प्रमाणवार्त्तिस्ववृत्ति

08828 चिन्त्येते स्वात्मना भेदो व्यावृत्त्या च समानता / 08901 अस्त्य् एव वस्तु न अन्वेति प्रवृत्त्य्-आदि-प्रसङ्गतः //180 / 08902 सर्व एव गौर् अश्वाद् भिन्नो अभिन्नो वा इति भेदम् अभेदं वा 08903 पृच्छन् विशेषम् एव भावस्य स्वभाव-आख्यम् अधिकृत्य प्रवर्तते / 08904 स एव हि तथा उच्यते / द्रव्यत्व-आदयस् तु न तत्र शब्द-चोदिताः 08905 यथास्वं पृथग्-अभिधानात् / अर्थस्य तद्-अव्यभिचारात् 08906 ततो गतिः स्यात् / निर्लोठितं च एतद् आचार्येण / तद् अयं गव-आदि-शब्द- 08907 प्रत्युपस्थापितम् अर्थं भिन्नम् अभिन्नं वा पृच्छन्न् 08908 अर्थ-अन्तर-उपक्षेपेण तत्र किम् इति dvi-mukha-buddhiः क्रियते / 08909 तस्माद् यो अस्य आत्मा अनन्य-साधारणो यं पुरस्कृत्य पुरुषो 08910 विशिष्ट-अर्थक्रिया-अर्थी प्रवर्तते यथा गोर् वाह-दोह-आदौ न अन्य- 08911 सम्भविनो अर्थस्य यथा युद्ध-प्रवेशे स एव स्वभावो 08912 यथास्वं शब्द-चोदितो न द्रव्यत्व-आदि सामान्यम् / तच्-चोदनया 08913 तदा प्राप्तुम् अनभिप्रेतत्वात् / गव-आदि-समावेशात् तद् आत्मभूतानां 08914 च अनन्वयेन तत्र अनुभय-रूपत्वात् / तम् एव च अयं भावं 08915 प्रकारैः पर्यनुयुङ्क्ते / तस्य भेदे द्रव्यत्व-आद्य्-अभेदो 08916 अस्य अबाधक एव / सर्वत्र स्वभावेन भेदस्य अभ्युपगमात् 08917 सामान्यस्य च व्यावृत्ति-लक्षणस्य स्वभाव-भूतस्य च सामान्यस्य 08918 अभेदे अप्य् उक्तम् / स्वात्मना एव अभेदे तु तत्-स्वभाव-निबन्धन- 08919 अर्थक्रिया-अर्थी समं द्वयोर् अपि प्रवर्तेत / एको अपि 08920 ताम् अर्थक्रियां तत्-स्वभावत्वाद् एव करोति / तद्-अन्यस्य अपि 08921 तत् तुल्यम् इति सो अपि किं न करोति / 08922 एतेन एव यद् अह्रीकाः किं अप्य् अश्लीलम् आकुलम् / 08923 प्रलपन्ति प्रतिक्षिप्तं तद् अप्य् एकान्त-सम्भवात् //181//

08924 यद् अयम् अह्रीकः स्याद् उष्ट्रो दधि स्यान् न इति किम् अप्य् अश्लीलम् 08925 अयुक्तम् अहेय-उपादेयम् अपरिनिष्ठानाद् आकुलं प्रलपन्ति / तद् 08926 अप्य् अनेन निरस्तं स्वभावेन एकान्त-भेदात् / तद्-अन्वये वा / 08927 सर्वस्य उभय-रूपत्वे तद्-विशेष-निराकृतेः / 08928 चोदितो दधि खादेति किम् उष्ट्रं न अभिधावति //182//

09001 तथा ह्य् उष्ट्रो अपि स्याद् दधि न अपि स एव उष्ट्रः ये न अन्यो अपि स्याद् 09002 उष्ट्रः / तथा दध्य् अपि स्याद् उष्ट्रः न अपि तद् एव दधि येन अन्यद् 09003 अपि स्याद् दधि / तद् अनयोर् एकस्य अपि कस्यचित् तद्-रूप-अभावस्य 09004 अभावात् स्वरूपस्य वा अतद्-भाविनः स्व-नियतस्य अभावात् 09005 न कश्चिद् विशेष इति / दधि खादेति चोदित उष्ट्रम् अपि खादेत् / 09006 अथ अस्त्य् अतिशयः कश्चिद् येन भेदेन वर्तते / 09007 स एव दधि सो अन्यत्र न अस्ति इत्य् अनुभयं परम् //183//

09008 अथ अनयोः कश्चिद् अतिशयो अस्ति येन अयं तथा चोदितः क्षीर-विकार 09009 एव प्रवर्तते न अन्यत्र / स एव अतिशयो अर्थक्रिया-अर्थि-प्रवृत्ति-विषयो 09010 दधि / तत्-फल-उपादान-भाव-लक्षित-स्वभावं हि 09011 वस्तु दधि इति / स च तादृशः स्वभावो अन्यत्र न अस्ति इति / प्रवृत्त्य्-अभावाद् 09012 अर्थिनः / तस्मात् तन् न उभय-रूपम् इत्य् एकान्त-वादः / 09013 अपि च / 09014 सर्वात्मत्वे च सर्वेषां भिन्नौ स्यातां न धी-ध्वनी / 09015 भेद-संहार-वादस्य तद्-अभावाद् असम्भवः //184//

09016 सो अयम् अह्रीकः क्वचिद् अप्य् एकम् आकारं प्रतिनियतम् अपश्यन् 09017 विभाग-अभावाद् भावानां कथं असंसृष्ट-अन्य-आकारवत्या बुद्ध्य्- 09018 आधिमुच्येत अर्थान् अभिलपेद् वा / ततो भेद-अग्रहात् तत्-संहार- 09019 वादो न स्यात् स्याद् उष्ट्रो दधि स्यान् न इति / अथ पुनर् असंसृष्टाव् 09020 आकारौ प्रतिपद्य संहरेत् / एक-रूप-संसर्गिण्याः बुद्धेः 09021 क्वचित् प्रतिनियमात् तत्-प्रतिभास-भेद-कृत एव तयो रूपयोः 09022 स्वभाव-भेदो अपि स्यात् / एक-अनेक-व्यवस्थितेः प्रतिभास-विषयत्वात् / 09023 तथा च न एकस् तd-ubhaya-rऊपः स्याद् इति मिथ्या-वाद 09024 एषः / स्थितम् एतत् न भावानां कश्चित् स्वभाव-अन्वयो अस्ति 09025 भेद-लक्षणम् एव तु सामान्यम् / अथ च प्रकृत्या केचिद् एक-ज्ञान- 09026 आदि-फलाः केचिन् न इति / भवतु नाम भावानां स्वभाव- 09101 भेदः सामान्यम् / येषां तु निरुपाख्यानां स्वभाव एव न अस्ति 09102 तत्र कथं स्वभाव-भेद-विषयाः शब्दाः / तेष्व् अवश्यं 09103 शब्द-प्रवृत्त्या भाव्यम् / कथंचिद् अव्यवस्थापितेषु विधि-प्रतिषेध- 09104 अयोगात् / तथा च सर्वत्र अयम् अन्वय-व्यतिरेक-आश्रयो व्यवहारो 09105 न स्यात् उष्ण-स्वभावो अग्निर् न अनुष्ण इत्य् अपि / स्वभाव-अन्तरस्य 09106 असतः कथंचिद् अव्यवस्थापनात् / सर्वथा अप्रतिपत्तेर् 09107 अग्नि-स्वभावस्य अप्रतिपत्तिर् इति व्यामूढं जगत् स्यात् / स्याद् एतत् 09108 न तत्र कस्यचिद् असतो निषेधः अनुष्णं सद् एव अर्थ-अन्तरं 09109 निषिध्यत इति / कथम् इदानीं सद् असन् नाम /

न ब्रूमः सर्वत्र 09110 असत् तत्र न अस्ति इति देश-काल-धर्म-निषेध एव सर्व-भावेषु 09111 क्रियते न धर्मिणः तन्-निषेधे तद्-विषय-शब्द-प्रवृत्त्य्-अभावात् 09112 अनिर्दिष्ट-विषयस्य नञो अप्रयोगात् / सो अपि तर्हि देश-आदि- 09113 प्रतिषेधः कथम् / यस्मान् न तत्र अपि देश-आदीनां प्रतिषेधो 09114 न अप्य् अर्थस्य / सम्बन्धो निषेध्यत इति चेत् / ननु तन्-निषेधे 09115 अपि तुल्यो दोषो निषेधाद् असति शब्द-अप्रवृत्तिर् इत्य् आदि / असतो वा अस्य 09116 निषेधे तद्वद् धर्मिणो अपि निषेधः / न वै सम्बन्धस्य 09117 न अस्ति इति निषेधः / किं तर्हि / न इह घटो न इदानीं न एवम् इत्य् उक्तौ 09118 न अनेन सम्बन्धो अस्ति न एतद् धर्मा वा इति प्रतीतिः / तथा 09119 च सम्बन्धो निषिद्धो भवति इति / तथा अपि कथं निषिद्धो यावद् 09120 अस्य सम्बन्धो धर्मो वा न अस्ति इति मतिर् न भवति / न च अस्याः 09121 कथंचिद् भावे सम्भवो अभावेषु तथा अभावात् / तस्मात् सम्बन्ध- 09122 अभाव-प्रतीतेर् न अयम् इह इत्य् आद्या प्रतीतिः / स तद्-अभावे 09201 न स्यात् / प्रतीतौ वा तद्-अभावस्य / यथा प्रतीति-मतस् तत्-प्रभवाः 09202 शब्दाः केन निवार्यन्ते / स एव हि शब्दानां न विषयो 09203 यो न वितर्काणाम् / ते चेत् प्रवृत्ताः को वचनस्य निषेद्धा / 09204 न ह्य् अवाच्यम् अर्थं बुद्धयः समीहन्ते / सम्बन्धस्य 09205 तु स्वरूपेण अनभिधानम् उक्तम् / अभिधाने सम्बन्धित्वेन 09206 बुद्धाव् उपस्थानात् / यथा-अभिप्रायम् अप्रतीतिः / तद् अयं प्रतीयमानो 09207 अपि सम्बन्धि-रूप एव इति स्वरूपेण न अभिधीयते / तस्मान् 09208 न अभाव-वत् सम्बन्धे अपि प्रसङ्गः / अपि च /

अयम् 09209 अभावम् अभिधेयं ब्रुवाणं प्रति प्रतिविदधद् अब्रुवाणः 09210 कथं प्रतिविदध्यात् / वचने वा अस्य कथम् अभावो अनुक्तः / 09211 अथ अभावम् एव न इच्छेत् / तेन अवचनम् / तद् एव इदानीं कथम् 09212 अभावो न अस्ति इति / यत् पुनर् एतद् अर्थ-निषेधे अनर्थक-शब्द-अप्रयोगान् 09213 निर्विषयस्य नञो अप्रयोग इत्य् अत्र उत्तरं वक्ष्यते / तस्मात् 09214 सन्त्य् अभावेषु शब्दाः / तेषु कथं स्वभाव-भेद इति / 09215 तत्र अपि / 09216 रूप-अभावाद् अभावस्य शब्दा रूप-अभिधायिनः / 09217 न आशङ्क्या एव सिद्धास् ते व्यवच्छेदस्य वाचकाः //185//

