प्रमाणवार्त्तिस्ववृत्ति

13003 अथ तच् शब्द-रूपं नित्यं स्याद् उपलभ्य-स्वभावं च / 13004 स च तस्य स्वभावः कदाचिन् न अपैति इति नित्यम् उपलभ्येत / 13005 एवं हि स नित्यः स्याद् यदि न कुतश्चित् सामर्थ्यात् प्रच्यवेत् / 13006 ज्ञान-जनन-सामर्थ्यस्य तदात्मकत्वात् / अर्थान्तरत्वस्य च 13007 प्राग् एव निषिद्धत्वात् / न अपि तस्य उपलभ्य-आत्मनः किंचिद् उपलम्भ- 13008 आवरणं सम्भवति / तस्य सतो अपि तदात्मनम् अखण्डयतः 13009 सामर्थ्य-तिरस्कार-अयोगात् / न हि तत्र अतिशयम् अनुत्पादयन् 13010 किंचित्करो नाम / अकिंचित्करश् च कः कस्य आवरणम् अन्यद् 13011 वा इति निर्लोठित-प्रायम् एतत् / कुड्य-आदयो घट-आदीनां कम् अतिशयम् 13012 उत्पादयन्ति खण्डयन्ति वा येन आवरणम् इष्यन्ते / न ब्रूमस् 13013 ते कंचिद् अतिशाययन्ति इति / अपि तु न सर्वे घट-क्षणाः सर्वस्य इन्द्रिय- 13014 विज्ञान-हेतवः परस्पर-सहितास् तु विषय-इन्द्रिय-आलोकाः 13015 परस्परतो विशिष्ट-क्षण-अन्तर-उत्पादाद् विज्ञान-हेतवः / अनुपकार्यस्य 13016 अपेक्षा-अयोगात् / शक्त-स्वभावस्य नित्यं जननम् अजननं 13017 वा अन्यस्य सर्वदा स्याद् इत्य् उक्तम् / ते च अव्यवहिताः प्रतिघातिना 13018 अन्येन अन्योन्यस्य उपकारिणः / अव्यवधान-देश-योग्यता-सहकारित्वात् 13019 तेषाम् अन्योन्य-अतिशय-उत्पत्तेः / व्यवधाने तु हेत्व्-अभावात् 13020 समर्थ-क्षण-अन्तर-अनुत्पत्तेर् ज्ञान-अनुत्पत्तिः / तस्मात् पूर्व-उत्पन्न- 13021 समर्थ-निरोधात् सति कुड्ये अन्यस्य उत्पित्सोः कारण-अभावेन अनुत्पत्तेः 13022 कारण-वैकल्याज् ज्ञान-अनुत्पत्तिर् इति कुड्य-आदय आवरणम् 13023 उच्यन्ते / न प्राग् योग्यस्य प्रतिबन्धात् / तस्य स्वभावाद् अप्रच्युतेः /

13024 अथवा सम्भवत्य् अपि भावानां क्षणिकानाम् अन्योन्य-उपकारो 13025 अचिन्त्यत्वाद् हेतु-प्रत्यय-सामर्थ्यस्य असर्वविदा / तेन 13026 यद् इन्द्रिय-विषय-मध्य-स्थितम् आवरणं तत् तौ विज्ञान-उत्पत्ति- 13027 वैगुण्य-तारतम्य-भेदेन अतिशययेद् अपि / आवरण-भेदे न शब्द- 13028 आदौ श्रुति-मान्द्य-पाटव-दर्शनात् / अन्यथा क्वचिद् अप्य् अकिंचित्करस्य 13101 संनिधानस्य अप्य् असंनिधान-तुल्यत्वात् तस्य इदम् इत्य् / 13102 उपसंहारो विकल्प-निर्मित एव स्यात् / न वस्त्व्-आश्रयः / न च 13103 समारोप-अनुविधायिनो अर्थक्रियाः / न हि माणवको दहन-उपचाराद् 13104 आधीयते पाके / तस्मात् सत्याम् अपि कल्पनायाम् अतत्-परावृत्तयो 13105 भावा यथा-स्वभाव-वृत्तय एव स्युः / तत् सत्य् अप्य् 13106 आवरणे विज्ञापयेयुर् एव इन्द्रिय-आदयः / न च तथा / तस्मात् तेन आधेयविशेषा 13107 इति गम्यन्ते / न खल्व् एवं नित्यानां शब्दानां 13108 कस्मिंश्चित् सत्य् अतिशय-हानिर् उत्पत्तिर् वा / तद् यदि तेषां ज्ञान-जननः 13109 स्वभावः सर्वस्य सर्वदा सर्वाणि स्व-विषय-ज्ञानानि सकृज् 13110 जनयेयुः / नो चेन् न कदाचित् कस्यचित् किंचिद् इत्य् एकान्त एषः / 13111 अश्रुतिर् विकलत्वाच् चेत् कस्यचित् सहकारिणः / 13112 स्याद् एतत् / न आवरणान् नित्यं सर्वे शब्दा न श्रूयन्ते / अपि तु 13113 किंचित् तेषां प्रतिपत्तौ सहकारि प्रतिनियतम् अस्ति / तत् कदाचित् 13114 कस्यचिद् भवति इति तत्-कृतम् एषां कदाचित् क्वचिच् श्रवणम् इति / 13115 कामम् अन्य-प्रतीक्षा अस्तु नियमस् तु विरुध्यते //252//

13116 न वै वयं कारणानां सहकारीणि प्रतिक्षिपामः / किं त्व् 13117 अपेक्षन्त एव कारणानि तद्-अवस्था-उपकारिणम् / ततो लभ्यस्य अतिशयस्य 13118 कार्य-उपयोगात् / तथा शब्दो अपि यदि किंचिद् अपेक्ष्य 13119 कार्यं कुर्यात् करोतु पूर्व-स्वभाव-नियत इत्य् एतन् न स्यात् / 13120 तस्य प्रच्युतेः / अपेक्ष्याच् च स्वभाव-अन्तर-प्रतिलम्भात् / 13121 न ह्य् अनुपकार्य् अपेक्ष्यत इत्य् उक्तम् एतत् / तद्-उपकारस्य 13122 च अर्थान्तरत्वे तस्य इति सम्बन्ध-अभाव-आदयो अप्य् उक्ताः / तस्य 13123 च अज्ञेयत्वम् / उपकाराद् एव ज्ञान-उत्पत्तेः / तस्माद् एव शब्दो न इन्द्रियं 13124 न संनिकर्षं न आत्मानम् अन्यद् वा किंचिज् ज्ञान-उत्पत्ति-समाश्रयं 13125 स्व-विज्ञान-जनने अपेक्षते / सर्वस्य तत्र अकिंचित्करत्वाद् / 13126 अपि च / एते शब्दा व्यापिनो वा स्युर् अव्यापिनो वा / 13127 सर्वत्र अनुपलम्भः स्यात् तेषाम् अव्यापिता यदि / 13128 कथं एक-देश-वर्तितं तच्-शून्य-देश-स्थित उपलब्धेत / अप्राप्त- 13201 ग्रहण-पक्षे अदोष इति चेत् / न / तत्र अपि योग्य-देश-स्थिति-तारतम्य- 13202 अपेक्षणाद् अयस्कान्त-आदि-वत् / अन्यथा स्पष्ट-अस्पष्ट-श्रुति- 13203 भेदो न स्यात् / सति च उपलम्भ-प्रत्यये सर्वत्र देशे तुल्यम् 13204 उपलभ्येरन् / तस्मान् न अव्यापिनः / 13205 सर्वेषाम् उपलम्भः स्याद् युगपद् व्यापिता यदि //253//

13206 न हि कश्चिच् शब्द क्वचिन् न अस्ति इति सर्वे युगपद् उपलभ्येरन् 13207 सर्व-देश-स्थितैश् च / योग्य-इन्द्रियत्वाद् विषय-संनिधानाद् अप्रतिबन्धाच् 13208 च / 13209 संस्कृतस्य उपलम्भे च कः संस्कर्ता अविकारिणः / 13210 स्याद् एतत् / सन्न् अपि न सर्वः शब्द उपलभ्यते सर्वेण / संस्कृतस्य 13211 संस्कृतेन एव उपलम्भाद् इति / तत्र न संस्कृतस्य उपलम्भो 13212 अनाधेयविकारस्य संस्कार-अयोगात् / 13213 इन्द्रियस्य हि संस्कारः शृणुयान् निखिलं च तत् //254//

13214 तत्र यदि संस्कृतेन उपलम्भ इत्य् असंस्कृतेन इन्द्रियो न उपलभते / 13215 यस्य संस्कार इन्द्रियस्य कृतः स सर्व-शब्दान् युगपच् शृणुयाद् 13216 इति प्रसङ्गो अनिवृत्त एव / 13217 संस्कार-भेदाद् भिन्नत्वाद् एक-अर्थ-नियमो यदि / 13218 अनेक-शब्द-संघाते श्रुतिः कलकले कथम् //255//

13219 अथ अपि स्यात् / प्रतिनियताः ते संस्काराः शब्दानाम् / तत्र केनचित् 13220 संस्कृतम् इन्द्रियं कस्यचिद् एव ग्राहकम् इति न युगपत् सर्व- 13221 शब्द-श्रुतिर् इति / संस्कार-विशेषाच् श्रुति-नियमे इन्द्रियाणाम् अनेक- 13222 शब्द-संघातस्य कलकलस्य श्रुतिर् न स्यात् / न ह्य् एकः 13223 शब्दः कलकलो नाम / भिन्न-स्वभावानां युगपच् श्रवणात् / 13224 स्वभाव-भेद-आश्रयत्वाच् च भेद-व्यवस्थितेः / लघुवृत्तेः 13225 सकृच्-श्रुतिर् भ्रान्तिर् इति चेत् / वंश-आdi-svara-dhआरायां गमक-अवयव- 13226 संहारात् संकुला प्रतिपत्तिः स्यात् / वक्ष्यते च अत्र प्रतिषेधः / 13227 तस्माद् एक-गति-शक्ति-प्रतिनियमाद् इन्द्रियस्य अनेकात्मा 13228 कलकलो न श्रूयेत / 13229 ध्वनयः केवलं तत्र श्रूयन्ते चेन् न वाचकाः / 13301 न वै कलकले वर्ण-पद-वाक्यानि श्रूयन्ते / ध्वनीनाम् एव 13302 केवलानां श्रवणात् / वाचके च प्रतिनियत-शक्ति-इन्द्रियं न 13303 ध्वनिषु / तत्र / 13304 ध्वनिभ्यो भिन्नम् अस्ति इति श्रद्धा इयं अतिबह्व् इदम् //256//

13305 न हि वयं ध्वनिं शब्दं च वाचकं पृथग्-रूपम् उपलक्षयामः / 13306 एकम् एव एकदा वर्ण-अनुक्रम-श्रवणे शब्द-आत्मानं 13307 व्यवस्यामः / तत् कथं व्यवसाय-पूर्वकं व्यवहारम् 13308 अव्यवस्यन्तः प्रवर्तयामः / तस्माद् ध्वनि-विशेष एव इयं 13309 वर्ण-आद्य्-आख्यः / अपि च / 13310 स्थितेष्व् अन्येषु शब्देषु श्रूयते वाचकः कथम् / 13311 न ध्वनिर् अतो भिन्नस् तेन सह पृथग् वा / न हि प्रत्यक्षे 13312 अर्थे पर-उपदेशो गरीयान् / तद् अयं स्थितेष्व् अन्येषु व्याहर्तृषु 13313 केवलम् एव शब्दं शृण्वंस् तद्-उपलम्भ-प्रत्ययानां तद्-अन्य- 13314 निष्पादने सामर्थ्य-अभावं प्रत्येति / यदि हि समर्थाः स्युस् 13315 तत्-साधितं तद् उपलभ्येत / तत्-स्वभावा एव पुनः प्रत्ययाः 13316 कथं कलकले अर्थ-अन्तरम् आरभेरन् / न हि कारण-अभेदे 13317 कार्य-भेदो युक्तः / भेदस्य अहेतुकत्व-प्रसङ्गाद् इत्य् उक्तम् / 13318 न च कलकले वाचको न श्रूयते / पद-वाक्य-विच्छेदानाम् उपलक्षणात् / 13320 कथं वा शक्ति-नियमाद् भिन्न-ध्वनि-गतिर् भवेत् //257//

13321 तानि प्रतिनियत-शक्तीन्य् अपि इन्द्रियाणि नाना-रूपान् प्रति-शब्द-नियतान् 13322 ध्वनीन् शृण्वन्ति न त्व् एवं शब्दान् इति कः शब्देष्व् एषां 13401 निर्वेदः / यद् उक्तं न ध्वनयो भेदेन वाचकेभ्यः सिद्धा 13402 इति कथं न सिद्धाः / वचनाद् अर्थ-प्रतिपत्तेः / न हि ध्वनि- 13403 भागाद् अल्पीयसः शब्द-अर्थ-प्रतीतिः / न च सो अन्यं सम इति / 13404 तद् इयं समस्त-पद-वाक्य-रूप-साध्य-अर्थ-प्रतीतिर् असमस्त- 13405 भागेषु ध्वनिषु न सम्भवति इति सिद्धम् अक्रम-सत्त्वं 13406 शब्द-रूपम् / क्रमवद्-भागश् च ध्वनिर् इति / तन् न / अक्रमस्य 13407 क्रमवद्-व्यतिरेकिणः प्राग् एव निषिद्धत्वात् / अतिप्रसङ्गश् च एवम् / 13408 कर्म-भागानां पूर्वेण अपरस्य अप्रतिसन्धानात् एक-अंशाच् 13409 च अप्रतिपत्तेः तद्-व्यतिरेकी हस्त-संज्ञा-आदिष्व् अर्थ-प्रतिपत्ति- 13410 हेतुः समस्त-रूपः कर्म-आत्म-अभ्युपगन्तव्यः स्यात् / शब्द-वद् 13411 एव / क्रम-भाविन एव यथास्वं करण-प्रयोगाद् भिन्ना 13412 वर्ण-भागाः कर्म-भागा वा क्रमेण विकल्प-विषया यथा- 13413 संकेतम् एव अर्थ-प्रतीतिं जनयन्ति इति न्याय्यम् / किं च / 13414 ध्वनयः सम्मता यैस् ते दोषैः कैर् अप्य् अवाचकाः / 13415 ध्वनिभिर् व्यज्यमाने अस्मिन् वाचके अपि कथं न ते //258//

13416 क्रम-उत्पादिभिर् ध्वनि-भागैर् व्यक्तः किल वाचको वक्ति / तम् 13417 अपि ते न एव सकृत् प्रकाशयन्ति / क्रम-भावात् / न अप्य् एक एव 13418 भागः शब्दं व्यनक्ति / तd-anya-vaiyarthय-प्रसङ्गात् / एक-वर्ण- 13419 भाग-काले च समस्त-रूप-अनुपलक्षणात् / तद् अयम् अप्रतिसंहित- 13420 सकल-उपलम्भो ध्वनि-वद् उपलम्भ-साकल्य-संनिधान- 13421 अर्थं कथं साधयेत् / को हि विशेषो अत्यन्त-अनुपलम्भे 13422 सद्-असतोर् उपलम्भ-साध्येष्व् अर्थेषु / न च संनिधि-मात्रेण 13423 साधनः / व्यक्त्य्-अपेक्षणात् / सा च इयं क्रम-भाविनी सद्-असतोस् 13424 तुल्य-उपयोग इति ध्वनिभिर् अशक्य-साधनं कार्यम् / तत्र अपि 13425 तथा इत्य् अलं अन्येन / तस्मान् न वर्णेषु वाक्ये वा अपौरुषेयता / 13426 वर्ण-अनुपूर्वी वाक्यं चेन् न वर्णानाम् अभेदतः / 13501 न अर्थ-अन्तरम् एव शब्द-रूपं वाक्यम् अपौरुषेयम् / किं तर्हि / 13502 वर्ण-अनुक्रम-लक्षणं हि नो वाक्यम् / तद् अपौरुषेयं साध्यम् 13503 इति चेत् / न / वर्णानाम् आनुपूर्व्या अभेदात् / न इयम् अर्थ-अन्तरं 13504 वर्णेभ्यः / दृश्यायां विभाग-उपलम्भात् / अदृश्यायां ततो 13505 अप्रतिपत्तेर् लिङ्ग-अभावात् / भेदवत्याश् च आनुपूर्व्या अभावे वर्ण- 13506 मात्रम् अवशिष्टं सर्वत्र इति पूर्ववत् प्रसङ्गः / 13507 तेषां च न व्यवस्थानं क्रम-अन्तर-विरोधतः //259//

