धर्मोत्तरप्रदीप subcommentary on धर्मोत्तर's न्यायबिन्दुटीका on धर्मकीर्ति's न्यायबिन्दु

प्म् प्रमाणमीमांसा (सिंधी जैन ग्रन्थमालानं- 9, 1939) प्व् प्रमाणवार्त्तिकम् आचार्यमनोरथनन्दिकृतवृत्तिसहितम् । (ज्.ब्.ओ.र्.स् 1937) [दिए ओर्द्नुन्ग् देस् कपितेल्स् ब्लेइब्त् उन्वेर्äन्देर्त्, d.ह्. सिए एन्त्स्प्रेछ्त् उन्सेरेर् ओर्द्नुन्ग्.] प्विन् प्रमाणविनिश्चयः (अप्रकाशितः)

प्विन्ट् प्रमाणविनिश्चयटीका (अप्रकाशितः)

प्क् प्रमेयकमलमार्तण्डः (निर्णयसागर प्रेस, 1941)

प्व्स्व्(प्र-स्वो-)प्रमाणवार्त्तिकस्वोपज्ञटीका (किताब महल, इलाहाबाद, 1943)

प्व्ट् मनोरथनन्दिकृता प्रमाणवार्तिकटीका (ज्.ब्.ओ.र्.स् 1937)

म्व् महाभारत वनपर्व

व्न् वादन्याय (महाबोधि, सोसायटी बनारस, 1936)

व्सू वैशेषिक सूत्र

श्व् श्लोकवार्त्तिक कुमारिलकृतम् (मद्रस् उनिवेर्सित्य्, 1940)

स्व् सिद्धिविनिश्चयः (अप्रकाशितः पं- सुखलालजीसंघवीसत्कः)

ह्ब् हेतुबिन्दुः (ग्.ओ.स्. नो. 113, 1949)

ह्ब्टा हेतुबिन्दुटीकालोक टिप्पणानि । 2,4. स्याद् एतत् --- नमस्कारश् लोककरणे च आक्षेपपरिहारौ धर्मोत्तरप्रदीपोदितनीत्तिदिशा अनुगन्तव्यौ । इत्य् अनेन हेतुबिन्दुतीकालोके (पृ- 233) अयम् एवाशो निर्दिष्टः ।

5,8. विनीतदेवशान्तभद्रौ --- सम्यग्ज्ञानेत्यादिवाक्येन प्रयोजनप्रयोजनम् अधिहितम् इत्य् अन्यवाख्यां भङ्ग्या दूषयितुम् आह --- सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिर् इति ।" --- त्प् 2; "सम्यग्ज्ञानेत्यादिना विनीतदेवव्याख्यां दूषयति" --- न्ब्ट्3.

12,12. अथ भोजनादेः --- तुलना --- त्प् 5.

14,5. ज्वरहर तुलना --- न्त् 3.

16,1. अविसंवादकं --- अविसंवादनार्थो ऽत्र सम्यग्ज्ञानार्थः । न तु यदविपरीतं तत्सम्यग्ज्ञानम् इति । एवं हि योगाचारमतनिराकरणेन प्रकरणं प्रवृत्तं स्यात् । तन्मतेन तु `सर्वम् आलम्बने भ्रान्तं मुक्त्वा ताथागत ज्ञानम्ऽ । सौत्रान्तिकपक्षे ऽपि प्रत्यक्षम् एवैकं सम्यग्ज्ञानं स्यात्, नानुमानम्, स्वर्पतिभासे ऽर्थ ऽथाध्यवसायेन प्रवृत्तेः । " --- त्प् 8 । प्रमाणलक्षणे नैयायिकानान् अनुपपत्त्य् अर्थं द्र्ष्टव्या न्म् 23.

16, 1. "ज्ञान" --- अत्र नैयायिकानाम् अनुपपत्तिर् यथा --- "ये तु बोधस्यैवप्रमाणत्वमाचक्षते लक्षणविचारतः ॥" --- प्व् 1.8. "तस्मात् `अनधितार्थविषयंप्रमाणम्ऽ इत्य् अपि `अन्धिगते स्वलक्षणेऽ इति विशेषणीयम् ।" --- ह्ब् 53. अत्र वाचस्पतिः --- "अनधिगतार्थगन्तृत्वं च धारावाहिकविज्ञानानाम् अधिगतार्थगोचराणां लोकसिद्धप्रमाणभावानां प्रमाण्यं विहन्तीति नाद्रियामाहे ।" इत्य् आदि --- न्ब्त् 15.

19,4. "अनधिगतविषयम्" --- "गृहीतग्रहणान्नोष्टं सांवृतं ।" --- प्व् इ,5.

20,17. `सांव्यवहारोलस्यऽ--- "प्रमाण्यं व्यवहारेण ।" --- प्व् इ,7. "सांव्यवहारिकस्य प्रमाणस्य लक्षणम् संव्यवहारश् च भाविभूतरूपादिक्षणानाम् एकत्वेन संवादविषयो ऽनवगीतः सर्वस्य । साध्यसाधनयोर् एकव्यक्तदर्शने समस्ततज्जातीयतथात्वव्यवस्थानं सम्वादम् अवधारयन्ति व्यवहर्तारः । तद् अनुरोधात् प्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते । तत्त्वतस्तु स्वसंवेदनमात्रमप्रवृत्तिनिवृत्तिकम् ।" --- प्व्व्, 1,7.

23,2. `अर्थक्रियार्थभिःऽ --- स्वलक्षणविचारतः । प्व् 1,8. "अर्थकिर्यायोग्यैषयत्वात् तदर्थिनां प्रवृत्तेः ।" ह्ब् 53.

24,1. उक्तम् --- द्रष्टव्यं --- 19,1.

24,20. अनेन --- शुक्ले शङ्खे पीतज्ञानं मणिप्रभायां च मणिज्ञानं गच्छद् वृक्षादिज्ञानं च सर्वंशे प्रमाणम् इष्टं कैशिचित् --- एतत् सरं सम्यग्ज्ञान्ग्रहस्यैव व्यवच्छेद्यम् इति दर्शयति --- त्प् 11. तथा [चा]चार्यैकदेशीयाः शुक्लशङ्खे पीतज्ञानं भ्रान्तम् अपि सम्यग्ज्ञानम् इच्छन्ति । न्ब्ट्ट् 20.

28,1. अर्थक्रियानिर्भासम् --- एतद् अन्यो ऽन्यथा व्याचष्टे --- अर्ह्तारह्किर्यानिर्भासस्य कारणग्रहणेकथं ग्रहणमाशकितम्? यावता न तत् कारणम् अर्थावाप्तेर् अपि तु तद् रूपम् एव अर्थक्रिया निर्भासते यस्मात् --- इत्य् अपि विवेक्तुम् अशक्यत्वाद् असमाधानम् एव ।" त्प् 13.

29,8. प्राप्तिपाठे --- साक्षात्प्राप्तिर् इति क्वचित् पाठः । साक्षाद् व्यवधानेन प्राप्त्यते ऽर्थक्रिया यस्मात् तस्माद् अर्थात् तद्धेतुत्वाद् अर्थक्रियानिर्भासम् अपि ज्ञानं प्राप्तिर् उक्तम् उपचारात् । त्प् 13.

30,1 अर्थः --- अर्थात् `अर्थशब्दः प्रयोजनवचनः पुरुषस्य अर्थः प्रयोजनम्ऽ इत्य् अन्यव्याख्या निरस्ता । त्प् 14

30,3 उपेक्षणीयः --- न चोपेक्षा ऽनुपादानतया हानपक्षे निःक्षिप्ता । अहानतयोदानपक्षनिःक्षेपप्रसङ्गात् । उपादानप्रयत्नाप्रसवहेतुतया नोपादानम् इति चेत् । किम् अयं हान्प्रयत्नम् अपि प्रसूते यतो हानं स्यात् । तस्मात् या नोभयप्रयत्नप्रसवहेतुः "सोपेक्षाबुद्धिस् तृतीया लोकप्रसिद्धेति सिद्धम्"न्ब्ट्त् 67.