09218 वस्तु-वृत्तीनां शब्दानां किं रूपम् अभिधेयम् आहोस्विद् भेद 09219 इति शङ्का स्यात् / अभावस् तु विवेक-लक्षण एव निमित्तीकर्तव्यस्य 09220 कस्यचिद् रूपस्य अभावात् तद्-भावे अभाव-अयोगात् / तद्-भाव-लक्षणत्वाद् 09221 भावस्य / तस्माद् अयम् एव स मुख्यो विवेकः / 09222 तस्य तथा अभाव-ख्यापिनः शब्दाः किं विवेक-विषया इत्य् अस्थानम् 09223 एव एतद् आशङ्कायाः / तस्मात् सिद्धम् एतत् सर्वे शब्दा विवेक-विषया 09301 विकल्पाश् च / त एते एक-वस्तु-प्रतिशरणा अपि यथास्वम् 09302 अवध्i-bheda-upakalpiतैर् भेदैर् भिन्नेष्व् इव प्रतिभात्सु बुद्धौ 09303 विवेकेषु उपलयनाद् भिन्न-विषया एव / तेन स्वभावस्य एव साध्यसाधनभावे 09304 अपि न साध्य-साधन-संसर्गः / तौ न प्रतिज्ञार्थैकदेशो 09305 हेतुर् इति / स च अयं हेतुत्वेन अपदिश्यमानः / 09306 उपाध्i-bheda-apekषो वा स्वभावः केवलो अथवा / 09307 उच्यते साध्य-सिद्ध्य्-अर्थं नाशे कार्यत्व-सत्त्व-वत् //186//

09308 अपेक्षित-पर-व्यापारो हि स्वभाव-निष्पत्तौ भावः कृतकः / 09309 तेन इयं कृतक-श्रुतिः स्वभाव-अभिधायिन्य् अपि पर-उपाधिम् एनम् 09310 आक्षिपति / एतेन प्रत्यय-भेद-भेदित्व-आदयो व्याख्याताः / एवम् 09311 उपाध्i-bheda-apekषः क्वचित् स्वभावो हेतुर् उच्यते क्वचिद् अनपेक्षः 09312 सामान्येन यथा अनित्यत्व एव सत्त्वम् क्वचित् स्वभाव-भूत- 09313 धर्म-विशेष-परिग्रहेण यथा तत्र एव उत्पत्तिः / अनया 09314 दिशा अन्ये अपि स्वभाव-हेतु-प्रविभागा द्रष्टव्याः / 09315 सत्ता-स्वभावो हेतुश् चेन् न सत्ता साध्यते कथम् / 09316 अनन्वयो हि भेदानां व्याहतो हेतु-साध्ययोः //187//

09317 यदि सत्त्वम् अनित्यत्वे अन्यत्र वा हेतुः स्यात् साध्यम् अपि कस्मात् 09318 न इष्यते / तत् किल एवं प्रसाध्यमानं विशेषीभवति / 09319 न च विशेषः साधायितुं शक्यते अनन्वयात् / यथा आह प्रमाण- 09320 विशेषया अज्ञानाद् इति / सो अयं विशेषो न साध्य एव व्याहन्यते / 09321 किं तर्हि / हेताव् अपि तुल्य-दोषत्वात् / न हि हेतुर् अनन्वयः सिद्धेर् 09322 अङ्गं ततः संशयात् / न एष दोषः / यस्मात् / 09401 भाव-उपादान-मात्रे तु साध्ये सामान्य-धर्मिणि / 09402 न कश्चिद् अर्थः सिद्धः स्याद् अनिषिद्धं च तादृशम् //188//

09403 न सर्वथा सत्ता-साधने विशेषः साधितो भवति / भाव-मात्र- 09404 विशेषणो अस्ति कश्चिद् धर्मी इति प्रसाधयतो अनिर्दिष्ट-स्वभाव-विशेषस्य 09405 कस्यचित् सत्ता-मात्रे विरोध-अभावात् न इह सत्ता-साधन- 09406 प्रतिषेधः किं तु स तथा अस्ति कश्चिद् इति कंचन अस्य भेदम् 09407 अपरामृशन् ब्रुवाणः कं स्वार्थं पुष्णाति / तस्माद् अनेन उपात्त- 09408 भेद एव साध्यः / 09409 उपात्त-भेदे साध्ये अस्मिन् भवद् हेतुर् अनन्वयः / 09410 सत्तायां तेन साध्यायां विशेषः साधितो भवेत् //189//

09411 स हि धर्मी प्रधान-लक्षण एको नित्यः सुख-आद्य्-आत्मको अन्यो 09412 वा इति यथाकथंचिद् अपि विशेषितस् तत्-स्वभावः प्रसाधितो भवति / 09413 स च तथा न अन्वेति / यद् अपि सत्ता-मात्रम् अन्वेति न तेन 09414 सिद्धेन किंचित् / नन्व् एवम् अग्न्य्-आदिष्व् अपि प्रसङ्गः / तत्र अपि 09415 न अग्नि-सत्ता-मात्रे कश्चिद् विवादः / विशिष्ट-आधार-विशेषस्य त्व् अभिमतस्य 09416 अनन्वयाद् असिद्धिः / न वै स आधारस् तं विशेषीकरोति / 09417 तद्-अयोगव्यवच्छेदेन विशेषणाद् इत्य् उक्तं वक्ष्यते च / तस्मात् 09418 तत्र सामान्यम् एव साध्यते तद्-अयोगव्यवच्छेदेन / 09419 न तथा इह अपि क्वचित् सत्तायाः साधनम् / प्रधान-आदि-शब्द-वाच्यस्य 09420 एव अर्थस्य क्वचिद् अभावान् निर्विशेषणा एव सा / कथम् अभावो 09421 ज्ञेय-अभिधेय-प्रमेयत्वैः सो अपि सिद्ध एव / तत् किम् इदानीं 09422 ज्ञेयम् अस्ति इति सिद्धिर् अस्तु / तथा अपि किं सिद्धं स्यात् / अन्यत्र 09423 तु तद् एव अग्नि-सामान्यं तत्र असिद्धम् इति साध्यते / ननु तत्र अपि 09424 तd-ayoga-virahiणा सामान्येन अन्वयो न सिद्ध एव / न वै कश्चित् 09425 तथा अभूतेन अन्वयं करोति / प्रतिपादयता हि परं धूमो 09426 अग्नि-नान्तरीयको दर्शनीयो यत्र धूमस् तत्र अग्निर् इति / स तथा अग्नि- 09427 मात्रेण व्याप्तः सिद्धो यत्र एव स्वयं दृश्यते तत्र एव अग्नि- 09501 बुद्धिं जनयति / तत्र च साध्य-निर्देशेन न किंचित् / तत्र 09502 दर्शन-सम्बन्ध-आख्यान-मात्राद् इष्टसिद्धेः / तद्-अनिर्देशे च 09503 कथं तद्-विशिष्टेन अन्वयः / तद् अयम् अग्निना अविनाभावी 09504 सिद्धः / अर्थाद् एव अग्नेस् तत्-प्रदेश-अयोगं व्यवच्छिनत्ति इति स 09505 तथा साध्य उच्यते / न पुनस् तथा अस्य उपन्यास-पूर्वको अन्वयः 09506 साध्य-उक्तेर् इह अनङ्गत्वात् / तत्-पूर्वकत्वे वा कः प्रतिज्ञां 09507 साधनाद् अपाकरोति / तथा च आह / 09508 लिङ्गस्य अव्यभिचारस् तु धर्मेण अन्यत्र दर्श्यते / 09509 तत्र प्रसिद्धं तद्-युक्तं धर्मिणं गमयिष्यति / 09510 तस्मान् न अग्न्य्-आदि-साधन-वत् सत्ता-साधनम् अप्य् अनवद्यम् इति / 09511 अपरामृष्ट-तद्-भेदे वस्तु-मात्रे तु साधने / 09512 तन्-मात्र-व्यापिनः साध्यस्य अन्वयो न विहन्यते //190//

09513 साधने पुनः सत्त्वे स्वभाव-विशेष-अपरिग्रहेण वस्तु-मात्र- 09514 व्यापिनि साध्य-धर्मे न अन्वय-व्याघातः / न हि तत्र अवश्यं 09515 विशेष-परिग्रहः कार्यः / सन्-मात्र-आश्रये अपि साधन-सामर्थ्यात् / 09516 न साध्यत्वे / वैफल्यात् / अपि च / 09517 न असिद्धे भाव-धर्मो अस्ति व्यभिचार्य्-उभय-आश्रयः / 09518 धर्मो विरुद्धो अभावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् //191//

09519 सत्तायां हि साध्यायां / सर्वस् तद्-हेतुर् न त्रयीं दोष-जातिम् 09520 अतिपतति / असिद्धिं व्यभिचारं विरोधं च / तत्र यदि भाव- 09601 धर्मो हेतुर् उच्यते / स कथम् असिद्ध-सत्ताके स्यात् / यो हि 09602 भाव-धर्मं तत्र इच्छति / स कथं भावं न इच्छेत् / स्वभाव 09603 एव हि कयाचिद् अपेक्षया धर्म इति व्यतिरेकी इव धर्मिणो 09604 निर्दिश्यते / न हि धर्म-धर्मि-वाचिनोः शब्दयोर् वाच्ये कश्चिद् 09605 विशेषो अस्ति इत्य् उक्तम् एतत् / अथ पुनर् उभय-धर्मं ब्रूयात् / 09606 अनाश्रित-वस्तुनो अपर्युदासेन व्यतिरेक-मात्रस्य अभावे अप्य् अविरोधात् / 09607 यथा न भवति मूर्त इति अमूर्तत्वं निरुपाख्ये अपि 09608 स्यात् / निरुपाख्यस्य अभावाद् न प्रतिषेध-विषयता इति चेत् / तत् किम् 09609 इदानीं विधि-विषयो अस्तु / तद् अपि न इति चेत् / कथम् इदानीं न 09610 प्रतिषेध-विषयः / विधि-निवृत्ति-रूपत्वात् प्रतिषेधस्य / तद् 09611 एतद् व्यवच्छेद-मात्रं द्वयोर् अपि सम्भवद् विपक्ष-प्रचार- 09612 शङ्का-व्यवच्छेदेन लभ्यं गमकत्वं कथम् आत्मसात् 09613 कुर्यात् / स च स्वयं स्व-वाच-उभय-धर्मतां ब्रुवाणः सतो 09614 अन्यत्र अप्य् अस्य वृत्तिं भाषते सत्तायां च अव्यभिचारम् इति 09615 कथं न उन्मत्तः / अभाव-धर्मं तु भाव-मात्र-व्यापिनो 09616 अर्थस्य व्यवच्छेदं हेतुं सत्तायां वदतो अस्य विरुद्धो 09617 हेतुः स्यात् / तस्य भावे क्वचिद् असम्भवात् अभावे च भाव- 09618 व्यवच्छेदस्य भावात् / तद् अयं त्रिप्रकारो अपि धर्मः सत्ता- 09619 साधने न हेतु-लक्षण-भाक् न च अन्या गतिर् अस्ति / तस्मान् न 09620 सत्ता साध्यते /