13508 यद्य् अकृतक-अनुपूर्वी वर्णानां ते च न बहवः समान-जातीयाः 13509 येन केचिद् व्यवस्थित-क्रमाः स्युः अन्ये यथा इष्ट-परावृत्तयः 13510 किं तर्हि एक एव त्रैलोक्ये अकारस् तथा गकारः तदा अग्निर् इत्य् 13511 एव स्यात् न गगनम् इति अकार-गकारयोः पूर्वापर-भावस्य 13512 व्यवस्थितत्वात् / कृतकानाम् अपि हेतु-परिणाम-नियमवताम् 13513 अशक्यः क्रम-विपर्ययः कर्तुम् / यथा बीज-अङ्कुर-पत्र-आदीनाम् 13514 ऋतु-संवत्सर-आदीनां च / किं पुनर् अचलित-अवस्था-स्वभावानाम् 13515 अकृतकानां कथंचित् स्थितानां पूर्व-अवस्था-त्यागम् अन्तरेण 13516 अन्यथा अभाव-अयोगात् / त्यागे वा विनाश-प्रसङ्गात् / विशेषेण नित्यायाम् 13517 आनुपूर्व्यां / तद् एतत् प्रतिपदं क्रम-अन्यत्वं वर्ण- 13518 अन्यत्वे अपूर्व-उत्पादात् वर्ण-बाहुल्याद् वा स्यात् / तच् च अनभिमतम् / 13519 अपि च / 13520 देश-काल-क्रम-अभावो व्याप्त्i-nityatva-varणनात् / 13521 सा च इयम् आनुपूर्वी वार्णानां देश-कृता वा स्यात् / यथा पिपीलिकानां 13522 पङ्क्तौ / काल-कृता वा यथा बीज-अङ्कुर-आदीनाम् / सा द्विविधा अपि 13523 वर्णेषु न सम्भवति / व्याप्तेर् नित्यत्वाच् च / अन्योन्य-देश- 13601 परिहारेण वृत्तिर् हि देश-पौर्वापर्यम् / तत् सर्वस्य सर्वेण 13602 तुल्यदेशत्वाद् वर्णेषु न सम्भवति / वात-आतप-वद् आत्म-आदि-वच् 13603 च / तथा काल-परिहारेण वृत्तिः काल-पौर्वापर्यम् / यदा एको 13604 न अस्ति तदा अन्यस्य भावात् / तद् अपि नित्येषु न सम्भवति / सर्वदा 13605 सर्वस्य भावात् / न च अन्या गतिर् अस्ति / तत् कथं वर्ण-पौर्वापर्यं 13606 वाक्यं यद् अपौरुषेयं साध्येत / 13607 अनित्य-अव्यापितायां च दोषः प्राग् एव कीर्तितः //260//

13608 अथ मा भूद् अयं दोष इत्य् अनित्यान् अव्यापिनश् च वर्णान् इच्छेत् / 13609 ताव् अपि पक्षौ प्राग् एव निराकृताव् इत्य् अपरिहारः / 13610 व्यक्ति-क्रमो अपि वाक्यं न नित्य-व्यक्ति-निराकृतः / 13611 न वर्णानां रूप-अनुपूर्वी वाक्यम् / किं तर्हि / तद्-व्यक्तेः / सा 13612 यथा स्व-वर्ण-अभिव्यक्त्i-pratyaya-kramआद् भवन्ती क्रम-योगिनी 13613 इति तदा अनुपूर्वी वाक्यम् इत्य् अपि मिथ्या / तस्या नित्येषु प्राग् एव 13614 निषिद्धत्वात् / कार्यता-विशेष एव साक्षाच्-शक्त्य्-उपधानेन ज्ञान- 13615 जनकानां व्यक्तिर् इत्य् आख्यातम् एतत् / 13616 व्यापाराद् एव तत्-सिद्धेः करणानां च कार्यता //261//

13617 यत् खलु रूपं यत एव उपलभ्यते तस्य तद्-उपलब्धि-नान्तरीयकाम् 13618 उपलब्धिम् एव आश्रित्य लोकः कार्यतां प्रज्ञापयति / सा 13619 वर्णेष्व् अप्य् अस्ति / स एव च अन्यत्र अपि तद्-आश्रयः / न विशेषः / तत् 13620 कथं तुल्ये अभ्युपगम-निबन्धने न वर्णाः कार्याः / न 13621 च एतद् उपलब्ध्य्-आश्रया कार्यता-स्थितिः / किं तर्हि / यत् सत्य् एव 13622 भवति इति सत्ता-आश्रया / सा सत्ता कुतः सिद्धा ये न कार्यतां साधयेत् / 13623 न ह्य् असिद्धायाम् अस्याम् एवं भवति इति / तस्मात् सत्ता- 13624 सिद्धिस् तत्-साधनी / सा च उपलब्धिर् एव / सत्यम् एवं यदि तस्य 13625 प्राङ् न सत्ता सिद्धा स्यात् / सा हि सत्ता-सिद्धिर् या असिद्धि-पूर्विका / 13701 ननु तद् रूपम् असिद्धम् एव यत् तथाभूत-विज्ञान-अव्यवधान- 13702 उपयोगि / सिद्धम् एव तद् अन्य-वैकल्यान् न उपयुक्तम् इति 13703 चेत् / कथम् इदानीम् उपयुक्त-अनुपयुक्तयोर् अभेदः / न अपि भेदः 13704 शब्द-स्वभाव-असंस्पर्शी तस्य एव अतिशयस्य उपयोग-सिद्धेस् तस्या 13705 कारणत्व-प्रसङ्गात् / यस्य एव भावे साध्य-सिद्धिस् तद् एव हि 13706 तत्र उपयोगि युक्तम् / तद्-अतिशय-उपयोगे अप्य् अस्य तद्वत् प्रसङ्गः / 13707 तस्माद् अतिशेत एव अव्यवहित-सामर्थ्य-उपयोगो अवस्था- 13708 भेदस् तद्-अन्यम् / अनतिशयस्य अपेक्षा च प्राग् एव निषिद्धा / 13709 स च करण-व्यापाराद् एव सिद्ध इति सर्व-कार्य-तुल्य-धर्मा / 13710 तस्य तादृशस्य व्यक्तौ सर्वं व्यङ्ग्यं न वा किंचिद् अप्य् 13711 अविशेषात् / तथा हि / 13712 स्व-ज्ञानेन अन्य-धी-हेतुः सिद्धे अर्थे व्यञ्जको मतः / 13713 यथा दीपो अन्यथा वा अपि को विशेषो अस्य कारकात् //262//

13714 स्व-प्रतिपत्ति-द्वारेण अन्य-प्रतिपत्ति-हेतुर् लोके व्यञ्जकः सिद्धः 13715 दीप-आदि-वत् स चेत् प्राक् सिद्धः स्यात् समान-जातीय-उपादान-क्षण-सिद्धेः / 13716 न तस्य एव अतिशयस्य ज्ञान-हेतोः तस्य तत्-सामग्री-प्रत्ययत्वात् / 13717 ये पुनर् असिद्ध-उपलम्भनाः कारका एव कुलाल-आदि-वद् 13718 घट-आदौ / प्रत्यभिज्ञान-आदयो अपि सिद्धि-हेतवो न हेतु-लक्षणं 13719 पुष्णन्ति / यद् अपि किंचिद् उत्तरा अकार-प्रतीतिर् अकार-प्रतीतेः पूर्व-अभिन्न- 13720 विषया तद्वद् इत्य् आदि / तद् अपि न स्वलक्षणयोर् अभेद- 13721 साधने समर्थम् / तत्-स्वभाव-सिद्धेः / सामान्येन वचने 13801 भिन्न-विषयत्वस्य अप्य् अविरोधः / एक-विषययोश् च प्रतीत्योः 13802 पूर्वापर-भाव-अयोगात् संनिहित-असंनिहित-कारणत्वेन उत्पाद-अनुत्पादात् 13803 संनिधाने अप्य् अनुत्पन्नस्य अतत्-कारणत्वात् तयोर् 13804 भिन्न-अखिल-कारणत्वम् / तत्र एक-अभेदे अपि शक्तस्य अप्रतीक्षणाद् 13805 युक्ति-विरुद्धं पूर्वापरयोः प्रतीत्योर् एक-विषयत्वम् / प्रतीति- 13806 प्रतिभास-स्वभाव-भेदे अपि नाम-साम्याद् एक-विषयत्वम् अप्य् 13807 अयुक्तम् / घट-आदिष्व् अपि प्रसङ्गात् / तत्र दृष्ट-विरोधाद् असाधनत्वम् 13808 इति चेत् / इह अपि विरोध-अभावः केन सिद्धः / यावत् तथा अभिधेयता- 13809 अर्थ-भेदेन व्याप्ता न साध्यते तावत् सन्दिग्धो 13810 व्यतिरेकः / प्रतिकरण-भेदं च भिन्न-स्वभावः शब्दः 13811 श्रुतौ निविशमानो यदा एकः साध्यते किं न घट-आदयः / तत्र 13812 अपि शक्यम् एवं व्यञ्जक-भेदात् प्रतिभास-भेद इति प्रत्यवस्थातुम् / 13813 अपि च / 13814 करणानां समग्राणां व्यापाराद् उपलब्धितः / 13815 नियमेन च कार्यत्वं व्यञ्जके तद्-असम्भवात् //263//

13816 न हि कदाचिद् व्यापृतेषु करणेषु शब्द-अनुपलब्धिः / न च अवश्यं 13817 व्यञ्जक-व्यापारो अर्थम् उपलम्भयति / क्वचित् प्रकाशे 13818 अपि घट-आद्य्-अनुपलब्धेः / सा इयं नियमेन उपलब्धिस् तद्-व्यापाराच् 13819 शब्दस्य तद्-उद्भवे स्यात् / अकर्तुर् व्यापारे अपि तत्-सिद्ध्य्-अयोगात् / 13820 व्यापि-नित्यत्वाद् उपलम्भ इति चेत् / क इदानीं घट-आदिषु 13821 समाश्वासः / तेषां तथा अनिष्टेर् इति चेत् / शब्दः किम् इष्टस् तत्-समान- 13822 धर्मा / न च अस्य कश्चिद् अतिशय इत्य् उक्तम् / प्रतिषिद्धे च 13823 व्यापि-नित्यत्वे / घट-आदीनां व्यञ्जक-अन्तर-सम्भवाद् अदोषः / 13824 प्रकाशो ह्य् एषां व्यञ्जकः सिद्धः / कुलाल-आदीनां व्यञ्जकत्वे 13825 तादृशा एव स्युः / अतिशेरते च / ततो व्यञ्जक-अतिशयात् कारका एव / 13826 उपकारकस्य गत्य्-अन्तर-अभावात् / तद् एतच् शब्देष्व् अपि तुल्यम् / 13827 तत्र अपि इन्द्रिय-योग्य-देशता-आदिभ्यः करणानाम् अतिशयात् / घट-आदि- 13828 कारक-धर्मस्य च करणेषु दृष्टेः / तस्य एव प्रदीप-आदेर् 13829 विषय-अन्तरस्य च कस्यचिद् व्यञ्जक-अन्तर-अभावात् / तत्- कारणानि 13830 तेषां व्यञ्जकानि स्युः / तस्मान् न व्यक्तिः शब्दस्य / भवन्ती 13901 वा करणेभ्यो अतिशयत्ता वा शब्दस्य व्यक्तिर् आवरण-विगमो 13902 विज्ञानं वा गत्य्-अन्तर-अभावात् / तत्र न अतिशय-उत्पत्तिर् अनित्यता- 13903 प्रसङ्गात् / तस्याः पूर्वापर-रूप-हान्य्-उपजनन-लक्षणत्वात् / 13904 अथ 13905 तद्-रूप-आवरणानां च व्यक्तिस् ते विगमो यदि / 13906 अभावे करण-ग्राम-सामर्थ्यं किं नु तद् भवेत् //264//

13907 न ह्य् आवरणस्य अकिंचित्कराणि करणानि समर्थानि नाम / विगमश् 13908 च अभावः / न च अभावः कार्यम् इति निवेदितम् एतत् / न अपि शब्दस्य 13909 नित्यस्य किंचिद् आवरणम् असामर्थ्याद् इत्य् अप्य् उक्तम् / 13910 तस्मान् न आवरणे करण-उपक्षेपः / न अप्य् एषाम् असामर्थ्यम् / तद्- 13911 व्यापार-अभावे शब्द-अनुपलब्धेः / अतो युक्तम् एते यच् शब्दान् 13912 कुर्युः / अन्यथा / 13913 शब्द-अविशेषाद् अन्येषाम् अपि व्यक्तिः प्रसज्यते / 13914 तथा अभ्युपगमे सर्व-कारणानां निरर्थता //265//

13915 यदि सर्व-कारण-समान-धर्माण्य् अपि करणानि व्यञ्जकानि न 13916 किंचिद् इदानीं कार्यं स्यात् / न च एतद् युक्तम् / सर्व-कारणानाम् 13917 आनर्थक्य-प्रसङ्गात् / वस्तुनो अनाधेयविशेषत्वात् / आवरण-अभावस्य 13918 अकार्यत्वात् / वस्तु-वद् एव ज्ञानस्य अपि सिद्धत्वात् / ज्ञानं 13919 प्रति कारकत्वे कस्यचित् तथाभूतानाम् अन्येषाम् अपि तथाभाव- 13920 प्रसङ्गेन सर्वस्य कार्यता-प्रसङ्गात् / तस्माद् अयं 13921 कारक-अभिमतो अर्थ-कलापो न व्यक्तौ न क्रियायाम् इति व्यर्थ 13922 एव स्यात् / तथा च इदम् अनुपकार्य-उपकारकं निरीहं जगत् स्यात् / 13923 शब्द-नित्यत्वे च / 13924 साधनं प्रत्यभिज्ञानं सत्-प्रयोग-आदि यन् मतम् / 13925 अनुदाहरणं सर्व-भावानां क्षण-भङ्गतः //266//

