत् पुंसां कुत पुनः । ज्योतिर्ज्ञानाविसंवादः श्रुतत्वाच् चेत् साधनान्तरम् ॥" [सिद्धिवि- पृ-413] इति । कथं पुनः सत्य् अपि ज्योतिर्ज्ञानाद्य् उअपदेशे विपक्षाद् ऋषभादेर् असर्वज्ञत्वादेर् व्यावृत्तिः सन्दिग्धेत्य् आह --- यत इति । अत्र सर्वज्ञतायाम् अनिष्टायां सत्याम् अपि ज्योतिर्ज्ञानाय् उअप्देशे को विरोधो ऽनुपपत्तिः? क्षेपे किमः प्रयोगान् न कश्द्चिद् इत्य् अर्थः ।

अथासर्वज्ञत्वे तस्यैतस्माद् इदं ग्रहोपरागादि भावि ततश् चैवं भावीति ज्ञानं कथं वृत्तं येन सम्वादि तथोपदिशेत् । तस्मात् सर्वज्ञ एवासाव् इति निश्चय इत्य् आशङ्क्याह --- नैमित्तकम् एतद् इति । एतज् ज्योतिर्जानादिकं निमित्तात् परम्परया कारणाद् । विषयेण च विषयिणो निर्देशान्निमित्तदर्शनाद् आगतं नैमित्तकम्, अत एव तद् उपदेष्टुः सरज्ञता व्यभिचरतीति । तथा सर्वज्ञताम् अन्तरेणापि भवतीदानीन्तनज्योतिषिकाणाम् इवाऽतीन्द्रियोपरागादिज्ञानम् इत्य् अभिप्रायः । तथाभूतं ज्ञानं न सर्वज्ञताम् अनुमापयेद् अनुमापयितुं शक्नोति ।

ननु च तथाभूतेन भाविवस्तुना सह कस्यचित् कार्यकारणभाव एव तेन कश्चिद् ज्ञातः । यद्य् [81अ] असाव् असर्वज्ञो भवेद् असर्वज्ञश् च कथम् उपदिशेद् इति चेत् । न । एतद् अन्यतो ऽपि ज्ञात्वा तदुपदेश्डसम्भवात् । तस्यान्यतस् तथाविधात् । न चादिमान् संसारः । येन स एवाद्यस् तथा ज्ञानी सर्वज्ञः, स चास्माकम् ऋषभादिर् इत्य् अप्य् उच्येत । अथ वा --- यद्य् असौ असर्वज्ञस् तदा तस्य तथाभूतस्य साध्यसाधनभावस्याविदुष उपदेशाद् अस्माद् आदीनाम् अतीन्द्रियोपरागादिज्ञानं संवादि च कथं भवेद् इत्य् आशङ्क्य् आह --- नैमित्तकम् इति ।

अयम् अर्थः --- कारणदर्शनस्वभावकार्यज्ञानम् एतत्, एतच् च भाविवस्तुव्यतिर्केण भवेद् अपि, नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्तीति न्यायात् । एतच् च व्यभिचारि ज्ञानम् उपदिश्यमानं नोपदेष्टुः सर्वज्ञताम् अनुमापयितुं कल्प्यते ।

अथ तद् एव तस्य तथा भूतस्य कारणवस्तुनस् तत् तद् भाविवस्तु प्रतिकारणात्वं कथं जानीयात् कथं चोपदिशेद् यद्य् असाव् असर्वज्ञ इति चेत् । अन्यतस् तद् धि ज्ञात्वा ज्ञातं(-नं) चोपदेशश् च तस्योपपद्यते ।

[ध्प्र् 247]

सन्दिग्धसाधनव्यतिरेको यथा, न त्रयीविदा ब्राह्मणेन ग्राह्यवचनः कश्चिद्[870]विवक्षितः पुरुषो रागादिमत्त्वाद् इति । अत्र वैधर्म्योदाहरणम् --- ये ग्राह्यवचना न ते रागादिमन्तः । तद् यथा[871]गौतमादयो धर्मशास्त्राणां[872]प्रणेतार इति । गौतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधनधर्मस्य व्यावृत्तिः सन्दिग्धा इइइ-131

__________नोतेस्__________

[870] कश्चित् पुरुषो [871] गोतमा [872] धर्मशास्त्रप्रणे- सन्दिग्धसाधनव्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । तम् उदारति --- यथेति । ऋक्सामयजूंषि त्रिणि त्रयी ताम् वेतीति[873] त्रयीविद् । तेन न ग्राहं वचनं यस्येति साध्यम् । विवक्षित इति कपिलादिर् धर्मी । रागादिमत्त्वाद् इति हेतु । __________नोतेस्__________

[873] वेत्ति त्रयी-

अत्र प्रमाणे वैधर्म्योदाहरणम् --- साधयाभावः साधनाभावेन [874]यत्र व्याप्तो दर्श्यते तद् वैधर्मोदाहरणम् । ग्राह्यं वचनं येषां ते ग्राह्यवचना इति साध्यनिवृत्तिम् अनूद्य न ते रागादिमन्त इति साधनाभावो विहितः । गौतमादयो आदिर् येषां ते तथोक्ता मन्वादयो धर्मशास्त्राणि स्मृतयस् तेषां कर्त्तारः त्रयीविदा हि ब्राह्म्यणेन ग्राह्यवचना धर्मशास्त्रकृतो वीतरागाश् च त इतीह [875]धर्मी व्यतिरेकविषयो गोतमादय इति । गौतमादिभ्यो रागादिमत्त्वस्य साधनस्य निवृत्तिः सन्दिग्धा । यद्य् अपि ते ग्राह्यवचनास् त्रयीविदस् तथापि [876]किं सरागा उत वीतरागा इति सन्देहः ॥

__________नोतेस्__________

[874] -भावेन व्याप्तो यत्र दर्श्यते [875] इतीह धर्मिव्य-; इति धर्मी; इति धर्मिव्य- [876] विदा तथापि

सन्दिग्धोभयव्यतिरेको यथा --- अवीतरागाः कपिलादयः, परिग्रहाग्रहयोगाद् इति । अत्र वैधर्म्येण उदाहरणम् --- यो वीतरागो न तस्य परिग्रहाग्रहः ।

तस्याप्य् अन्यस्माद् । अनादिश् च संसार इति कथम् एतावन्मात्रेण वर्धमानाहेः सर्वज्ञत्वसिद्धिर् इति ॥