31, 20. अर्थः प्रयोजनं --- हेयो ऽर्थ इत्यादिना विनीतद् एवस्य व्याख्या दूषिता । तेन हि एवं व्याख्यातम् --- अर्थशब्देन प्रयोजनम् उच्यते --- न्ब्ट्ट् 13.

31, 27. विनीतदेवेन --- अनेन विनीतदेवव्याख्यानं दूषयति । --- न्ब्ट्त् 15.

34,6. पूर्वेषाम् --- परेषां टीकाकृतां मतपाकर्तुम् आह मिथ्येत्यादि । न्ब्ट्त् 15

34, 29. न्ब्ट्त् 16.

35,9. प्रसिद्धानि --- पसिद्धानि प्रमाणानि व्यवहारश् च तत्कृतः । प्रमाणलक्षणास्योक्तौ ज्ञायते न प्रयोजनम् ॥ न 2.

35,3. न्ब् 2. "मानं द्विविधं विषयद्वैविध्यात् ।" प्व् 2,1. "न प्रत्यक्षपरोक्षाभा"

36; न्त् 12 च ।

38, 1. समासः --- तुलना --- न्ब्ट्त् 65.

38,26. अक्षमक्षम् --- तत्रायं न्यायमुखग्रन्थः --- यत् ज्ञानम् अर्थरूपादौ विशेषणाभिधायकाभेदोपचारेणाविकल्पकं तद् अक्षम् अक्षं प्रति वर्त्तत इति प्रत्यक्षम् --- त्स्प् अद् त्स् 1237.

40, 3. यथार्थ- --- अनेन विनीतदेव शान्तभद्रयोर् व्याख्या दूषिता । --- न्ब्ट्ट् 16

40,4. न्ब् 4 --- "प्रत्यक्षं कलनानोढं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति । --- प्व् 2,123; 2, 174. वस्तुशक्यैव नेत्रधीः ।" --- प्व् 2,185; त्स् 1214 तः । "सूत्रे अनुपात्तं ज्ञानं लह्ब्यते कुत इति चेदुचते । कल्पनया ज्ञानस्यैव संबन्धो दृष्टः, भ्रान्तिश् च ज्ञानधर्मः । तस्मात् कल्पनारहितम् अभ्रान्तं च ज्ञानम् एवोच्यते । तद् यथा सवत्सा धेनुराईयताम् इत्य् उक्ते न वडवाऽऽनीयते किन् तु गोधेनुः । एवम् इहापि कल्पनया भ्रान्त्या च ज्ञानस्यैव संबन्धो दृष्ट इति ज्ञानम् एव प्रत्यक्षम् इष्यते इति विनीतदेवव्याख्यानं सचोपरिहारम् असंगतम् । --- त्प् 25; अस्य लक्षणस्य निरासः जयन्तेन न्यायम् अञ्जर्यां कृतः ।" न्म् 92; न्ब्ट्त् 88, 102.

41,11. अन्येन --- प्रत्यक्षत्वम् अनूद्येत्यादि इधीयते इत्य् आदि वाल्य- ब्रिवता प्रत्यक्षं संज्ञा, कल्प्नापोढेत्यादि संज्ञीति --- अप्रसतुताभिधानं विप्रतिपत्तिनिराकरणे प्रकृते स्वेच्छया संज्ञाकरणे सति प्रत्यक्षशब्दवाच्ये वस्तुनि परस्याभिमते विप्रतिपत्तिर् न निराकृता स्यात् । --- त्प् 19. अनेन लक्ष्यलक्षणभावं दर्शयता विनितदेवव्याख्यान सम्ज्ञासंज्ञिसंबंधरूपं प्रत्युक्तम् । --- न्ब्ट्ट् 17.

41,13. अपरेण --- यस्वनयोः प्रदेशान्तरसिद्धयोर् अनुवादं कृत्वा प्रत्यक्षत्वं विधत्ते तेनापि विपरीतं लक्ष्यलक्षणविधावाक्यमाशिर्तं स्यात् । प्रसिद्धं हि लक्षणम् अनूद्य लक्ष्यम् अभिधीयते । य्था शिधया परिव्राजकतेति । इह तु लक्ष्यस्यार्थसाक्षात्कारित्वस्याप्रसिद्धत्वात् तद् अनुवादेनाप्रसिद्धं लक्षणम् एव विधीयते । यथा परिव्राजकशिधालिङ्गम् इति । किं च प्रदेशान्तरासिद्धे ऽप्रत्यक्षाधारे कथम् अनुद्येयाताम्? प्रत्यक्षाधारत्वे च सिद्धे किं पुनर् इहापूर्वं विधेयम् इति अवधीरितम् । --- त्प् 19.

42, 9. सन्निवेशोपाधि --- सञ्चितः समुदायः स सामान्यं तत्र चाक्षधीः । सामान्यबुद्धिश् चावश्यं विकल्पेनानुबध्यते --- इत्यादि --- प्व् 2, 194 तः ।

42, 19. pūrvavyākhyā --- "kim arthaṃ viśeṣaṇadvayopādānam? ucyate | taimirikajñānavyavacchedārtham abhrāntapadam, anumānanirāsārtham itarat | na tvālambananiṣaye 'nyathā yogācāramatam amataṃ syāt | tanmatena sarveṣāṃ svālambena bhrāntatvāt | iṣyate ca sautrāntikayogādāramatānusāreṇa prakaraṇārambho yataḥ prāmāṇyaviṣaye 'visaṃvādakatvalakṣaṇam abhrāntatvaṃ dvābhyām abhyupagamyate | saty evam ānasyāpi pratyakṣatva prasaṅgaḥ | tad api hi avisaṃvādakatvād abhrāntam iṣyate | ataḥ tannirākaraṇārthaṃ kalpanāpoḍhagrahaṇam iti anyavyākhyāṃ nirācikīrṣur āha --- abhrāntam ityādi |" --- tp 19. "nanu yad etat bhrāntagrahaṇaṃ vipratipattinirākaraṇārtham uktaṃ tad ayukatam | samyagjñānatvād eva gacchad vṛkṣadaraśanādi pramāṇaṃ na bhaviṣyati | na hi ya eva vṛkṣādir dṛśyate sa eva prāpyate iti visaṃvāda eva | ataḥ kim abhrāntagrahaṇena etan nivṛtty arthena? satyam etat | param etasminn abhrāntagrahaṇe sati viśiṣṭasaṃvādānaṃ pratyakṣam iti gamyate anyathā yathānumānaṃ saṃvādamātreṇaivaq pramāṇam, evaṃ pratyakṣam api | ata eva vṛttikāreṇoktaṃ tato hi pravṛttena vṛkṣamātramavāpyate iti saṃvādakatvāt samyagjñānaṃ syād iti | iha vā sārthakam abhrāntagrahaṇam | kecid ācāryaikadeśīyāḥ --- `dvicandrādivijñānāṇāṃ mānasī bhrāntiḥ nendriyajeti | tasyāś ca kalpanāpoḍhagraṇenaiva nirāsaḥ | tathā ca dignāganāmnācāryeṇa `kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣam' iti lakṣaṇe 'bhrāntagrahaṇana kṛtam iti' --- pratipannāḥ | teṣāṃ vipratipattinirākaraṇāya indriyajāṃ bhrāntiṃ lakṣayan abhrāntaviśeṣaṇam āha dharmakīrttir ity

अन्वद्यम् अभ्रान्तग्रहणम्म् ।" --- न्ब्ट्ट्म् 15. "केशोण्ड्कादिविज्ञाननिवृत्त्यर्थम् इदम् कृतम् । अभ्रान्तग्रहणं तद् धि भ्रान्तत्वान् नेष्यते प्रमा ॥ मानस तद् अपीत्य् एके नैतद् इन्द्रियभावतः । भावात् तद्विकृतावस्य विकृतेश् चोपलम्भतः ॥ सर्पादिभ्रान्तिवच् चेदम् अनष्टेप्यक्षविप्लवे । निवर्त्तेत मनोभ्रान्तेः स्पष्टं च प्रतिभासनम् ॥" --- त्स् 1392-1394 ॥ "अभ्रान्तम्त्राविषम्वादित्वेन द्रष्तव्यम् । न तु यथावस्थितालम्बनाकारतया । अन्यथा हि योगाचमतेनालम्बनासिद्धेर् उभयनयसमाश्रयेणेष्टस्य प्रत्यक्षलक्षणस्याव्याप्ता स्यात् ॥" --- त्स्प् अद् त्स् 1392.