14001 क्षण-भङ्गिनो हि सर्व-भावा विनाशस्य अकारणत्वाद् इत्य् उक्तं 14002 वक्ष्यते च / उत्पत्तिमन्तश् च परतः / सत्ताया आकस्मिकत्व-अयोगात् / 14003 तन् न इदं प्रत्यभिज्ञानं सत्-प्रयोग-आदिकं क्वचिद् अन्वेति 14004 स्थिर-एक-रूपे / अपरापर-स्वभाव-परावृत्तिष्व् एव दीप-आदिषु 14005 दृष्टम् इति विरुद्धम् एव / न / अभिन्न-जन्मनः साधर्म्य-विप्रलम्भाद् 14006 भ्रान्त्या दीप-आदिषु भावात् / अभिन्न-जन्म इति केन अवष्टम्भेन 14007 उच्यते / तस्य एव अभेदस्य सर्वत्र पौर्वापर्येण 14008 चिन्त्यत्वात् / तथा भेदस्य अपि इति चेत् / तेन एव संशयो अस्तु / न च 14009 संशयितात् सिद्धिः / विवेक-अदर्शनाद् एकत्वम् इति चेत् / न / ज्ञान- 14010 पौर्वापर्येण सदसत्त्व-सिद्धेः / स्वभाव-विवेक-सद्भावात् / 14011 यद्य् अपराणि ज्ञानानि प्राक् संनिहित-कारणानि पूर्व-ज्ञान-वज् जातानि 14012 एव स्युः / अजातानि तु कारण-वैकल्यं सूचयन्ति / समर्थस्य 14013 जननाद् असमर्थस्य अपि पुनः सामर्थ्य-अप्रतिलम्भात् / 14014 प्रतिलम्भे वा स्थैर्य-अयोगात् / तद् अयम् सत्-प्रयोग इत्य् अपि जननम् 14015 एव प्रयोक्तुः सामर्थ्यात् / स्वयं समर्थे तस्य अनुपयोगात् / 14016 प्रयोग इत्य् अपि इष्ट-साधन-समर्थ-उत्पादनम् एव समान- 14017 जातीय-उपादान-अपेक्षम् अनपेक्षं वा वास्य्-आdi-prayoga-vat कर्म- 14018 आdi-prayoga-vac च कथ्यते / यो अपि मन्यते समक्षे प्रत्यभिज्ञानं 14019 प्रत्यक्षम् एव ततः प्रत्यक्षाद् एव स्थैर्य-सिद्धिर् 14020 इति / तद् अप्य् उत्तरत्र निषेत्स्यामः / 14021 दूष्यः कुहेतुर् अन्यो अपि / 14022 न एव कश्चिद् धर्मो यः समान-जातीयम् अन्वेति / सर्व-धर्माणाम् 14023 एतद्-अवस्थत्वात् / सर्व-स्थैर्य-प्रतिज्ञायाश् च यथा अभिधानं 14024 युक्ति-विरोधाद् अन्ये अपि नित्य-हेतवो वाच्य-दोषाः / 14025 बुद्धेर् अपुरुष-आश्रये / 14026 बाधा अभ्युपेत-प्रत्यक्ष-प्रतीत-अनुमितैः समम् //267//

14027 यदि व्यक्तिर् बुद्धिस् तदा आनुपूर्वी वाद्यम् / तस्या अपौरुषेयत्व- 14101 प्रसाधने बुद्धीनां पुरुष-गुणत्व-अभ्युपगमात् सम यो 14102 अस्य बाध्यते / प्रत्यक्षं खल्व् अप्य् एतद् यद् इमा बुद्धयः 14103 पुरुष-संख्यातेभ्यः पुरुष-गुणेभ्यो वा मनस्कार-आदिभ्यो 14104 भवन्ति इति / न च कार्यता नाम अन्या भाव-अभाव-विशेषाभ्याम् / 14105 स च भावः प्रत्यक्षो अभावो अप्य् अनुपलब्धि-लक्षणः प्रत्यक्ष- 14106 सामर्थ्य-सिद्ध इति वक्ष्यामः / तत एव पुरुष-कार्यता 14107 बुद्धीनाम् अनुमेय-अन्वय-व्यतिरेक-लिङ्गत्वाद् अस्याः / किं च / 14108 आनुपूर्व्याश् च वर्णेभ्यो भेदः स्फोटेन चिन्तितः / 14109 कल्पना-आरोपिता सा स्यात् कथं वा अपुरुष-आश्रया //268//

14110 वर्ण-व्यतिरेकिण्य् आनुपूर्वी स्फोट-विचार-अनुक्रमेण एव प्रतिविहिता / 14111 न अपि सा वर्ण-स्वभावा / वस्तु-स्वभावस्य एतद्-विकल्प -अनतिक्रमात् / 14112 अतद्-रूपेषु तद्-रूप-समारोप-प्रतिभासिन्या बुद्धेर् 14113 अयं विभ्रमः स्याद् आनुपूर्वी इति / सा च कथम् अपौरुषेयी / बुद्धि- 14114 विठपन-प्रत्युपस्थापनात् / अपि च / आत्यन्तिकस्य कस्यचित् 14115 स्वभावस्य अभावाद् भवता ध्वनिना अनात्यन्तिकेन भवितव्यम् / 14116 स च अहेतुको अन्य-हेतुको वा नित्यं भवेन् न च पुरुष- 14117 व्यापारात् / तस्मान् न अपौरुषेयः / कथम् इदं गम्यते अनात्यन्तिको 14118 ध्वनिर् अन्यो वा भाव इति / 14119 सत्ता-मात्र-अनुबन्धित्वान् नाशस्य अनित्यता ध्वनेः / 14120 न हि नाशो भावानां कुतश्चिद् भवति / तद् भाव-स्वभावो भवेत् / 14121 भावस्य एव स्व-हेतुभ्यस् तद्-धर्मणो भावात् / न च भाव- 14122 विशेष-स्वभावः / तस्य निषेत्स्यमानत्वात् / तस्माद् भाव- 14123 मात्र-स्वभावः स्यात् / तेन शब्दो अन्यो वा सत्ता-भाजनः सर्व 14124 एव भावो अनात्यन्तिक इति सिद्धम् / न सिद्धम् / तस्य एव विनाशस्य 14125 अपर-जन्म-असिद्धेः / तथा ह्य् अग्निना काष्ठं दण्डेन 14201 घट इति विनाश-हेतवो भावानां दृश्यन्ते / अन्वय-व्यतिरेक-अनुविधानं 14202 हेतु-तद्वतोर् लक्षणम् आहुः / न / पूर्वस्य स्व-रस- 14203 निरोधे अन्यस्य विशिष्ट-प्रत्यय-आश्रयेण विकृतस्य उत्पत्तेः / 14204 अस्तु वा अग्निः काष्ठ-विनाश-हेतुः / स विनाशो अग्नि-जन्मा किं काष्ठम् 14205 एव आहोस्विद् अर्थ-अन्तरम् / 14206 अग्नेर् अर्थ-अन्तर-उत्पत्तौ भवेत् काष्ठस्य दर्शनम् //269//

14207 अविनाशात् / 14208 किम् इत्य् अर्थ-अन्तराद् अर्थ-अन्तर-जन्मनि काष्ठम् अभूतं नाम 14209 न दृश्यते वा / अतिप्रसङ्गो ह्य् एवं स्यात् / 14210 स एव अस्य विनाश इति चेत् / 14211 यदि स एव अर्थो अग्नि-जन्मा अभावस् तद् इदम् अभूतत्वान् न दृश्यत 14212 इति / भवतु तस्य इदं नाम अभाव इति / तथा अपि 14213 कथम् / 14214 अन्यो अन्यस्य विनाशः / न हि कस्यचिद् अर्थस्य नाम-करण-मात्रेण 14215 काष्ठं न दृश्यत इति युक्तम् / न च अन्यो अन्यस्य विनाशः / 14216 अतिप्रसङ्गात् / विशेष-अभावात् तस्य अर्थान्तरत्वेन वस्तु-भूतस्य 14217 तद्-अन्येभ्यः / काष्ठे अग्नि-कृतः स्वभावो विनाशो न सर्व इति 14218 चेत् / काष्ठा इति कः सम्बन्धः / आश्रयाश्रयि सम्बन्धश् चेत् / 14219 न / तस्य निषेत्स्यमानत्वात् / जन्यजनकभावाश् चेत् / अग्नेर् इति 14220 किम् / काष्ठाद् एव भावात् / तद्-अपेक्षाद् उत्पत्तेर् अदोष इति चेत् / 14221 अनतिशय-लाभिनः का अपेक्षा / लाभे वा अपर-काष्ठ-जन्म स्यात् / 14222 पूर्वं त्व् अप्रच्युति-कारणम् / तथा एव दृश्यत / तत एव अग्नेः 14223 पूर्व-विनाश इति चेत् / पूर्वेण अस्य कः सम्बन्ध इति स एव प्रसङ्गो 14224 अपर्यवसानश् च / तद् अवश्यं विनाश-सम्बन्ध-योग्यम् उत्तरम् 14225 अतिशयं प्रत्युपकुर्वाणो अग्निर् अपूर्वम् एव जनयति इति 14226 पूर्वं तद्-अवस्थं दृश्येत / काष्ठ-विनाश इति च काष्ठ-अभाव 14301 उच्यते / न च अभावः कार्यः / तत्-कारी च अकारक एव इत्य् अनपेक्षणीय 14302 इत्य् उक्तम् / स्वभाव-अभावस्य च ततो भेदे ततो निवर्तमानस्य 14303 भावस्य स्वभाव एव समर्थितः स्याद् इति कथम् 14304 अभूतो नाम / तस्मान् न 14305 अन्यो अन्यस्य विनाशो अस्तु काष्ठं कस्मान् न दृश्यते //270//

14306 को अयम् अर्थ-अन्तर-भाव-काष्ठ-दर्शनयोर् विरोधः / 14307 तत्-परिग्रहतश् चेन् न तेन अनावरणं यतः / 14308 यदि तेन अर्थ-अन्तरेण परिगृहीतम् इति काष्ठं न दृश्येत तत् 14309 काष्ठस्य आवरणम् इत्य् आपन्नम् / न च एतद् युक्तम् / आवरणं 14310 हि दर्शनं बिबध्नीयान् न अभिघाट-आदीनि द्रव्य-सामर्थ्यानि / 14311 सर्व-प्रतिबन्धे च नन्व् अनेन एव द्रव्यं विनाशितं स्यात् / 14312 सर्व-शक्ति-प्रच्यावनात् / पुनस् तत्र अप्य् अग्नाव् इव प्रसङ्गाद् 14313 अनवस्था / अप्रच्युतेषु वा अस्य अभिघाट-सामर्थ्य-आदिषु सता वा 14314 तेन अन्येन किं विनाशितम् / यदि च अग्नि-समुद्भवस्य विनाश-आख्यस्य 14315 अर्थस्य परिग्रहात् काष्ठं न दृष्टम् / 14316 विनाशस्य विनाशित्वं स्याद् उत्पत्तेस् ततः पुनः //271//

14317 काष्ठस्य दर्शनं / 14318 अवश्यं ह्य् उत्पत्तिमता विनाशेन विनष्टव्यम् / तस्मिन् विनष्टे 14319 पुनः काष्ठ-आदीनाम् उन्मज्जनं स्यात् / 14320 हन्तृ-घाते चैत्र-अपुनर्भवः / 14321 यथा अत्र अप्य् एवम् इति चेद् धन्तुर् न अमरणत्वतः //272//

14322 विनाश-विनाशे अपि च वस्तुनः प्रत्यापत्तिः / न हि हन्तरि हते अपि 14323 तद्वतः प्रत्युज्जीवति इति चेत् / न / हन्तुस् तद्-घात-हेतुत्वात् / 14324 न ब्रूमो विनाश-हेतोर् अग्नि-दण्ड-आदेर् निवृत्तौ भावेन भवितव्यम् 14325 इति / किं तर्हि / भाव-अभावस्य अत्यन्त-अनुपलब्धि-लक्षणस्य / 14326 तन्-निवृत्तौ कान्या गतिः स्वभाव-स्थितेः / हन्ता हि चैत्रस्य 14327 न नाश-कल्पः / किं तर्हि / दण्ड-आदि-कल्पः / नाश-कल्पं 14401 ह्य् अस्य मरणं / तन्-निवृत्तौ च स्याद् एव अस्य पुनर्भावः / 14402 अनन्यत्वे अपि नाशस्य स्यान् नाशः काष्ठम् एव तु / 14403 तस्य सत्त्वाद् अहेतुत्वं न अतो अन्या विद्यते गतिः //273 / 14404 अनर्थ-अन्तर-भूतो विनाशः काष्ठात् / तद् एव तद् भवति / तच् 14405 च प्राग् एव अस्ति इति किम् अत्र सामर्थ्यं वह्न्य्-आदीनाम् / तस्मात् 14406 तद्-अनुपकारात् तेन न अपेक्ष्यन्ते कथंचित् / न अप्य् अस्य इदम् इति 14407 सम्बन्धम् अर्हति / तस्य उपकार-निबन्धनत्वात् / अन्यथा अतिप्रसङ्गात् / 14408 पारंपर्येण उपकारे अप्य् अवश्यम् अयं विकल्पो अन्वेति 14409 स किम् उपकारो अर्थ-अन्तरम् आहोस्वित् तद् एव इति / तद्-अर्थान्तरत्वे 14410 अपि तस्य इति पुनर् उपकारत्व-आदि-पर्यनुयोगस् तद्-अवस्था 14411 एव / तथा अनन्यत्वे / तस्मात् सतो रूपस्य तत्त्वान्यत्त्व-अव्यतिक्रमात् / 14412 उपकार-उत्पादनस्य च रूप-निष्पादन-लक्षणत्वात् / 14413 तd-atat-kriyआ-विकलो न कर्ता एव इति न कस्यचिद् हेतुर् अहेतुश् च 14414 न अपेक्षते / तस्मात् स्वयम् अयं भावस् तत्-स्वभाव इति सिद्धम् / 14415 अहेतुत्वे अपि नाशस्य नित्यत्वाद् भाव-नाशयोः//

14416 सहभाव-प्रसङ्गश् चेद् असतो नित्यता कुतः //274//

14417 स्याद् एतद् यस्य अपि विनाशो अहेतुकः सो अवश्यं नित्य इति भावस् 14418 तद्-अभाव-लक्षणो विनाशश् च सह स्याताम् इति / न / तस्य नित्य-अनित्य- 14419 धर्म-अयोगात् / न ह्य् असत्य् अयं विकल्पः सम्भवति / 14420 तयोर् वस्तु-धर्मत्वात् / विनाशस्य च अकिंचित्वात् / भवतो हि 14421 केनचित् सहभावः स्यात् / न च विनाशो भवति / तस्माद् अदोषः / 14422 असत्त्वे अभाव-नाशित्व-प्रसङ्गो अपि न युज्यते / 14423 यस्माद् भावस्य नाशेन न विनाशनम् इष्यते //275//

14424 कथम् असन् विनाशो भावं नाशयेत् / अतो अविनाशी भावः स्याद् 14425 इत्य् अप्रसङ्ग एव / विनाशाद् भाव-नाश-अनभ्युपगमात् / यो हि 14501 विनाश इति किंचिन् न इत्य् आह स कथं ततो भाव-नाशम् इच्छेत् / 14502 कथम् इदानीम् असति विनाशे भावो नष्टो नाम / न ह्य् असद्-विनाशा 14503 नष्टा गण्यन्ते प्रत्युत्पन्न-अवस्थायाम् / न हि यो येन अतद्वान् 14504 स तेन तथा व्यपदिश्यते प्रतीयते वा / यथा अश्वो विषाणेन / 14505 न वै विनाशो न अस्त्य् एव / स तु न अस्ति यो भावस्य भवन्ति / भाव 14506 एव तु क्षण-स्थिति-धर्मा विनाशः / तम् अस्य स्वभावम् उत्तर- 14507 कालं विभावयन्तो विनाशो अस्य भूत इति यथा-प्रतीति व्यपदिशन्ति 14508 इत्य् उक्तम् / न हि भावस्य किंचित् कदाचिद् भवति / स एव 14509 केवलं स्व-हेतुभ्यस् तथाभूतो भवति / तन् न केनचिद् भवता 14510 स नष्टः / किं तर्हि / स्वभाव एव अस्य येन स नष्टो नाम / 14511 कथं तर्हि इदानीम् अहेतुको विनाशो भवति इत्य् उच्यते / 14512 नश्यन् भावो अपर-अपेक्ष इति तज्-ज्ञापनाय सा / 14513 अवस्था अहेतुर् उक्ता अस्या भेदम् आरोप्य चेतसा //276//