त्रयो ऽवयवा यस्याः संहतेर् इति त्रयीत्य् अदन्तात् ङीप् । किम् अत्र साध्या [भावा]नुवादेन साधना भाओ विहितो येनैतद् वैधर्म्योदाहरणं भवतीत्य् आशङ्क्याह --- साध्येति । गौतमो ऽक्षपादापरनामा न्यायसूत्रस्यापि प्रणेता मुनिः । मुनिर् इति स्मृतिकारो मुनिः । आदिशब्दाद् विश्वरूपयाज्ञवल्क्यसंवृत्तादेः सङ्ग्रहः । इतिस् तस्मात् । धर्मित्वमात्रजिज्ञापिषया धर्मिव्यतिरेकविषय इति अभिधाय तस्येइव विशेषनिष्ठ्प्रतिपादनेच्छया गौतमादय इत्य् उक्तम् । इन्द्रियमनस्कार[ज]म् एतद् राजा(म् एतज् ज्ञा)नम् इत्य् आदिवत् तस्माद् वैधर्मी दृष्टान्तो गौतमादिर् इति वाक्यार्थः । तथात्वं च तेषां तथात्वेनोपादानान्न तु परमार्थत इत्य् अवसेयम् । ग्राह्यवचनत्वे ऽपि तेषां कथं ताद्रूप्यसन्देह इत्य् आह --- यद्य् अपीति । उतेति पक्षान्तरम् उद्द्द्योतयति ॥

[ध्प्र् 248]

यथा ऋषभादेर् इति[877]। ऋषभादेर् अवीतरागत्वपरिग्रहाग्रहयोगयोः साध्यसाधनधर्मयोः सन्दिग्धो व्यतिरेकः इइइ-132

__________नोतेस्__________

[877] भादेः । ऋष- सन्दिग्धौभयव्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । तम् उदाहरति यथेति । अवीतरागा इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । कपिलादय इति धर्मी । परिग्रहो लभ्यमानस्य स्वीकारः प्रथमः । स्वीकाराद् ऊर्ध्वं यद् गार्ध्यं मात्सर्यं स आग्रहः । परिग्रहश् च आग्रहश् च ताभ्यां योगात् । कपिलादयो लभ्यमानं स्वीक्र्वन्ति स्वीकृतं न मुञ्चन्ति --- इति ते रागादिमन्तो गम्यन्ते । अत्र प्रमाणे वैधर्म्योदाहरणम् --- यत्र साध्याभावे साधनाभाओ दर्शयितव्यः । यो वीतराग इति साध्याभावम् अनूद्य, न तस्य परिग्रहाग्रहाव् इति साधनाभाओ विहितः । यथा ऋषभादेर् इति दृष्टान्तः । एतस्माद् ऋषभादेर् दृष्टान्ताद् अवीतरागत्वस्य साध्यस्य परिग्रहाग्रहयोगस्य[878] च साधनस्य [879]निवृत्तिः सन्दिग्धा । ऋषभादीनां हि परिग्रहाग्रहयोगो ऽपि सन्दिघो वीतरागत्वं च । यदि नाम तत्सिद्धान्ते वीतरागाश् च निष्परिग्रहाश् च [880]पठ्यन्ते तथापि सन्देह एव ॥ __________नोतेस्__________

[878] योगत्वस्य [879] व्यावृत्तिः [880] परिपठ्यन्ते

अप्रान् अपि [881]त्रीन् उदाहर्त्तुम् आह ---

__________नोतेस्__________

[881] अपराण्य् अपि त्रीण्य् उदा-

अव्यतिरेको यथा, अवीतरागो ऽयं[882]वक्तृत्वात् । [883]वैधर्म्येण उदाहरणम् ---[884]यत्र अवीतरागत्वं न अस्ति[885]न स वक्ता, यथा उपलखण्ड इति । यद्य् अप्य् उपलखण्डाद् उभयं व्यावृत्तं[886]तथा अपि सर्वो वीतरागो न वक्ता इति व्याप्त्या व्यतिरेकासिद्धेर् अव्यतिरेकः इइइ-133

__________नोतेस्__________

[882] -रागो वक्तृ [883] वैधर्म्योदाहरणम्; -त्वात् । यत्रावी- [884] यत्र वीत- [885] नास्ति स वक्ता; नास्ति स न वक्ता [886] व्यावृत्तया सर्वो; व्यावृत्तं यो सर्वो; -वृत्तं तथा सर्वो-

उभयश(उभश)ब्दस्य द्विवचनान्तस्य प्रयोगदर्शनादुभयोर् इत्य् उभशब्देनार्थम् आह । लब्धम् इदं वस्तु मत्तो ऽन्यत्र नरामदि (मागादि)ति तु विशेषो ऽत्र मात्सर्यम् अभिप्रेत आग्रहः । न मुञ्चति(न्ति) नन्य्स्मै ददति । अनेनैव रूपेण वैधर्म्योदाहरणं भवति । नान्यथेति द्रढयितुम् उक्तम् अपि स्मारयन्न् आह --- यत्रेति । ऋषभावीनाम् इत्य् अनेन वैधर्म्योदाहरणाद् ऋषभावेः साध्यसाधनयोर् व्यावृत्तिसन्देहं दर्शयति ।

नन्वस्मदागमे तद्गुणद्वययोगिनस् ते कथितास् तत्कथम् अन्योस् ततो व्यावृत्तिः सग्ध्यत इत्य् आह --- यदि नामेति । पठ्यत इति च वचनव्यक्त्या च पाठमात्रेण तेषां तद्गुणयोगः सिद्धः न तु प्रमाणेनेति दर्शयति । अत एवाह --- तथापीति ॥

त्रीन् इति दृष्टान्तदोषान् ।

[ध्प्र् 249] अविद्यमानो व्यतिरेको यस्मिन् सो अव्यतिरेकः । अवीतराग इति रागादिमत्त्वं साध्यम् । वक्तृत्वाद् इति हेतुः । इह व्यतिरेकम् आह --- यत्र अवीतरागत्वं नास्तीति साध्याभावानुवादः । तत्र वकृत्वम् अपि नास्ति --- इति साधनआभावविधिः । तेन साधनाभावेन साध्यभावो व्याप्त उक्तः । [887]दृष्टान्तो यथा उपलखण्ड [888]इति । __________नोतेस्__________

[887] अत्र दृष्टा- [888] -खण्डेति- कथम् अयम् अव्यतिरेको यावतोपलखण्डादुभयं[889] निवृत्तम्? किम् अतः? [890]यद्य् अप्य् उपलखण्डाद् उभयं व्यावृत्तं सरागत्वं च वक्तृत्वं च[891], तथा अपि व्याप्त्या[892] व्यतिरेको यस् तस्या असिद्धेः कारणाद् अव्यतिरेको अयम् । __________नोतेस्__________