43.8. बहवः --- "का वा विरोधो बहवः संजातातोशयाः पृथक् । भवेयुः कारणं बुद्धेर् यदि नामेन्द्रियादिवत् ॥" प्व् 2.223.

44.17. नन्व् एवम् --- "यद्य् एवम् अभ्रान्तत्वं तदा योगाचारमताभावः । न । वस्तुत्वेनाभ्रान्तत्वं लक्षणं नास्त्य् एव । कथं तर्हि द्विचन्द्रादीनां प्रत्यक्षता ऽपाक्रोयते ऽनेन? उच्यते । सम्यग्ज्ञानविशेषणविष्टं प्रत्यक्षशब्दवाच्यम् अर्थम् अनूद्य कल्पनापोढत्वं विधीयते । न च द्विचन्द्रादिज्ञानानाम् अविसंवादकत्वम् स्तीति निरासस् तेषाम् । सौत्रान्तिकपक्षे तु अभ्रान्तपदस्य किम् फलम्? उच्यते । आचार्यदेशीया हि --- द्विचन्द्रादेर् भ्रान्तिर् मानसी । तस्याश् च कल्पनापोढ्पदेनैव निरासः । अत एवाचार्येण `कल्पनापोढं प्रत्यक्षं प्रत्यक्षेणैव सिध्यति [प्व् 1,123]ऽ इति लक्षणेन् ऽभ्रान्तपदं नोपात्तिम् इति --- प्रतिपन्नाः । तान् प्रति इमां विप्रतिपत्तिं निराकर्तुम् अभ्रान्तग्रहणं लक्षणशेषम् आह कीर्त्तिः । अत एव टीकाकारो ऽपि कीर्त्त्यभिप्रायं परिपालयन् विप्रतिपत्तिनिरासार्थम् एवाभ्रान्तपदम् आह । कथम् अभिप्रायं पालयन् । उच्यते । एवं हि द्विचन्द्रादिभ्रान्तिनिरासार्थं भवेद् अभ्रान्तपदं यदि द्विचन्द्रादिभ्रान्तिर् इन्द्र्यजा भवति नान्यथा" --- त्प् 20. "एतच् च लक्षणद्वयम् इत्यादिना पदद्वयेन विप्रतिपत्तिनिरासं दर्शयता विनीतदेवव्याख्या पदद्वयकथनरूपा दूषिता ।" न्ब्ट्ट् 15. ननूक्तं योगचारमतम् असंगृहीतं स्याद् इति । उच्यते । बाह्यनयेन सौतान्तिकानुसारेण लक्षणं कृतम् इति अदोषः । योगचारमतेन त्व् अभ्रान्तग्रहणं न कर्त्तव्यं संवादकस्य सम्यग्ज्ञानस्य प्रस्तुतत्वात् ॥" न्ब्ट्ट् 19.

47, 9. न्ब् 5 --- "जायन्ते कल्पनास्त्र यत्र शब्दो निचेशितः । तेनेच्छातः प्रवर्त्तेरन् नेक्षेरन् बाह्यमक्षजाः ॥" प्व् 2.176.

47, 10. अनेन --- "तेन यद् विनीतदेवव्याख्या दूषिता ।" --- न्ब्ट्ट् 21.

47, 18. विचेचयिष्यामः --- द्रष्टव्यं ध्प्र् 71,5.

47, 24. कीदृशीति --- "कीदृशीति स्वरूपपरिज्ञानशून्यस्येदं भाषितम् । यद् वा सम्भावयन् पृच्छति कल्पनां यतो भव्यः कल्पनाः सन्ति । तथा हि --- इन्द्रियविज्ञानानां वितर्कविचारचैतसिकसम्प्रयुक्तानाम् औदार्यसूक्ष्मतया स्वविषये प्रवृत्तिर् इति वैभाषिकी कल्पना, वितर्कविचाराद् औदार्यसूक्ष्मते .. योगाचाराणाम्" --- त्प् 29. "तथा हि वैभाषिका इन्द्रियविज्ञानं वितर्कविचारचैतसिकसम्प्रयुक्तं कल्पनाम् इच्छन्ति । योगाचारमतेन च तथागतज्ञानमद्वयं मुक्त्वा सर्वज्ञानं ग्राह्यग्राहकत्वेन विकल्पितं कल्पना । जात्यादिसंसृष्टं तु मनोज्ञानं कपनेत्य् अन्ये कल्पयन्ति ।" = न्ब्ट्ट् 21.

50, 1. अर्थसन्निधिनिरपेक्षत्वात् --- "अनपेक्षितबाह्यार्था योजना समयस्मृतेः ।" प्व् 2.185.

50, 1. बालो ऽपि --- "उत्पन्नमात्रस्य हि बालकस्य स्तनं दृष्ट्वा प्राग्भवीयस् तज्जातीयापेक्षितानुभवजनितः संस्कार आविरस्ति । ततश् च स्मरणं ततो ऽपेक्षितोपायतानुमानं ततः प्रवृत्तिस् ततः तस्याः साम्र्थ्यं ॥" ---न्ब्ट्त् 9.

51, 1. पूर्वदृष्टापरदृष्टम् --- "पूर्वानुभूतस्मरणात् तद्धर्मारोपणाद् विना । स एवायम् इति ज्ञानं नास्ति तच् चाक्षते कुतः ॥" प्व् 2, 506.

52, 3. यद्य् अपि --- "तेन य विनीतदेवेन सामान्ययोर् वाच्यवाचकभावमङ्गीकृत्य निर्विकल्पकत्वम् इन्द्रिययविज्ञानस्य प्रतिपादितं तद् दूषितम् ।" --- न्ब्ट्ट् 23.

54, 1. ध्प्र् 6 --- "त्रिविधं कल्पनाज्ञानम् आश्रयोपप्लवोद्भवम् ।" प्व् 2, 288.

54, 26. पूर्वम् --- द्रष्टव्यं 42.

55, 17. स्वकीयवचनाकौशलम् --- "नन्व् एवम् अप्य् अनर्थकम् यतो ऽन्यथा न विभ्रमहेतुर् अतः सामर्थाद् आशुभ्रमणं लभते । सत्यम् । व्याख्यातुर् अयम् यत्नः स्यात् न शास्त्रकारस्य । अतो ऽकौशलम् एव शास्त्रकृतः स्यात् ।" --- त्प् 24.

56, 21. चक्षुः पश्यति --- "चक्षुः पश्यति रूपाणि सभागं न तद् आश्रितं । विज्ञानं दृश्यते रूपं न किलान्तरितं यतः ।" --- अक् 1, 43. त्प् 26; न्ब्ट्ट्म् 19.

57, 2 ध्प्र् 9 --- "तस्माद् इन्द्रियविज्ञानानन्तरप्रत्ययोद्भवः । मनोन्यम् एव गृह्णाति विषयं नान्धदृक् ततः ॥" प्व् 2, 243.

58, 5. एककार्यकारित्वेन --- अप्रतिरोधशक्तिकेषु अनाधेयविशेषेषु क्षणिकेषु प्रत्ययेषु परस्परं कः सहकारार्थः? न वै सर्वत्राति शयोत्पादनं सहक्रिया । का तर्हि? एकार्थकरणं यद् बहूनाम् अपि ।" ह्ब् 58.