साधनत्वे पुनर् अस्याः सामान्येन तन्-मात्र-व्यापिनि 09621 वस्तु-धर्मे सिद्ध-सत्ताके धर्मिणि न असिद्धिः / तेन च 09622 साध्य-धर्मेण व्याप्तिर् यदि कथंचिन् निश्चीयते न विरोध- 09623 व्यभिचाराव् इति न अयं प्रसङ्गः / अनिश्चितायां तु व्याप्तौ धर्मि- 09624 समाश्रये वा तत्-स्वभावतया गमको न कश्चिद् गमकः / 09625 अत एव स्व-धर्मेण व्याप्तः 09626 सिद्धः स्वभावो गमको / 09701 वाच्यः / न हि प्रकाशतया प्रकाशयन् प्रदीपस् तद्-रूप-अप्रतिपत्तौ 09702 स्वाम् अर्थक्रियां करोति / 09703 व्यापकस् तस्य निश्चितः / 09704 गम्यः स्वभावस् / 09705 तd-dharma-niश्चयाद् एव निश्चितो व्यापकत्वेन तस्य धर्मिणो 09706 धर्मो गम्यः / 09707 तस्य अयं निवृत्तौ वा निवर्तकः //192//

09708 तस्य व्याप्यस्य धर्मस्य अयं निवर्तको व्यापको धर्मः 09709 स्वयं निर्वर्तमानः / एवं ह्य् अयम् अस्य व्यापकः सिद्धो 09710 भवति यद्य् अस्य अभावे न भवेत् / तद् अनेन द्विविधस्य अपि 09711 साधन-प्रयोगस्य गमकता-लक्षणम् उक्तं वेदितव्यम् / द्विविधो 09712 हि प्रयोगः साधर्म्येण वैधर्म्येण च / यथा आहुर् 09713 एके अन्वयी व्यतिरेकी च इति / न अनयोर् वस्तुतः कश्चिद् भेदो अन्यत्र 09714 प्रयोग-भेदात् / साधर्म्येण अपि हि प्रयोगे अर्थाद् वैधर्म्य- 09715 गतिः असति तस्मिन् साध्येन हेतोर् अन्वय-अभावात् / तथा 09716 वैधर्म्ये अप्य् अन्वय-गतिः असति तस्मिन् साध्य-अभावे हेत्व्-अभावस्य 09717 सन्देहाद् इति विस्तरेण वक्ष्यामः / 09718 अनित्यत्वे यथा कार्यम् अकार्यं वा अविनाशिनि / 09719 अनेन उदाहरणम् अनयोर् दर्शयति / तत्र अन्वयी यत् किंचित् कृतकं 09720 तत् सर्वम् अनित्यम् यथा घट-आदयः शब्दश् च कृतक 09721 इति कृतकत्वस्य अप्य् अनित्यत्वेन व्याप्तिं प्रदर्श्य शब्दस् य 09722 कृतकत्वे कथिते सामर्थ्याद् एव अनित्यः शब्द इति / तस्मान् 09723 न अवश्यम् इह पक्ष-निर्देश इति / अयम् अन्वयिनः प्रयोगः / 09724 व्यतिरेके अपि न अनित्यत्व-अभावे कृतकत्वं भवति शब्दश् च 09725 कृतक इति / सिद्ध-तत्-स्वभावतया तद्-अभावे न भवतः / 09726 कृतकत्वस्य शब्दे च भाव-ख्यातौ तदात्मनः सतो भाव इति 09727 सामर्थ्यात् सिद्धेः पूर्ववान् न प्रतिज्ञा-वचनम् / अन्वयस् त्व् 09801 अर्थापत्त्या सिद्धः / न ह्य् अतदात्म-नियतस्य तन्-निवृत्तौ 09802 निवृत्तिः / तस्मात् तन्-नियमं प्रसाध्य निवृत्तिर् वक्तव्या / 09803 सा चेत् सिध्यति तदात्म-नियमम् अर्थात् सूचयति इति सिद्धो अन्वयः / 09804 कथम् इदानीं कृतको अवश्यम् अनित्य इति प्रत्येतव्यो 09805 येन एवम् उच्यते / यस्मात् / 09806 अहेतुत्वाद् विनाशस्य स्वभावाद् अनुबन्धिता //193//

09807 न हि भावा विनश्यन्तस् तद्-भावे हेतुम् अपेक्षन्ते / स्व-हेतोर् 09808 एव विनश्वराणां भावात् / तस्माद् यः कश्चित् कृतकः स प्रकृत्या 09809 एव नश्वरः / तथा हि / 09810 सापेक्षाणां हि भावानां न अवश्यंभाविता ईक्ष्यते / 09811 निरपेक्षो भावो विनाशे / सापेक्षत्वे हि घट-आदीनां केषांचिन् 09812 नित्यता अपि स्यात् / येन 09813 बाहुल्ये अपि हि तद्-हेतोर् भवेत् क्वचिद् असम्भवः //194//

09814 यद्य् अपि बहुलं विनाश-कारणानि सन्ति तेषाम् अपि स्व-प्रत्यय- 09815 अधीन-संनिधित्वान् न अवश्यं संनिधानम् इति कश्चिन् न विनश्येद् 09816 अपि / न ह्य् अवश्यं हेतवः फलवन्तो वैकल्य-प्रतिबन्ध- 09817 सम्भवात् / 09818 एतेन व्यभिचारित्वम् उक्तं कार्य-अव्यवस्थितेः / 09819 सर्वेषां नाश-हेतूनां हेतुमन्-नाश-वादिनाम् //195//

09820 इत्य् अन्तरश्लोकः / तद् अयं भावो अनपेक्षस् तद्-भावं प्रति 09821 तद्-भाव-नियतो असम्भवत्-प्रतिबन्धा इव कारण-सामग्री सकला 09822 कार्य-उत्पादने / नन्व् अनपेक्षाणाम् अपि केषांचित् क्वचिन् न अवश्यं 09823 तद्-भावो भूमि-बीज-उदक-सामग्र्याम् अपि कदाचिद् अङ्कुर-अनुत्पत्तेः / 09824 न तत्र अपि सन्तानपरिणाम-अपेक्षत्वात् / न एवं भावस्य काचिद् 09825 अपेक्षा / तत्र अप्य् अन्त्या कारण-सामग्री या अव्यवहिता कार्य-उत्पत्तेः 09826 सा फलवत्य् एव / स एव च तत्र अङ्कुर-हेतुः / अन्यस् तु पूर्वः परिणामस् 09901 तद्-अर्थ एव / न च तां तत्र कश्चित् प्रतिबन्धुं समर्थः / 09902 एकत्र भावे विकार-अनुत्पत्तेः / उत्पत्तौ वा एकत्व-हानेः / 09903 तदात्मनश् च अप्रच्युतस्य तद्-उत्पादनं प्रति वैगुण्यं कारणस्य 09904 अकुर्वाणस्य प्रतिबन्ध-हेतोर् अप्रतिबन्धकत्वात् / ननु 09905 यव-बीज-आदयो अपि शाल्य्-अङ्कुरे जन्ये न सापेक्षाः / तदुत्पत्ति-प्रत्ययानां 09906 कदाचित् तत्र अपि संनिधानात् / कथं न सापेक्षाः / 09907 यावता स एव एषां स्वभावो न अस्ति यस् तद्-उत्पादनः शालि-बीजस्य 09908 इति तत्-स्वभाव-अपेक्षाः / एवं तर्हि कृतकानाम् अपि केषांचित् 09909 सतां वा स एव स्वभावो न अस्ति यो विनश्वरः / तस्मात् तत्-स्वभाव-अपेक्षत्वान् 09910 न विनश्वराः / शालि-बीज-आदीनाम् अपि स स्वभावः 09911 स्व-हेतोर् इति यो न तद्-हेतुः सो अतत्-स्वभावः स्यात् / नियत-शक्तिश् 09912 च स हेतुः स्वरूपेण प्रतीत एव / न च स्वभाव-नियमो 09913 अर्थानाम् आकस्मिको युक्तः /

अनपेक्षस्य देश-काल-द्रव्य-नियम- 09914 अयोगात् तथा अत्र अपि नियम-हेतुर् वक्तव्यो यत इमे केचिन् 09915 नश्वर-आत्मनो जाता न च अत्र कश्चिन् नियामकः स्वभावस्य अस्ति 09916 सर्व-जन्मिनां विनाश-सिद्धेः / जन्मि-स्वभावो नाशी इति चेत् / न वै 09917 जन्म नाशि-स्वभावस्य हेतुः न च अहेतोः स्वभाव-नियमः / 09918 तस्मान् न अत्र कश्चिद् हेतोः स्वभाव-प्रविभागः / तद्-अभावात् 09919 फलस्य अपि न अस्ति इत्य् असमानम् / सा इयं निरपेक्षता विनाशस्य 09920 क्वचित् कदाचिच् च भाव-विरोधिनी तद्-अभावं स्वभावेन 09921 साधयति / यो हि स्वभावो निरपेक्षः स यदि कदाचिद् 09922 भवेत् क्वचिद् वा तत्-काल-द्रव्य-अपेक्ष इति निरपेक्ष एव न 09923 स्याद् इत्य् उक्तम् / स तर्हि नश्वरः स्वभावो निरपेक्ष इति अहेतुकः 09924 स्यात् / न अहेतुकः सत्ता-हेतोर् एव भावात् तथा-उत्पत्तेः / सतो 09925 हि भवतस् तादृशस्य एव भावात् / न अवश्यं सतः कुतश्चिद् 09926 भाव इति चेत् / आकस्मिकी तर्हि सत्ता इति / न इयं कस्यचित् कदाचित् 09927 क्वचित् विरमेत् / तद् हि किंचिद् उपलीयेत न वा यस्य यत्र किंचित् 09928 प्रतिबद्धम् अप्रतिबद्धं वा / सा इयं सत्ता अप्रतिबन्धिनी चेत् / 10001 नियमवती न स्यात् / तस्मान् न इयम् आकस्मिकी क्वचित् / कथं 10002 तर्हि इदानीम् अहेतुको विनाश उक्तः / जातस्य तद्-भावे अन्य-अनपेक्षणात् / 10003 उक्तं च अत्र न विनाशो नाम अन्य एव कश्चिद् भावात् स्वभाव 10004 एव हि नाशः स एव ह्य् एक-क्षण-स्थायी जात इति /

तम् अस्य 10005 मन्दाः स्वभावम् ऊर्ध्वं व्यवस्यन्ति न प्राक् दर्शने अपि 10006 पाटव-अभावाद् इति तद्-वशेन पश्चाद् व्यवस्थाप्यते विकार-दर्शनेन 10007 इव विषम् अज्ञैः / तद् अयं सत्ता-व्यतिरेकेण न अन्यत् किंचिद् 10008 विनाशो अपेक्षत इति तद्-व्यापी / कथं पुनर् एतद् गम्यते 10009 निरपेक्षो विनाश इति / 10010 असामर्थ्याच् च तद्-हेतोर् / 10011 अभाव-कारिणः क्रिया-प्रतिषेधाच् च इति च-शब्दात् / कथम् असामर्थ्यम् / 10012 सिद्धे हि भावे कारको न तं करोति / न अप्य् अन्य-क्रियायां 10013 तस्य किंचिद् इति / तd-atad-rऊप-अकरणाच् च अकिंचित्करो न अपेक्ष्यत 10014 इति / कथं क्रिया-प्रतिषेधो विनाश इति हि ते भाव-अभावं मन्यन्ते / 10015 तद् अयं विनाश-हेतुर् अभावं करोति इति प्राप्तम् / तत्र 10016 यद्य् अभावो नाम कश्चित् कार्यः स्यात् स्वभावः स एव भाव इति 10017 न अभावः स्यात् / तस्माद् अभावं करोति इति भावं न करोति इति 10018 क्रिया-प्रतिषेधो अस्य कृतः स्यात् / तथा अप्य् अयम् अकिंचित्करः 10019 किम् इति अपेक्ष्यत इति सिद्धा विनाशं प्रत्य् अनपेक्षया भावस्य / 10020 तस्मात् 10021 भवत्य् एष स्वभावतः / 10022 यत्र नाम भवत्य् अस्माद् अन्यत्र अपि स्वभावतः //196//

