प्रमाणवार्त्तिस्ववृत्ति

16925 स्वर्ग-उर्वश्य्-आदि-शब्दश् च दृष्टो अरूढ-अर्थ-वाचकः / 16926 अनेन एव निर्वर्ण्यमानः / मनुष्य-अतिशायि-पुरुष-विशेष-निकेतो अतिमानुष- 16927 सुख-अधिष्ठानो नाना-उपकरणः स्वर्गः तन्-निवासिन्य् 16928 अप्सरा उर्वशी नाम इति लोक-वादः / तम् अनादृत्य-अन्याम् एव अर्थ-कल्पनाम् 16929 अयं कुर्वाणः शब्द-अन्तरेषु कथं प्रसिद्धिं प्रमाणयेत् / 16930 तत्र अविरोधाद् अभ्युपगम इति चेत् / न / अत्र अप्य् अतीन्द्रिये 16931 विरोध-असिद्धेः / अन्यत्र अप्य् अविरोधस्य दुरन्वयत्वात् / विरुद्धाम् 16932 अप्य् अग्निहोत्रात् स्वर्ग-अवाप्तिं मान्द्याद् अयं न लक्षयेद् 16933 अपि / विरोध-अविरोधौ च बाधक-साधक-प्रमाण-वृत्ती / ते च अत्यक्षे 17001 न अभिमते / तत् कथं तद्-वशात् प्रतीतिः / न च वचन- 17002 वृत्तेर् एव अविरोधो अन्यत्र अपि प्रसङ्गात् / अपौरुषेय आगमस् तस्य 17003 प्रवादाद् अर्थ-सिद्धिः / तत्र पुनर् विरोध-चिन्तायाम् अनाश्वास 17004 आगमे स्यात् / सत्य् अपि तस्मिन्न् अतथाभावाद् अर्थस्य अप्रमाण- 17005 वृत्तेर् अन्यस्य अपि शङ्कनीयत्वात् / यद् उक्तम् अग्निहोत्रं 17006 जुहुयात् स्वर्गकाम इत्य् अत्र श्वमांस-भक्षण-देशना-विकल्पो 17007 भवत्व् इति स न भवति / प्रदेश-अन्तरेषु तथा तस्य चर्चनात् / 17008 न / तस्य अर्थ-अपरिज्ञानात् / प्रदेश-अन्तरेष्व् अपि तथाविध-अर्थ- 17009 कल्पनाया अनिवार्यत्वात् / यदि हि क्वचिद् विदित-अर्थो अयम् अपौरुषेयः 17010 शब्द-राशिः स्यात् तदा ततो अर्थ-प्रतीतिः स्यात् / ते तु बाहुल्ये 17011 अप्य् अन्धा एव सर्व इति यथेष्टम् प्रणीयन्ते / तस्मात् / 17012 शब्द-अन्तरेषु तादृक्षु तादृश्य् एव अस्तु कल्पना //320//

17013 यादृश्य् अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्य् अस्य वाक्यस्य / अपि 17014 च 17015 प्रसिद्धिश् च नृणां वादः प्रमाणं स च न इष्यते / 17016 ततश् च भूयो अर्थ-गतिः किम् एतद् द्विष्ट-कामितम् //321//

17017 न प्रसिद्धिर् नाम अन्या अन्यत्र जन-प्रवादात् / ते च सर्वे जना 17018 राग-आद्य्-अविद्या-अपरीतत्वाद् असम्भावनीय-याथातथ्य-वचनाः / 17019 तद् एषां प्रवादो न प्रमाणम् / न हि कस्यचिद् अपि सम्यक्-प्रतिपत्तेर् 17020 अभावे बाहुल्यम् अर्थ-वद् भवति / पारशीक-मातृ-मिथ्या- 17021 चार-वत् / तेषाम् एव पुरुषाणां वचनात् पुनः परोक्ष-अर्थ-सम्प्रतिपत्तिर् 17101 इति कथं तद् एव युगपद् द्वेष्यं च काम्यं च / 17102 अथ प्रसिद्धिम् उल्लङ्घ्य कल्पने न निबन्धनम् / 17103 प्रसिद्धेर् अप्रमाणत्वात् तत्-ग्रहे किं निबन्धनम् //322//