59, 20.यद् अन्येन --- "इति ब्रुवताव्याख्यानम् इदं --- इन्द्रियज्ञानेन समनतरप्रत्यजनितम् इत्य् अनेन वाक्येनान्धबधिराद्यभावदोषः परैहृत इत्य् अपि निरस्तम् ।" त्प् 27.

61, 1. गृहीतग्रहणात् --- पूर्वानुभूतग्रहेणे मानसस्याप्रमाणता । अदृष्टग्रहणेन्धादेर् अपि स्याद् अर्थनम् ॥" --- प्व् 2, 239.

62, 16. द्विविध --- पञ्च बाह्या द्विविज्ञेयाः ।" --- अक् 1, 48.

62, 29. इह पूर्वैः --- तद् अस्तीति कुतो ऽधिगतम् इत्याशङ्क्य विकल्पोदयाद् इति साधनम् आचार्यज्ञानगर्भेणोक्तम् । अपरेणेदं नीलादिर् इति प्रवर्त्तकम् अधिमुक्तिलक्षणम् । तद् अन्येणागमोक्तं सम्भाव्यते --- इत्य् उक्तं तद् एषां पूर्वपक्षसमाधिर् अभिधीयते ॥" त्प् 27. "तद् एतद् धर्मोत्तरेण आगमसिद्धं दर्शयता आचार्यज्ञानगर्भप्रभृतीनां मानससिधये यत् प्रमाणम् उपन्यस्तं विकल्पोदयाद् इति तद् भङ्ग्यावधारणाद् एव दूषितम् ।" न्ब्ट्ट् 30.

64, 2. ध्प्र् 10. --- "अशक्यसम् अयो ह्य् आत्मा रागादीनाम् अनन्यभाक् । तेषाम् अतः स्वसं वितिर् नाभिजल्पानुषङ्गिणी ॥" प्व् 2, 249. "अथात्मरूपं नो वेत्ति पररूपस्य वित् कथम्?" प्व् 2, 444.

68, 5. नास्ति --- "सौत्रान्तिकस्यालयविज्ञानाभावो ऽभिमत इत्य् आह नास्तीति ।" --- त्प् 39.

68, 9. प्रमाणवार्त्तिके --- प्व् 1, 34, 36, 122-287.

68, 3. विकल्प --- "न विक्ल्पानुबद्धस्यास्ति स्फुटार्थाव् अभासिता ॥" प्व् 2, 283.

70, 6. विषय --- मानं द्विविधं विषयद् वैविध्यात् शक्त्य् अशक्तिततः । अर्थक्रियायां केशादिनार्थो ऽनर्थाधिमो ॥ सदृशासदृशत्वाच् च विषयाविषयत्वतः । शब्दस्यान्यनिमित्तानां भावे धी सदसत्त्वतः ॥ अर्थक्रियासर्मर्थं यत् तद् अत्र परमार्थसत् । अन्यत् सम्वृतिसत् प्रोक्तं ते स्वसामान्यलक्षणे ॥" प्व् 2, 1 --- 3; न्ब्ट्त् 12-13.

71, 1. ग्राह्यः --- "भिन्नकालं कथं ग्राह्यम् इति चेद् ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वम् एव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥ कार्यं ह्य् अनेकहेतुत्वे ऽप्य् अनुकुर्वद् उदेति यत् । तत् तेनाप्य् अत्र तद्रूपं गृहीतम् इति चोच्यते ॥" प्व् 2, 247-248; "हेतुभावाद् ऋते नान्या ग्राह्यता नाम काचन । तत्र बुद्धिर् यदाकारा तस्यास् तद् ग्राह्यम् उच्यते ॥" प्व् 2, 224.

74, 2. न्ब् 13 --- "यथोक्तविपरीतं यत् तत् स्वलक्षणम् इष्यते ।" --- प्व् 2, 51. "इदं च वैपरीत्यम् --- अनभिधेयत्वम्, तत्त्वान्यत्वाभ्यां वाच्यत्वम्, असदर्थप्रत्ययाविशिष्टप्रतिभासविषयत्वम्, असाधारणत्वम्, असाधारणत्वम्, सङ्केतस्मरणानपेक्षप्रतिपत्तिकत्वम्, अन्यरूपविविक्तस्वरूप्रतिभासवत्त्वं, अर्थक्रियाक्षमत्वं च ।" प्व्ट् 1, 51. "बुद्धिर् यत्रार्थसामर्थ्याद् अन्वयव्यतिरेकिणी । तस्य स्वतन्त्रं ग्रहणमतो ऽन्यद् वस्त्वतीन्द्रियम् ॥" प्व् 2, 59.

74, 17. अन्यैर् आख्यातम् --- "सर्वेण रूपेण वस्तुनो ऽभावोऽसन्निधानम् इति --- अन्यव्याख्या अपास्ता ।" "यत् पुनर् योग्यदेशे भावाभाभाभ्याम् --- इति शान्तभद्रव्याख्यानं तद् भद्रकम् एव ।" --- त्प् 35.

75, 3. न्ब् 14-15 --- "अर्थक्रियासमर्थं यत् तद् अत्र परार्थसत् । अन्यत् संवृतिसत् प्रोक्तं ते स्वसामान्यलक्षणे ॥" --- प्व् 2, 3. "स पारमार्थिको भावो य एवार्थक्रियाक्षमः ॥" --- प्व् 3, 165 । "मेयं त्व् एकं स्वलक्षणम् ॥ तस्माद् अर्थक्रियासिद्धेः सदसत्ताविचारणात् । तस्य स्वपररूपाभ्यां गतेर् मेयद्वयं मतम् ॥" प्व् 2, 53-54.

77, 7. न्ब् 16 --- "सर्वत्र सम्रूपत्वात् तद्व्यावृत्तिसमार्श्रयात् ॥ न तदस्त्व् अभिधेयत्वात् साफल्या अक्षसंहतेः ।" --- प्व् 2, 10-11.

78, 20. न्यायवादी --- "अभिप्रायाविसंवादाद् अपि भ्रान्तेः प्रमाणता । गतिर् अप्य् अन्यथा दृष्टा पक्षश् चायं कृतोत्तरः ॥ मणिप्रतीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषे ऽपि विशेषो ऽर्थक्रियां प्रति ॥ यथा तथा ऽयथार्थत्वेप्य् अनुमानतदाभयोः । अर्थक्रियानुरोधेन प्रमाणत्वयवस्थितम् ॥" --- प्व् 2, 56-58.

78, 21. `इत्य् अत्रापिऽ --- द्रष्टव्यं ध्प्र् 51, 1.

79, 2. न्ब् 18 --- "प्रमाणफलयोर् अभेदं निराकुर्वतो नैयायिकस्य युक्त्यर्थं द्रष्टव्या --- " न्म् 70.

79, 11. `पुरस्तात्ऽ --- द्रष्टव्यं 17-18.

81, 2. न्ब् 20 --- "विषयाकारभेदाच् च धियो ऽधिगमभेदतः । भावाद् एवास्य तद्भावे स्वरूपस्य स्वतो गतिः ॥" प्व् 1, 6. "तत्रानुभवमात्रेण ज्ञानस्य सदृशात्मनः । भाव्यन्तेनात्मना येन प्रतिकर्म विभज्यते ॥ अर्थेन घटयत्येनां न हि मुक्त्वार्थरूपताम् । अन्यः स्वभेदाज् ज्ञानस्य भेदको ऽपि कथञ्चन ॥ तस्मात् प्रमेयाधिगतेः साधनं मेयरूपता । साधने ऽन्यत्र तत्कर्म असम्बन्धो न प्रसिध्यति ॥ सा च तस्यात्मभूतैव तेन नार्थान्तरं फलम् । दधानं तच् च तामात्मन्यर्थाधिगमनात्मना ॥" --- प्व् 2, 302, 305, 306, 307.