10023 सो अयं क्वचिद् भवन् दृष्टो अनपेक्षत्वात् स्वभावत एव भवति / 10024 तथा अन्यत्र अपि स्वभाव-भावी विशेष-अभावाद् इति / 10025 या काचिद् भाव-विषया द्विधा एव अनुमितिस् ततः / 10026 स्व-साध्ये कार्य-भावाभ्यां सम्बन्ध-नियमात् तयोः //197//

10028 तस्मात् द्विप्रकारा एव वस्तु-विषय-अनुमितिः कार्य-लिङ्गा स्वभाव- 10101 लिङ्गा च / यथास्वं व्यापिनि साध्ये तयोर् एव प्रतिबन्धात् लिङ्गयोर् 10102 लिङ्गिनि / यथोक्तं प्राक् / 10103 प्रवृत्तेर् बुद्धि-पूर्वत्वात् तद्-भाव-अनुपलम्भने / 10104 प्रवर्तितव्यं न इत्य् उक्त-अनुपलब्धेः प्रमाणता //198//

10105 तृतीयस् तु हेतुर् अनुपलब्धिर् अविशेषेण क्वचिद् अर्थे गमक इत्य् 10106 उच्यते / सन्-निश्चय-शब्द-व्यवहार-प्रतिषेधे हि सर्वा एव अनुपलब्धिर् 10107 लिङ्गम् / सन्-निश्चयाद् हि शब्द-व्यवहाराः प्रवर्तन्ते / 10108 ते प्रवृत्तिर् इत्य् उक्ताः / तथा ह्य् अनुपलब्धिर् एव असत्त्वम् 10109 इत्य् उक्तम् प्राक् / तच् च प्रतिपत्तृ-वशान् न वस्तु-वशात् / तावद् हि 10110 स भावो अस्य न अस्ति यावद् अत्र अप्रतिपत्तिः / सता अपि ते न तd-artha-akaraणात् / 10111 वस्तुतस् त्व् अनुपलभ्यमानो न सन् न असन् / सताम् 10112 अपि स्वभाव-आदि-विप्रकर्षात् कदाचिद् अनुपलम्भात् तस्य असत्स्व् अपि 10113 तुल्यत्वात् / तद् एतत् प्रतिपत्तुः प्रमाण-अभावान् निवृत्तं सत्त्वम् 10114 अनुपलब्धि-लक्षणं स्व-निमित्तान् शब्द-व्यवहारान् निवर्तयति / 10115 तेन या अपि इयम् अनुपलब्धिर् उपलब्धि-लक्षण-प्राप्तानां 10116 वस्तुतो अप्य् असत्त्व-रूपा अप्रवृत्ति-योग्यत्वात् / तस्या अप्य् एतत् तुल्यं 10117 प्रामाण्यम् अत्र विषये / असन्-निश्चय-फला अपि सा / असत्तायाम् अपि इयं 10118 प्रमाणम् एव / न ह्य् अस्ति सम्भवो यद् उपलब्धि-योग्यः 10119 सकलेष्व् अन्येषु कारणेषु सन् न उपलभ्येत / न पुनः पूर्वा 10120 असत्ता-साधानी / यस्मात् 10121 शास्त्र-अधिकार-असम्बद्धा बहवो अर्था अतीन्द्रियाः / 10122 अलिङ्गाश् च कथं तेषाम् अभावो अनुपलब्धितः //199//

10123 सो अयम् असत्तां साधयन्न् अनुपलब्धि-मात्रेण सर्व-अर्थानां 10201 प्रमाण-त्रय-निवृत्त्या साधयेत् / तत्र न शास्त्र-निवृत्तिर् अभाव-साधनी / 10202 तस्य क्वचिद् अनधिकारे अप्रवृत्तेः / शास्त्रं हि प्रवर्तमानं 10203 कंचित् पुरुष-अर्थ-साधनम् उपायम् आश्रित्य प्रवर्तते / 10204 अन्यथा अबद्ध-प्रलापस्य अप्रामाण्यात् / तत्र च प्रकरणे 10205 बहवो अर्था न अवश्यं निर्देश्याः / यथा प्रत्यात्म-नियताः 10206 काश्चन पुरुषाणां चेतो-वृत्तयो अनियत-निमित्त-भाविन्यः देश- 10207 काल-व्यवहिता वा प्रकरण-अनुपयोगिनो द्रव्य-विशेषा न तान् 10208 शास्त्रं विषयीकरोति / न च तथा विप्रकृष्टेषु स्व-सामर्थ्य-उपधानाव् 10209 ज्ञान-उत्पादन-शक्तिर् अस्ति / न च अवश्यम् एषां कार्य-उपलम्भो 10210 येन अनुमीयेरन् / न च ते प्रमाण-त्रय-निवृत्ताव् अपि 10211 न सन्ति इति शक्यन्ते व्यवसातुम् / तस्मान् न सर्व-अनुपलब्धिः 10212 साधनी निवृत्ति-निश्चयस्य / तद् इयम् / 10213 सd-asan-niश्चय-फला न इति स्याद् वा अप्रमाणता / 10214 न एव वा इयम् अनुपलब्धिः प्रमाणं व्यवसाय-फलत्वात् प्रमाणानाम् / 10215 न हि प्रवृत्ति-निषेधे अपि इयं निःशङ्क-परिच्छेदं 10216 चेतः करोति / संशयाद् अपि क्वचिल् लोकस्य प्रवृत्तेः / तथात्वे 10217 तन् निरवद्यं यदि निश्चय-पूर्वं व्यवहरेद् इति सा इयम् अप्रवृत्ति- 10218 फला प्रोक्ता / 10219 प्रमाणम् अपि काचित् स्याल् लिङ्ग-अतिशय-भाविनी //200//

10220 अत्र न सर्व-अनुपलब्धिर् अप्रमाणम् / प्रमाणम् अपि काचिल् लिङ्ग- 10221 विशेष-भाविनी यथा-उदाहृता प्राक् / यत् पुनर् उक्तम् अप्रमाणम् अनुपलब्धिर् इति 10223 स्वभाव-ज्ञापक-अज्ञानस्य अयं न्याय उदाहृतः / 10301 यस्य कस्यचित् स्वभावो न उपलभ्यते देश-आदि-विप्रकर्षात् न 10302 स तद्-अनुपलम्भ-मात्रेण असन् नाम यथोक्तं प्राक् / यो अपि 10303 ज्ञापकस्य लिङ्गस्य अभावाद् अतीन्द्रियः प्रतिक्षिप्यते अर्थः स्वभाव- 10304 विशेषो वा यथा न अस्ति विरक्तं चेतो देवता-विशेषो वा 10305 न अस्ति दान-हिंसा-विरति-चेतनानाम् अभ्युदय-हेतुता इति प्रत्यक्षे 10306 अप्य् अर्थे फलस्य आनन्तर्य-अभावाद् अतत्-फल-साधर्म्याद् विपर्यस्तो 10307 अपवदेत अपि न तावता तद्-अभाव एव व्यवहितानाम् 10308 अपि हेतोः फलानाम् उत्पत्ति-दर्शनात् मूषिक-अलर्क-विष-विकार-वत् / 10309 तद्-भावे विरोध-अभावाद् अत्र अनुपलब्धि-मात्रम् अप्रमाणम् / 10310 भावे किं प्रमाणम् इति चेत् / अत एव संशयो अस्तु भवेद् 10311 वा प्रमाणम् इत्य् अप्रतिक्षेपः / तद् अत्र केषांचिद् अर्थानां 10312 स्वभावानां वा दर्शन-पाटव-अभावात् कारणानां कार्य-उत्पादन- 10313 नियम-अभावाच् च भवेज् ज्ञापक-असिद्धिः / नेयता तद्-अभावः / 10314 पुनः पर्यायेण केषांचिद् अभिव्यक्तेः / 10315 कार्ये तु कारक-अज्ञानम् अभावस्य एव साधकम् //201//

10316 स्वभाव-अभावे साध्ये तद्-अनुपलम्भ एव अप्रमाणम् उच्यते / 10317 कारक-अनुपलम्भस् तु प्रमाणम् एव / न ह्य् अस्ति सम्भवो यद् 10318 असति कारणे कार्यं स्यात् / ननु कदाचित् कारण-नाशे अपि कार्य-स्थितिर् 10319 दृष्टा / न ब्रूमः कारण-स्थिति-काल-भावी कार्यम् इति / हेतु-रहिता 10320 तु भाव-उत्पत्तिर् न अस्ति इत्य् उच्यते / न च तथा स्थायी भावस् तद्-उपादानः / 10321 पारंपर्येण तु सन्तान-उपकारात् तत्-कार्य-व्यपदेशः / 10322 यद्य् अस्य कथंचिद् अभावः सिध्येत् तत्-फलं न अस्ति इति निश्चीयते / 10323 स्वभाव-अनुपलम्भश् च स्वभावे अर्थस्य लिङ्गिनि / 10324 स्वभाव-अभाव एव लिङ्गिनि स्वभाव-अनुपलम्भो अपि कश्चित् प्रमाणम् एव / 10325 एव यद्य् अनुपलभ्यमानो व्यापकः स्वभावो अस्य 10326 सिद्धिः स्यात् / यथा वृक्षत्वं शिंशपायाः / 10327 तद्-अभावः प्रतीयेत हेतुना यदि केनचित् //202//

10401 यद्य् अस्य कारणस्य स्वभावस्य व्यापकस्य वा अभावः कुतश्चिद् 10402 गमकाद् हेतोः सिध्येत् / सो अयं असन् एव स्व-कार्यं 10403 व्याप्यं वा निवर्तयति / तद्-अभाव-असिद्धौ निवर्त्ये अपि संशयात् / 10404 कथम् इदानीं भावस्य स्वयम् अनुपलब्धेर् अभाव- 10405 सिद्धिः / 10406 दृश्यस्य दर्शन-अभाव-कारण-असम्भवे सति / 10407 भावस्य अनुपलब्धस्य भाव-अभावः प्रतीयते //203//

10408 भावो हि यदि भवेद् यथास्वं ग्राहकेण करणेन उपलभ्य 10409 एव भवेत् / स दर्शन-प्रतिबन्धिषु व्यवधान-आदिष्व् असत्सु उपलभ्य 10410 एव / अनुपलब्धस् त्व् असन्न् इति निश्चीयते / तादृशः सत 10411 उपलम्भ-अव्यभिचारात् / अयम् एव हेतुर् हेतु-व्यापकयोर् अभावे 10412 अपि वेदितव्यः / 10413 विरुद्धस्य च भावस्य भावे तद्-भाव-बाधनात् / 10414 तd-viruddha-upalabdhऔ स्याद् असत्ताया विनिश्चयः //204//