17105 प्राप्त-प्रतिलोमनेन अन्यत्र प्रवृत्तिर् गुण-दोष-सन्दर्शनेन युक्ता 17106 इति प्रसिद्धेर् अन्वय इति चेत् / न / प्राप्तेः प्रमाण-वृत्ति-लक्षणत्वात् / 17107 यत् किंचन ग्रहणं हि प्रसिद्धिम् अप्रमाणयतस् 17108 तन्-मुखेन प्रतीतिः / न्यायात् प्राप्ति-प्रतिषेधात् / तुल्या स्व-पर- 17109 विकल्पयोर् उभयथा अपि वृत्तिर् इति कः प्रसिद्धाव् अनुरोधः / 17110 अपि च इयम् 17111 उत्पादिता प्रसिद्ध्या एव शङ्का शब्द-अर्थ-निश्चये / 17112 यस्मान् नाना-अर्थ-वृत्तित्वं शब्दानां तत्र दृश्यते //323//

17113 न प्रसिद्धेर् एक-अर्थ-निश्चयः शब्दानां तत एव शङ्का-उत्पत्तेः / 17114 नाना-अर्था हि शब्दा लोके दृश्यन्ते / लोक-वादश् च प्रतीतिः / अत एव 17115 नाना-अर्था इति तत एक-अर्थ-नियमो न युक्तः / 17116 अन्यथा असम्भव-अभावान् नाना-शक्तेः स्वयं ध्वनेः / 17117 अवश्यं शङ्कया भाव्यं नियामकम् अपश्यताम् //324//

17118 इत्य् अन्तरश्लोकः / तस्माद् अविदित-अर्थ-विभागेषु शब्देष्व् एकम् 17119 अर्थम् अत्यक्ष-संयोगम् अनालम्बन-समारोपं विनिश्चित्य व्याचक्षाणो 17120 जैमिनिस् तद्-व्याजेन स्वम् एव मतम् आह इति न तीर्थकर- 17121 अन्तराद् अस्य विशेषं पश्यामः / तथा हि / तd-artha-vacana-vyआपार- 17122 शून्यस्य तत्-समारोपेण अभिधानं न स्व-वचनम् अतिशेते / 17123 तत्-कारिणा केवलं मिथ्या-विनीतता एव आत्मनः समुद्द्योतिता स्यात् 17124 तथा हि / 17125 एष स्थाणुर् अयं मार्ग इति वक्ति इति कश्चन / 17126 अन्यः स्वयं ब्रवीमि इति तयोर् भेदः परिक्ष्यताम् //325//

17201 निरभिप्राय-व्यापार-वचने स्थाणौ समारोप्य-उपदिशतः स्वतन्त्रस्य 17202 वा स्वयं वचन-उपगमे न कश्चिद् विशेषो अन्यत्र जडस्य 17203 प्रतिपत्ति-मान्द्यात् / अपि च एक-अर्थ-नियमे सत्य् एनं जैमिनिर् 17204 जानीयात् / स एव शब्दस्य 17205 सर्वत्र योग्यस्य एक-अर्थ-द्योतने नियमः कुतः / 17206 न हि शब्दस्य कश्चिद् अर्थः स्वभाव-नियतः सर्वत्र योग्यत्वात् / 17207 अयोग्यत्वे च तद्-अप्रच्युतेर् अविधेयस्य पुरुषाणां क्वचिद् 17208 उपनयन-अपनयन-असम्भवात् / 17209 ज्ञाता वा अतीन्द्रियाः केन विवक्षा-वचनाद् ऋते //326//

17210 पुरुष-प्रणीते हि शब्दे कयाचिद् विवक्षया स तां कदाचित् क्वचिन् 17211 निवेदयेद् अपि इति विवक्षा-पूर्वकानां शब्दानाम् अर्थ-नियमः 17212 प्रतीयेत अपि / अपौरुषेये तु विद्यमानो अप्य् अर्थ-नियमः कथं 17213 विज्ञेयः / स्वभाव-भेदस्य अभावात् / सति वा प्रत्यक्षस्य स्वयं 17214 प्रतीति-प्रसङ्गात् / अप्रत्यक्षे अपि केनचिज् ज्ञातुम् अशक्यत्वात् / 17215 न च अस्ति कश्चिद् विशेषः / सर्व-शब्दा हि सर्व-अर्थ- प्रत्यासत्ति-विप्रकर्ष- 17216 रहिताः / ततस् तेषाम् 17217 विवक्षा नियमे हेतुः संकेतस् तत्-प्रकाशनः / 17218 अपौरुषेये सा न अस्ति तस्य सा एकार्थता कुतः //327//