81, 8. न्ब् 21 --- तस्माद् यतो अस्य आत्म-भेदो अस्य अधिगतिर् इत्य् अयम् । क्रियायाः कर्म-नियमः सिद्धा सा तत्-प्रसाधना प्व् 3, 304.

82, 4. चक्षुरादिभ्यः --- सर्वसामान्यहेतुत्वाद् अक्षाणाम् अस्ति न ईदृशम् । तद्भेदे अपि ह्य् अभिन्नस्य तस्य इदम् इति तत् कुतः ॥ प्व् 3, 312. सर्वम् एव हि विज्ञानं विषयेभ्यः समुद्भवत् । तदन्यस्य अपि हेतुत्वे कथं स्याद् विषयआकृतिः ॥ यथा एव आहारकालआदेर् हेतुत्वे अपत्यजन्मनि । पित्रोस् तद् एकस्य आकारं धत्ते न अन्यस्य कस्यचित् ॥ प्व् 3, 368-369.

82, 8. व्यवस्थाप्य् ---धियो अंशयोः । तद्-व्यवस्था-आश्रयत्वेन साध्य-साधन-संस्थितिः ॥प्व् 215 . क्रिया-करणयोर् ऐक्य-विरोध इति चेद् असत् । धर्म-भेद-अभ्युपगमाद् वस्त्व्-अभिन्नम् इति इष्यते ॥ ॥ प्व् 218 .

87, 3. न्ब् 1-3 "--- स्वपरार्थविभागेन त्व् अन्मानं द्विधष्यते । स्वार्थं त्रिरूपतो लिङ्गादनम् एयार्थदर्शनम् ॥" त्स् 1362.

89, 1. न्ब् 3 --- "तस्य अदृष्ट-आत्म-रूपस्य गतेर् अन्यो अर्थ-आश्रयः । तद्-आश्रयेण सम्बन्धी यदि स्याद् गमकस् तदा ॥ गमक-अनुग-सामान्य-रूपेण एव तदा गतिः । तस्मात् सर्वः परोक्षो अर्थो विशेषेण न गम्यते ॥ या च सम्बन्धिनो धर्माद् गतिर् धर्मिणि जायते । सा अनुमानं परोक्षाणाम् एकं तेन एव साधनम् ॥" प्व् 60-62.

89, 13. ननु च --- "नन्व् एवं प्रत्यक्षस्यापि द्वैविध्यं किं न कथ्यते? उच्यते । तद् अधिगतस्य स्वलक्षणस्य निर्देष्टुम् अशक्यत्वात् ॥" त्प् 13.

89, 14. परार्थं प्रत्यक्षम् --- न्व् 11, 12.

90, 16. स्पष्टयिष्यामः ---ह्ब्टा 258-259.

90, 24. ननु --- "ननु किम् अनया कष्टकल्पनया प्रमाणं च फलं च प्रमाणफले तयोर् व्यवस्थेत्य् एवं विग्रहः किन् न क्रियते । उद्यते । फलशब्दस्याल्पाच्त्रत्वात् पूर्वनिपातः स्यात् ।" त्प् 14.

91, 7. न्ब् 5 --- अन्वयो व्यतिरेको वा सत्त्वं वा साध्यधर्मिणि । तन्निश्चयफलैर् ज्ञानैः सिध्यन्ति यदि साधनम् ॥ प्व् 3, 290.

91, 24. अबाधितविषय्त्वादि --- नैयायिकसम्मतं हेतोः पञ्चलक्षणानां विवरणं --- न्म् 110 आदिशु द्रष्टव्यम् ।

92, 29. प्रदर्शयिष्यामः --- द्रष्टव्यम् ध्प्र् 193.

96, 6. न्ब् 6 --- "पक्षो धर्मी, अवयवे समुदायोपचारात् ॥" ह्ब् 52,प्व्स्व् 12.

96, 30. निदेदयिष्यते --- ध्प्र् 142.

97, 1. अत्र --- "न तु यथोक्तं शान्तभद्रेण --- `अत्र साध्यसाधनचिन्तायाम्, आचार्यीये वा दर्शनेन् धर्मी नौमेयःऽ इति । यतो ऽत्र साध्यसाधनचिन्तायाम् धर्म्यनुमेय इति न इञ्चनार्यं पुष्णाति । द्वितीये ऽपि पक्षे न हि आचार्यीये एव दर्शने धर्मी अनुमेयो व्यवस्थितः, यतो ऽन्यत्रापि दर्शने धर्म्यनुमेयः ।" त्प् 53.

100, 3. न्ब् 10-11 --- पक्षधर्मस् तदंशेन व्याप्तो हेतुस् त्रिधा एव सः । अविनाभावनियमाद् हेत्वाभासास् ततो अपरे ॥ प्व्स्व् 3, 1.ह्ब् 52. एतल्-लक्षणस् त्रिधा एव सो हेतुस् त्रिप्रकार एव । स्वभावः, कार्यम् अनुपलब्धिश् च इति । ह्ब् 54. व्न् 3, प्व्स्व् 20.

100, 15. संयोग्यादि --- संयोग्य्-आदिषु येष्व् अस्ति प्रतिबन्धो न तादृशम् । न ते हेतव इत्य् उक्तं व्यभिचारस्य सम्भवात् ॥ प्व् 4, 203.

101, 2. न्ब् 12. --- दृश्यस्य दर्शनाभावकारणासंभवे सति । भावस्य अनुपलब्धस्य भावाभावः प्रतीयते ॥ प्व् 3, 202-203. "अभावे च उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य अनुपलब्धिर् इत्य्" ह्ब् 54. उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य अनुपलब्धिर् अभावस्य अभावव्यवहारस्य वा हेतुः --- ह्ब्. 64.

101, 13. एकज्ञानसंसर्गि --- "यत्र यस्मिन्न् उपलभ्यमाने नियमेन यस्योपलब्धिः स तत्संसृष्टः, एकज्ञानसंसर्गात् । तयोः सतोर् नैकरूपनियता प्रतिपत्तिः, असम्भवात् ।" ह्ब् 65.

101, 16. परस्तात् --- द्रष्टव्यं ध्प्र् 119, 16.

102, 6 अनुपलम्भः --- "उक्तम् अत्र यथा पर्युदासवृत्त्या अपेक्षातो तद्विविक्तो ऽर्थस्य्तज् ज्ञानं वा ऽभावो ऽनुपलब्धिश् चोच्यत इति । न प्रतिषेधमात्रम्, तस्य साधनअसिद्धेर् अभावव्यवहारअसिद्धि प्रसङ्गात् ।" ह्ब् 65.

103, 2. न्ब् 13 --- "स्वभावे स्वनिमित्ते वा दृश्ये दर्शनहेतुषु । अन्येषु सत्स्वदृश्ये च सत्ता वा तद्वतः कथम् ॥" प्व् 2, 72.

103,15. ईश्वरसेन --- स्वभावे स्वनिमित्ते वा दृश्ये दर्शनहेतुषु । अन्येषु सत्स्वदृश्ये च सत्ता वा तद्वतः कथम् ॥ ह्ब् 65.

103, 3. न्ब् 15-17. --- "यतः कदाचित् सिद्धा अस्य प्रतीतिर् वस्तुनः क्वचित् । तद् अवश्यं ततो जातं तत् स्वभावो अपि वा भवेत् ॥ स्वनिमित्तं स्वभावं वा विना न अर्थस्य सम्भवः । यच् च रूपं तयोर् दृष्टं तद् एव अन्यत्र लक्षणम् ॥" प्व् 2,70-71."तत्र साधन-धर्म-भाव-मात्र-अन्वयिनि साध्य-धर्मे स्वभावो हेतुः." --- ह्ब् 55. "अर्थान्तरे गम्ये कार्यं हेतुः" --- ह्ब् 63.