14514 न भावो जातो अपरस्मान् नाशं प्रतिलभते तथाभूतस्य एव 14515 स्वयं जातेर् इत्य् अपर-अपेक्ष-धर्म-अन्तर-प्रतिषेध-अर्थं तत्- 14516 स्वभाव-ज्ञापनेन अर्थ-अन्तरम् इव धर्मिणो धर्मं चेतसा 14517 विभज्य तन्-मात्र-जिज्ञासायां स्वभाव एव तथा उच्यते / तद् एतन् 14518 मन्द-बुद्धयः क्वचित् तथा दर्शनाद् घोष-मात्र-विप्रलब्धा 14519 नाशं गुणं तस्य च भावम् आरोप्य सहेतुकम् अहेतुकं 14520 वा अप्रतिष्ठित-तत्त्वया भाव-चिन्तया आत्मानम् आकुलयन्ति / 14521 स्वतो अपि भावे अभावस्य विकल्पश् चेद् अयं समः / 14522 नन्व् अपरभावित्वे अपि विनाशस्य स्वत एव भावस्य भवतो 14523 अयं तत्त्वान्यत्त्व-विकल्पस् तुल्यः / तदा किम् अर्थ-अन्तर-भावे 14524 भावो न दृश्यते अनर्थान्तरत्वे अपि तद् एव तद् भवति / 14525 तन् न किंचिद् अस्य जातम् इति कथं विनष्टो नाम / नन्व् अत्र / 14526 न तस्य किंचिद् भवति न भवत्य् एव केवलम् //277//

14527 इत्य् उक्तम् / न ह्य् अयं विनाशो अन्यो वा कश्चिद् भावस्य भवति इत्य् 14528 आह / किं तर्हि / स एव भावो न भवति इति / यदि हि कस्यचिद् भावं 14529 ब्रूयात् न भावो अनेन निवर्तितः स्यात् / तथा च भाव-निवृत्तौ 14530 प्रस्तुतायाम् अप्रस्तुतम् एव उक्तं स्यात् / न हि कस्यचिद् 14531 भावेन भावो न भूतो नाम / तदा न भूतो यदि स्वयं न 14601 भवेत् / न भवति इति च प्रसज्यप्रतिषेध एष न पर्युदासः / 14602 अन्यथा इह अपि कस्यचिद् भावे न प्रतिषेध-पर्युदासयो रूप- 14603 भेदः स्याद् उभयत्र विधेः प्राधान्यात् / एवं च अप्रतिषेधात् 14604 कस्यचित् पर्युदासो अपि क्वचिन् न स्यात् / यदि हि किंचित् कुतश्चिन् 14605 निवर्तेत तदा तद्-व्यतिरेकि संस्पृश्येत / तत्-पर्युदासेन / तच् 14606 च न अस्ति / सर्वत्र निवृत्तिर् भवति इत्य् उक्ते कस्यचिद् भावस्य एव 14607 प्रतीतिः / तथा च अनेन अर्थ-अन्तर-भाव एव उक्तः स्यात् / न तयोः 14608 परस्परं विवेकः / अविवेके च न पर्युदासः / तद् एवं व्यतिरेक- 14609 अभावाद् अन्वयो अपि न स्यात् / तस्य एक-स्वभाव-स्थिति-लक्षणत्वात् / 14610 तत्-स्थितिश् च तd-anya-vyatirekए सति स्यात् / स च न अस्ति इत्य् अप्रवृत्ति- 14611 निवृत्तिकं जगत् स्यात् / तस्माद् यस्य नाशो भवति इत्य् उच्यते स 14612 स्वयम् एव न भवति इत्य् उक्तं स्यात् / न वै घोष-साम्याद् विषय- 14613 अन्तर-दृष्टो विधिः सर्वत्र योजनाम् अर्हति / न हि गर्दभ इति 14614 नाम-करणाद् बालेय-धर्मा मनुष्ये अपि संयोज्याः / तथा न 14615 चैत्रस्य पुत्रो भवति इत्य् अत्र दृष्टो विधिर् नाशे अपि विरोधात् / 14616 एवं च अभिधाने अपि प्रयोजनम् आवेदितम् एव /

अतः 14617 भावे ह्य् एष विकल्पः स्याद् विधेर् वस्त्व्-अनुरोधतः / 14618 भावो अवश्यं भवन्तम् अपेक्षते / स च स्वभाव एव / निःस्वभावस्य 14619 क्वचिद् व्यापारे समावेश-अभावात् / व्यापार इति हि 14620 तथाभूत-स्वभाव-उत्पत्तिः / सा निःस्वभावस्य कथं स्यात् / 14621 कथम् इदानीं भवत्य् अभावः शश-विषाणम् इत्य् आदि-व्यवहारः / 14622 न वै शश-विषाणं किंचिद् भवति इत्य् उच्यते / अपि त्व् एवम् 14623 अस्य न भवति इति भाव-प्रतिषेध एव क्रियते / अपि च / व्यवहर्तार 14624 एव एतद् एवं व्यापार-वद् इव समारोप्य आदर्शयन्ति 14625 प्रकरणेन केनचित् / न तु तत् तथा / सर्व-अर्थ-विवेचनं हि 14626 तत्र तत्त्वं न कस्यचित् समावेशः / न खल्व् एवं विनाशो वस्तुनि 14627 तद्-भावात् / असाव् अपि यदि वक्तृभिर् एवं ख्याप्यते न 14628 तु स्वयं तथा तदा न किंचिद् भवति इति इष्टम् एव / तस्मात् स्वयं 14701 भवन् स्वभावो विकल्प-द्वयं न अतिवर्तते तत्त्वम् अन्यत्त्वम् 14702 इति / अतत्त्वम् एव स्वभावस्य अन्यत्त्वम् / न हि रूप-रसयोर् 14703 अप्य् अन्यद् एव परस्परम् अन्यत्त्वम् / स्वभाव-अप्रतिबन्धो 14704 अन्यत्त्वम् इति चेत् / को अयं प्रतिबन्धो नाम येन स च न 14705 स्यात् / न अन्य-स्वभावश् च / जन्म इति चेत् / सर्व-कारणानां परस्परम् 14706 अवाच्यता स्यात् / तथा च सर्वः सर्वस्य कथंचिद् उपयोगि 14707 इति न कश्चित् कुतश्चिद् अन्यः स्यात् / एवं च अवाच्यता इत्य् अपि कार्यकारणभाव 14708 एव शब्द-अन्तरेण उक्तः स्यात् / न अर्थ-भेदः / स्वभाव-अननुगमनं 14709 त्व् अन्यत्त्वं ब्रूमः / स च स्वभाववतां परस्परम् 14710 अस्त्य् एव इत्य् अन्यत्त्वम् एव /

न च तज्-जन्म-लक्षणात् 14711 स्वभावप्रतिबन्धाद् अन्यः प्रतिबन्धो नाम / अनायत्तस्य 14712 व्यभिचार-अविरोधात् / ततो धर्म-भेदाच् च अन्यत्त्वम् / ज्ञान-कृतः 14713 प्रतिबन्ध इति चेत् / स्याद् एतत् / यत्-प्रतिपत्ति-नान्तरीयकं 14714 यज्-ज्ञानं तद्-गतौ नियमेन तत्-प्रतिभासनात् तद् अतद्-रूपम् 14715 अप्य् अवाच्यम् इति / न / तस्य निःस्वभावत्वात् स्वयम् / स एव हि 14716 तस्य स्वभावो यः प्रतिभाति / स्वभाववत्त्वे अस्य तद्वत् प्रतिभास- 14717 प्रसङ्गात् / अप्रतिभासमानस्य च दृश्य-अभावात् / अदृश्यत्वे 14718 अपि न तद्-रूपं ज्ञानम् इति कस्य किम् आयत्ता प्रतिपत्तिः / न 14719 च यद् यद् आयत्ता-प्रतीतिकं तस्य स्वभाव-प्रतिभास एव नश्यति / 14720 प्रकाश-आयत्त-प्रतीतीनाम् इव नील-आदीनाम् / का वा तस्य प्रत्यासत्तिः / 14721 तत्र यत् तस्मिन्न् अनात्म-रूपे प्रतीयमाने स स्वयं 14722 प्रत्युपतिष्ठते / अतिप्रसङ्गो ह्य् एवं स्यात् / प्रतीयमानस्य 14723 तद्-उपादानता इति चेत् / को अयम् उपादान-अर्थः / न कार्यकारणभावो 14724 अनभ्युपगमात् / अभ्युपगमे वा न कार्य-कारणे अन्योन्य- 14725 प्रतीति-प्रत्युपस्थापने / प्रतीतेर् एव तन्-नान्तरीयकता 14726 प्रत्यासत्तिर् इति चेत् / ननु स एव असति प्रतिबन्धे न युक्ता इत्य् उच्यते / 14801 न अकार्य-कारणयोः कश्चित् प्रतिबन्ध इति च उक्तम् / यत् -प्रतिपत्ति- 14802 नान्तरीयकं यज्-ज्ञानम् इत्य् अपि तज्-ज्ञाने सति स्यात् / न हि यो 14803 विज्ञाने स्वरूपेण अस्वरूप-असंसर्गेण न प्रतिभासते तस्य किंचिज् 14804 ज्ञानम् / तद्-अभावान् न सिध्यति अवाच्यता-लक्षणम् अर्थ- 14805 रूपस्य / तद् भवता वस्तुतस् तत्त्वान्यत्त्व-भाजा भवितव्यम् /

14806 यस्य तु विनश्यतो भावस्य न किंचिद् भवति / तेन 14807 न भावो भवति इत्य् उक्तम् अभावो भवति इत्य् अपि //278//

14808 यद् अप्य् अयं भावस्य अभावो भवति इत्य् आह / तद् अपि भावो 14809 न भवति इत्य् एव उक्तं भवति / एवं हि स निवर्तितो भवति / 14810 प्रतिषेधे विधेर् असम्भवात् / तत एव अस्य विनाशे न कश्चिद् हेतुः / 14811 तथा हि / 14812 अपेक्ष्येत परः कार्यं यदि विद्यत किंचन / 14813 यद् अकिंचित्करं वस्तु किं केनचिद् अपेक्ष्यते //279//

14814 सति हि कार्ये कारणं भवति / न च नश्यतो भावस्य किंचित् 14815 कार्यम् इत्य् उक्तम् / तस्माद् यो नाम नाश-हेतुः स भावे न 14816 किंचित् करोति इत्य् अकिंचित्करो न अपेक्ष्यणीयः / तत् कथं इदानीम् 14817 अनुत्पन्न-अतिशयस् तद्-अवस्थ एव भावो नष्टो नाम / 14818 नन्व् अतिशय-उत्पत्ताव् अपि स एव तस्य अतिशय उत्पन्न इति कथं 14819 स नष्टो नाम / तेन न अयं तद्-अवस्थो नष्टो नाम / येन स्वयं 14820 न भवति तेन नष्टः / न अर्थ-अन्तर-उत्पादाद् इत्य् उक्तम् / न ह्य् 14821 अतिशय-उत्पत्त्या स्वयं न भूतो नाम / अभावस्य सर्व-अतिशय-उपाख्या- 14822 निवृत्त्या सर्व-भाव-धर्म-विवेक-लक्षणत्वात् / भावस्य 14823 च उत्पत्ति-समावेश-लक्षणत्वात् / तस्मान् न अभावे कस्यचिद् भाव-उपक्षेपो 14824 अन्यस्य / 14825 एतेन अहेतुकत्वे अपि ह्य् अभूत्वा नाश-भावतः / 14826 सत्ता-नाशित्व-दोषस्य प्रत्याख्यातं प्रसञ्जनम् //280//

14827 यो अपि मन्यते अहेतुके अपि विनाशे अभूत्वा अस्य भावात् सत्ता-अनित्यत्वं 14901 च दुर्निवारम् / अभूत्वा भवन्न् अहेतुको भवति इत्य् अपि 14902 विरुद्धम् इति / सो अप्य् अनेन एव प्रत्याख्यातः / कस्यचिद् भावान् अभ्युपगमात् / 14904 यथा केषांचिद् एव इष्टः प्रतिघो जन्मिनां तथा / 14905 नाशः स्वभावो भावानां न अनुत्पत्तिमतां यदि //281//

14906 अथ अपि स्याद् / भवतु नाम स्वभाव एष भावानां य इमे क्षण- 14907 स्थिति-धर्माणाः / स तु उत्पत्तिमताम् एव भविष्यति / न हि स्वभाव 14908 इति सर्वः सर्वस्य स्वभावो भवति प्रतिघ-आत्मता-वत् / 14909 सत्यम् एतत् / तथा अपि / 14910 स्वभाव-नियमाद् हेतोः स्वभाव-नियमः फले / 14911 न अनित्ये रूप-भेदो अस्ति भेदकानाम् अभावतः //282//

14912 न वै प्रतिघो अन्यो वा स्वभावो अकस्मात् प्रतिनियमवान् / यादृशी 14913 तु स्व-हेतोः शक्ति-स्थितिस् तादृशं फलं भवति इति हेतु-स्वभाव- 14914 नियमात् फल-स्वभाव-नियमः / आकस्मिकत्वे अप्य् अस्य उक्तो 14915 दोषः / प्रतिघात-आत्मता-हेतु-स्वभाव-प्रतिनियमवन् न नश्वर- 14916 जनन-प्रतिनियत-स्वभावं भावं पश्यामः / येन तज्-जन्मा 14917 तथा स्यान् न अन्यः / सर्व-आकार-जन्मनां विनाश-दर्शनात् / 14918 नन्व् इदम् अप्य् अनिश्चेयम् एव सर्व-आकार-जन्मानो नश्यन्ति इति / 14919 तासाम् अनिःशेष-दर्शनात् / विचित्र-शक्तयो हि सामग्र्यो दृश्यन्ते / 14920 तत्र काचित् स्याद् अपि या अनश्वर-आत्मानं जनयेत् / न / ज्ञेय-अधिकारात् / 14921 ये कदाचित् क्वचित् केनचिज् ज्ञाताः सन्तो न ज्ञायन्ते 14922 तेषां सत्ता-अनुबन्धी नाश इति ब्रूमः / त एव कृतका अनित्याः 14923 साध्यन्ते / न ह्य् अयं सम्भवो अस्ति यत् ते ज्ञान-जनन- 14924 स्वभावाः पुनर् अनष्टा न जनयेयुर् अपेक्षेरन् वा परम् / 14925 तज्-जनन-स्वभावस्य निष्पत्तेः / न च तेष्व् अनपेक्षेषु कस्यचित् 14926 कदाचित् किंचिज् ज्ञानं निवर्तेत / न च एवंभूतं किंचिद् अस्ति / 14927 सर्वस्य केनचित् कदाचित् ज्ञानात् / ज्ञान-मात्र-अर्थक्रियायाम् अप्य् 15001 असामर्थ्ये वस्त्व् एव न स्यात् / तथा हि तल्-लक्षणं वस्त्व् इति 15002 वक्ष्यामः / तस्य च विनाश-अव्यभिचारात् स सत्ता-अनुबन्धी / 15003 प्रत्याख्येया अत एव एषां सम्बन्धस्य अपि नित्यता / 15004 अत एव यथा उक्ताद् वस्तु-मात्र-अनुबन्धाद् विनाशस्य शब्द-वत् 15005 सम्बन्ध-नित्यता अपि प्रत्याख्येया / या च शब्द-शक्तिर् योग्यता-आख्या 15006 अर्थ-प्रतिपत्त्या आश्रयो जैमिनीयैर् वर्ण्यते स अर्थ-अन्तरम् 15007 एव न भवति / तथा हि / योग्यता इति रूप-अतिशय एव भावानाम् इत्य् 15008 आवेदितं प्राक् / अस्तु वा अर्थ-अन्तरम् / तथा अपि 15009 सम्बन्ध-दोषैः प्राग् उक्तैः शब्द-शक्तिश् च दूषिता //283//

15010 उक्तो हि सम्बन्ध-अर्थ-अन्तर-वादे अनेक-प्रकारो दोषः / तेन एव 15011 सा शब्द-शक्तिर् दूषिता इति न पुनर् उच्यते / अपि च / 15012 न अपौरुषेयम् इत्य् एव यथा अर्थ-ज्ञान-साधनम् / 15013 दृष्टो अन्यथा अपि वह्न्य्-आदिर् अदुष्टः पुरुष-आगसा //284//