10415 यो हि भावो येन सह न अवतिष्ठते तद्-उपादानयोर् अन्योन्य-वैगुण्य- 10416 आश्रयत्वेन आरम्भ-विरोधात् तयोर् विरुद्धयोर् एकस्य भावे 10417 अप्य् अन्य-अभाव-गतिर् भवति यथोक्तं प्राक् / इदम् अनुपलब्धेर् 10418 न पृथग् व्यवस्थाप्यते / तत एव विरोध-गतेर् विरोधाच् च अभाव- 10419 साधनात् / भवतु नाम एवंविधाया अनुपलब्धेर् अभाव- 10420 गतिः / सा पुनः कथम् अनुमानम् / कथं च न स्यात् / 10421 दृष्टान्त-अनपेक्षणात् / न ह्य् अस्यां कश्चिद् दृष्टान्तो अस्ति / किं 10422 न निरुपाख्यं व्योमकुसुम-आदि दृष्टान्तः / तद् असत् कथम् 10423 अवगन्तव्यं येन एवं स्यात् / अनुपलब्धेर् एव इति चेत् / तत्र 10424 कथम् अदृष्टान्तिका असत्ता-सिद्धिः सदृष्टान्तत्वे वा अनवस्था-प्रसङ्गः / 10425 तथा च अप्रतिपत्तिः / तस्मान् निरुपाख्य-अभाव-सिद्धि-वद् 10426 अन्यत्र अपि दृष्टान्त-अनपेक्षणाद् अननुमानम् / शृण्वन्न् अपि देवानांप्रियो 10427 न अवधारण-पटुः / निमित्तं ह्य् असच्-शब्द-व्यवहाराणाम् 10428 उपलभ्य-अनुपलब्धिः / सा स्व-संनिधानात् स्व-निमित्तान् 10429 एतान् साधयति इति स्व-निमित्त-सामग्री-योग्य-संनिधानः सर्वो अत्र 10501 दृष्टान्तः / असत्ता पुनर् अत्र अनुपलब्धिर् एव / अत एव इयं कारणात् 10502 कार्य-अनुमान-लक्षणत्वात् / स्वभाव-हेताव् अन्तर्भवति इति वक्ष्यामः / 10503 सच्-शब्द-व्यवहार-प्रतिषेधे अपि प्रमाण-निवृत्त्या 10504 निमित्त-वैकल्य-अभाविनो अङ्कुर-आदयो दृष्टान्तः न केवलं निरुपाख्यम् / 10505 निरुपाख्ये अपि इयम् एव प्रवृत्तिर् निषिध्यते / अनुपलब्धि- 10506 लक्षणा असत्ता सिद्धा एव /

सो अयं मूढो निमित्तं तद्-अभावं 10507 वा अभ्युपगम्य प्रवृत्ति-निवृत्ती विलोमयन् यथा अभ्युपगमं 10508 प्रतिपाद्यते निरुपाख्य-वद् अन्य-वद् वा इति / स एव तावद् 10509 उपलब्ध्य्-अभावः कथं सिद्ध इति चेत् / एतद् उत्तरत्र वक्ष्यामः / 10510 अन्यत्र अप्य् अनुमाने साध्य-धर्मेण व्याप्तं साधनम् 10511 इच्छन् किम् इति दृष्टान्तेन प्रत्याय्यो व्याप्य-निर्देशाद् एव 10512 व्याप्नुवतः सिद्धेः / निश्चित-अर्थस्य अपि स्मृत्य्-अर्थो दृष्टान्त इति 10513 चेत् / तद् इतरत्र अपि समानं / सो अयम् अन्यत्र अनुपलम्भ-मात्राद् 10514 असद्-व्यवहारं प्रतिपद्यमानो अपि इह व्यामूढ इति 10515 स्मार्यते / अथ यद् इदं न सन्ति प्रधान-आदयो अनुपलब्धेर् 10516 इति / तत्र कथम् असद्-व्यवहार-विधिः सद्-व्यवहार-निषेधो 10517 वा / कथं च न स्यात् / तd-artha-pratiषेधे धर्मि-वाचिनो अप्रयोगाद् 10518 अभिधानस्य निर्विषयस्य च प्रतिषेधस्य अयोगात् / न एष 10519 दोषः / यस्मात् / 10520 अनादि-वासना-उद्भूत-विकल्प-परिनिष्ठितः / 10521 शब्द-अर्थस् त्रिविधो धर्मो भाव-अभाव-उभय-आश्रयः //205 //

10522 तस्मिन् भाव-अनुपादाने साध्ये अस्य अनुपलम्भनम् / 10523 तथा हेतुर् न तस्य एव अभावः शब्द-प्रयोगतः //206//

10524 निवेदितम् एतत् यथा न एते शब्दाः स्वलक्षण-विषया अनादि- 10525 वासना-प्रभव-विकल्प-प्रतिभासिनम् अर्थं विषयत्वेन आत्मसात् 10526 कुर्वन्ति वक्तुः श्रोतुस् च तd-vikalpa-bhआजो यथाप्रतिभासि- 10527 वस्तु-प्रतिपादन-समीह-अप्रयोगात् तद्-आकार-विकल्प-जननाच् च / 10601 न च उपादान-कार्य-प्रत्यय-अप्रतिभासि रूपं शक्यं तद्-विषयत्वेन 10602 अध्यवसातुम् / स तु विकल्पः सd-asad-ubhaya-pratyaya-आहित- 10603 वासना-प्रभव इति तत्-प्रतिभास्य्-आकार-अध्यवसाय-वशेन 10604 च भाव-अभाव-उभय-धर्म इत्य् उच्यते / तद् अत्र धर्मिणि व्यवस्थिताः 10605 सदसत्त्वं चिन्तयन्ति किम् अयं प्रधान-शब्द-प्रतिभास्य् 10606 अर्थो भाव-उपादानो न वा इति / तस्य भाव-अनुपादानत्वे 10607 साध्ये स एव प्रत्यात्म-वेद्यत्वाद् अप्रतिक्षेप-अर्हो अर्थो धर्मी / 10608 न च स एव अर्थः स्वलक्षणम् इति शक्यं वक्तुम् / असम्प्राप्त-निरुद्धयोर् 10609 अप्य् अर्थयोस् तस्य अनपायात् / वस्तु-विपरीत-आकार-निवेशिष्व् 10610 अपि तीर्थ-अनन्तरीय-प्रत्ययेषु भावात् / 10611 परमार्थ-एक-तानत्वे शब्दानाम् अनिबन्धना / 10612 न स्यात् प्रवृत्तिर् अर्थेषु दर्शन-अन्तर-भेदिषु //207//

10613 अतीत-अजातयोर् वा अपि न च स्याद् अनृत-अर्थता / 10614 वाचः कस्याश्चिद् इत्य् एषा बौद्ध-अर्थ-विषया मता //208//

10615 इति संग्रहश्लोकौ / तस्य च यथा समीहित-रूप-अनुपादानत्वे 10616 साध्ये तथा अनुपलम्भो अस्य धर्मो अस्ति इति न साधन-धर्म-असिद्धिः / 10617 न पुनर् अत्र अयम् एव शब्द-विकल्प-प्रतिभास्य् अर्थो अपह्नूयते / 10618 तस्य बुद्धाव् उपस्थापनाय शब्द-प्रयोगात् / तद्-अभावे 10619 तद्-अयोगात् / अपि च / 10620 शब्द-अर्थ-अपह्नवे साध्ये धर्म-आधार-निराकृतेः / 10621 न साध्यः समुदायः स्यात् सिद्धो धर्मश् च केवलः //209//

10623 यदि हि शब्द-अर्थ एव अपोह्येत प्रधान-शब्द-वाच्यस्य धर्मिण 10624 एव निराकरणान् निराधारः साध्य-धर्मः स्यात् / तद् अयम् 10625 आधार-व्यवच्छेद-अनपेक्षो न विवाद-आश्रय इति न उपन्यसनीय 10626 एव स्यात् / किं च / 10627 सd-asat-pakष-भेदेन शब्द-अर्थ-अनपवादिभिः / 10628 वस्त्व् एव चिन्त्यते ह्य् अत्र प्रतिबद्धः फल-उदयः //210//

10629 अर्थक्रियासमर्थस्य विचारैः किं तद्-अर्थिनाम् / 10630 षण्ढस्य रूप-वैरूप्ये कामिन्याः किं परीक्षया //211//

10701 न हि शब्द-अर्थो असन् सन् वा कंचित् पुरुष-अर्थम् उपरुणद्धि 10702 समादधाति वा / यथा अभिनिवेशम् अतत्त्वात् / यथा अतत्त्वं च असमीहितत्वात् / 10703 तद् अयं प्रवर्तमानः सर्वदा सd-asac-cintआयाम् 10704 अवधीरित-विकल्प-प्रतिभासो वस्त्व् एव अधिष्ठानीकरोति यत्र अयं 10705 पुरुष-अर्थः प्रतिबद्धो यथा अग्नौ शीत-प्रतीकार-आदिः / न ह्य् 10706 अत्र शब्द-अर्थः समर्थस् तद्-अनुभव-आप्ताव् अपि तद्-अभावात् / 10707 तद् अयम् अर्थक्रिया-अर्थी तद्-असमर्थं प्रति दत्ता-अनुयोगो भवितुं 10708 न युक्तः / न हि वृषस्यन्ती षण्ढस्य रूप-वैरूप्य-परीक्षायाम् 10709 अवधत्ते / यत् पुनर् एतद् उक्तं कल्पितस्य अनुपलब्धिर् 10710 धर्म इति तस्य को अर्थः / 10711 शब्द-अर्थः कल्पना-ज्ञान-विषयत्वेन कल्पितः / 10712 धर्मो वस्त्व्-आश्रय-असिद्धिर् अस्य उक्तो न्यायवादिना //212//

10713 कल्पना-विषयत्वाच् शब्द-अर्थ एव कल्पितः / तस्य वस्त्व् -आश्रय-अनुपलम्भो 10714 धर्म इत्य् अभिप्रायः / यद् उक्तम् न प्रमाण- 10715 त्रय-निवृत्ताव् अपि भाव-अभाव-सिद्धिर् इति / तन् मा भूद् अन्य-प्रमाण- 10716 अनिवृत्तौ निवृत्तिः / तयोर् असकल-विषयत्वाद् आगमः पुनर् 10717 न किंचिन् न व्याप्नोति / तन्-निवृत्तिः कथं न गमिका इति / उक्तम् 10718 अत्र न आगमेषु सर्व-अर्था उपनिबध्यन्ते अप्रकरण-आपन्नत्वाद् 10719 इति / अपि च / 10720 नान्तरीयकता अभावाच् शब्दानां वस्तुभिः सह / 10721 न अर्थ-सिद्धिस् ततस् ते हि वक्तृ-अभिप्राय-सूचकाः //213//

10722 न हि शब्दा यथाभावं वर्तन्ते यतस् तेभ्यो अर्थ-प्रकृतिर् 10723 निश्चीयेत / ते हि वक्तुर् विवक्षा-वृत्तय इति तन्-नान्तरीयकास् 10724 ताम् एव गमयेयुः / न च पुरुष-इच्छाः सर्वा यथार्थ-भाविन्यः / 10725 न च तद्-अप्रतिबद्ध-स्वभावो भावो अन्यं गमयति / 10801 यत् तर्हि इदम् आप्त-वाद-अविसंवाद-सामान्याद् अनुमानता इत्य् आगमस्य 10802 प्रामाण्यम् अनुमानत्वम् उक्तम् तत् कथं / न अयं पुरुषो अनाश्रित्य आगम- 10803 आसितुं समर्थः / अत्यक्ष-फलानां केषांचित् 10804 प्रवृत्ति-निवृत्त्योर् महा-अनुशंसा-पाप-श्रवणात् तद्-भावे विरोध- 10805 अदर्शनाच् च / तत् सति प्रवर्तितव्ये वरम् एवं प्रवृत्त 10806 इति परीक्षया प्रामाण्यम् आह / तच् च / 10807 सम्बद्ध-अनुगुण-उपायं पुरुष-अर्थ-अभिधायकम् / 10808 परीक्षा-अधिकृतं वाक्यम् अतो अनधिकृतं परम् //214//