17219 विवक्षया हि शब्दो अर्थे नियम्यते न स्वभावतः तस्य 17220 क्वचिद् अप्रतिबन्धेन सर्वत्र तुल्यत्वात् / यत्र अपि प्रतिबन्धस् 17221 तद्-अभिधान-नियम-अभावात् / सर्व-शब्दैः करणानाम् अभिधान- 17222 प्रसङ्गात् / तस्माद् विवक्षा-प्रकाशनाय अभिप्राय- निवेदन-लक्षणः 17223 संकेतः क्रियते / अपौरुषेये तु न विवक्षा न संकेतः 17224 कस्यचिद् अभिप्राय-अभावाद् इति न नियमो न तज्-ज्ञानम् / 17225 स्वभाव-नियमे अन्यत्र न योज्येत तया पुनः / 17226 यदि संकेत-निरपेक्षः स्वभावत एव अर्थेषु शब्दो निलीनः 17227 स्यात् उक्तम् अत्र अप्रतिबन्धाद् अनियम इति / अपि च / स्वाभाविके 17228 वाच्यवाचकभावे न पुनर् विवक्षया यथेष्टं नियुज्येत / 17301 संकेतश् च निरर्थः स्याद् / 17302 न हि स्वभाव-भेद इन्द्रिय-गम्यः स्व-प्रतीतौ परिभाषा-आदिकम् 17303 अपेक्षते / नील-आdi-bheda-vat / तद्-अपेक्ष-प्रतीतयस् तु न वस्तु-स्वभावाः / 17304 किं तर्हि / सामयिका राज-चिह्न-आदि-वत् / यश् च सामयिकः 17305 स स्वभाव-नियतो अयुक्तस् तस्य इच्छा-वृत्तेः / अत एव संकेतात् 17306 स्वभाव-विशेषस्य 17307 व्यक्तौ च नियमः कुतः //328//

17308 स्व-इच्छा-वृत्तिः संकेतः स इह एव कर्तुं शक्यते न अन्यत्र इति 17309 न उपरोधो अस्ति / स च पुरुषैः स्व-इच्छया क्रियमाणस् तम् एव 17310 स्वभावं व्यनक्ति न अन्यम् इति न नियमो अस्ति / 17311 यत्र स्वातन्त्र्यम् इच्छाया नियमो नाम तत्र कः / 17312 द्योतयेत् तेन संकेतो न इष्टाम् एव अस्य योग्यताम् //329//

17313 इति अन्तरश्लोकः / 17314 यस्मात् किल ईदृशं सत्यं यथा अग्निः शीत-नोदनः / 17315 वाक्यं वेद-एकदेशत्वाद् अन्यद् अप्य् अपरो अब्रवीत् //330//

17316 अन्यस् त्व् अपौरुषेयम् आगम-लक्षणं परित्यज्य अन्यथा प्रामाण्यं 17317 वेदस्य साधयितुकामः प्राह अवितथानि वेद-वाक्यानि 17318 यत्र अप्रतिपत्तिर् वेद-एकदेशत्वात् यथा अग्निर् हिमस्य 17319 भेषजम् इत्य् आदि-वाक्यम् इति / तस्य इदम् / 17320 रस-वत् तुल्य-रूपत्वाद् एक-भाण्डे च पाक-वत् / 17321 शेषवद् व्यभिचारित्वात् क्षिप्तं न्यायविदा ईदृशम् //331//

17322 स्वयम् ईदृशम् आचार्येण अनुमानं नैयायिक-शेषवद्-अनुमान- 17323 व्यभिचारम् उद्भावयता तुल्य-रूपतया फलानां तुल्य-रस- 17324 साधन-वद् एक-स्थाल्य्-अन्तर्गमाद् दृष्ट-वद् अदृष्ट-तण्डुल-पाक- 17325 साधन-वच् च असाधनम् उक्तम् / तद्-असाधनत्व-न्यायश् च 17326 पूर्वम् एव उक्तः / उक्तं च इदम् आगम-लक्षणम् अस्माभिः तत् तु 17327 सर्वस्य शक्य-विचारस्य विषयस्य यथास्वं प्रमाणेन विधि- 17328 प्रतिषेध-विशुद्धौ नान्तरीयकत्व-अभावे अपि शब्दानाम् अर्थेषु 17401 वरं संशयितस्य वृत्तिः तत्र कदाचिद् अविसंवाद-सम्भवात् 17402 न त्व् अन्यत्र दृष्ट-प्रमाण-उपरोधस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिर् इति / 17403 यः पुनः प्राकृत-विषयस्य वह्नेः शीत-प्रतिघात-सामर्थ्यस्य 17404 अभिधानं सत्य-अर्थम् उपदर्श्य सर्वं सत्य-अर्थम् आह 17405 शास्त्रं शक्य-परिच्छेदे अपि विषये प्रमाण-विरोधाद् बहुतरम् 17406 अयुक्तम् अपि / 17407 नित्यस्य पुंसः कर्तृत्वं नित्यान् भावान् अतीन्द्रियान् / 17408 ऐन्द्रियान् विषमं हेतुं भावानां विषमां स्थितिम् //332//