15014 भवन्तु नाम अपौरुषेया वैदिकाः शब्दाः तथा अपि सम्भाव्यम् 15015 एव एषाम् अयथार्थ-ज्ञान-हेतुत्वम् / न हि पुरुष-दोष-उपधानाद् 15016 एव अर्थेषु ज्ञान-विभ्रमः / तद्-रहितानाम् अपि प्रदीप-आदीनां नील-उत्पल- 15017 आदिषु वितथ-ज्ञान-जननात् / तद् इमे शब्दाः संस्कार-निरपेक्षाः 15018 प्रकृत्या च अर्थेषु प्रतिभान-हेतवः स्युः / स्वभाव-विशेषाद् 15019 वह्न्य्-आदि-वत् / वितथ-व्यक्तयश् च नियमेन एव नियम- 15020 कारण-अभावाद् अयुक्तम् इति चेत् / अवितथ-व्यक्ति-नियमे किं 15021 कारणम् / तस्माद् यथार्थ-व्यक्त्i-niyama-vat प्रकृत्या अयथार्थ- 15022 व्यक्ति-नियमः किं न कल्प्यते / अथवा वह्न्य्-आदि-वद् एव अर्थेषु 15023 उभय-ज्ञान-हेतुत्वं स्यात् / न ह्य् अपौरुषेया अपि वह्न्य्-आदय 15024 एकत्र यथार्थ-ज्ञान-हेतवो अपि सर्वत्र तथा भवन्ति इति / 15025 तथा शब्दानाम् अप्य् अपौरुषेयत्वे अप्य् उभयं स्याद् इति / भवतु 15026 वह्न्य्-आदीनाम् कृतकत्वाद् यथा-प्रत्ययम् अन्यत्र अन्यथात्वम् 15027 न पुनर् नित्येषु शब्देष्व् एतद् अस्ति / नन्व् एवंविधो अन्यत्र 15028 अप्य् अस्त्य् एव धर्मस् तेषाम् अपि संकेत-बलाद् अन्यथा-वृत्तेः 15029 कार्य-जनन-स्वभाव-स्थितौ च एषां समय-आदेर् अपेक्षणीयस्य अभावात् / 15101 ततः प्रतीतिर् अर्थेषु सर्वस्य सर्वदा स्यात् / न च अस्ति 15102 तस्मान् न शब्दाः स्थित-स्वभावा इति / अपि च / 15103 न ज्ञान-हेतुता एव स्यात् तस्मिन्न् अकृतके मते / 15104 नित्येभ्यो अवस्तु-सामर्थ्यान् न हि जन्म अस्ति कस्यचित् //285//

15105 यद्य् अकृतकः शब्दो न तस्माद् अर्थेषु प्रतीतिर् एव स्यात् / प्रतीति- 15106 जन्म-इतर-कालयोस् तुल्य-रूपस्य प्रतीति-जन्मनि सामर्थ्य- 15107 सम्भावना-अयोगात् / एवम् अयं जनको न एवम् इति विवेचनीयस्य 15108 रूप-भेदस्य अभावात् / न यादृशो अस्य अजनकस् तादृश एव जनको 15109 युक्तः / अन्य-अपेक्षा अपि निषिद्धा एव / तस्मान् न नित्यानां क्वचिद् 15110 विज्ञान-जनन-सामर्थ्यम् / कदाचिद् अजनने नित्यम् अजनन- प्रसङ्गात् / 15111 कार्य-सातत्य-अदर्शनाच् च न ते कथंचित् कर्तार इत्य् 15112 उक्त-प्रायम् / या अप्य् एता नित्य-अभिमतेष्व् आकाश-आदिषु प्रतिपत्तयस् 15113 ता अपि न तत्-स्वभाव-भाविन्यः / तथा हि / 15114 विकल्प-वासना-उद्भूताः समारोपित-गोचराः / 15115 जायन्ते बुद्धयस् तत्र केवलं न अर्थ-गोचराः //286//

15116 स्वलक्षण-विषया हि बुद्धिर् नियमेन तद्-योग्यता-उपस्थापन-अनुविधायिनी 15117 इति तस्मिन् सत्य् अस्याः कारणे योग्ये सा भवत्य् एव / 15118 तद् यदि नित्यानां पदार्थानां स्वलक्षणे कस्यचित् ज्ञानं स्यात् 15119 सर्वस्य सर्वदा स्यात् / कार्य-विशेषा हि व्यक्तयः कथंचित् 15120 क्वचिद् उपयुज्यमानास् तद्-उपजनन-योग्य-अतिशय-प्रतिलम्भ-हेतुम् 15121 वस्तु-विशेषम् अपेक्षन्त इति युक्तम् / तथा अकार्य-विशेषो नित्यो 15122 भावः केनचिद् गृह्यमाणस् तत्-कारण-अपेक्षो यदि ग्रहणम् अस्य 15123 जनयेत् युक्तं यत् तेन एव गृह्येत / तच् च स्थित-स्वभावत्वान् 15124 न सम्भवति इति / सर्वेण समं गृह्येत न वा केनचिद् इति 15125 सन् केनचिद् दृष्टो न नित्यः कश्चिद् अतीन्द्रियः स्यात् / न च एतद् अस्ति / 15126 तस्माद् अर्थ-सामर्थ्य-अनपेक्षाः समारोपित-गोचरा आन्तरम् एव उपादानं 15127 विकल्प-वासना-प्रबोधम् आश्रित्य बाह्य-अर्थ-शून्या भ्रान्तय 15128 एव आकाश-आदिषु सर्वस्य सम्भवन्ति इति / तस्मान् न अपरावृत्ति- 15201 धर्माः शब्दाः / तत्त्वे वा कुत एतद् अवितथ-अर्थ-प्रतीतय 15202 एव इति / न ह्य् अग्निर् हिमस्य भेषजम् इत्य् आदिषु शीत-प्रतिघात- 15203 सामर्थ्यं लोक-प्रसिद्धं अग्नेः ख्याप्यत इति सर्वं तथा 15204 भवति / लोकस्य स्व-इच्छा-कृत-संकेत-अनुव्यवहारात् किम् अयं 15205 लोकः स्व-संकेतम् अनुविदधद् एवं प्रत्येति आहोस्विच् शब्द- 15206 स्वभाव-स्थितेर् इति सन्देहः / लोक-इच्छया अपि परावर्त्यमानाः 15207 शब्दाः पुनर् अन्यत्र अन्यथा दृश्यन्त इति लोक-प्रसिद्ध्य्-अनुविधाने 15208 अपि सम्भवत्य् एषाम् अन्यथाभावः / तस्मात् कस्यचिद् अवैपरीत्य- 15209 दर्शने अपि सर्वेषां तथाभावो न सिध्यति / अकृतक-स्वभावत्वे 15210 अपि ह्य् एषां कश्चिन् मिथ्या-अर्थ-नियतो अपि स्याद् इति स्वभाव- 15211 अपरिज्ञानात् सर्वत्र संशयः स्यात् / 15212 मिथ्यात्वं कृतकेष्व् एव दृष्टम् इत्य् अकृतं वचः / 15213 सत्य-अर्थं व्यतिरेकस्य विरोधि-व्यापनाद् यदि //287//

15214 अथ यन् मिथ्या-अर्थं वचनं तद् अखिलं कृतकम् इति हेतु-व्यतिरेकेण 15215 साध्य-व्यतिरेकस्य व्याप्तेर् अन्यत्र असम्भवाद् अकृतकं 15216 सत्य-अर्थम् इति स्याद् विना अप्य् अन्वयेन / यो हि येन अव्याप्तस् 15217 तत्र तद्-व्यतिरेकः शङ्क्येत / न च विरुद्धयोर् एकत्र सम्भवो 15218 अस्ति / असम्भवे च विजातीयस्य गत्य्-अन्तर-अभावाद् इष्ट-अर्थ-सिद्धेस् 15219 तत्-साधनत्वाच् च लिङ्गस्य व्यर्थम् अन्वय-दर्शनं 15220 व्यतिरेक-मात्रेण एव सिद्धेर् इति / सत्यम् एतत् यदि विपक्षयोर् 15221 व्याप्यव्यापकभावः सिध्येत् / स तु न सिद्धः / यस्मात् 15222 हेताव् असम्भवे अनुक्ते भावस् तस्य अपि शङ्क्यते / 15223 विरुद्धानां पदार्थानाम् अपि व्यापक-दर्शनात् //288//

15224 यदि हेतोः साध्य-विपक्षे अभावः सिध्येत् तदा साध्य-व्यतिरेकं 15225 हेतु-व्यतिरेको व्याप्नुयात् / न च तत्र तस्य असम्भवे 15226 प्रमाणं पश्यामः / न च अविरुद्ध-विधिः प्रतिषेध-साधनो 15227 युक्तः / अतिप्रसङ्गात् / न च एकत्र दृष्टस्य अन्यत्र असम्भव 15228 एव पृथग् विरुद्ध-सहभाविनाम् अपि दर्शनात् / अनित्यत्व-वत् 15229 प्रयत्नानन्तरीयक-इतरयोर् / न च तथाविधस्य अदर्शनाद् असत्त्वम् 15230 एव / यस्मात् / 15301 न असत्ता-सिद्धिर् इत्य् उक्तं सर्वतो अनुपलम्भनात् / 15302 असिद्धायाम् असत्तायां सन्दिग्धा व्यतिरेकिता //289//

15303 न ह्य् अयं पुरुष-मात्रकः सर्वं द्रष्टुं समर्थो येन अस्य 15304 दर्शन-निवृत्त्या न तथा स्यात् / यस्य हि ज्ञानं ज्ञेय-सत्तां 15305 न व्यभिचरति स एवं ब्रुवाणः शोभेत अदर्शनान् न अस्ति इति / 15306 तद् इमे स्वभाव-देश-काल-विप्रकर्षेण सन्तो अप्य् अनुपलक्ष्याः 15307 स्युः / तथा हि / को अत्यन्तपरोक्षे अर्थे संवादनम् इतरद् 15308 वा सर्व-दर्शी वचनस्य अकृतकस्य इतरस्य वा विभावयितुं समर्थः / 15309 प्रतिपादितं च एतत् क्वचित् तथा दृष्टानाम् अप्य् अर्थानां 15310 पुनः कथंचिद् अन्यथाभावः यथा क्वचिद् देशे मधुराणि 15311 निम्ब-फलानि संस्कार-विशेषाद् आमलकी-फलानि च न 15312 च इदानीम् अतद्-दर्शिना तानि प्रतिक्षेप्तव्यान्य् एव इति / तस्माद् अकृतकं 15313 च स्याद् स्यान् मिथ्या-अर्थं च इति न विरोधं पश्यामः / न 15314 हि इयम् अनुपलब्धिर् अदृश्य-आत्मस्व् अभाव-साधिका इत्य् उक्तम् / तेन 15315 यत् किंचिन् मिथ्या-अर्थं तत् सर्वं पौरुषेयम् इत्य् अनिश्चयाद् 15316 अव्याप्तिः / तथा हि / 15317 अन्वयो व्यतिरेको वा सत्त्वं वा साध्य-धर्मिणि / 15318 तन्-निश्चय-फलैर् ज्ञानैः सिध्यन्ति यदि साधनम् //290//

15319 तथा च उक्तम् / य एव तु उभय-निश्चित-वाची स साधनम् दूषणम् 15320 वा न अन्यतर-प्रसिद्ध-सन्दिग्ध-वाची पुनः साधन-अपेक्षत्वाद् 15321 इति / को ह्य् अदृष्ट-विरोधस्य सम्भवं प्रत्याचक्षीत / तद् अयं 15322 व्यतिरेकः संशयाद् असाधनम् / अपि च / 15323 यत्र साध्य-विपक्षस्य वर्ण्यते व्यतिरेकिता / 15324 स एव अस्य सपक्षः स्यात् सर्वो हेतुर् अतो अन्वयी //291//

15401 यत् किंचिन् मिथ्या-अर्थं तत् सर्वं पौरुषेयम् इति हेतु-विपक्षेण 15402 साध्य-विपक्षस्य व्याप्तिस् तद्-अभावे अभाव-सिद्धौ स्यात् / तद्-अभावे 15403 भवतस् तेन व्याप्त्य्-अयोगात् / या एव च विजातीययोर् व्यावृत्ति-सिद्धिः 15404 सा एव अन्वय-स्थितिर् विपक्ष-व्यवच्छेद-लक्षणत्वात् साध्यस्य / 15405 प्रतिषेध-द्वयाच् च विधि-सिद्धिर् इति का अनन्वय-अव्यतिरेक-व्याप्ति- 15406 सिद्धिः / तन् न कश्चिद् हेतुर् अनन्वयो नाम / एक-व्यवच्छेदस्य 15407 तद्-विजातीय-सिद्धि-नान्तरीयकत्वात् / अनित्य-निरात्मता-आदि-व्यवच्छेदे 15408 अपि तथा स्यात् / न / व्यतिरेक-व्यवच्छेदस्य भाव-रूपत्वात् / 15409 न भाव-रूप-व्यवच्छेदे भाव-अनुषङ्गः / अभाव-व्यवच्छेदस् 15410 तु नियमेन भाव-उपस्थापनः / भाव-अभावयोर् अन्योन्य-विवेक- 15411 रूपत्वात् / अभाव-रूपस् तु व्यतिरेकः स च व्यतिरिच्यमानो 15412 भावम् उपस्थापयति न एवं नैरात्म्य-आदयः स्वभाव-विशेषात् / 15413 क्रिया-भोग-अधिष्ठान-अस्वतन्त्रो ह्य् आत्मा निरात्मा / तत्-स्वातन्त्र्य- 15414 लक्षणत्वाद् आत्मनः / तद् रूपं नैरात्म्यं न आत्म-निवृत्ति- 15415 मात्रम् अन्यथा निरुपाख्ये कृतकत्व-आद्य्-अयोगान् न ततो नैरात्म्य- 15416 सिद्धिः स्यात् / आत्म-व्यवच्छेदेन निरात्मनो भावस्य परामर्शाद् 15417 अदोष इति चेत् / पर्युदासेन वस्तु-संस्पर्शाद् तद् एव 15418 वस्तु-रूपं नैरात्म्यम् आयातम् / यस्य अपि न अभाव-रूपो व्यतिरेकस् 15419 तस्य भाव-रूप-व्यवच्छेदे न भाव-सिद्धिः स्याद् इति 15420 न अन्वय-अनुषङ्गः / तथा अनैरात्म्ये अपि न भाव-सिद्धिः /