108, 3. प्रतिषेधहेतुः --- "प्रतिषेधस् तु सर्वत्र साध्यते अनुपलम्भतः । सिद्धिं प्रमाणैर् वदताम् अर्थाद् एव विपर्ययात्" प्व् 3, 85; प्व्स्व् 22.

108, 12. वादन्यायस्य --- व्न् 65.

108, 17. कुमारिलस् तु --- प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता ॥ वस्त्वसङ्करसिद्धिश् च तत्प्रामाण्यसमाश्रया । क्षीरे दध्यादि यन् नास्ति प्रागभावः स उच्यते ॥ प्रत्यक्षादेर् अनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते । सात्मनः परिणामो वा विज्ञानं वाक्यवस्तुनि ॥ श्व् अभाव- 1, 2, 11.

108, 25. विप्रतिपत्ताव् अपि --- द्र्ष्टव्यं हेतुबिन्दुटीकागतं हेतुबिन्दुप्रकरणम्, 63, 16.

109, 8. न्ब् 19. --- "तस्मात् स्वभावप्रतिबन्धाद् एव हेतुः साध्यं गमयति । स च तद्धावलषणस् तद् उत्पत्तिलक्षणो वा अविनाभावाख्यः ।" प्व्स्व् 76.

110, 23. पूर्वेषाम् --- "अत्र स्वभावस्य प्रतिबन्ध इति षष्ठीसमासेन स्वभावहेतोः सङ्ग्रहः । स्वभावए प्रतिबन्ध इति नएनापि सप्तमीसमासेन कार्यहेतोर् इत्य् अन्यव्याखानम् असङ्गतम् आलोच्याह कारण इत्यादि ।" त्प् 66.

111, 6. न्ब् 21 --- "पक्षधर्मस् तदंशेन व्याप्तो हेतोः ।" प्व् 2. 1.

113, 2. न्ब् 22 --- "कार्यकारणभावाद् वा स्वभावाद् वा नियामकात् । अविनाभावनियमो ऽदर्शनान्न् न दर्शनात् ॥" प्व् 33, 30; 2, 70. "अस्य मतस्य निराकरणार्थं" द्रष्टव्यान्ब्ट्त् 105 च.

113, 6. प्रतिज्ञार्थैकदेशः --- प्व्स्व्, 348.

115, 8. ननु --- द्रष्टव्या न्म् 117.

115, 24. एकसामग्र्यधीनता --- एकसामग्र्यधीनस्य रूपादेर् असतो गतिः ।हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥ प्व् 3, 8.

115, 32 पपीलिकोत्सरण --- "एतेन पिपीलिकोत्सरणमत्स्योद्वर्त्तनादिना वर्षद्य् अनुमानम् अप्य् उक्तम् ।" प्व्स्व् 50.

116, 3. न्ब् 24. --- "या काचिद्भावविषया ऽनुमितिर् द्विविधैव सा ॥ स्वसाध्ये कार्यभावाभ्याम् ।" प्व् 3, 196, 197.

117, 2. न्ब् 27. --- "शास्त्राधिकारासंबद्धा बहवो अर्था अतीन्द्रियाः । अलिङ्गाश् च कथं तेषाम् अभावो अनुपलब्धितः ॥" प्व् 3, 198-199.

119, 5. व्यवहर्तव्यः --- तस्माद् अनुपलम्भो अयं स्वयं प्रत्यक्षतो गतः । स्व-मात्र-वृत्तेर् गमकस् तद्-अभाव-व्यवस्थितेः ॥ प्व् 4, 274.

123, 4. दृश्यानुपलम्भः --- सो ऽन्यभावः प्रत्यक्षलक्षणेन अनुपलम्भेन सिद्धो मूढ-प्रतिपत्ताव् अभावव्यवहारं साधयेद् इत्य् सुचर्चितम् एव । --- ह्ब् 68.

124, 2. एकादशप्रकारा --- "सेयम् अनुपलब्धिस् त्रिधा --- सिद्धे कार्यकारणभावे भावस्य कारणस्य अनुपलब्धिर् व्याप्यव्यापकभाव-सिद्धौ सिद्धाभावस्य व्यापकस्य अनुपलब्धिः स्वभावानुपलब्धिश् च ।" --- ह्ब् 68;विरुद्धकार्ययोः सिद्धिर् असिद्धिर् हेतुभावयोः । दृश्यात्मनोर् अभावार्थानुपलब्धिश् चतुर्विधा ॥ --- प्व् 3, 3;20.7 इति इयं त्रिविधा अप्य् उक्तानुपलब्धिर् अनेकधा ।

20.8 तत् तद्विरुद्धाद्यगतिगतिभेदप्रयोगतः ॥ --- प्व् 3, 29.

124, 9. न्ब् 39 --- प्व् 3, 202. स्वभावासिध्या यथा नात्र धूमो ऽनुपलब्धेर् इति --- प्व्स्व् 40.

124, 24. षोडशप्रकारेति --- त्भ् 16.

125, 17. अभिधास्यते द्रष्टग्ये न्ब् 2, 42-43.

128, 6. इष्टम् --- इष्टं विरुद्धकार्ये अपि देशकालाद्यपेक्षणम् । अन्यथा व्यभिचारि स्याद् भस्मा इव अशीतसाधने ॥ प्व् 3, 5.

129, 1. न्ब् 33 --- एतेन व्यापकस्वभावासिद्धिर् उक्ता यथा नात्र शिंशपावृक्षाभावात् ॥ --- प्व्स्व् 40.

129, 10. न्ब् 34 --- विरुद्धस्य च भावस्य भावे तद्भावबाधनात् । तद्विरुद्धोपलब्धौ स्याद् असत्ताया विनिश्चयः ॥ प्व् 3, 203-4, प्व्स्व् 39.

129, 15. धर्मोत्तरेन --- द्रष्टव्यम् ध्प्र् 112, 3.

130, 3. न्ब् 35 --- विरुद्धकार्यसिद्ध्या हि यथा न शीतस्य्पर्शो धूमात् । --- प्व्स्व् 39.

131, 7. न्ब् 36 --- सापेक्षाणां हि भाबानां नावश्यम्भावतेक्ष्यते । --- प्व् 3, 193.

135, 1. न्ब् 38 --- एतेन व्यापकविर्द्धसिद्धिर् उक्ता वेदितव्या --- यथा --- नात्र तुषारस्पर्शः वह्नेः । प्व्स्व् 39.

135, 9. न्ब् 39 --- हेत्वसिद्ध्या यथा नात्र धूमो वहन्यभावाद् इति । --- प्व्स्व् 40.

137, 1. न्ब् 40 --- निमित्तयोर् विरोधे गमिका च कारणानुपलब्धिः यथा नास्य पुंसो रोमहर्षादिविशेषाः, संनिहितदहनविशेषत्वात् । प्व्स्व् 41.

138, 24. शान्तभद्रेण --- त्प् 57.

141, 5. न्ब् 43 --- एतेन तd-viruddha-artha-kआर्य-उक्तिर् उपवर्णिता । प्रयोगः केवलं भिन्नः सर्वत्र अर्थो न भिद्यते ॥ प्व् 2,90.

144, 4. न्ब् 45 --- सर्वत्रापि अभावसाधन्यामनुपलब्धेः दृश्यात्मनां तेषां --- प्व्स्व् 40.

145, 22. `प्राग् एवऽ द्रष्टव्यम् स्. 126, 1.

150, 2. न्ब् 1 --- शक्तस्य सूचकं हेतुवचो ऽशक्तम् अपि स्वयम् ॥ प्व् 4, 17.

151, 9. न्ब् 3. --- द्विविधो हि प्रयोगः साधर्म्यान् एव वैधर्म्यान् च । यद् अन्ये अन्वयी व्यतिरेकी च इत्य् आहुः । नानयोर् अन्यत्र प्रयोगभेदाद् अर्थतः कश्चिद् अपि भेदो । साधर्म्येणापि प्रयोगे ऽर्थाद् वैधर्म्यगतिः, असति तस्मिन् साध्यतेत्वोर् अनयाभावात् । --- प्व्स्व् 358.