[889] -भयम् अपि नि- [890] यद्य् उपल- [891] यत्र वीतरागत्वं तत्र वक्तृत्वं नास्ति --- टि- [892] व्याप्तो व्य- कीदृशी पुनर् व्याप्तिर् इत्य् आह --- सर्वो वीतराग इति साध्याभावानुआदः । नव्क्तेति साधनाभावविधिः । तेन साध्याभावः [893]साधनाभावनियतः [894]ख्यापितो भवतीति[895] । इदृशी व्यातिः । तया व्यतिरेको न सिद्धः ।अस्य चार्थस्य र्पसिद्धये दृष्टान्तः । तत् स्वकार्या ऽकरणाद् दुष्टः ॥ __________नोतेस्__________

[893] साधनाभावे नि-; साधनाभावो नि- [894] स्थापितो [895] भवति । ई-

अप्रदर्शितव्यतिरेको यथा, अनित्यः शब्दः, कृतकत्वाद् आकाशवद् इति वैधर्म्येण[896] इइइ-134

__________नोतेस्__________

[896] वैधर्म्येण --- ओम्.; वैधर्म्येणापि; न मूलत्वेनापि तु टीकास्थं गृहीतं

येनआयम् अनुवादनिधिक्रमस् तेन हेतुना । यावतेति तृतीयान्तप्रतिरूपको यस्माद् इत्य् अस्याथे वर्त्तमानो ऽत्र गृहीतः । [81ब्] उपलखङ्डाच् छिलाशकलात् । उभयं साध्यसाधनम् । किम् अत इति सिद्धान्ती । अत उभयनिवृत्ते किं भवति? न किञ्चिद् इत्य् अर्थः । ननूपलखण्डात्तावद् वैध्र्मीदृष्टान्तान्तादुभयं निवृत्तं दर्शितं येन तत् किम् एवम् उच्यत इत्य् आह --- यद्य् अपीति । व्याप्त्या सर्वरागित्वजन्यतास्वीकारेण । तस्य व्याप्तिम् अतो व्यतिरेकस्याऽसिद्धेर् अनिश्चयात् । कीदृशीति सामान्यतः पृच्छति । पुनर् इति विशेषतः । इतिर् अनन्तरोक्तं शब्दं परामृशति । तेनानेन शब्देनेत्य् अर्थः । न वक्तव्येत्य् अत्रापीति पूर्ववत् । येनैवम् अनुवादविधिक्रमस् तेन । इत्र् ईदृश्या व्याप्तेः स्वरूपं प्रकाशयति यस्माद् अर्थे वा । तत् प्रतीत्य्थंभूतलक्षणतयेयं तृतीया, साधनाष्भावेन साध्याभावन्यायेन लक्षणा व्याप्तिर् ईकृशीत्य् अर्थः । ईदृशं व्यात्पिम् अन्तं व्यतिरेकं प्रसाधयितुम् असर्मर्तो ऽयं कथम् अयं दृश्टानो त्रेष्ट इत्य् आह --- अस्य चेति । अस्य साधनाह्बावे साध्या ऽभावनियतलक्षणस्यार्थस्य । चो यस्माद् अर्थे ऽवधारणे वा । प्रसिद्धये निश्चयार्थं दृष्टान्त उपादीयत इति शेषः, प्रकरणालभ्यं वा, न चायं तथाप्रदर्शन्ब इत्य् अमुम् अर्थं प्रकरणगम्यं कृत्वा । तत् तस्मात् स्वकार्यकरणाद् दुष्ट इत्य् उक्तम् । यद् वा भवत्व् अस्यार्थस्य प्रसिद्धये

[ध्प्र् 250] अप्रदर्शितो व्यतिरेको यस्मिन् स तथोक्तः । अनित्यः शब्दः इत्य् अनित्यत्वं साध्यम् । कृतकत्वाद् इति हेतुः । आकाशवद् इति वैधर्म्येण दृष्टान्तः । इह परार्थानुमाने परस्मादर्थः प्रतिपत्तव्यः । स शुद्धो ऽपि स्वतो यदि परेणाशुद्धः ख्याप्यते स ताव् अद्यथा प्रकाशितस् तथा न युक्तः । यथा युक्तस् तथा न प्रकाशितः । प्रकाशितश् च हेतुः । अतो वतुर् अप्राधाद् अपि पराथानुमाने हेतुर् दृष्टान्तो वा दुष्टः स्याद् अपि । न च सादृश्यावसादृश्याद् वा साध्यप्रतिपत्तिः, अपि तु साध्यनियताद् धेतोः । अतः साध्यनियतो हेतुरन्वयवाक्येन व्यतिरेकवाक्येन वा [897]वक्तव्यः । अन्यथा गमको नोक्तः स्यात् । स तथोक्तो दृष्टान्तेन[898]

__________नोतेस्__________

[897] च वक्त- [898] दृष्टान्तेनासिद्धो

दृष्टान्तस् तथाप्य् अयं कथं दुष्ट इत्य् आह --- तत् स्वकार्येति । तच् च तत्स्वकार्यं च । साधनाभावे साध्याभावनियतख्यापनलक्षणं चेत् । तथा तस्याकारणाद् असम्पादनाद् दुष्ट इति ॥

अथ परमार्थतस् तावद् दृष्टान्ते नह्बसि साध्याभावो ऽप्य् अस्ति, साधनाभावश् च । तत्कथम् अप्रदर्शितव्यतिरेको दृष्टान्त् दुष्ट् इत्य् आह --- इहेति । परस्मात् साधनवादिनः । अर्थो हेतुलक्षणः । प्रकरणात् साध्याभावे साधनाभावलक्षणश् च । स स्वतः शुद्धो वस्तुवृत्त्या परिशुद्धः । तथात्वेन विद्यामानन इति यावत् । न केवलम् अशुद्धः --- इत्य् अपिशब्दात् । परेण साधनप्रयोक्त्रा । यथा प्रकाशितो व्यतिरेकमात्रवान् प्रकाशितो व्याप्तिशून्यश् च प्रकाशितः । तथा न युक्तो नोपयुक्तः साध्यसिद्धौ । यदि हि साध्याभावानुआदेन साध्या (धन) भावो विधीयते दृष्टान्ते प्रदर्श्येतैवम् असौ हेतुः साध्यसिद्ध्यङ्गव्य्तिरेकवान् सिद्ध्येत् । एवम् एव चा ऽसौ व्यातिमद्व्यतिरेकः प्रसिद्ध्येत् । तत्र्पदर्शनश् च दृष्टान्तो ऽदुष्टो भवेद् इत्य् अभिप्रायः ।