यथा 15421 न इदं निरात्मकं जीवच्छरीरं प्राण-आदिमत्त्वाद् इति विपक्षयोर् 15422 व्याप्यव्यापकभाव-चिन्तायाम् अप्राण-आदिमत्त्व एव नैरात्म्यं 15423 दृष्टम् / तद्-अभावे च न अस्ति इति स्वयं न भवद् अपि प्राण-आदीनां 15424 न आत्मनि सिद्धिम् उपस्थापयति / तथा साध्ये अपि प्राण-आदिभिर् 15425 व्युदस्यमानं स्यात् केवलम् / नैरात्म्ये अभावात् प्राण- 15426 आदयस् तन्-निरसना न आत्म-उपस्थापनाः / तत्र भाव-असिद्धेः / 15427 न च नैरात्म्य-निवृत्त्या आत्म-सिद्धिः स्यात् / विपक्ष-व्यतिरेक-दर्शने 15428 अपि प्रसङ्गात् / तन् न विपर्यय-व्याप्तिर् व्यतिरेक-असिद्धौ / 15429 तत्-सिद्धिर् एव च अन्वय-सिद्धिः / असिद्धौ वा तद्-व्यतिरेक-निवृत्ति- 15430 सिद्धाव् अपि तद्-असिद्धिर् इति साध्ये अपि प्रसङ्गः / तन् न अनन्वया 15431 व्यतिरेक-व्याप्तिः / मिथ्या-अर्थतायास् तु पौरुषेयत्वेन व्याप्त्या 15501 अपौरुषेयान् निवृत्ताव् अपि न सत्य-अर्थत्वम् / प्रकार-अन्तर-सम्भवात् / 15502 द्वैराश्ये तु शब्दानाम् एतत् स्याद् एक-निवृत्तौ गत्य्-अन्तर- 15503 अभावात् / ते त्व् अनर्थका अपि स्युर् इति न इष्टसिद्धिः / अर्थ-प्रतीतेर् 15504 न अनर्थका इति चेत् / एष पुरुष-व्यापारः स्यात् / अर्थ-अन्तर-विकल्प-वत् / 15505 यथा अतद्-अर्थत्वे अपि भरत-उर्वश्य्-आदि-चरित-आदिकम् अर्थम् 15506 अन्ये अन्यथा व्याचक्षते / तद्-अनुसारेण च केषांचित् प्रतीतिः / 15507 तथा अयम् अनर्थकेष्व् अर्थ-विकल्पः पुरुष-कृतः न तु शब्द- 15508 स्वभाव-कृतः पुरुष-उपदेश-अपेक्षणात् अर्थ-अन्तर-वद् एव / 15509 न हि प्रकृत्या प्रकाशनास् तम् अपेक्षन्ते वह्न्य्-आदयः / पुरुषस् 15510 तु स्व-समय-व्यापारम् आचक्षाण उपदिशति इति न्याय्यम् /

15511 पुरुष-समित-निसर्ग-सिद्धयोर् उपदेश-अपेक्षण-अविशेषाद् अन्य-विशेष-अभावाच् 15512 च एको नैसर्गिको अन्यस् तु पौरुषेय इति दुरवसानम् / अस्ति 15513 विशेषः प्रमाण-संवाद इति चेत् / एतद् उत्तरत्र निषेत्स्यामः न अस्त्य् 15514 अत्यन्तपरोक्षे अर्थे प्रमाण-अन्तर-वृत्तिर् इति / समान-धर्मिणोर् 15515 अर्थयोः प्रमाण-संवाद-मात्र-विशेषाद् एकत्र अपौरुषेयत्वे बहुतरम् 15516 इदानीम् अपौरुषेयम् / सन्ति पुरुष-कृतान्य् अपि वाक्यानि कानिचिद् 15517 एवंविधानि इति तेष्व् अपि प्रसङ्गः / तद्वद् एषाम् अप्य् अभिमत- 15518 अर्थवत्ता पौरुषेयी च स्यात् प्रमाण-अनुरोधिनी च / अपि 15519 च इदं मन्त्रा अपौरुषेयाश् च इति व्याहतं पश्यामः / तथा हि / 15520 समयत्वे हि मन्त्राणां कस्यचित् कार्य-साधनम् / 15521 युक्तम् / यद्य् एते मन्त्राः कस्यचित् समयो यथा मत्-प्रणीतम् / 15522 एतद् अभिमत-अर्थ-उपनिबन्धनं वाक्यम् एवं नियुञ्जानम् 15523 अनेन अर्थेन योजयामि इति परार्थ-परता-अनुरोधेन अन्यतो वा कुतश्चिद् 15524 हेतोः कृतः स्यात् तदा मन्त्र-प्रयोगात् कदाचित् अर्थ- 15525 निष्पत्तिर् युक्ता कवि-समयाद् इव पाठकानाम् / 15526 अथ अपि भाव-शक्तिः स्याद् अन्यत्र अप्य् अविशेषतः //292//

15527 न वै पुरुष-समयान् मन्त्रेभ्यो अर्थ-सिद्धिः / किं तर्हि / भाव- 15528 स्वभाव एष यद् इमे कथंचिन् नियुक्ताः फलदाः / तत् तर्हि 15601 रूपं वर्णानां सर्वत्र अविशिष्टम् इति यथाकथंचित् प्रयुक्ताद् 15602 अपि फलं स्यात् / वर्णा एव हि मन्त्रो न अन्यत् किंचित् / तत्-क्रमो 15603 मन्त्र इति चेत् / 15604 क्रमस्य अर्थान्तरत्वं च पूर्वम् एव निराकृतम् / 15605 न वर्ण-व्यतिरिक्तो अन्यः क्रम इति निवेदितम् एतत् / अव्यतिरेके 15606 च वर्णा एव मन्त्रस् / ते च अविशिष्टाः सर्वत्र इति सर्वदा फलदाः 15607 स्युः / उपप्लवस् त्व् अल्पीयसो अपि क्रमस्य भ्रंशाद् दृष्टः / 15608 कस्यचिद् अनुष्ठानाद् देवता-संनिधेर् असाकल्येन विराधनाच् 15609 च / सर्व-भ्रंशे तु कस्यचिद् एव समयस्य अननुष्ठानाद् असंनिधेर् 15610 न अर्थ-अनर्थौ / किं च क्रमस्य अर्थान्तरत्वे अनर्थान्तरत्वे 15611 वा वर्ण-आत्मनस् तत्-क्रम-आत्मनो वा मन्त्रस्य अर्थ-हेतोर् 15612 अकृतकत्वान् नित्यस्य नित्यं संनिधानम् इति 15613 नित्यं तd-artha-siddhiः स्याद् / 15614 यतो हि भाव-शक्तेः फल-उत्पत्तिः सा अविकला इति न फल-वैकल्यं 15615 स्यात् / न हि कारण-साकल्ये कार्य-वैकल्यं युक्तम् / तस्य 15616 अकारणत्व-प्रसङ्गात् / न केवलान् मन्त्र-प्रयोगाद् इष्टसिद्धिस् 15617 तस्य विधान-अपेक्षत्वाद् इति चेत् / 15618 असामर्थ्यम् अपेक्षणे //293//

15619 यदि मन्त्रा विधानाद् अन्यतो वा कंचित् स्वभाव-अतिशयम् आसादयेयुः 15620 स तत्र समर्थो अपेक्ष्यः स्यात् / न च नित्येष्व् एतद् 15621 अस्ति इत्य् उक्तम् / तत् किम् अयम् असमर्थो अपेक्ष्यत इत्य् अनपेक्षाः 15622 सदा कुर्युर् न वा कदाचिद् अनतिशयात् / 15623 सर्वस्य साधनं ते स्युर् भाव-शक्तिर् यद् ईदृशी / 15624 प्रयोक्तृ-भेद-अपेक्षा च न असंस्कार्यस्य युज्यते //294//

15625 यदि भाव-शक्तया एव मन्त्राः सिद्धि-प्रदा न ते कंचित् परिहरेयुर् 15626 यजमानम् अन्यं वा / न ह्य् अन्यं प्रति स्वभावो अतद्-भावो 15627 भवति / तस्य तेन अनपकर्षणाद् अन्येन च अनुत्कर्षणात् / 15701 केनचित् सह कार्यकारणभाव-अयोगात् / प्रत्यासत्ति-विप्रकर्ष- 15702 अभावात् / अत एव अस्य असंस्कार्यत्वात् प्रयोक्ता अपि न अस्ति / अतः 15703 प्रयोक्ता फलम् अश्नुवीत / 15704 संस्कार्यस्य अपि भावस्य वस्तु-भेदो हि भेदकः / 15705 प्रयोक्तृ-भेदान् नियमः शक्तौ न समये भवेत् //295//

15706 आधेयविशेषा ह्य् अनित्या भावाः / तद्-हेतोः स्वभाव-भेदे ततः 15707 समासादित-अतिशयत्वाद् अन्यत्र अन्यथा स्युः / न अभेदे / कारण-अविशेषे 15708 कार्य-अविशेषात् / विशेषे तस्य अहेतुकत्व-प्रसङ्गाद् इत्य् उक्त- 15709 प्रायम् / तद् इमे मन्त्राः स्वभाव-अतिशयात् फलदायिनः कार्या 15710 अपि न शूद्र-आदि-प्रयोगे अप्य् अन्यथा स्युः / शूद्र-विप्र-अभिधानयोः 15711 पुरुषयोः स्वभाव-अभेदात् / न हि पुरुष-इच्छा-अनुविधायिनो 15712 नाम-व्यवहार-भेदात् स्वभाव-भेद-अनुबन्धिनाम् अर्थानाम् अन्यथात्वम् 15713 अस्ति / तयोर् जाति-भेद इति चेत् / स खल्व् आकृति-गुण-शक्ति- 15714 भेदे दृष्टो गव-अश्व-वत् / अनुपदेशं च एनं लोकः प्रतिपद्यते / 15715 न तद्वद् अनयोः कंचिद् अपि गुणं विनियतं पश्यामः / अपश्यन्तश् 15716 च कथं भेदं प्रतिपद्येमहि / यो अप्य् अयं नाम- 15717 भेद-अन्वयो लोके प्रतीति-भेदः सो असत्य् अपि जाति-भेदे व्यापार- 15718 विशेष-अनुष्ठानाद् अन्वयाच् च स्याद् वैद्य-वणिग्-व्यपदेश-आदि-वत् / 15719 तद् इमे अविशिष्टेन प्रयुज्यमाना मन्त्रास् ततो अविशिष्टम् एव 15720 स्वभावम् आसादयन्ति / तेन अविशेषेण एव फलदाः स्युः / यदा 15721 तु समयाद् एभ्यः फलं तदा अयम् अदोषः / समयकारस्य 15722 रुचेः फल-उत्पत्ति-नियमात् / स्वभाव-वृत्तयो हि भावास् तन्-मुखेन 15723 प्रसङ्गम् अर्हन्ति / न पुरुष-इच्छा-वृत्तयस् तेषां 15724 यथाकथंचिद् वृत्तेः / यद् अपि प्रयोक्ता फलम् अश्नुत इति 15725 प्रयोगं समीहित-अर्थ-योग्यस्य उत्पादनं सन्तानपरिणामनं 15726 वा पश्यामः / तद् उभयं विशेष-जन्मनि स्यात् / अन्यथा / 15727 अनाधेयविशेषाणां किं कुर्वाणः प्रयोजकः / 15728 येन ततः कश्चित् फलम् अश्नुते अन्यो न / 15729 प्रयोगो यद्य् अभिव्यक्तिः सा प्राग् एव निराकृता //296//

15801 न हि नित्यानां काचिद् अभिव्यक्तिर् इत्य् उक्तम् यतो अभिव्यञ्जकः 15802 प्रयोक्ता स्यात् / 15803 व्यक्तिश् च बुद्धिः सा यस्मात् स फलैर् यदि युज्यते / 15804 स्याच् श्रोतः फल-सम्बन्धो वक्ता हि व्यक्ति-कारणम् //297//

15806 न हि शब्दस्य अन्यतः स्वरूप-परिणामो व्यक्तिर् न अप्य् आवरण-विगमनम् / 15807 किं तु तद्-विषया प्रतीतिर् अश्रूयमाणे अव्यक्त-व्यपदेशात् / 15808 तत्र यदि बुद्धि-हेतुर् वक्ता स्यात् तत् तुल्यं श्रोतर्य् अपि इति 15809 सो अपि फलं वक्तृ-वद् अश्नुवीत / न हि वक्तुः कश्चिद् अन्यस् 15810 तद्-भावो अन्यत्र तd-buddhi-hetutvआत् / पर-उपाधि-बुद्धिः श्रोतुर् 15811 न वक्तुर् इति विशेष इति चेत् / कः पुनर् उपयोगो वक्तुः श्रोतरि 15812 येन उपाधिर् इष्यते / ततः शब्द-श्रुतिर् इति चेत् / ननु तद् एव इदं 15813 पर्यनुयुज्यते कथं तत इति / असम्बन्धात् / विषय-उपनयनाद् 15814 अयम् अस्य श्रावकः स्यात् / तच् च न शक्यम् तस्य कथंचिद् 15815 अप्य् अपरिणामात् / इन्द्रिय-संस्कार-आदयो अप्य् उक्ताः / मां 15816 श्रावयत्य् अहं श्रावयामि इति तयोः प्रत्ययाद् वक्तृ-श्रोतृ-भेद 15817 इति चेत् / अनुपकार्य-उपकारकाद् भ्रान्ति-मात्रात् तद्-भावे अतिप्रसङ्गात् / 15818 अन्यत्र अपि भ्रान्त्या प्रत्यय-दर्शनात् / सर्वथा उपकार-अभावे 15819 च तथा प्रत्ययो न युक्तः / सर्वेषां परस्परम् एवं 15820 प्रसङ्गात् / भ्रान्तिर् अपि कुतश्चिद् उपकारे सति कयाचित् प्रत्यासत्त्या 15821 अन्यत्र भवति / स अप्य् अत्यन्त-अनुपकारे न स्यात् / तस्माद् 15822 वक्तृ-श्रोत्रोर् व्यक्ति-हेतुत्वे अविशेषात् तुल्यः फल-सम्बन्धः 15823 स्यात् / अपि च / 15824 अनभिव्यक्त-शब्दानां करणानां प्रयोजनम् / 15825 मनोजपो वा व्यर्थः स्याच् शब्दो हि श्रोत्र-गोचरः //298//

15826 श्रोत्र-ग्रहण-लक्षणः शब्दः / तद्-अतिक्रमे अतिप्रसङ्गात् / नन्व् 15827 एवं सामान्ये अपि प्रसङ्गः / न ब्रूमः शब्द एव इति / शब्दस् त्व् 15828 अवश्यं तल्-लक्षणस् तस्य लक्षण-अन्तर-अभावात् / तत्र यदि 15829 शब्द-आत्मनां मन्त्राणां व्यक्ति-हेतुः प्रयोक्ता अनभिव्यक्त- 15901 श्रुति-विषयाणां करणानां प्रयोक्ता जापी न मन्त्र-फलेन 15902 युज्यते न अपि मनसा जपन् / न हि तदा श्रोत्रेण कंचिद् अर्थं 15903 विभावयामः / न च अशब्द-आत्मा मन्त्रः / 15904 पारंपर्येण तज्जत्वात् तद्-व्यक्तिः सा अपि चेन् मतिः / 15905 न हि मनसा ध्यायतो अपि मन्त्र-आभासा बुद्धिः शब्द-श्रवणाद् 15906 ऋते / ततः शब्द-प्रभवात् सा अपि शब्द-व्यक्तिर् एव / अनवस्था एवं 15907 स्यात् / शब्द-अर्थ-विकल्पानाम् अपि परंपरया प्रसूतिर् अस्ति इति / 15908 ते / 15909 अपि 15910 तथा स्युस् तद्-अर्था चेद् असिद्धं कल्पना-अन्वयात् //299//

15911 न ब्रूमः सर्वा शब्द-प्रभवा बुद्धिस् तद्-व्यक्तिर् इति / या तु 15912 तद्-विषया सा तस्य व्यक्तिर् इति / मनो-विकल्पस्य तद्-विषयत्वम् 15913 असिद्धम् / न हि स्वलक्षणे विकल्पानां वृत्तिर् इति निवेदयिष्यामः / 15914 ते हि यथास्वम् आन्तराद् विकल्प-वासना-प्रबोधाद् अनपेक्षित- 15915 बाह्य-अर्थ-उपनिधयो भवन्ति / बाह्य-अपायान-आगमे अपि भावात् / 15916 न हि यो यस्य सत्ता-उपधानं न अपेक्षते स तस्य हेतुः / अहेतुश् 15917 च कथं विषयः / तस्मान् न मनो-विकल्पः शब्द-व्यक्तिर् 15918 यतस् तद्वान् प्रयोक्ता स्यात् / तत्-प्रसूता तद्-विषया बुद्धिस् तद्-व्यक्तिः / 15919 तद्-आश्रयः प्रयोक्ता इति / अत्र अप्य् उक्तं श्रोतर्य् अपि प्रसङ्ग 15920 इति / तज्-ज्ञाने च प्रयोगे शब्दः पुरुषे व्याप्रियते / तस्य ज्ञान- 15921 जननात् / न पुरुषः शब्दे / तदात्मन्य् अनुपकारात् / अथ च 15922 पुरुषः शब्दानां प्रयोक्ता इत्य् अलौकिको अयं व्यवहारः / 15923 सर्वथा शब्द-स्वभावानां मन्त्राणां प्रयोगात् फल-अवाप्तौ 15924 व्यर्थो मनोजपो विकल्पस्य शब्द-रूप-असंस्पर्शात् / 15925 स्व-सामान्य-स्वभावानाम् एक-भाव-विवक्षया / 15926 उक्तेः समयकाराणाम् अविरोधो न वस्तुनि //300//