17409 निवृत्तिं च प्रमाणाभ्याम् अन्यद् वा व्यस्त-गोचरम् / 17410 विरुद्धम् आगम-अपेक्षेण अनुमानेन वा वदत् //333//

17411 विरोधम् असमाधाय शास्त्र-अर्थं च अप्रदर्श्य सः / 17412 सत्य-अर्थं प्रतिजानानो जयेद् धार्ष्ट्येन बन्धकीम् //334//

17414 अप्रच्युत-अनुत्पन्न-पूर्वापर-रूपः पुमान् कर्ता क्रमेण कर्मणां 17415 कर्म-फलानां च भोक्ता समवायि-कारण-अधिष्ठान-भाव-आदिना 17416 इत्य् आह वेदः तच् च अयुक्तम् इत्य् आवेदित-प्रायम् नित्यत्वं च 17417 केषांचिद् भावानाम् अक्षणिकस्य वस्तु-धर्म-अतिक्रमाद् अयुक्तम् 17418 अप्रत्यक्षान्य् एव हि सामान्य-आदीनि प्रत्यक्षानि जन्म-स्थिति- 17419 निवृत्तीश् च विषमाः पदार्थानाम् अनाधेयविशेषस्य प्राग् अकर्तुः 17420 पर-अपेक्षया जनकत्वम् निष्पत्तेर् अकार्य-रूपस्य आश्रय-वशेन 17421 स्थानम् कारणाच् च विनाश इत्य् आदिकम् अन्यद् अपि प्रत्यक्ष- 17422 अनुमानाभ्यां प्रसिद्धि-विपर्ययम् आगम-आश्रयेण च अनुमानेन 17423 बाधितम् अग्निहोत्र-आदेः पाप-शोधन-सामर्थ्य-आदिकम् / तस्य 17424 एवंवादिनो वेदस्य सर्वत्र शास्त्र-शरीरे प्रमाण-विरोधम् 17425 अप्रतिसमाधाय सम्बन्ध-अनुगुण-उपाय-पुरुष-अर्थ-अभिधानानि च 17426 शास्त्र-धर्मान् अप्रदर्श्य-अत्यन्त-प्रसिद्ध-विषय-सत्य-अभिधान- 17427 मात्रेण प्रज्ञा-प्रकर्ष-दुरवगह-गहने अपि निरत्ययतां साधयितुकामो 17428 बन्धकीम् अपि प्रागल्भ्येन विजयते / काचित् किल 17429 बन्धकी स्वयं स्वामिना विप्रतिपत्ति-स्थाने दृष्ट्वा उपालब्धा / सा 17430 तं प्रत्युवाच / पश्यत मातः पुरुषस्य वैपरीत्यं / मयि 17431 धर्म-पत्न्यां प्रत्ययम् अकृत्वा आत्मीययोर् न इतर-अभिधानयोर् 17432 जल-बुद्बुदयोः / करोति / तेन जरत्काणेन ग्राम्य-काष्ठ-हारकेण 17501 प्रार्थिता अपि न संगता / रूप-गुण-अनुरागेन किल मन्त्रि-मुख्य- 17502 दारकं कामये अहम् इति / एवंजातीयकम् एतद् अपि वह्नेः 17503 शीत-प्रतीकार-वचनेन दृष्ट-प्रमाण-विरोधस्य अप्य् अत्यन्तपरोक्षे 17504 अर्थे अविसंवाद-अनुमानम् / 17505 सिध्येद् प्रमाणं यद्य् एवम् अप्रमाणम् अथ इह किम् / 17506 न ह्य् एकं न अस्ति सत्य-अर्थं पुरुषे बहु-भाषिणि //335//