यदि नाम तथा न प्रकाशितस् तथापि तदुपयोगी हेतुर् दृष्टान्तो वा तथा किं न प्रतिपद्यत इत्य् आह --- प्रकाशितश् चेति । चो यस्मादर्थे । हेतुर् इत्य् उपलक्षणम् । तेन दृष्टान्तो ऽपि द्रष्टव्यः । अ(य)त एवम् अतो अस्माद् हेतोः । न केवलं वचोव्यवस्थिताद् दोषाद् इत्य् अपिशब्देनाह । यद्य् अपि दृष्टान्त एव प्रकृतस् तथापि हेतुर् अप्य् एवंविधः स्वतो ऽदुष्टो ऽपि वक्तृदोषाद् एव दुष्यतीति तुल्यन्ब्यायतया प्रसङ्गन दर्शितम् । यद् वा यथैवंविद्धो हेतुर् वक्तृदोषाद् दुष्टो भवति तद्वद् दृष्टान्तो ऽपीति दृष्टान्तार्थं हेतोः वक्त्रपराधेना(न) दुष्टत्वख्यापनं कृतम् इति सर्वम् अवदातम् ।

[82] ननु च यथा कृतकत्वेनाकाशविधर्मा शब्दः प्रतीयते तथा ऽनित्यत्वेनापि तद्विधर्मा भविष्यति तत् कथम् अनुपयुक्त इत्य् आह --- न चेति । चो ऽवधारणे हेतौ वा । एवंवदतो ऽयम् आशयः --- यद्य् एकेन धर्मेण वैधर्म्य(म्ये) प्रतीते ऽपरेणापि तद्वैधम्यर्पतीतिर् अवश्यम्भाविनी, तदा मूर्त्तत्वेनापि शब्दस्य तद्वैधर्म्यप्रतीतिः प्रसज्येतेति । तुल्यन्यायतया ऽन्वयवाक्यम् अभिकृत्य सादृश्याद् इत्य् उक्तम् । सादृश्याद् असादृश्याद् वेति साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तप्रतिपादिताद् इति प्रकारणात् ।

व्यतिरेकवाक्येनापि साधनाभावेनापि नियमख्यापनद्वारा साध्य एव हेतोर् नियतत्वख्यापनाद् व्यतिरेकवायेन चेत्य् उक्तम् ।

[ध्प्र् 251] सिद्धो दर्शयितव्यः । तस्माद् दृष्टान्तो नामान्वयव्यतिरेकवाक्यार्थप्रदर्शनः[899] । न चेह व्यतिरेकवाक्यं प्रयुक्तम् । अतो वैधर्म्यदृष्टान्त इहासादृश्यमात्रेण[900] साधक उपन्यस् तः । न च तथा साधकः । व्यतिरेकविषयत्वेन स साधकः । च न तथोपन्यस् त इति[901] अयम् अप्रदर्शितव्यतिरेको वक्तुर् अप्राधाद् दृटः ॥ __________नोतेस्__________

[899] प्रदर्शनार्थे । [900] सादृश्यभावेन साध- [901] इति । अतो ऽप्र-; इति । अप्र-

विपरीतव्यतिरेको[902]यथा --- यद् अकृतकं तन् नित्यं भवति इति इइइ-135

__________नोतेस्__________

[902] यथा --- ओम्.

[903]विपरीतो व्यतिरेको यस्मिन् वैधर्म्यदृष्टाआन्ते स तथोक्तः । तम् उदाहरति ---[904]यथा यद्

__________नोतेस्__________

[903] `विपरीतोऽ इत्य् आरभ्य `तम् उदाहरतिऽ पर्यन्तः पाठो दुर्वेकसमीपस्थैकस्मिन्न् आदर्शे नासीद् इति व्याख्यानुरोधात् ज्ञायते --- सं- [904] यथा --- ओम्.

अन्वयवाक्ये साधनम् अनूद्य साध्यं विधातवयम् । व्यतिरेकवाक्ये च साध्याभावम् अनूद्य साधनाभावो विधातव्यः । तथैव हेतोः साध्यनियतत्वाभिधानाद् इत्य् अस्यार्थः ।

कस्माद् असौ वाक्यद्वयेनाप्य् एव वक्तव्य इत्य् आह --- अन्यथेति । अस्माद् अन्येन प्रकारेण गमकः परोक्षार्थप्रकाशको नोक्तः स्यात् ।

कामम् असाव् एवम् उच्यताम् । दृश्टान्तस् तु कथम् अत्रादिक्रियत इत्य् आह --- स इति । स हेतुस् तथोक्तः साध्यनियत उक्तः । दृष्टान्तेन साधर्म्यवता वैधर्म्यवता च करणेन सिद्धो निश्चितो दर्शयितव्यः ।

नन्व् एवम् अपि न ज्ञायते किंव्यापारो दृष्टान्त इहोपयुज्यते इत्य् आशङ्क्योपसंहारव्याहेनाह --- तस्माद् इति । नामशब्दः प्रसिद्धाव् इह । अन्वयव्यतिरेकवाक्ययोर् अर्था(अर्थो ऽ)भिधेयः --- उक्तेन प्रकारेण हेतोः साध्यनियतत्वम् --- प्रदर्श्यः । तं प्रसर्शयतीति तथा । यद् वा प्रदर्श्यते ऽनेनेति प्रदर्श्यते ऽस्मिन्न् इति प्रदर्शनः । तस्य प्रदर्शन इति विग्रहः ।

यद्य् एवम् अयम् अपि वैधर्यदृष्टान्तान्तस् तथाकार्येवात्रोपयोज्यत इत्य् आह --- न चेति । चो यस्मादर्थे । इह प्रयोगे । व्यतिरेकख्यापकं साएध्याभावानुवादेन साधनाभावविधायकम् वाक्यम् इत्य् अर्थः । अतस् तथाभूतवाक्यप्रयोगाद वैधर्म्यदृष्टान्त आकाशः । इहानित्यत्वसाधनप्रयोगे साध्यधर्मिणो ऽसादृश्यं केवलं यत्तन्मात्रेण तन्मात्रप्रदर्शनेन, विषयेण विषयिणो निर्देशात् । साधको निश्चायको हेतोः साध्यनियतत्वस्येति प्रकरणात् ।

यदि तन्मात्रेणापि साधकस् तदा का क्षतिर् इत्य् आह --- न चेति । तथेति असादृश्यमात्रेण । वाद्य् उक्तेन धर्मेण साध्यधर्मिणो ऽसादृश्यावगमे धर्मान्तरेणाप्य् असादृश्यावगमो ऽवश्यम्भावीति युज्यते ऽतिप्रसङ्गाद् इत्य् अभिप्रायः ।