151, 17. अबाधितत्वाद्य् अपि --- ह्ब्टा 205.

152, 16. न्ब् 6-7 ---तस्माद् अन्वय-व्यतिरेकयोर् यथा-लक्षणम् एको अपि प्रयुक्तो द्वितीयम् आक्षिपति इति नानयोर् अर्थतः कश्चिद् भेदो ऽन्यत्र प्रयोगात् । --- ह्ब् 56.

153, 6. वक्ष्यमाणेन --- द्रष्टव्यम् स्. 159.

156, 6. nb 9. yathā xyat sat tat sarvaṃ kṣṇikam, yathā ghaṭādayaḥ | saṃś ca śabdaḥ | hb 55.

156, 21. vādayāya ---vn 21ff.

157, 6. न्ब् 10. --- क्वचित् स्वभावभूतदर्मपरिग्रहद्वारेण यथा तत्रैवोत्पत्तिः --- प्व्स्व् 149.

158, 2,. न्ब् 11. --- उपाधिभेदापेक्षो वा स्वभावः केवलो अथवा । उच्यते साध्यसिद्ध्यर्थं नाशे कार्यत्वसत्त्ववत् ॥ प्व् 3, 185-186.

159, 3. न्ब् 12. --- स्वभावनिष्पत्तौ अपेक्षित व्यापारभावो हि कृतकः । तेनेयं कृतकश्रुतिः स्वभावाभिधायिन्य् अपि परोपाधिम् एनम् आक्षिपति ॥ प्व्स्व् 348.

159, 12. न्ब् 13. --- एतेन प्रत्ययभेदभेदित्वादयो व्याख्याताः । प्व्स्व् 348.

160, 8. न्ब् 15. --- सिधिः स्वभावो गमको व्यापकस् तस्य निश्चितः । सिद्धः स्वभावनियतः स्वनिवृत्तौ निवर्तअकः ॥ प्व् 3, 191-2, प्व्स्व् 357.

161, 22. अत्र लुप्तटीकाश्शो तात्पर्यनिबन्धनतो ज्ञेयः । तद् यथा --- "अमुम् एवार्थं प्रथमम् इत्यादिना विशदयति । तत्रेति सामान्येन स्मृतस्यार्थस्य विशेषे योजने सति । तथा च सतीति सामान्यस्मरणस्य लिङ्गज्ञाने विशिष्टस्मरणस्य च नौमानज्ञाने सति अविनाभावित्वज्ञानम् एव प्रओक्षार्थप्रतिपादकत्वं नाम उक्त्या सम्भाव्यत इत्य् आह । किञ् च निश्चयस्मरणज्ञाने शब्दानाम् एकार्थता ऽवसेया ज्ञानोपाधिलिङ्गधर्मापेक्षया लिङ्गधर्मो ज्ञानोपाधिर् यस्माद् एतैः प्रतिपाद्यन्त इति । तेनेति । येन कारणेन साध्याविनाभावित्वनिश्चयनम् एव प्रतिपादकत्वत्वव्यापारः तेन हेतुना । ना यत्रेति अन्यस्मिन् साध्यधर्म इत्य् उक्तम् इति वार्त्तिककृता मूलाचार्येण वा निश्चितपदं कुर्वता । यद् वा एवम् उक्तं भवतीति शेषः । कस्माद् अस्मारोपित एव धर्मिणो भेदे ऽपि धर्मयोर् भेदो न स्यात् --- इत्य् आह --- साध्येति । यस्मान् निश्चियारूढे निशिष्टविकल्पज्ञानप्रतिभासिनि रूपे साध्यसाधनयोर्नानात्वम् । यदि नामैवं स्यात् तथापि समारोपितो भेदः कथम् इत्य् आह --- निश्चया रूढं चेति । इतरस्माद् इतरस्माच् च विजातीयाद् व्यावृत्तिर् व्यवच्छेदः, तत् कृतेन भेदेन भिन्नम् इति । अत्र इतिः तस्मादर्थे । तस्माद् अन्यत् साधनं तथा साध्यम् अपि । एतद् उक्तं भवति --- यदि कृतकत्वानित्यत्वादीनां तादात्म्यसम्बन्धो नेष्यते तदा तद्ध्रुवभावित्वं नाशस्य न स्यात् धर्मिणो ऽभिन्नत्वे मिथो ऽप्य् अभिन्नत्वं धर्मयोः । न च धर्मिणः सकाशाद् भेद इत्यादिकम् अन्यत्र प्रतिपादितम् इति नेह प्रतन्यते ।" त्प् 101.

169, 3. न्ब् 30. --- "न हि अतत्स्वभावस्य भावे एकान्तेनान्यस्य भावः, तन्निवृत्तौ वा निवृत्तिः । " ह्ब् 56.

172, 6. न्ब् 34. --- "पक्षधर्मसम्बन्धवचनमात्रसामर्थ्याद् एव प्रतिज्ञार्थस्य प्रतीतेः न प्रतिज्ञायाः प्रयोग उपदर्शितः ।" इत्यादि ह्ब् 55. "तत् पक्ष-वचनं वक्तुर् अभिप्राय-निवेदने । प्रमाणं संशय-उत्पत्तेः ततः साक्षान् न साधनम् ॥ साध्यस्य एव अभिधानेन पारंपर्येण न अप्य् अलम् ।" प्व् 4, 16-17अब्. । प्रक्षप्रयोगसमर्थनार्थं द्रष्टव्या न्म् 571.

172, 16. स्वयूथैः --- "अवश्यम् एव न निर्दिश्य इति भणता न ह्य् अयं नियमो यद् अवश्यं पक्षो निर्दिश्यः इत्य् अन्यव्याख्योपहसितेति यतो ऽस्मिन् व्याख्याने पाक्षितः पक्षनिर्देशो ऽनुमत एव्ग । स चायुक्त इत्य् उक्तं वक्ष्यति च" त्प् 106.

178, 18. वादयाय --- व्न् 65.

176, 8. अर्थ --- "गम्यार्थत्वे ऽपि साध्योक्तेरसंमोहाय लक्षणम् ।" --- प्व् 4, 28.

176, 10. विप्रतिपत्तिनिराकरण --- "विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम् इति ब्रुवताऽन्यव्याख्या --- `एतच् च नियतपदार्थकथायां द्रष्टव्यम्, प्रपञ्चकथायां तु पक्षनिर्द्देशे ऽपि न कशिच्द् दोषःऽ इत्य् आद्यपास्ता ।" त्प् 107.

176, 12. न्ब् 39. --- असिद्धासाधनार्थोक्तवाद्यभ्युपगमग्रहः । अनुक्तो अपि इच्छया व्याप्तः साध्य आत्मार्थवन् मतः ॥ प्व् 4, 29.

178, 9. न्ब् 44. --- एकस्य धर्मिणः शास्त्रे नानाधर्मस्थिताव् अपि । साध्यः स्याद् आत्मना एव इष्ट इत्य् उपात्ता स्वयंश्रुतिः ॥ प्व् 4, 44.

179, 4. व्प्रतिपत्तिः --- उक्तयोः साधनत्वेन नो चेद् ईप्सित-वादतः । न्याय-प्राप्तं न साध्यत्वं वचनाद् विनिवर्तते ॥ प्व् 4, 70.

179, 11. न्ब् 45 --- विशेषस् तद्व्यपेक्षातः कथितो धर्मधर्मिणोः । अनुक्ताव् अपि वाञ्छाया भवेत् प्रकरणाद् गतिः ॥ प्व् 4, 39; 29.