17507 यथा इदम् अतिदुष्करम् अत्यन्त-सत्य-अभिधानं तथा अत्यन्त-असत्य- 17508 अभिधानम् अपि / तत्र एकस्य वचनस्य कथंचित् संवादेन अविशिष्टस्य 17509 तd-vacana-rआशेस् तथाभावे न कश्चित् पुरुषो अनाप्तः 17510 स्यात् / अपि च / 17511 न अयं स्वभावः कार्यं वा वस्तूनां वक्तरि ध्वनिः / 17512 न च तद्-व्यतिरिक्तस्य विद्यते अव्यभिचारिता //336//

17513 न तावद् एतद् वचनं वाच्यानां स्वभावः / न अप्य् एषां कार्यम् 17514 तद्-अभावे अपि वक्तुर् विवक्षा-मात्रेण भावात् / न च अन्यः 17515 कश्चित् कस्यचिद् अव्यभिचारी / व्यभिचारे च ततो अन्यथा अपि 17516 तत्-सम्भवात् तद्-भावात् तत्-प्रतीतिर् अयुक्ता / 17517 प्रवृत्तिर् वाचकानां च वाच्य-दृष्टि-कृता इति चेत् / 17518 स्याद् एतत् कार्यम् एव वचनं वाचकस्य वाच्य-दर्शन-वृत्तेर् / 17519 एवं सति / 17520 परस्पर-विरुद्ध-अर्था कथम् एकत्र सा भवेत् //337//

17521 यद्य् एष प्रतिनियमो वाच्यं वस्त्व् अन्तरेण शब्दो न प्रवर्तत 17522 इति / भिन्नेषु प्रवादेष्व् एकत्र वस्तुनि विरुद्ध-स्वभाव-उपसंहारेण 17523 वचन-वृत्तिर् न स्यात् / न ह्य् अयं सम्भवो अस्ति एकः 17524 शब्दो निष्पर्यायं नित्यश् च स्याद् अनित्यश् च इति / 17525 वस्तुभिर् न आगमास् तेन कथंचिन् नान्तरीयकाः / 17526 प्रतिपत्तुः प्रसिध्यन्ति कुतस् तेभ्यो अर्थ-निश्चयः //338//

17527 आगमं प्रमाणं तद्-आदर्शित-अर्थ-प्रतिपत्तये अज्ञो जनः समन्वेषते 17528 समधिगत-याथातथ्यानाम् उपदेश-अनपेक्षणात् / अज्ञस्य 17529 च अतीन्द्रिय-गुण-पुरुष-विवेचने असामर्थ्यात् / वचनानां 17601 समीहित-अर्थ-सत्ताम् अन्तरेण अपि वृत्तिं पश्यतो भवितव्यम् एव अदृष्ट- 17602 व्यभिचार-वचसाम् अपि पुरुषाणां वाचि शङ्कया किं यथार्था 17603 न वा इति / तेन न युक्तम् अनेन कस्यचिद् वचनेन किंचिन् 17604 निश्चेतुम् / 17605 तस्मान् न तन्-निवृत्त्या अपि भाव-अभावः प्रसिध्यति / 17606 यद् उक्तं सर्व-विषयत्वाद् आगमस्य सति वस्तुन्य् अविसंवादेन 17607 अस्य वृत्तेस् तन्-निवृत्ति-लक्षण-अनुपलब्धिर् अभावं साधयति 17608 इति तद् अस्य सर्व-विषयत्वे अपि वस्त्व्-अन्तरेण आवृत्तौ स्यात् / तच् 17609 च न अस्ति / ततः प्रतिपत्तुकामस्य असिद्धिर् इत्य् उक्तम् / 17610 तेन असंनिश्चय-फला अनुपलब्धिर् न सिध्यते //339//

17611 तस्मान् न प्रमाण-त्रय-निवृत्ताव् अपि विप्रकृष्टेष्व् अभाव-निश्चयः / 17613 वेद-प्रामाण्यं कस्यचित् कर्तृ-वादः / 17614 स्नाने धर्म-इच्छा जाति-वाद-अवलेपः / 17615 सन्ताप-आरम्भः पाप-हानाय च इति / 17616 ध्वस्त-प्रज्ञाने पञ्च लिङ्गानि जाड्ये //340//

17617 इति प्रमाणवार्त्तिके प्रथमः परिच्छेदः // //