[ध्प्र् 252] अकृतकम् इत्यादि । [905]इहान्वयव्यतिरेकाभाव्यां साध्यनियतो हेतुर् दर्शयितव्यः । यदा च साध्यनियतो हेतुर् दर्शयितव्यस् तदा व्यत्रिरेकवाक्ये साध्याभावः साधनाभावे नियतो दर्शयितव्यः । एवं हि हेतुः साध्यनियतो दर्शितः स्यात् । यदि तु साध्याभावः साधनाभावे नियतो नाख्यायते साधानसत्त्यायाम् अपि साध्याभावः सम्भाव्येत[906] । तह्था च साधननं साध्यनियतं न प्रतीयेत[907] । तस्मात् साध्याभावः साधनआभावे नियतो वतव्यः विपरीतव्यतिरेके च साधनाभावः साध्याभावे नियत उच्यते । न साध्याभाष्वः साधनाभावे । तथा हि --- यद् अकृतकम् इति साधनाभावम् अनूद्य तन् नित्यं भवतीति साध्यभावविधिः । __________नोतेस्__________

[905] व्यतिरेकवाक्याभ्यां [906] सम्भाव्यते [907] प्रतीयते ततो ऽयम् अर्थः --- अकृटको नित्य एव । तथा च सति अकृतकत्वं नित्यत्वे साध्याभावे नियत्वं साधनाभावे । ततो न साध्यनियतं हेतुं व्य्तिरेकवाद्क्यमाह । तथा च निपरीतव्यतिरेको ऽपि वक्तुर् अपराधाद् दुष्टः ॥ यद्य् एवम् असाधकः कथं नाम साधक इत्य् आह --- व्यतिरेकेति । व्यतिरेकविषयत्वेनेति व्यतिरेकप्रतिपत्तिविषयत्वेन । चो यस्मादर्थे, व्यक्तम् एतद् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे वा । अनेनापि तथैवोपन्यस् त इत्य् आह --- न चेति । चो ऽवधारणे । व्यतिरेकवाक्यम् अनुक्त्वैव तस्योपादानाद् इत्य् अभिप्रायः । इतिस् तमादर्थे एव अर्थेअ वा ॥

viparītavyatirekaṃ vyācakṣāṇa āha --- yadā ceti | viparītānvayaśabdasya [82b] vyatpattau darśitāyāṃ viparītavyatirekaśabdaswyāpi --- viparīto vaiparīty ena pradarśanād vyatireko yasmin dṛśānte sa tathokta iti --- vyutpattir darśitā bhavaty eveti cābhiprāyeṇa noktā | tam udāharatīti sujñānatvānnoktam iti pratipattavyam | yatra tu pustake viparītavyatireko yathety asya mūlasya vyākhānagrantho 'sti tatra sarvam avadātam | astīyaṃ gatir asmābhir darśitā |

ननु किं नाम व्यतिरेकवाक्येन दर्शनीयम्? यद् वैपरीत्येन दर्शनादयं विपरीतव्यतिरेक उच्यत इत्य् आह --- यदा चेति । चो ऽवधारणे । साध्यनियत इत्य् अस्मात् परः र्पतिपत्तव्यः । यदा यस्मिन् काले र्पतिपादनकाल इत्य् अर्थात् । कालान्तरे तथाप्रदर्शनानुपपत्तेः । हेतोः साध्ये नियतत्वप्रदरञ्चावश्यकार्यमन्यथा गमको नोक्तञ् स्याद् इत्य् अभिप्रायः । तदा तस्मिन् काले । साध्याभावानुवादेन साधनाभावो ऽभिधातव्य इत्य् अस्यार्थः । कस्मात् पुनर् एवं दर्शयितव्य इत्य् आह --- एवं हीति । हीति यस्मात् । एवंसाध्याभावस्य साधनाभावे नियतत्वप्रदर्शनप्रकारे सति ।

अथान्यथाप्रदर्शने ऽपि यदि साधनं साध्यनियतं प्रतीयते तदा तथाप्रदर्शनेनैव किं प्रयोजनम् इत्य् आह --- यदि त्व् इति । तुस् तथा ऽनाख्यानावस्थां भेदवतीं दर्शयति । तथा च साधनसत्तायाम् अपि साध्याभावस्म्भावनाप्रकारे सति । यस्माद् एवं तस्माद् इत्य् उपसंहारः । असिमिन् र्पयोगे किं मानोच्यत इत्य् आह --- विपरीतेति । तुशब्दार्ह्तश् चकारः । तथा हीत्यादिनैतद् एव प्रतिपादयति यत एवम् अनुवादविधिस् अततः । तथा चाकृतकस्य नित्यवोक्तिप्रकारे सति ।

[ध्प्र् 253]

दृष्टान्तदोषानुदाहृत्य दुष्टत्वनिबन्धनत्वं दर्शयितुम् आह --- न ह्य् एभिर् दृष्टान्ताभासाइर् हेतोः सामान्यलक्षणं सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्र असत्त्वम् एव निश्चयेन शक्यं दर्शयितुं विशेषलक्षणं वा । तद् अर्थापत्त्या एषां निरासो[908]द्रष्टव्यः इइइ-136 __________नोतेस्__________

[908] निरासो वेदितव्यः

न ह्य् एभिर् इति । साध्यनिअतहेतुप्रदर्शनाय हि दृष्टान्ता वक्तव्याः । एभिश् च हेतोः सपक्ष एव सत्त्वं विपक्षे च सर्वत्र असत्त्वम् एव यत् सामान्यलक्षणं तत् निश्चयेन शक्यं दर्शयितुम् । ननु च सामान्यलक्षणं विशेषनिष्ठम् एव प्रतिपत्तव्यं न सवत एवेत्य् आह --- विशेषलक्षणं वा । यदि विशेषलक्षणं प्रतिपादयितुं शक्येत स्याद् एव सामान्यलक्षणप्रतिपत्तिः । विशेषलक्षणम् एव तु न शक्यएम् एभिः प्रपादयितुम् । तस्माद् अर्थापत्त्या सामर्थ्येन[909] एषां निराक्रणं दृष्टयम् । साध्यनियतआधनप्रतीतये[910] उपात्ताः । तदसमर्था दुष्टाः, [911]स्वकार्याकरणाद् इति [912]असामर्थ्यम् । इयता साधनम् उक्तम् ॥ __________नोतेस्__________

[909] सामर्थ्येनेति न तेषां; सामर्थ्येनेति तेषां; सामर्थ्येन तेषां [910] प्रतिपत्तये उपा [911] स्वकार्यकरणात् [912] इति सामर्थ्यम् ।