182, 1. न्ब् 48. --- अनिषिद्धः प्रमाणाभ्यां स च उपगम इष्यते । सन्दिग्धे हेतु-वचनाद् व्यस्तो हेतोर् अनाश्रयः ॥ प्व् 4, 91; अनुमानस्य भेदेन सा बाधा उक्ता चतुर्विधा । तत्र अभ्युपायः कार्य-अङ्गं स्वभाव-अङ्गं जगत् स्थितिः ॥ प्व् 4, 91; न्प् 2. "ये चैते पक्षविरुद्धतादायः पक्षदोषा ये च वक्ष्यमाणाः साधनविकलत्वादयो दृष्टान्तदोषास् ते वस्तुस्ह्तित्या सर्वे हेतुदोषा एव । प्रपञ्चमात्रं तु पक्षदृष्टान्तदोषवर्णनम् । द्दृष्टान्तदुष्टत्यया च हेतोर् एव लक्षणमन्वयव्यतिरेकयोर् अन्यतरद् हीयत इति सर्वे च ते हेतुदोषा एव --- अत एव च शास्त्रे ऽस्मिन् मुनिना तत्त्वदर्शिना । पक्षाभासादयो नोक्ता हेत्व् आभास् तु दर्शिताः ।" न्म् 572.

183, 4. न्ब् 59. --- अर्थेष्व् अप्रतिषिद्धत्वात् पुरुष-इच्छा-अनुरोधिनः । इष्ट-शब्द-अभिधेयत्वस्य आप्तो अत्र अक्षत-वाग् जनः ॥ उक्तः प्रसिद्ध-शब्देन धर्मस् तद् व्यवहारजः । प्रत्यक्ष-आदिम् इति मान-श्रुत्य्-आरोपेण सूचितः ॥ प्व् 4, 109-110; चन्द्रतां शशिनो अनिच्छन् कां प्रतीतिं स वाञ्छति । इति तं प्रत्य् अदृष्टान्तं तद्-असाधारणं मतम् ॥ प्व् 120.

186, 6. अन्ये --- अन्ये त्व् इति शान्तभद्रादयः --- त्प् 111.

188, 16. साधनाभासः --- न्प् 3.

197, 6. न्ब् 69. ---विपक्षे अदृष्टिमात्रेण कार्यसामान्यदर्शनात् । हेतुज्ञानं प्रमाणाभं वचनाद् रागितादिवत् ॥ प्व् 3, 11.

198, 3. न्ब् 71. --- न च अदर्शनमात्रेण विपक्षे अव्यभिचारिता ।संभाव्यव्यभिचारत्वात् स्थालीतण्डुलपाकवत् ॥ यस्य अदर्शनमात्रेण व्यतिरेकः प्रदर्श्यते । तस्य संशयहेतुत्वाच् शेषवत् तद् उदाहृतम् ॥ प्व् 3, 12-13.

198, 17. न्ब् 73. --- "अपर्यन्तकारणस्य भवतो ऽन्यभावे ऽभावाद् विरोधगतिः ।" --- प्व्स्व् 35.

202, 1. ये त्व् आहु --- "अत्रैवं मन्यन्ते शान्तभद्रादयः --- वातादिशीतक्षणानामसतां सतां वा विरोधः स्यात् । न तावदसतो ऽनुत्पत्तिकेन सह विरोधगतिः । .. नापि येषां सत्त्वं तेषां क्षणिकत्वेनैव निवृत्तेः निर्वतकाभात् । किं चायं विरोध द्विष्ठ इष्यते । स कथं घटते । विरुद्धयोर् एकस्मिब्न् अपि क्षणे सहस्थिते सस्थाने वा ऽविरुद्धतैव घटपटयोर् इव स्यात् । इत्य् अवास्तव एवायम् अत एवाह विरोधगतिर् इति विरोधव्यबहार इति ।" त्प् 118.

203, 7. न्ब् 75. --- "अन्योन्योपलम्भिपरिहारेण स्थितिलक्षाणता वा विरोधो नित्यानित्यवद् ।" प्व्स्व् 36.

207, 8. न्ब् 76. --- उक्त्य्-आदेः सर्ववित् प्रेत्य-भाव-आदि-प्रतिषेध-वत् । अतीन्द्रियाणाम् अर्थानां विरोधस्य अप्रसिद्धितः ॥ प्व् 2, 92.

209, 8. न्ब् 78. "न हि चलनचनादि रागादिकार्यम्, वक्तुकामता । सैव राग इत् चेत् । इष्टत्वान् न किंचिद् बाधितं । रागं हि नित्यसुखात्मात्मीयदर्शनाभिनिवेषाक्षिप्तं सास्रवधर्मविषयं आहुः । न एवं करुणादयः । अन्यापि संभवाद् --- इति निवेदयिष्यामः । यथा रक्तो ब्रवीति तथा विरक्तो अपि । एवं न वचनमात्रात् न अपि विशेषात् प्रतिपत्तिः । अभिप्रायस्य दुर्बोधत्वात् । व्यवहारसंकरेण सर्वेषां व्यभिचारात् । प्रयोजनाभावे अवचनम् इति चेत् । न । परार्थत्वात् व्यवहारस्य । न युक्तो वीतरागत्वाद् इति चेत् । न । करुणा अपि वृत्तेः । सैव करूणा राग इति चेत् । इष्टम् । अविपर्याससमुद्भवाद् अदोषः करुणा असत्य् अप्य् आत्मग्रहे दुःखविशेषदर्शनमात्रेण अभ्यासबलोत्पादिता । तथा हि । मैत्र्यादयः सत्त्वधर्माद्यालम्बना इष्यन्ते । एताश् च सजातीयाभ्यासवृत्तयो न रागापेक्षिण्यः । नैवं रागादयः, विपर्यासाभावे अभावात् । कारुणिकस्य निष्फल आरम्भो अविपर्यासाद् इति चेत् । न । परार्थस्यैव फलत्वेन इष्टत्वात् । सर्वथा अभूतासमारोपान् निर्दोषः । तदन्येन वीतरागस्य दोषवत्त्वसाधने न किंचिद् अनिष्टम् । वक्तर्य् आत्मनि रागादिदर्शनाद् --- अन्यत्र तदनुमाने हि अतिप्रसङ्गः । व्यभिचारात् । अनन्यानुमाने इहाव्यभिचार इति को निश्चयः? प्व्स्व् 51.

211, 12. न्ब् 86. "अनन्वयो ऽपि दृष्टान्ते दोषस् तस्य यथोदितम् । आत्मा परश्चेत् सो ऽसिद्ध इति तत्रेष्टघातवत् ॥" प्व् 4, 32; "यथोदितम् आचार्यवसुबन्धुना --- परार्थाश् चक्षुरादय इत्य् अत्र परश् चेद् आत्मा विवक्षितः सो ऽसिद्धौ दृष्टान्त इति । तत्रान्वये सति इष्टविघातवत् साधनम्, इष्टात्मार्थत्वविपर्ययेणान्वयात् तत्साधकत्वात् ।"प्व्ट् 4, 32.

214, 8. न्ब् 95. ---अयम् एवं न वा इत्य् अन्यदोषानिर्दोषता अपि वा ।दुर्लभत्वात् प्रमाणानां दुर्बोधा इत्य् अपरे विदुः ॥ प्व् 3, 219.

214, 16. न्ब् 97. --- "प्राण-आद्य्-अभावो नैरात्म्य-व्याप्ती इति विनिवर्तने । आत्मनो विनिवर्तेत प्राण-आदिर् यदि तच् च न ॥" प्व् 4, 208.

228, 8. पैलुकेन --- "पैलुकेनेति वैशेषिकेण किलायं पाकः पीलूनां परमाणूनाम् इति मन्यते अतः पीलुक उक्तः ।"

254, 2. न्ब् 137-138 --- असाधनाङ्गवचनम् अदोषोद्भाव नं द्वयोः । निग्रहस्थानम् अन्यत् तु न युक्तम् इति नेष्यते ॥ व्न् 2; न्ब्ट्त् 492; न्म् 639; प्म् 671.