15927 समयकारस् तु स्वलक्षणम् इन्द्रिय-विषयं सामान्यलक्षणं 15928 च विकल्प-प्रतिभासं यथा-व्यवहारं संवृत्या संकलय्य 15929 समयम् आरोचयेत् यथा-समयं च अर्थं निष्पादयेद् इति 16001 न मनोजप-आदाउ दोषः / वस्तु-स्वभावात् तु फलाव् आप्ताव् अतत्- 16002 स्वभाव-संस्पर्शे न स्यात् / यद् उक्तं न वर्णेभ्यो अन्या काचिद् 16003 आनुपूर्वी इति तत्र / 16004 आनुपूर्व्याम् असत्यां स्यात् सरो रस इति श्रुतौ / 16005 न कार्य-भेद इति चेद् / 16006 न हि सरो रस इत्य् आदि-पादेषु कश्चिद् वर्ण-भेदो न च वर्ण-व्यतिरिक्तम् 16007 अन्यद् यतः कार्य-भेदः स्यात् / भिन्नां च तयोः 16008 प्रतिभां पश्यामः आनुपूर्वीम् एव च अतुल्याम् / न च कारण-अभेदे 16009 कार्य-भेदो युक्तः / तस्माद् अस्ति सा भेदवती यतो अयम् 16010 प्रतीति-भेदः / सत्यम् 16011 अस्ति सा पुरुष-आश्रया //301//

16012 तथा हि / 16013 यो यद्-वर्ण-समुत्थान-ज्ञानजाज् ज्ञानतो ध्वनिः / 16014 जायते तद्-उपाधिः स श्रुत्या समवसीयते //302//

16015 तज्-ज्ञान-जनित-ज्ञानः स श्रुताव् अपटु-श्रुतिः / 16016 अपेक्ष्य तत्-स्मृतिं पश्चाद् आधत्ते स्मृतिम् आत्मनि //303//

16017 इत्य् एषा पौरुषेय्य् एव तd-hetu-grआहि-चेतसाम् / 16018 कार्यकारणता वर्णेष्व् आनुपूर्वी इति कथ्यत् //304//

16019 चित्त-समुत्थाना हि वाग्-विज्ञप्तिर् वर्ण-पद-वाक्य-अभिधाना / तत्र 16020 सकार-समुत्थापन-चेतसा समनन्तरप्रत्ययेन अकर-उत्थापन- 16021 चित्तम् उत्थाप्यते / तथा रेफ-आकार-विसर्जनीय-उत्थापनानि पूर्व- 16022 पूर्व-प्रत्ययानि / तद् इमे अन्यान्य-हेतवो वर्णाः स्व-कारण- 16101 आनुपूर्वी-जन्मानः / श्रुति-काले अपि यदा मन्द-चारिणः पूर्व- 16102 वर्ण-ज्ञान-सहकार्i-pratyaya-apekषाः स्व-ज्ञानं जनयन्ति तदा 16103 पूर्व-वर्ण-स्मरण-अपेक्षा एव स्मृतिम् उपलीयन्ते / स एष वर्णानां 16104 भिन्न-कार्यकारणभाव-प्रत्यय-निर्वृत्ति-धर्मा भिन्न- 16105 निर्वर्तन-धर्मा च स्वभावः पुरुष-संस्कार-भेद-भिन्नः 16106 क्रम इत्य् उच्यते / 16107 अन्यद् एव ततो रूपं तद् वर्णानां पदं पदम् / 16108 कर्तृ-संस्कारतो भिन्नं सहितं कार्य-भेद-कृत् //305//

16109 तस्मान् न खल्व् एक एव पदेषु वर्णानां स्वभावः कर्तृ-चित्त- 16110 संस्कार-भेदेन भेदात् / स च परस्पर-सहितः कार्य-भेद- 16111 हेतुः / 16112 सा च आनुपूर्वी वर्णानां प्रवृत्ता रचन-आकृतः / 16113 इच्छा अविरुद्ध-सिद्धीनां स्थित-क्रम-विरोधतः //306//

16114 कार्यकारणभूत-प्रत्यय-उत्पन्न-स्वभाव-विशेषो वर्णानाम् आनुपूर्वी 16115 इत्य् उक्तम् / सा च पुरुष-वितर्क-विचार-कृता इति न स्थित-क्रमा 16116 वर्णाः / इच्छा अविरुद्ध-सिद्धि-क्रमत्वात् / क्रम-विशेष-अनुक्रम-वत् / 16117 न हि स्थित-क्रमाणां देश-कालयोर् हिमवd-vindhya-malaya- 16118 आदीनां बीज-अङ्कुर-आदीनां च स्व-इच्छया क्रम-रचना शक्यते 16119 कर्तुम् / तत एव पुरुष-धर्म-संख्याते विकल्प-अनुक्रमे सति 16120 भावाद् असति च अभावात् / 16121 कार्यकारणता-सिद्धेः पुंसां वर्ण-क्रमस्य च / 16122 सर्वो वर्ण-क्रमः पुम्भ्यो दहन-इन्धन-युक्ति-वत् //307//

16123 सति इन्धने दाह-वृत्तेर् असत्य् अभावाद् अदृष्ट-इन्धनो अपि दहनो 16124 न अनिन्धनस् तस्य देश-काल-नियम-अयोगात् / नियमे च तस्य एव इन्धनत्वाद् 16125 दहन-उपादान-लक्षणत्वाद् इन्धनस्य / तथा अयम् 16201 अपि वर्ण-अनुक्रमः पुरुष-विकल्पं यदि न अपेक्षेत निरालम्बनः 16202 स्वयं प्रकाशेत / यत्ने अपि न शक्येत / अतत्-प्रभवात् / 16203 क्वचिच् शक्तौ सर्वस् तथा स्यात् / विशेष-अभावात् / तद्-भाव-भाविनो 16204 अतद्-विशिष्टस्य च अतत्-कृतौ सर्वत्र कार्यकारणभावश् च 16205 निराकृतः स्यात् / अन्वय-व्यतिरेक-लक्षणत्वात् तस्य / लक्षण-अन्तरं 16206 वा वक्तव्यम् / सर्वे अपि घट-आदयो भावाः कृत्रिमा अकृत्रिमा 16207 प्रसजन्ति / तत्र अप्य् एवं विकल्पनायाः सम्भवात् / विशेष-अभावाच् 16208 च / तान् अपि हि पर-क्रिया-दर्शन-पूर्वकम् एव अन्यः करोत्य् अविदित 16209 कर्तारश् च केचिद् इति सर्वेषां केषांचिद् वा अक्रिया-अभिनिवेशो अस्तु / 16210 तस्मात् सर्वा एव इयं वर्ण-आनुपूर्वी प्रसिद्ध-कार्यकारणभाव- 16211 वस्तु-धर्म-अनतिक्रमात् पुरुष-कृता / अत एव / 16212 असाधारणता सिद्धा मन्त्र-आख्य-क्रम-कारिणाम् / 16213 पुंसां ज्ञान-प्रभावाभ्याम् अन्येषां तद्-अभावतः //308//

16214 अयं क्रमो वर्णानां विष-निर्घात-आदि-समर्थो न अन्य इति यद्य् 16215 अन्यो अपि जानीयत् तं तथा एव प्रतिपद्येत / न च एवम् / तस्माद् 16216 अयम् अनुक्रमः स्वभावतो अपि कार्य-कृत् कैश्चिद् एव विज्ञात इत्य् 16217 अस्ति परोक्ष-अर्थ-दर्शी पुरुषः / न ह्य् अयम् अर्थः समर्थो 16218 न अयम् इति शक्यम् उन्नेतुम् असंकीर्णस्य लिङ्ग-विशेषस्य असिद्धेः / 16219 प्रत्यक्षयोर् अप्य् अनुपदिष्टयोर् मन्त्र-अमन्त्रयोर् अपरिज्ञानात् / 16220 उपदेशे अपि कथंचित् स्वभाव-विवेक-अप्रतीतेर् अन्यत्र कार्य- 16221 संवादात् तस्य च करणात् प्राग् द्रष्टुम् अशक्यत्वात् / न 16222 च अयम् अनुक्रमः स्वभावतः कारकः कस्यचिद् आशु-सिद्धेर् 16223 अन्यस्य चिराद् अपरस्य व्रत-चरण-आद्य्-अपेक्षणात् / एकस्माद् अपि 16224 कर्मणः कयोश्चिद् अर्थ-अनर्थ-सन्दर्शनात् / वहताम् अपि 16225 मन्त्राणां पुनः क्वचिद् विसंवादात् / न ह्य् अयं प्रकारः 16226 स्वभावे युक्तः / स्वभावस्य सर्वत्र अविशेषात् / पुरुषस् 16227 तु स्व-इच्छा-प्रवृत्तिः सत्त्व-सभागता-आदि-वशात् सा इव अविशेषाद् वा 16301 कंचिद् अनुगृह्णाति न अपरम् इति युक्तम् / व्रत-चर्या-भ्रंश- 16302 आदिना धर्म-अधर्म-उपचये धर्म-अधर्म-आत्मनोर् वा प्रकृत्या 16303 सिद्ध्य्-असिद्धी इति चेत् / न / धर्म-विरुद्धानाम् अपि क्रौर्य- 16304 स्तेय-मैथुन-हीन-कर्म-आदि-बहुलानां व्रतानां डाकिनी-भगिनी- 16305 तन्त्र-आदिषु दर्शनात् / तैश् च सिद्धि-विशेषात् / न च एवंविधो 16306 धर्म-स्वभाव इति च यथावसरं निवेदयिष्यामः / मैत्री- 16307 शौच-धर्म-परायणानां च तन्-निमित्तम् एव कस्याश्चिद् सिद्धेर् 16308 असिद्धेर् विपर्यये च पुनः सिद्धेः /

न च एक-रूपात् कर्मणः 16309 स तद्-विरोधी धर्मो युक्तो अधर्मश् च / कथम् इदानीं धर्म- 16310 फलम् इष्टम् अधर्म-आत्मनो व्रत-आदेर् अश्नुते / न वै तस्य एव 16311 तद् इष्टं फलं व्रत-आदेर् विपाको अपि तु पूर्वस्य कर्मणः / 16312 ब्रह्म-हत्य्-आदेश-अनुष्ठानाद् ग्राम-प्रतिलम्भ-वत् / तस्य त्व् 16313 अधर्म-आत्मनो व्रतस्य आगामि फलम् अनिष्टम् / स तु मन्त्र-आदि- 16314 प्रयोगस् तस्य इष्ट-फलस्य कर्मणः कथंचिद् उपकारात् पाचकश् 16315 चित्रत्वाद् उपकारक-शक्तेः / पुरुष-विशेष-आश्रय-विपाक- 16316 धर्मा स धर्मस् तेन कृतः स तथा तद्-आराधनेन फलति इति / 16317 तत्-प्रयोग-उपकार-विपाक-धर्मणः कृतत्वात् तत्-फलस्य कर्मणः / 16318 विना अपि पुरुषेण तद्-उपकारात् फलम् इति चेत् / न / पुरुष-आकार- 16319 स्वभाव-चर्या-अधिमुक्ति-वैयर्थ्य-प्रसङ्गात् / तस्य अप्य् उपकारत्वे 16320 सिद्धः पुरुष-विशेषो असाधारण-गुणः / तद्-अधिमुक्तेर् 16321 एव हि विष-कर्म-आदि-करणात् / तस्मात् च मन्त्राः पुरुष-प्रनीता 16322 अपि तd-upayoga-nirapekषाः स्वभावेन फलदाः / 16323 ये अपि तन्त्रविदः केचिन् मन्त्रान् कांश्चन कुर्वते / 16324 प्रभु-प्रभावस् तेषां स तd-ukta-nyआय-वृत्तितः //309//

16325 रथ्या-पुरुषा अपि केचन तन्त्रज्ञाः स्वयं-कृतैर् मन्त्रैः 16326 किंचित् कर्म कुर्वन्ति / तथा अन्यो अप्य् अनतिशयश् च कर्ता च 16327 मन्त्राणाम् इति / न / तेषां प्रभाववता एव अधिष्ठानात् / तत्-कृतं 16328 हि ते समयम् अनुपालयन्तस् तद्-उपदेशेन च वर्तमानाः समर्थाः / 16329 तत्-समय-उपदेश-निरपेक्षाणाम् असामर्थ्यात् / तत्र अपि 16401 तद्-आकार-ध्यान-आदेर् एव प्रयोगात् / तस्मात् तद्-अधिष्ठानम् एव 16402 तत् तादृशम् इत्य् उन्नेयम् / अपि च / सो अपि तादृशः प्रभाववान् 16403 एव अनन्य-साधारण-शक्तित्वाद् इति पुरुष-विशेष एव समर्थितः 16404 कृतकाः पौरुषेयाश् च वाच्या मन्त्राः फल-ईप्सुना / 16405 न ह्य् अकृतकानां प्रयोगः सम्भवति न च अप्रयुक्तेभ्यः 16406 फलम् इति प्रयोगात् फलम् इच्छता कृतका मन्त्रा वाच्याः पौरुषेयाश् 16407 च / पुरुष-अधिष्ठानम् अन्तरेण अन्यतो असम्भवत्-फलानां 16408 फल-दर्शनात् / कृत-समय-काव्य-आदि-वत् / 16409 अशक्ति-साधनं पुंसाम् अनेन एव निराकृतम् //310//

16410 प्रतिपादिता हि पुरुष-कृतास् तद्-अधिष्ठानाच् च फलदा मन्त्राः / 16411 तद् अस्ति कश्चिद् अतिशयवान् इति तत्-प्रतिक्षेप-साधनान्य् अपि प्रतिव्यूढानि / 16413 बुद्ध्i-indriya-ukti-puंस्त्व-आदि साधनं यत् तु वर्ण्यते / 16414 प्रमाण-आभं यथार्था अस्ति न हि शेषवतो गतिः //311//

16415 यत् तु बुद्ध्i-indriya-vacana-yogआत् पुंस्त्वाद् इति पुरुष-अतिशय-प्रतिक्षेप- 16416 साधनं तत् त्व् अगमकम् एव / प्रतिक्षेप-सामान्य- 16417 साधनयोर् असम्भवात् / न ह्य् अतीन्द्रियेष्व् अतद्-दर्शिनः प्रतिक्षेपः 16418 सम्भवति / सताम् अप्य् एषाम् अज्ञानात् / अत एव विरोध-असिद्धेः / 16419 अविरोधिना च सह सम्भव-अविरोधाद् इत्य् अप्य् उक्तम् / 16420 न अपि इतर-सामान्य-सिद्धिर् विशेष-असम्भवस्य ज्ञातुम् अशक्यत्वात् / 16421 ईदृशेषु च अनुपलब्धेर् हेतुत्व-प्रतिक्षेपात् / पुंस्त्व-आदि-साम्ये 16422 अपि कस्यचिद् विशेषस्य दर्शनात् / सम्भवद्-विशेषे च साम्य-असिद्धिर् 16423 इत्य् उक्तम् / तस्माच् शेषवद् अनुमानम् एतत् / व्यतिरेकस्य 16424 सन्देहाद् असमर्थम् अदर्शने अपि विपक्ष-वृत्तेः / अपि 16425 च एवंवादिनो जैमिनीयाः स्वम् एव वादं स्व-वाचा विधुरयन्ति / 16426 तथा हि / 16501 अर्थो अयं न अयम् अर्थो न इति शब्दा वदन्ति न / 16502 कल्प्यो अयम् अर्थः पुरुषैस् ते च राग-आदि-संयुताः //312//