अकृततत्वं कृतकत्वस्य साधनस्याभावः । नित्यतेवे ऽनित्यत्वलक्षणासाध्याभावे । न नित्यत्वं साध्याभावलक्षणं साधनाभावे कृतकत्वलक्षणसाधनाभावे ऽकृतकत्व इत्य् अर्थात् । यत एवं ततो तेहोर् व्यतिरेकवाक्यं कर्त्तृ हेतुं कर्मभूतं न साध्यनियतम् आह । उक्तया नीत्या साधनाभाब्वः साध्याभावे निय्तत्वात्तम् अन्तरेण न भवेत् । न तु तयत्र साध्याभावस् तत्रावश्यं साह्दनाभाव इति साध्यम् अन्तरेणापि साधनं भवेत् । ततश् च साध्यानियतं साधनम् इत्य् अभिप्रायः । तथा च साध्यनियतहेत्वप्रदर्शनप्रकारे सति वक्तुर् एवंवाक्यप्रयोक्तुः ॥

निश्चयेआवश् यन्तया । विशेषनिष्ठम् एव प्रयेतव्यम् इति ब्रुवतो ऽयं भावः --- यदि नामाभीभिः सपक्ष एव सत्त्वं निपक्षे सर्चत्रासत्त्वं निशयेन शक्यते दर्शयितुम्, तथाप्य् एते विशेषलक्षणं सानान्यलक्षणप्रतिपत्त्यङ्गं प्रतिपादयन्त उपयोक्ष्यन्त इति । अत्र विशेषलक्षणश् चेत्य् उत्तरं यदीत्य् आकारणात् । अर्थापत्त्येत्य् अस्य व्याख्यानम् सामर्थ्येन सामान्यविशेषलक्षणाप्रतिपादनलक्षणन । एषां दृष्टाताभासानां निराकरणं दृष्टातरूपत्वेनेत्य् अर्थात् ।

कथम् अमी दुष्टा येन तथात्वेन निराक्रणम् एषाम् इत्याशङ्क्योपसंहरन् आह --- साध्येति । तदसमर्थास् तदप्र(तत्प्र)तीतिकारणाश्ताः । असामर्थ्यम् एव कथं येनासामर्थ्याद् [82अ] दुष्टा उच्यन्त इत्य् आह --- स्वकार्यस्य हेतोः साध्यनियतत्वप्रदर्शनलक्षणस्याकरणात् । ननु तदकरणम् एवासामर्थ्यम् उतम् इति चेत् । सत्यम् । केवलम् असामर्थ्यववहारापेक्षयैवम् उतम् इत्य् अवसेयम् । इतिस् तस्मादर्थे, एवमर्थे वा । असामर्थ्यमेषाम् इत्य् अर्थात् । साध्याद् इविकस्यानन्वयाप्रदर्शितान्ययादेर्

[ध्प्र् 254]

दूषणं वतुम् आह ---

दूषणा[913]न्यूनताद्युक्तिः इइइ-137

__________नोतेस्__________

[913] न्यूनतायुक्तिः; दूषणानि न्यू- [914]दूषणा का द्रष्टव्या? न्यूनतादीनाम् उक्तं । उच्यते ऽनयेत्य् उक्तिर् वचनम् न्यूनतादेर्[915] वचनम् ॥ __________नोतेस्__________

[914] दूषणानि कानि द्रष्टव्यानि [915] न्यूनतादिर् वचनम्; न्यूनतादिवचनम्

दूषाणं विवरीतुम् आह --- ये पूर्वं न्यूनतादयः साधनदोषा उक्तास् तेषाम् उद्भावनं दूषणम् । तेन परैष्टार्थसिद्धिप्रतिबन्धात् इइइ-138ये पूर्वं न्यूनताआदयः असिद्धविरुद्धानैकान्तिका उक्तास् तेषाम् उद्भावकं यद्वचनं तद् दूषणम् ।ननु च न्यूनतादयो न विपर्ययसाधन्बाः । तत् कथं दूषणम् इत्य् आह --- तेन न्यूनतादिवचनेन परेषाम् इष्टार्थश् च तस्य सिद्धिः निश्चयस् तस्याः प्रतिबन्धात् । नावश्यं निपर्यय साधनाद् एव दूषणं विरुद्धअत् । अपि तु परस्याभिप्रेतनिश्चयविबन्धान्[916] निश्चयाभावो भवति निश्चयविपर्यय इत्य् अस्त्य् एव[917] विपर्ययसिद्धिर् इति । [918]उक्ता [919]दूषणा ॥ __________नोतेस्__________

[916] -निश्चयनिबन्ध-; निश्चयप्रतिबन्ध- [917] इत्य् अस्ति विप- [918] उक्तं दूषणम् [919] दूषणा --- ओम्.

अपि दृष्टान्ताभासस्यासाधनाङ्गवचनाद् वादिनो निग्रहो आदिनो निग्रहो ऽसामर्थ्योपादानान्न्यायप्रातः । परोपात्ताश् च चोदनीया इति दृष्टान्ताभासव्युपादने वार्त्तिककृतो ऽभिप्रायः प्रत्यव्य इति । सम्प्रति सुधग्रहणार्थम् उकप्रबन्धस्याचार्यीयस्य प्रत्पादितमवच्छिन्दन्नाह --- इयतेति त्रिरूपलिङ्गाख्यानम् इत्य् आदिनैतद्न्तेन, इदं परिमाणम् अस्येतीत्यत् तेनेयता महावाक्येन साधनम् उक्तम् आचार्येणेति शेषः । प्रसङ्गागतस्यानेकस्यापि तद् अभिधानम् अतिवृत्तम्, तद् अपि तस्यैव स्फुटावगमार्थं तत्वैवोपयुक्तम् अति मन्यमानेनोक्तम् इयता साधनम् उक्तम् इति ।

इति भूतदूषणोद्भावना दूषणा । दुषेणिजन्ताद् युचंकृत्वा टाप्कर्त्तव्यः । एतच् च तद् दूषणम् इत्य् अन्तं सुबोधम् ।

विपरीतसाधनस्यैव दूषणत्वात्कथं न्यूनताद्य् उक्ति(क्तेर्)दूषणत्वम् इत्य् अभिप्रेत्याह --- ननु चेति । अत्र तेनेत्याद्य् उत्तरं व्याचक्षाण आह --- तेनेत्यादि ।

[ध्प्र् 255]

दूषणाभासास् तु जातयः इइइ-139

दूषणाभासा इति [920]दूषणवदाभासन्त इति दूषणाभासाः । के ते? जातयः [921]इति । जातिशभ्दः सादृश्यवचनः । उत्तरसदृशानि जात्य् उत्तराणि[922] । उअत्तरस्थानप्रयुक्तत्वाद् उअत्तरसदृशानि जात्य् उत्तराणि ॥