10809 सम्बद्धो वाक्यानाम् एक-अर्थ-उपसंहार-उपकारः / न दश-दाडिम-आदि- 10810 वाक्यानाम् इव अनुपसंहार एव / अन्यथा वक्तुर् वैगुण्यम् 10811 उद्भावयेत् / अशक्य-उपाय-फलानि च शास्त्राणि फल-अर्थी न आद्रियेत 10812 विचारयितुम् अपुरुष-अर्थ-फलानि च / विष-शमनाय तक्षक- 10813 फण-रत्न-अलंकार-उपदेश-वत् काक-दन्त-परीक्षा-वच् च / तद् विपर्ययेण 10814 उपसंहार-वत् शक्य-उपायं पुरुष-अर्थ-अभिधायि च 10815 शास्त्रं परीक्ष्येत अन्यत्र अवधानस्य एव अयुक्तत्वात् / तद् यदि न 10816 परीक्षायां विसंवाद-भाक् प्रवर्तमानः शोभेत / कः पुनर् 10817 अस्य अविसंवादः / 10818 प्रत्यक्षेण अनुमानेन द्विविधेन अप्य् अबाधकम् / 10819 दृष्ट-अदृष्ट-अर्थयोर् अस्य अविसंवादस् तद्-अर्थयोः //215//

10820 प्रत्यक्षेण अबाधनं प्रत्यक्ष-अभिमतानाम् अर्थानां तथाभावः 10821 यथा नील-आdi-sukha-duःख-निमित्त-उपलक्षण-राग-आदि-बुद्धीनाम् / 10822 अतथा-अभिमतानां च अप्रत्यक्षता यथा शब्द-आदि-रूप- 10823 संनिवेशिनां सुख-आदीनां द्रव्य-कर्म-सामान्य-संयोग-आदीनां 10824 च / तथा अनागम-अपेक्ष-अनुमान-विषय-अभिमतानां तथाभावः 10825 यथा चतूर्णाम् आर्यसत्यानाम् / अननुमेयानां तथाभावो 10901 यथा आत्म-आदीनाम् / आगम-अपेक्ष-अनुमाने अपि यथा राग-आदि- 10902 रूपं तत्-प्रभवं च अधर्मम् अभ्युपगम्य तत्-प्रहाणाय 10903 स्नान-अग्निहोत्र-आदेर् अनुपदेशः / स इयं शक्य-परिच्छेद-अशेष-विषय- 10904 विशुद्धिर् अविसंवादः / 10905 आप्त-वाद-अविसंवाद-सामान्याद् अनुमानता / 10906 बुद्धेर् अगत्या अभिहिता परोक्षे अप्य् अस्य गोचरे //216//

10907 तस्य च अस्य एवंभूतस्य आप्त-भूतस्य अविसंवाद-सामान्याद् अदृष्ट- 10908 व्यभिचारस्य प्रत्यक्ष-अनुमान-आगम्ये अप्य् अर्थे प्रतिपत्तेस् 10909 तद्-आश्रयत्वात् तd-anya-pratipatति-वद् अविसंवादो अनुमीयते / 10910 ततः शब्द-प्रभवा अपि सती न शाब्द-वद् अभिप्रायं निवेदयत्य् 10911 एव इत्य् अर्थ-अविसंवादाद् अनुमानम् अपि / अथवा अन्यथा आप्त-वादस्य 10912 अविसंवादाद् अनुमानत्वम् उच्यते / 10913 हेय-उपादेय-तत्त्वस्य स उपायस्य प्रसिद्धितः / 10914 प्रधान-अर्थ-अविसंवादाद् अनुमानं परत्र वा //217//

10915 हेय-उपादेय-तद्-उपायानां तद्-उपदिष्टानाम् अवैपरीत्यम् अविसंवादः / 10916 यथा चतूर्णाम् आर्यसत्यानां वक्ष्यमाणनीत्या / तस्य अस्य 10917 पुरुष-अर्थ-उपयोगिनो अभियोग-अर्थस्य अविसंवादाद् विषय-अन्तरे 10918 अपि तथात्व-उपगमो न विप्रलम्भाय अनुपरोधात् निष्प्रयोजन- 10919 वितथ-अभिधान-वैफल्याच् च वक्तुः / तद् एतद् अगत्या उभयथा 10920 अप्य् अनुमानत्वम् आगमस्य उपवर्णितम् / वरम् आगमात् 10921 प्रवृत्ताव् एवं प्रवृत्तिर् इति / न खल्व् एवम् अनुमानम् अनपायम् 10922 अनान्तरीयकत्वाद् अर्थेषु शब्दानाम् इति निवेदितम् एतत् / 10923 पुरुष-अतिशय-अपेक्षं यथार्थम् अपरे विदुः / 10924 यथार्थ-दर्शन-आदि-गुण-युक्तः पुरुष आप्तस् तत्-प्रणयनम् अविसंवाद 11001 इत्य् अन्ये / 11002 इष्टो अयम् अर्थः शक्येत ज्ञातुं सो अतिशयो यदि //218//

11003 सर्वे एव आगमम् अनागमं वा प्रवृत्ति-कामो अन्वेषते प्रेक्षा- 11004 पूर्व-कारी न व्यसनेन / अपि नाम अनुष्ठेयम् अतो ज्ञात्वा प्रवृत्तो 11005 अर्थवान् स्याम् इति / स शक्य-दर्शन-अविसंवाद-प्रत्ययेन अन्यत्र अपि 11006 प्रवर्तते / एवंप्रायत्वाल् लोक-व्यवहारस्य / पुरुष-परीक्षया 11007 तु प्रवृत्ताव् अप्रवृत्तिर् एव / तस्य तथाभूतस्य ज्ञातुम् 11008 अशक्यत्वात् न अनिष्टेः / तादृशाम् अवितथ-अभिधानात् / तथा हि / 11009 अयम् एवं न वा इत्य् अन्य-दोष-अनिर्दोषता अपि वा / 11010 दुर्लभत्वात् प्रमाणानां दुर्बोधा इत्य् अपरे विदुः //219//

11011 चैतस्येभ्यो हि गुण-दोषेभ्यः पुरुषाः सम्यङ्-मिथ्या-प्रवृत्तः 11012 ते च अतीन्द्रियाः स्व-प्रभव-काय-वाग्-व्यवहार-अनुमेयाः 11013 स्युः / व्यवहाराश् च प्रायशो बुद्धि-पूर्वम् अन्यथा अपि कर्तुं 11014 शक्यन्ते पुरुष-इच्छा-वृत्तित्वात् तेषां च चित्र-अभिसन्धित्वात् / 11015 तद् अयं लिङ्ग-संकरात् कथम् अनिश्चिन्वन् प्रतिपद्येत / अथ 11016 किं न एव स तादृशः पुरुषो अस्ति यो निर्दोषः / 11017 सर्वेषां सविपक्षत्वान् निर्ह्रास-अतिशय-श्रिताम् / 11018 स आत्मीभावात् तद्-अभ्यासाद् धीयेरन् आश्रवाः क्वचित् //220 //

11019 स तु प्रहीण-आश्रवो दुर्ज्ञानः / दोषा हि निर्ह्रास-अतिशय-धर्मणो 11020 विपक्ष-अभिभव-उत्कर्ष-अपकर्षं साधयन्ति ज्वाला-आदि-वत् / ते हि 11021 विकल्प-प्रभवाः सत्य् अप्य् उपादाने कस्यचिन् मनो-गुणस्य अभ्यासाद् 11022 अपकर्षिणः / तत्-पाटवे निरन्वय-विनाश-धर्माणः 11023 स्युः / ज्वाला-आदि-वद् एव / तेन स्याद् अपि निर्दोषः / कथं निर्दोषो 11024 नाम / यावता दोष-विपक्ष-सात्मत्वे अपि दोष-सात्मनो विपक्ष-उत्पत्ति-वद् 11025 यथा-प्रत्ययं दोष-उत्पत्तिर् अपि / न अयं दोषः / यस्मात् / 11027 निरुपद्रव-भूत-अर्थ-स्वभावस्य विपर्ययैः//

11028 न बाधा यत्नवत्त्वे अपि बुद्धेस् तत्-पक्ष-पाततः //221 / 11101 न हि स्वभावो अयत्नेन विनिवर्तयितुं शक्यः / श्रोत्रिय- 11102 कापालिक-घृणा-वत् / यत्नश् च प्राप्य-निवर्त्ययोः स्वभावयोर् 11103 गुण-दोष-दर्शनेन क्रियेत / तच् च विपक्ष-सात्मनः पुरुषस्य 11104 दोषेषु न सम्भवति / तस्य निरुपद्रवत्वात् / अशेष-दोष-हानेः 11105 पर्यवस्थान-जन्म-प्रतिबद्ध-दुःख-विवेकात् प्रशम-सुख- 11106 रसस्य अनुद्वेजनाच् च / अभूत-अर्थं खल्व् अप्य् उपादान- बल-भावि- 11107 सन्तानस्य विपर्यय-उपादानान् न स्यात् / न तु भूत-अर्थम् वस्तु- 11108 बल-उत्पत्तेः / अभूत-अर्थाश् च दोषा न प्रतिपक्ष-सात्म्य-बाधिनः / 11109 तस्मान् न पुनर् दोष-उत्पत्तिः / यत्ने अपि बुद्धेर् गुण-पक्ष- 11110 पातेन प्रतिपक्ष एव यत्न-आधानात् परीक्षावतो विशेषेण अदुष्ट- 11111 आत्मनः / कः पुनर् एषां दोषाणां प्रभवो यत्-प्रतिपक्ष- 11112 अभ्यासात् प्रहीयन्ते / 11113 सर्वासां दोष-जातीनां जातिः सत्कायदर्शनात्//

11114 सा अविद्या तत्र तत्-स्नेहस् तस्माद् द्वेष-आदि-सम्भवः //222 //

11115 न हि न अहं न मम इति पश्यतं परिग्रहम् अन्तरेण क्वचित् 11116 स्नेहः / न च अननुरागिणः क्वचिद् द्वेषः / आत्म-आत्मीय-अनुपरोधिन्य् 11117 उपरोध-प्रतिघातिनि च तद्-अभावात् / तस्मात् समान-जातीय-अभ्यासजम् 11118 आत्म-दर्शनम् आत्मीय-ग्रहं प्रसूते / तौ च तत्-स्नेहं 11119 स च द्वेष-आदीनि इति सत्कायदर्शनजाः सर्व-दोषाः / तद् एव च अज्ञानम् 11120 इत्य् उच्यते / 11121 मोहो निदानं दोषाणाम् अत एव अभिधीयते//