16503 तत्र एकस् तत्त्वविन् न अन्य इति भेदश् च किं-कृतः / 16504 तद्वत् पुंस्त्वे कथम् अपि ज्ञानी कश्चित् कथं न वः //313//

16506 न खल्व् एते वैदिकाः शब्दा एवं विक्रोशन्ति एत भवन्तो ब्राह्मणा 16507 अयम् अस्माकम् अर्थो ग्राह्यो न अन्य इति केवलम् अनभिव्यक्त- 16508 अर्थ-विशेष-संसर्गाः श्रुतिम् अभिपतन्ति / तत्र एकः पुरुषः 16509 कंचिद् अर्थं कल्पयत्य् अन्यो अपरम् / न च शब्दानां 16510 कश्चित् स्वभाव-प्रतिनियमो येन एकम् अर्थम् अनुरुन्धते न अपरम् / 16511 केवलं समय-वशात् तं तम् आविशन्तो दृश्यन्ते / तेषाम् 16512 अविदित-अर्थ-नियमानाम् अत्यक्ष-आवेशाद् अविद्वान् एव दोष-उपप्लवः 16513 कश्चित् तत्त्वं व्याचष्टे न अपर इति न न्याय्यम् / अथ 16514 कुतश्चिद् अतिशयाद् बुद्धि-इन्द्रिय-आदीनां स एव वेत्ति न अपरः / तस्य 16515 कुतो अयम् अतीन्द्रिय-ज्ञान-अतिशयः / तथा अन्यो अपि द्रष्टा देश-काल- 16516 स्वभाव-विप्रकृष्टानाम् अर्थानां किम् असम्भवी दृष्टः / न 16517 हि तत्-प्रतिक्षेप-साधनानि कानिचिद् यानि न एनम् उपलीयन्ते / 16518 यथा अयं तत्-साधन-सम्भवे अप्य् अस्य विशेषस् तथा अन्यस्य अपि 16519 स्याद् इत्य् अनभिनिवेश एव युक्तः / 16520 यस्य प्रमाण-संवादि वचनं सो अर्थविद् यदि / 16521 न ह्य् अत्यन्तपरोक्षेषु प्रमाणस्य अस्ति सम्भवः //314//

16522 स्याद् एतन् न वयं पुरुष-प्रामाण्यात् कस्यचिद् व्याख्यानम् 16523 अभिनिविष्टाः / किं तर्हि / प्रमाण-अन्तर-संवादाद् / बहुष्व् अपि 16524 व्याख्यातृषु यः प्रमाणं प्रत्यक्ष-आदिकं संस्यन्दयति सो 16525 अनुमन्यते / तन् न / अतीन्द्रियेष्व् अदृष्ट-आदिषु प्रमाण-अन्तर-अवृत्तेः / 16526 तद्-असम्भवाद् एव ह्य् आगमस् तत्-प्रतिपत्त्य्-अर्थम् उपयाच्यते / 16527 अन्यथा सत्य् अपि तस्मिन् प्रमाण-अन्तर-अवृत्ताव् अप्रतिपत्तेः / ततश् 16601 च केवलाद् अर्थ-प्रतिपत्तेर् असाधनम् एव आगमः स्यात् / केवलाद् अन्यतो 16602 अप्य् अतीन्द्रियेष्व् अप्रतिपत्तिर् इति चेत् / कथम् अतीन्द्रियश् च नाम 16603 प्रत्यक्ष-आदि-विषयश् च / ते पुनः स्व-विषये अप्य् आगमम् अपेक्ष्य एव 16604 साधकाश् चेत् / अनागमाद् धूम-आदेर् अग्न्य्-आदि-प्रत्ययो न स्यात् / 16605 न वै प्रवृत्त आगमे प्रमाण-अन्तरम् अन्विष्यते किं तर्हि 16606 स एव आगम-प्रवृत्तिर् न ज्ञायत इति चेत् / स्वयं समर्थस्य प्रसाधने 16607 अस्य तद्-आगम-उपधानं कम् अतिशयं पुष्णाति / असमर्थं 16608 त्व् आगम-प्रवृत्तिम् अपि न एव साधयिष्यति / सा च अतीन्द्रिय- 16609 अर्थ-सम्बद्धा आगम-प्रवृत्तिर् अतीन्द्रिया कथम् अन्येन 16610 सिद्धा / अन्यच् च एवम् आगम-लक्षणं स्यात् / तथा हि / 16611 यस्य प्रमाण-संवादि वचनं तत्-कृतं वचः / 16612 स आगम इति प्राप्तं निरर्था अपौरुषेयता //315//

16613 तुल्ये अप्य् आगम-वादे प्रमाण-बलाद् आगमस्य क्वचिद् आगमत्वे 16614 प्रमाण-संवादो वचनानाम् आगम-लक्षणं स्यात् / न अपुरुष- 16615 क्रिया / तस्याः सर्व-अर्थेषु तुल्यत्वे अपि प्रमाण-अबाधनात् प्रतिपत्तेः / 16516 तद्-भावे अप्य् अन्यत्र प्रमाण-असंवादिन्य् अनिष्टत्वात् / 16617 किं च / 16618 यद्य् अत्यन्तपरोक्षे अर्थे अनागम-ज्ञान-सम्भवः / 16619 अतीन्द्रियार्थवित् कश्चिद् अस्ति इत्य् अभिमतं भवेत् //316//

16620 यद्य् आगम-अनपेक्षं ज्ञान-अयाथातथ्यं पुरुषस्य इष्यते परोक्षे 16621 अर्थे सन्ति पुरुषा अतीन्द्रियार्थदृश इति इष्टं स्यात् / प्रत्यक्ष- 16622 पूर्वकानां प्रमाणानाम् अतद्-दर्शने असम्भवात् / प्रत्यक्ष- 16624 प्रमाणम् आगमः / प्रमाण-अन्तर-वृत्तिस् तु प्रत्यक्षम् 16625 अन्वाकर्षति इति न पुरुष-अतिशयो निवार्यः स्यात् / तस्मान् न अस्त्य् अतीन्द्रियेषु 16626 प्रमाण-अन्तर-वृत्तिः / अत एव आगमस्य अर्थ-विशेष-वृत्तेर् 16627 अपरिज्ञानाद् अयं जैमिनिर् अन्यो वा 16628 स्वयं राग-आदिमान् न अर्थं वेत्ति वेदस्य न अन्यतः / 16701 न वेदयति वेदो अपि वेद-अर्थस्य कुतो गतिः //317//

16702 सर्व एव हि पुरुषो अनतिक्रान्त-दोष-विप्लवस् तम् अतीन्द्रियम् 16703 अर्थ-विशेष-प्रतिनियमं व्याख्याता न स्वयं वेत्ति / न अप्य् एनम् 16704 अन्यो वेदयति / तस्य अपि तुल्य-प्रसङ्गत्वात् / न ह्य् अन्धेन आकृश्यमाणो 16705 अन्धः पन्थानं प्रतिपद्यते / न अपि स्वयं वेदः 16706 स्वार्थं विवृणोति / उपदेश-वैयर्थ्य-प्रसङ्गात् / तद् अयम् अपरिज्ञात- 16707 अर्थः शब्द-गडुर् एवं शल्यभूतो असद्-दर्शन-स्नायु 16708 विनिबद्धो दुरुद्धरो दुःखम् आसयति / 16709 तेन अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतौ / 16710 खादेच् श्वमांसम् इत्य् एष न अर्थ इत्य् अत्र का प्रमा //318//

16711 क्वचिद् अप्य् अर्थे प्रत्यासत्ति-विप्रकर्ष-रहितस्य अग्निहोत्रं जुहुयात् 16712 स्वर्गकाम इत्य् आदि-वाक्यस्य भूत-विशेषे यथा-अभिमतं 16713 घृत-आदि प्रक्षिपेद् इत्य् अयम् अर्थः न पुनः श्वमांसं खादेद् 16714 इति न अतिशयं पश्यामः / नन्व् अयं सर्वत्र समानः प्रसङ्गः 16715 परोक्ष-दैशिकानां वचनानाम् अर्थं यथा-अभिप्रायम् इदानीन्तनाः 16716 किं समनुयन्ति आहोस्विद् विपर्ययम् इति / न / उपदेष्टुः 16717 स्व-अभिप्राय-प्रकाशनेन सम्प्रदाय-सम्भवात् / न ह्य् 16718 अयम् अदैशिकानां शब्दानां सम्भवति / लोक-प्रत्यायन-अभिप्रायश् 16719 च ब्रुवाणो लोक-संकेत-प्रसिद्धिम् अनुपालयति इति ततो अपि 16720 तd-artha-siddhiः स्यात् न अपौरुषेयाणां शब्दानाम् / तत्र कस्यचित् 16721 समीह-अभावात् / अपि च न्यायम् एव अनुपालयन्तः पण्डिता हेय-उपादेय- 16722 तद्-आश्रयेषु संघटन्ते न तु प्रवाद-मात्रेण इति न समानः 16723 प्रसङ्गः / तच् च यथावसरं प्रतिपादयिष्यामः / ननु 16724 कश्चिल् लोक-संनिवेश-आदिर् अयुक्ति-विषयो अपि सम्भावनीय-पुरुष- 16725 वचनाद् अर्थः प्रतिपद्यते / न / अप्रत्ययात् / न हि क्वचिद् 16726 अस्खलित इति सर्वं तथा / व्यभिचार-दर्शनात् / तत् प्रवृत्तेर् 16801 अविसंवादेन व्याप्त्य्-असिद्धेश् च / अगत्या च इदम् आगम-लक्षणम् 16802 इष्टम् / न अतो निश्चयः / तन् न प्रमाणम् आगम इत्य् अप्य् उक्तम् / 16803 अपौरुषेयानां शब्दानाम् अर्थ-ज्ञानं न सम्प्रदायान् 16804 न युक्तेर् न लोकाद् इति तत्र अप्रतिपत्तिर् न्याय्या / तत्र अपि / 16805 प्रसिद्धो लोक-वादश् चेत् / 16806 प्रतिपत्ति-हेतुः / 16807 तत्र को अतीन्द्रियार्थदृक् / 16808 अनेक-अर्थेषु शब्देषु येन अर्थो अयं विवेचितः //319//

16809 न ह्य् अयं लोक-व्यवहारो अपौरुषेयाच् शब्द-अर्थ-सम्बन्धात् / 16810 किं तर्हि / समयात् / स्व-शास्त्रकार-समयात् पाणिनीय-आदि-व्यवहार-वत् / 16811 उपदेश-अपेक्षणात् / न ह्य् अपौरुषेये तस्मिन्न् उपदेशो 16812 युक्तः / तस्य केनचिद् अज्ञानात् / अतीन्द्रियत्वात् / ऐन्द्रियकत्वे 16813 स्वयं प्रतिपत्ति-प्रसङ्गात् / रूप-आदि-वत् / उपदेशे च पुरुषाणां 16814 स्वतन्त्राणां यथा-तत्त्वम् उपदेशेन अविसंवादस्य असिद्धेर् अनाश्वासः / 16815 वेद-वत् तद्-व्याख्यानम् अप्य् अपौरुषेयं सम्प्रदाय-अविच्छेदाद् 16816 आगतम् ततो अर्थ-सिद्धिर् इति चेत् / तस्य अपि शब्द-आत्मकत्वे 16817 तुल्यः पर्यनुयोगः कथम् अस्य अर्थो विदित इति / पुरुषो 16818 हि स्वयं समितानां शब्दानाम् अर्थं शृङ्ग-ग्राहिकया अपि तावद् 16819 अबुधं बोधयेद् इत्य् अस्ति पौरुषेयानां शब्दानाम् अर्थ-गताव् 16820 उपायः / अपौरुषेयस् तु शब्दो न एवं करोति / न च अस्य कश्चित् 16821 क्वचित् सम्बन्ध-नियमं ज्ञातुम् ईश इत्य् अप्रतिपत्तिर् एव 16822 तद्-अर्थस्य / अपि च वेदस् तद्-व्याख्यानं वा पुरुषेण पुरुषाय उपदिश्यमानम् 16823 अनष्ट-सम्प्रदायम् एव अनुवर्तत इत्य् अत्र अपि समयः 16824 शरणम् / आगम-भ्रंश-कारिणाम् आहोपुरुषिकया तद्-दर्शन- 16825 विद्वेषेण वा तत्-प्रतिपन्न-खलीकाराय धूर्त-व्यसनेन अन्यतो 16826 वा कुतश्चित् कारणाद् अन्यथा रचन-अदर्शनात् / अपि च अत्र 16827 भवान् स्वम् एव मुख-वर्णं स्व-वाद-अनुरागान् नूनं विस्मृतवान् 16901 पुरुषो राग-आदिभिर् उपप्लुतो अनृतम् अपि ब्रूयाद् इति न अस्य 16902 वचनं प्रमाणम् इति / तद् इह अपि किं न प्रत्यवेक्ष्यते 16903 सम्भवति न वा इति /

स एव उपदिशन्न् उपप्लवाद् वेदं वेद-अर्थं 16904 वा अन्यथा अप्य् उपदिशेद् इति / श्रूयन्ते हि कैश्चित् पुरुषैर् उत्सन्न-उद्धृतानि 16905 शाखा-अन्तराणि / इदानीम् अपि कानिचिद् विरल-अध्येतृकाणि / 16906 तद्वत् प्रचुर-अध्येतृकाणाम् अपि कस्मिंश्चित् काले कथंचित् 16907 संहार-सम्भवात् / पुनः सम्भावित-पुरुष-प्रत्ययात् प्रचुरता- 16908 उपगमन-सम्भावना-असम्भवात् / तेषां च पुनः प्रतानयितृऋणां 16909 कदाचिद् अधीत-विस्मृत-अध्यनानाम् अन्येषां वा सम्भावना- 16910 भ्रंश-भय-आदिना अन्यथा उपदेश-सम्भवात् / तत्-प्रत्ययाच् 16911 च तद्-भक्तानाम् अविचारेण प्रतिपत्तेर् बहुष्व् अध्येतृषु 16912 सम्भावितात् पुरुषाद् बहुलं प्रतिपत्ति-दर्शनात् / ततो अपि कथंचिद् 16913 विप्रलम्भ-सम्भवात् / किं च / परिमित-व्याख्यातृ- 16914 पुरुष-परंपराम् एव च अत्र भवताम् अपि शृणुमः / तत्र 16915 कश्चिद् द्विष्टाज्ञ-धूर्तानाम् अन्यतमः स्याद् अपि इत्य् अनाश्वासः / 16916 तस्मान् न अपौरुषेयाद् व्याख्यानान् न अपि सामयिकाल् लोक-व्यवहाराद् 16917 वेद-अर्थ-सिद्धिः / असामयिकत्वे अपि नाना-अर्थानां शब्दानां 16918 व्यवहारे दर्शनात् कस्यचिद् अप्रसिद्ध-अर्थस्य अप्रसिद्धस्य वा 16919 पुनर् व्युत्पत्ति-दर्शनेन सर्वत्र तद्-आशङ्का-अनिवृत्तेः / सर्वेषां 16920 यथार्थ-नियोगे अप्य् अवैगुण्येन यथा-समयं प्रतीति- 16921 जननात् / इष्ट-अनिष्टयोर् अविशेषात् / अविशिष्टानां सर्व-अर्थेष्व् एकम् अर्थम् 16922 अत्यक्ष-संयोगम् अनत्यक्ष-दर्शिनि पुरुष-सामान्ये को विवेचयेद् 16923 यतो लोकात् प्रतीतिः स्यात् / अपि च / स्वयम् अप्य् अयं न 16924 सर्वत्र प्रसिद्धिम् अनुसरति / यस्मात् /