__________नोतेस्__________ [920] दूषणावत् [921] इति --- ओम्. [922] राणीति

तद् एवोत्तरसादृश्यम् उत्तरस्थानप्रयुक्त्वेन दर्शयितुम् आह ---

[923]अभूतदोषौद्भावनानि जात्युत्तराणि इति इइइ-140

__________नोतेस्__________

[923] अनुभूत ॥ [924]तृतीयपरिच्छेदः समाप्तः ॥ __________नोतेस्__________

[924] दृतीयपरिछेदः समाप्तः --- ओम्. ॥ न्यायबुदिन्दुः समाप्तः ॥ लघुधर्मोत्तरसूत्रं समाप्तम् इति ॥ ननूक्तं विपरीतसाधनं दूषणम् । तत्कथं परेष्तार्थसिद्धप्रतिबन्धकस्यापि न्यूनतादिवचनस्य तथात्वम् उच्यत इत्य् आशङ्कामपाकुर्वन्नाह --- नावश्यअम् इति । किन् त्व् अपरस्य सिसाधयिषितार्थनिश्चयविबधाद् अप्य् अत्रार्थाद् द्रष्टव्यम् । अन्यथा ऽवश्यं ग्रहणमवधारणं विरुद्धवद् इत्य् अपि दुर्योजं स्यात् । मृत्वा शीर्त्वा च तद्योजने वक्तुर् अकौशलं स्याद् इति ।

यदि त्व् अवश्यं विपर्ययसाधनत्वस्यैव दूषणत्वम् इति निर्वन्धस् तदा तद् अप्य् अस्य न्यूनतादिवचनस्यास्तीति दर्शयन्न् आह --- निश्चयेति । वाशब्दः पक्षान्तरम् अवद्योतयति । इतिस् तस्माद् अस्त्य् एव ॥

सादृश्यार्थवृत्तेर् अपि जातिशब्दस्य दर्शनाज् जातिशब्दः सादृश्यवचन इत्य् आह ।

ननु जातिशब्दः सादृश्यवचनत्वाद् अस्त्व् अयम् अर्थः --- जातयः सदृशा इति । कानि पुनस् तानि केन च सदृशानीति न ज्ञायत इत्य् आशङ्काम् अपार्कुवन्नाह --- उत्तरेति । एतच्चाचार्येणैव विवरणे स्पष्टीकृतम् इति मन्यते । तद् अयम् अर्थः --- जातिशब्देन जात्युत्तरम् एवात्र वर्त्तिककारस्य विवक्षितम् इति ।

कथं पुनर् दूषणाभासानां जात्य् उत्तरशब्दवाक्यत्वम् इत्य् आशङ्क्याह --- उत्तरेति । लक्ष्यते चायमाचार्यस्याशयो यदुतोत्तरस्थाने जयात इति । विवरणे ऽप्य् उत्तरस्थाने जायमानत्वाज् जायत उत्तरत्वेनाभासनाद् उत्तराणीति । एवम् अनेन[न]व्याख्यातम् इति न प्रतीमः ॥

जात्युत्तरश्ब्दस्य विग्रहं दर्शयन्न् आह --- जात्येति । अभूतदोषोद्भावनानि जात्युत्तराणीति ब्रुवता वार्त्तिककृता भूतदोषोद्भावनं तु यद् दूषणाख्यं तद् एवोत्तीर्यते अनिष्टपक्षाद् अनेनोत्तारयतिम्, निर्वाहयति वा स्वपक्षम् इति । [83ब्] ..... म् इति । एतच् च जात्य् उत्तरव्युत्पादनम् आचायस्य हेत्वाभासवन् न प्रयोगार्थम् । यथा नैयायिका मान्यन्ते --- अत्यन्तपराजीयमानावस्थायां

[ध्प्र् 256] अभूतस्यासत्य् अस्य दोषस्य उद्भावनानि । उद्भाव्यत [925]एततैर् इत्य् उद्भावनानि वचनानि । तानि जात्य् उत्तराणि । जात्या सादृश्येनोत्तराणि जात्य् उत्तराणीति ॥ __________नोतेस्__________

[925] एतैर् उद्भा कतिपयपदवस्तुव्याख्यया यन्मयाप्तं कुशलममलम् इत्न्दोरंशुवन्न्यायविन्दोः ।पदमजरम्वाप्य् ज्ञानधर्मोत्तरं यज् जगदुपकृतिमात्रव्यापृतिः[926] स्यामतो ऽहम् ॥ __________नोतेस्__________

[926] व्यापृतः

आचार्यधर्मोत्तरविरचितायां[927] न्यायां न्यायविन्दुटीकायां तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥[928]

__________नोतेस्__________

[927] समाप्तेयं न्यायविन्दुटीका कृतिर् आचार्यधर्मोत्तरस्य ॥; पादविरवितायां [928] सहस्रम् एअक्ं श्लोकानां तथा श्रचतुष्टयम् । सप्तसप्ततिसंयुक्तं निपुणं परिपिण्दितम् ॥; - परिपिण्दितम् ॥146॥ मंगलं महा श्री ॥ समाप्तम् इति ॥ संवत् 1490 वर्षे मार्गशिर सुदि 3 रवौ श्री खरतरगच्छे श्री जिनराजसूरिपट्टे, श्री श्री जिनभद्रसूरिराज्ये अरीक्षगूर्जरसुतधरणाकेन लिधापितं ॥ शुभं भवतु ॥ कल्याणम् अस्तु ॥ न्यावबिन्दुसूत्रवृत्ति ... पुरोहितहरीयाकेन लिखितम् ॥

जातिर् हेत्वाभासश् च र्प्य्क्तव्य इति । किञ् च दूषणस्वरूपस्य स्फुटार्थबोधनार्थम् । हेयज्ञाने हि तद् विविक्तमुआदेयंसुज्ञातं भवतीति जाति(तेः) हेत्व् आभासानाञ् च स्फुटस्वरूपपरैज्ञानस्य प्रयोजनम् स्ववाक्ये परिवर्जनं परप्रयुक्तानाम् अपि दोषभावनम् इतरथा व्यामोहः स्याद् इत्य् उक्तप्रायम् ।