11122 सत्कायदृष्टिर् अन्यत्र तत्-प्रहाणे प्रहाणतः //223 //

11123 मोहं दोष-निदानम् आहुः अमूढस्य दोष-अनुत्पत्तेः पुनर् 11124 अन्यत्र सत्कायदृष्टिम् / तच् च एतत् प्रधान-निर्देशे सति स्याद् 11125 अनेक-जन्मनां दोषाणाम् एक-उत्पत्ति-विरोधात् / न च द्वयोः प्राधान्ये 11201 एकैक-निर्देशः पर-भाग-भाक् / उभयथा अप्य् एकस्य 11202 निर्देशे न विरोधः / प्राधान्यं पुनस् तद्-उपादानत्वेन / 11203 तत्-प्रहाणे दोषाणां प्रहाणात् / तस्मात् सम्भवति सत्कायदर्शन- 11204 जन्मनां दोषाणां तत्-प्रतिपक्ष-नैरात्म्य-दर्शन-अभ्यासात् 11205 प्रहाणम् / स तु क्षीण-दोषो दुरन्वयो यद्-उपदेशाद् अयं प्रतिपद्येत / 11206 मा भूत् पुरुष-आश्रयं वचनम् आगमः प्रणेतुर् 11207 दुरन्वयत्वात् / 11208 गिरां मिथ्यात्व-हेतूनां दोषाणां पुरुष-आश्रयात्//

11209 अपौरुषेयं सत्य-अर्थम् इति केचित् प्रचक्षते //224 //

11210 न खलु सर्व एव आगमः सम्भाव्य-विप्रलम्भः / विप्रलम्भ- 11211 हेतूनां दोषाणां पुरुष-आश्रयाद् अपौरुषेयं सत्य-अर्थम् इत्य् 11212 एके / कारण-अभावो हि कार्य-अभावं साधयति इति / य एवंवादिनस् 11213 तान् एव प्रति / 11214 गिरां सत्य-अर्थ-हेतूनां गुणानां पुरुष-आश्रयात्//

11215 अपौरुषेयं मिथ्या-अर्थं किं न इत्य् अन्ये प्रचक्षते //225 //

11216 यथा राग-आदि-परीतः पुरुषो मृषा-वादी दृष्टस् तथा दया-धर्मता- 11217 आदि-युक्तः सत्य-वाक् / तद् यथा वचनस्य पुरुष-आश्रयान् मिथ्या-अर्थता 11218 तथा सत्य-अर्थता अपि इति / स निवर्तमानस् ताम् अपि निवर्तयति 11219 इत्य् आनर्थक्यं स्याद् विपर्ययो वा / न हि शब्दाः प्रकृत्या अर्थवन्तः / 11220 समयात् ततो अर्थ-ख्यातेः काय-संज्ञा-आदि-वत् / अप्रातिकूल्यं 11221 तु योग्यता समये तद्-इच्छा-प्रणयनात् / निसर्ग-सिद्धेष्व् 11222 इच्छा-वशात् प्रतिपादन-अयोगात् / ते अनर्थकाः पुरुष-संस्काराद् 11223 अर्थवन्तः स्युः / तत्-संस्कार्यता एव च एषां पौरुषेयता युक्ता 11224 न उत्पत्तिः / तत एव अर्थ-विप्रलम्भात् / उत्पन्नो अप्य् अन्यथा समितो 11225 न उपरोधी तd-anya-puruष-धर्म-वत् / तद् अयं निवर्तमानः 11226 स्व-कृत-समय-सम्भवाम् अर्थ-प्रतिभां निवर्तयति / 11227 तत् कुतस् तन्-निवृत्त्या सत्य-अर्थता / अथ पुनर् उत्पत्तिर् एव पौरुषेयता / 11301 न समय-आख्यानम् / 11302 अर्थ-ज्ञापन-हेतुर् हि संकेतः पुरुष-आश्रयः//

11303 गिराम् अपौरुषेयत्वे अप्य् अतो मिथ्यात्व-सम्भवः //226 //

11304 किं ह्य् अस्य अपौरुषेयतया यतो हि समयाद् अर्थ-प्रतिपत्तिः 11305 स पौरुषेयो वितथो अपि स्यात् / शील-साधन-स्वर्ग-वचनं तद् अन्यथा 11306 समयेन विपर्यासयेत् / तेन अयथार्थम् अपि प्रकाशन-सम्भवात् 11307 स एव दोषः / 11308 सम्बन्ध-अपौरुषेयत्वे स्यात् प्रतीतिर् असंविदः//

11309 स्याद् एतद् अकार्य-सम्बन्धा एव शब्दाः / न ते अर्थेषु पुरुषैर् 11310 अन्यथा विपर्यस्यन्ते / तेन अदोष इति / किम् इदानीं संकेतेन / 11311 स हि सम्बन्धो यतो अर्थ-प्रतीतिः / स चेद् अपौरुषेयो न अयं 11312 समयम् अपेक्षेत / अप्रतीत्य्-आश्रयो वा कथं सम्बन्धः / 11313 संकेतात् तद्-अभिव्यक्ताव् असमर्थ-अन्य-कल्पना //227 //

11314 न वै सम्बन्धो विद्यमानो अप्य् अनभिव्यक्तः प्रतीति-हेतुः / 11315 संकेतस् त्व् एनम् अभिव्यनक्ति / स तर्हि सिद्ध-उपस्थायी किम् 11316 अकारणं पोष्यते / नन्व् इयान् सम्बन्धस्य व्यापारो यद् अर्थ- 11317 प्रतीति-जननम् / तत् समयेन एव कृतम् इति / न अयोग्ये समयः 11318 समर्थ इति योग्यता तत्-सम्बन्धश् चेत् / तत् किं वै शब्दः 11319 सम्बन्धो अस्तु / समर्थं हि रूपं शब्दस्य योग्यता कार्य- 11320 कारण-योग्यता-वत् / सा चेद् अर्थ-अन्तरं किं शब्दस्य इति सम्बन्धो 11321 वाच्यः / योग्यता-उपकार इति चेत् / न / नित्यायाः निरतिशयत्वात् / 11322 तत्र अप्य् अतिप्रसङ्गात् उपकार-असिद्धेः / योग्यतायां च स्वतो योग्यत्वे 11323 अर्थ एव किं न इष्यते / समयस् तर्हि कथं शब्द-अर्थ- 11324 सम्बन्धाः / पुरुषेषु वृत्तेः / न अमिश्राणां सिद्धानां कश्चित् 11325 सम्बन्धो अभेद-प्रसङ्गात् अनपेक्षणाच् च / अर्थ-विशेष-समीह- 11326 अप्रेरिता वाग् अत इदम् इति विदुषः स्व-निदान-आभासिनम् अर्थं 11327 सूचयति इति बुद्धि-रूप-वाग् विज्ञप्त्योर् जन्यजनकभावः सम्बन्धः 11401 ततः शब्दात् प्रतिपत्तिर् अविनाभावात् / तद्-आख्यानं 11402 समयः / ततः प्रत्यायक-सम्बन्ध-सिद्धेः सम्बन्ध-आख्यानात् / 11403 न तु स एव सम्बन्धः / अस्तु वा अन्य एव नित्यः सम्बन्धः / 11404 तेन 11405 गिराम् एक-अर्थ-नियमे न स्याद् अर्थ-अन्तरे गतिः//

11406 न हि तेन सम्बन्धेन असम्बद्धे अर्थे प्रतीतिर् युक्ता / तस्य 11407 वैफल्य-प्रसङ्गात् / दृष्टश् च इच्छा-वशात् कृत-समयः सर्वः 11408 सर्वस्य दीपकः / 11409 अनेक-अर्थ-अभिसम्बन्धे विरुद्ध-व्यक्ति-सम्भवः //228 //

11410 अथ मा भूद् दृष्ट-विरोध इति सर्वे सर्वस्य वाचकाः / तथा न 11411 सर्वः सर्व-साधनो असंकरात् कार्यकारणतायाः / तत्र प्रतिनियत- 11412 साधने अभिमते अर्थे सर्व-साध्य-साधन-साधारणस्य 11413 शब्दस्य-इष्ट-व्यक्तिम् एव समयकारः करोति इति कुत एतत् सो अनियतो 11414 नियमं पुरुषात् प्रतिपद्यते / तदा / 11415 अपौरुषेयतायाश् च व्यर्था स्यात् परिकल्पना//

11416 अपि नाम असंकीर्णम् अर्थं जानीयाम् इति संकर-हेतुः पुरुष-उपाकीर्णः / 11417 तत्र यादृशाः पुरुषैः क्वचित् प्रयुक्ताः संकीर्यन्ते 11418 तादृशा एव सर्व-साधारणाः सन्तः क्वचित् तैर् विनियमितास् 11419 तत्त्व-अपरिज्ञानात् / प्रकृत्या एव वैदिका नियता इति चेत् / न उपदेशम् 11420 अपेक्षेरन् न अन्यथा संकेतेन प्रकाशयेयुः व्याख्या-विकल्पश् 11421 च न स्यात् / उपदेशस्य च इष्ट-संवादः शक्य-विकल्पे न अस्ति इति 11422 व्यर्था एव अपौरुषेयता / 11423 वाच्यश् च हेतुर् भिन्नानां सम्बन्धस्य व्यवस्थितेः //229 //

11425 अर्था हि बाह्या न रूपं शब्दस्य न शब्दो अर्थानाम् / येन अभिन्न- 11426 आत्मतया व्यवस्था-भेदे अपि नान्तरीयकता स्यात् / कृतकत्व- 11427 अनित्यत्व-वत् / न अप्य् एते विवक्षा-जन्मानो ध्वनयो अजन्मानो 11428 वा विवक्षा-व्यङ्ग्याः न अर्थ-आयत्ताः / ततः कथम् इदानीं 11501 तत्-प्रतिनियम-संसाध्यं तद्-अन्वयं साधयेयुः / न ह्य् 11502 अप्रतिबद्धस् तत्-साधन इति / 11503 असंस्कार्यतया पुम्भिः सर्वथा स्यान् निरर्थता//

11504 संस्कार-उपगमे मुख्यं गज-स्नानम् इदं भवेत् //230//

11505 इति संग्रहश्लोकः / अपि च / शब्द-अर्थयोः सम्बन्धो नित्यो वा 11506 स्याद् अनित्यो वा / यद्य् अनित्यः पुरुष-इच्छा वृत्तिर् अवृत्तिर् वा / अपुरुष- 11507 अधीनत्वे पुरुषाणां यथा अभिप्रायं देश-आदि-परावृत्त्या तेन 11508 प्रतिपादनं न स्यात् / इच्छायाम् अप्य् अनायत्तस्य कदाचिद् अयोगात् / 11509 पर्वत-आदि-वत् / अयम् एव नित्यत्वे अपि दोषस् तस्य स्थिर-रूपस्य 11510 परावृत्त्य्-अयोगाद् इति समं सर्व-अवस्थाने अपि इष्ट-प्रतिनियम-अभावात् / 11511 ततो विशेष-प्रतिपत्तिर् न स्याद् इति पूर्ववत् प्रसङ्गः / 11512 इच्छा-वृत्तौ च पौरुषेयत्वम् इति विप्रलम्भ-आशङ्का / अपि च / 11513 सम्बन्धिनाम् अनित्यत्वान् न सम्बन्धे अस्ति नित्यता / 11514 पराश्रयो हि सम्बन्धो अप्रतिबन्धे तयोः सम्बन्धिता अयोगात् / 11515 स च आश्रयो अनित्यः / अपाये अस्य सम्बन्धस्य अप्य् अपायः अन्यथा अनाश्रितः 11516 स्यात् / ततो न नित्यः / तद्-आश्रय-अर्थश् च वक्तव्यः / 11517 नित्यस्य अनुपकार्यत्वात् / अनुपकुर्वाणश् च अनाश्रयः / जातेर् वाच्यत्वाद् 11518 अदोष इति चेत् / न / तद्-वचने प्रयोजन-अभावाद् इति निर्लोठितम् 11519 एतत् / सर्वत्र च जात्य्-असम्भवाद् अयोगो यादृच्छिकेषु व्यक्ति- 11520 वाचिषु सर्वदा जाति-चोदने विशेष-अन्तर-व्युदासेन प्रवृत्त्य्-अयोगाच् 11521 च / तस्माद् अन्वय-व्यतिरेकिणो भावस्य भाव-अभावौ सम्बन्धः / 11523 अर्थैर् अतः स शब्दानां संस्कार्यः पुरुषैर् धिया //231 / 11524 ताव् एव भाव-अभावाव् आश्रित्य-असंसृष्टाव् अपि संसृष्टाव् इव पुरुषस्य 11601 व्यवहार-भावनातः प्रतिभात इति पौरुषेयो भावानां 11602 संश्लेषः /