तत्र जात्युत्तरस्योहारणं यथा --- अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवद् इत्य् उत्के किम् इदं कृततत्वं शब्दगतं हेतुत्वेनोपनीतम् आहोस्विद् घटगतम् । यदि शब्दगतं तस्य घटो दृष्टातो ऽसम्भवाद् अव्यातेर् अनैकान्तिको ................................. प्रत्यवस्थानात्मिका जाति ........................................ साधर्म्याद् इति नैयायिक ............. आचार्यस्य त्व् अयम् आशयो .................................................... ........................................ तथाहि नैकायिका ...................................... प्रतिज्ञापदयो ..............................विरोधमाहुस् तथा --- प्रयत्नानन्तरीयकः शब्दः ...................................... प्रयत्नन्तरीयकत्वादि ............................... हेतुम् आचक्षते । तयैव दूषणा ............................................. शब्दस्य धर्मित्वात् । न चेयं जाति ....................................... भवति । ततश् च यस्यैव .................................................................................................................................. जात्युत्तराणीत्य् अत्रेतिशब्दो माहावाक्यपरिसमातौ ॥

[ध्प्र् 257]

आचार्यश्रीधर्मकीत्तीविरचितस्यास्य प्रकरणस्य न्यायबिन्दुसंज्ञकस्य यथावदर्थप्रकाशिकां महापटीयसीमीदृशीं [व्याख्यां] [विरच]यता मया .................... किम् अपि पुष्यम् उआर्जितं तद् अनेन तादृशीमवस्थांप्राप्य सकलसत्त्वोपकारं .............. म् इत्य् अध्याशयो मे ............. क्रियायोगात्सात् सात्मीकृतपरार्थकरणो ऽयं धर्मोत्तरः कतिपयेत्यादिना ............................. श्लोकम् आह ।

अस्यायं समुदायार्थः । न्यायबिन्दोः कियत् .............................. कुशलमाप्तमतः कुशलादजरं ज्ञानधर्मोत्तरं च पदं तद् अवाय जगटुपकृतिमात्र [व्यापृतिः] स्यामिति । ..................................................... बुद्ध्यते । पद्यन्ते गम्यन्ते ऽर्था एभिर् इति पदानि वाक्यानि तेषां वस्तुप्रतिपाद्यतयास्ति तम् अभिधेयरूपं .......... शेषो ज्ञेयः । आप्तं प्राप्तं कुशलं सुकृतम् । किं कुर्वता? [84अ] ............ भवति पुण्यम् अपि कुशलञ् च । यथा पर ........................ परोद्भवापि । ततो व्यभिचारसंभवाद् विशेषणम् । किंवनिर्मलम्? इन्दोरंशुवद् इति । इन्दोश् चन्द्रम् असो ऽशवः किरणास्त इव । एवं विधविधानेन यत् पुण्यते तद् अवश्यममलतयैतत्तुल्यं भवतीति भावः । पदं प्रतिष्ठाम् अवस्थाम् इति यावत् । किं ............... द्यते ... यत्र तत्तथा । जराग्रणस्योपलक्षणत्वात् मृत्योर् अपि सङ्ग्रहो ज्ञातव्यः । तेनायम् अर्थः --- अजरमम्र्त्यं चेति । अथ वा जरानिर्देशेनैव दण्डापूपन्यायेन साभ्युपायस्यावबोधो निवक्षितः । धर्मश् च सर्वोपकरणनिवर्त्तको ऽदृष्टः । तावेनोत्तरावधिकौ यत्र पदे तत्तथा । ताभ्यां चोत्तरं श्रेष्टम् । यत्तदोश् च नित्यम् अभिसम्बधेन तच्छब्दस्य लब्धत्वात् तदवाप्येत्य् अर्थो ऽवतिष्ट्ःअते । जगतो जीवलोकस्य उपकृतिर् उपकारः । सैव तन्मात्रम् । तद्व्यापृतिर् व्यापारो व्याप्रियमाणता यस्य मम यो ऽहं तथा ।

न वार्शसाविषये ऽस्मिन्न् आशीर् लिङ्गा भूयासम् इति शब्दसिद्धेर्[नैवम्]नेन वक्तव्यम् तत् किम् एवम् अवादीद् इति चेत् । न । आशंसाविषयत्वाभावात् । यत एवंविधानुष्ठानजन्मना पुष्यातिशयेन एवम्भूतपदप्राप्तेस् ततो ऽपि ममैवंविधक्रियस्यमानत्वाद् एव ......................... यम् एतद् इत्य् अभिप्रायात् सर्वम् अवदातम् इति ॥

गुरोर् जितारेर् अभिगम्य धीधनं मया हि टीका विवृता पटीयसी ।

कुतूहलेनापि तद् अत्र युज्यते निरीक्षणं साधु विवेचकानाम् ॥

अज्ञो जनस्त्य् अजति लब्धम् अपीह रत्नं काचेन तुयम् इति चलायतेति(म् इति चचलमानसो ऽपि) ।

एतावतैव तद् अलङ्करणं न किं स्यात् किं वा ऽऽदरेण तदुपाददते न धन्वाः ॥

इमं निबन्धम् विधिवद्विधाय [मया ह्य्]वाप्तं सुंकृतंथकञ्चित् ।

इहैव जन्मन्यथा तेन सत्त्वा अनन्तसंबोधिमवाप्त्नुवन्तु ॥

॥ पण्डितदुर्वेकमिश्रविरचितधर्मोत्तरप्रतीपो नाम निबन्धः समाप्तः ॥

॥ टिप्पणानि ॥

अब्ब्रेविअतिओन्स्:

त्स् तत्त्वसङ्ग्रह:(ग्.ओ.स्. 30, 1926).

त्स्प् तत्त्वसङ्ग्रहपञ्जिका: स्. त्स्

त्प् (तात्पर्य-) न्यायबिन्दुतीकाया अनुतीका तात्पर्यनिबन्धनम् अप्रकाशितंमुनिश्रीपुण्यविजयसत्कम् ।

nbṭṭ (nyāya-ṭi-) nyāyabinduṭīkāṭīppaṇī (bibliltheca buddhica petrograd vol. xi)

nbṭt (nyāya-tā-) nyāyabinduṭīkātātparyaṭīkā (vizianagaram sanskrit series, no. 15. 1898)

न्ब्ट्ट्म् (न्याय-म-टि-) न्यायबिन्दुटीकाटीप्पणी मल्ल्वादिकृता अप्रकाशिता मुनिश्रीपुण्यविजयसत्का ।

न्प् नयप्रदेश (ग्.ओ.स्. 38, 1930)

nm (nyāyama-)nyāyamañjarī(vizianagaram sanskrit series, no. 10. 1895)

न्बा न्यायावतारः (न्यायावतारःवार्तिकवृत्त्यन्तर्गतः) (सिंधी जैन ग्रन्थमालानं- 20, 1949)

न्व् न्यायवार्त्तिक (चौखम्बा संस्कृतसीरीज, 1916)

न्भ् न्यायमहाभाष्यम्

पाण् पाणिनिकृताष्टाध्यायी