किं च आश्रय-विनाशान् नष्टे सम्बन्धे स शब्दः पुनर् 11603 असम्बन्धत्वान् न अपूर्वेण योज्येत / उत्पन्न-उत्पन्नाश् च भावाः 11604 स्थित-सम्बन्ध-अभावाद् असम्बन्धिनो अवाच्याः स्युः / तत्र 11605 अपि / 11606 अर्थैर् एव सह उत्पादे / 11607 कल्प्यमाने 11608 न स्वभाव-विपर्ययः / 11609 शब्देषु युक्तः / 11610 अथ मा भून् नष्ट-सम्बन्धस्य शब्दस्य अर्थ-अन्तरे वैगुण्यं 11611 अर्थानां च अवाच्यता इत्य् उत्पन्नो अर्थः सम्बन्धवान् यद्य् उत्पद्येत 11612 स सम्बन्ध उत्पन्नो अपि न शब्दे स्यात् / तस्य तेन असम्बन्धि- 11613 स्वभावस्य स्वभाव-विपर्ययम् अन्तरेण तद्-भाव-अयोगात् / 11614 अर्थेन सह उत्पन्नस्य अन्यतः सिद्धस्य अनुपकारिणि शब्दे 11615 असमाश्रयाच् च / तस्य अपि तदुत्पत्ति-सहकारित्वे समर्थस्य नित्य-उत्पादन- 11616 प्रसङ्गः / अनपेक्षत्वान् नित्यस्य अनुपकारात् / असामर्थ्ये 11617 अपि पश्चाद् अपि स्वभाव-अत्यागाद् अशक्तिः / 11618 सम्बन्धे न अयं दोषो विकल्पिते //232//

11619 न हि भाव-श्लेष-अपेक्षी पुरुष-भावना-प्रतिभासी तद्-अपेक्ष-अलक्षणः 11620 सम्बन्धः / सो अयम् नित्यानाम् अप्य् अपरावर्तयन् स्वभावं 11621 कुतश्चित् स्वयम् उत्प्रेक्ष्य घटयेद् इति ते अपि तथा 11622 स्युः / न च च्यवन-धर्माणः / यद् उक्तम् आश्रय-अपायेन आश्रित- 11623 सम्बन्ध-विनाशाद् अनित्यः स इति तत्र / 11624 नित्यत्वाद् आश्रय-अपाये अप्य् अनाशो यदि जाति-वत् / 11625 नित्येष्व् आश्रय-सामर्थ्यं किं येन इष्टः स आश्रयः //233//

11626 श्रूयत एतन् नित्या जातिर् आश्रयिता च न अप्य् आश्रयेण सह नश्यति इति / 11627 केवलं नित्येष्व् आश्रय-सामर्थ्यं न पश्यामः येन असाव् आश्रयः / 11628 कृतस्य करण-अभावाद् अकारकस्य च अनपेक्षत्वात् / व्यक्तिर् 11629 उपकारो जातेः सम्बन्धस्य च आश्रयात् तेन आश्रय इति चेत् 11701 ज्ञान-उत्पादन-हेतूनां सम्बन्धात् सहकारिणाम् / 11702 तद्-उत्पादन-योग्यत्वेन उत्पत्तिर् व्यक्तिर् इष्यते //234//

11703 घट-आदिष्व् अपि युक्ति-ज्ञैर् अविशेषे अविकारिणाम् / 11704 व्यञ्जकैः स्वैः कुतः को अर्थो व्यक्तास् तैस् ते यतो मताः //235 //

11706 सहकारिणः सकाशाद् उपादान-अपेक्षाद् ज्ञान-जनन-योग्य-क्षण-अन्तर- 11707 उत्पत्तिर् एव घट-आदीनाम् अभिव्यक्तिः / अन्यथा अनपेक्ष्य तद्-उपकारं 11708 ज्ञान-उत्पादन-प्रसङ्गात् / सामर्थ्य-कारिणश् च जनकत्वात् / 11709 तस्य च तदात्मकत्वात् / अर्थान्तरत्वे च भाव-अनुपकार- 11710 प्रसङ्गात् सामर्थ्याच् च ज्ञान-उत्पत्तेर् नित्यं घट-आदीनाम् 11711 अग्रहण-आपत्तेर् अनालोक-अपेक्ष-ग्रहण-प्रसङ्गाद् अनपेक्ष-आत्म-अनुपकारात् / 11712 तद् इमे स्व-विषय-ज्ञान-जनने परम् अपेक्षमाणास् 11713 ततः स्वभाव-अतिशयं स्वीकुर्वन्ति / तेन अस्य ते जन्याः / ज्ञेय- 11714 रूप-असाधनात् तु ज्ञान-वशेन कार्य-अतिशय-वाचिना शब्देन विशेष- 11715 ख्यात्य्-अर्थं व्यङ्ग्याः ख्याप्यन्ते / न एवं जाति-सम्बन्ध-आदयः 11716 कथंचिद् अप्य् अनुपकार्यत्वाद् अनुपकारिणा व्यक्ता युज्यते / 11717 सम्बन्धस्य च वस्तुत्वे स्याद् भेदाद् बुद्धि-चित्रता / 11718 स च अयं सम्बन्धो वस्तु भवन् नियमेन शब्द-अर्थाभ्यां 11719 भेद-अभेदौ न अतिवर्तते / रूपं हि वस्तु / तस्य अतत्त्वम् एव अन्यत्त्वम् 11720 इत्य् उक्तम् / स च अयम् ऐन्द्रियः सन् स्व-बुद्धौ तd-anya-vivekina- 11721 अप्रतिभासमानो रूपेण कथं तथा स्यात् / दृश्य- अविवेक-अदर्शनयोर् 11722 विवेक-सत्ता-विपर्यय-आश्रयत्वात् / अन्यथा तत्-स्थितेर् 11723 अभाव-प्रसङ्गात् / अतीन्द्रियत्वाद् अप्रतिभासे अपि इन्द्रिय-आदिष्व् इव अदोष 11724 इति चेत् / न / ततो अप्रतिपत्ति-प्रसङ्गात् अप्रसिद्धस्य अज्ञापकत्वात् / 11725 संनिधि-मात्रेण ज्ञापने अव्युत्पन्नानाम् अपि स्यात् /

11726 न अनुमानात् प्रतिपत्तिर् लिङ्ग-अभावात् दृष्टान्त-असिद्धेश् च तत्र अप्य् 11801 अतीन्द्रियत्वेन साधन-अपेक्षणात् / तुल्यम् इन्द्रिय-आदिष्व् अपि इति चेत् / न / 11802 तेषाम् अन्यथा-अनुमानात् / ज्ञानं हि केषुचित् सत्सु व्यतिरेक-अन्वय-वत् 11803 तन्-मात्र-असम्भवं तद्-व्यतिरिक्त-अपेक्षां च साधयति / 11804 ततः कार्य-द्वारेण इन्द्रिय-सिद्धिः / न एवं सम्बन्धस्य / तस्य असिद्धौ 11805 तत्-कार्यस्य एव ज्ञानस्य अभावात् / न हि तत्र शब्द-रूपम् 11806 अर्थो वा लिङ्गं तयोः सर्वत्र योग्यत्वात् / विशेष-प्रतीति-समाश्रयस्य 11807 अप्रत्यायनाद् अप्रतीतिर् अस्य / न ह्य् असति सम्बन्ध-विशेषे 11808 सा युक्ता / तस्यां वा अनिमित्तायां तद्-विशेष-प्रतीत्i-niyama-vad 11809 अर्थ-प्रतिपादनम् अपि शब्दानाम् अनिमित्तं किं न इष्यते / तस्मात् 11810 तत् सदृशं लिङ्गं सर्व-सम्बन्धे ततो अविशेषेण गमयेत् / 11811 ततो अविशेषेण एव प्रतीतिः स्यात् सर्वस्य च / तस्मात् सम्बन्ध- 11812 सिद्ध्य्-अर्थ-प्रतीतेर् न कश्चित् सम्प्रदायम् अपेक्षेत / सम्प्रदाय- 11813 सहितस्य लिङ्गत्वम् इति चेत् / तत् किम् अनया परंपरया / 11814 स एव सम्प्रदाय-अपेक्षो अर्थ-ज्ञापनं किं न करोति / स च शब्दो 11815 यद् अभिप्रायैः प्रयुज्यमानो दृष्टो अन्यथा न दृष्टो दर्शन- 11816 अदर्शनाभ्यां धूम-आदि-वत् तत्-प्रतीतिं जनयति इति स एव 11817 सम्बन्धो अविनाभाव-आख्यः / न च अत्र अन्यस्य सामर्थ्यं पश्यामः / 11818 न अपि सिद्ध्य्-उपायम् / अथ पुनर् न शब्द-अर्थयोर् अन्य एव 11819 सम्बन्धः / 11820 ताभ्याम् अभेदे ताव् एव न अतो अन्या वस्तुनो गतिः //236//

11821 रूप-भेद-निबन्धनत्वाद् व्यवस्था-अन्तरस्य तद्-रूपं तद् एव 11822 स्यात् / धर्म-भेदस् तु स्यात् पूर्व-उक्त-क्रमेण / स च अविरुद्ध 11823 एव न वस्तु-भेदः / न च भेद-अभेदौ मुक्त्वा वस्तुनो अन्या 11824 गतिः / तस्य रूप-लक्षणत्वाद् / रूपस्य च एतd-vikalpa-anativऋत्तेः / 11825 अपि च / 11826 भिन्नत्वाद् वस्तु-रूपस्य सम्बन्धः कल्पना-कृतः / 11827 इत्य् उक्तं प्राक् / न हि श्लेष-लक्षणः सम्बन्धो अश्लिष्टेषु पदार्थेषु 11828 सम्भवति / न च अर्थ-अन्तरम् एषां सम्बन्धः / यस्मात् 11901 सद्-द्रव्यं स्यात् पर-अधीनं सम्बन्धो अन्यस्य वा कथम् //237 //

11903 न हि सिद्धं सत् परम् अपेक्षते / न अनपेक्षः स्वतन्त्रः सम्बन्धः / 11904 द्रव्यम् इति च स्वभाव उच्यते / स कथं परभावस्य 11905 श्लेषः स्यात् / न हि स्वभाव-अन्तर-सत्तया अन्यः श्लिष्टो नाम / 11906 मा भूद् अश्लिष्टेन श्लिष्टेन तु स्याद् इति चेत् / न / तस्य एव 11907 ताभ्यां श्लेष-असिद्धेः स एव असिद्धो यस् तौ श्लेषयेत् / तद् अयम् 11908 अतिप्रसङ्गो यद्य् अर्थाव् अर्थ-अन्तरेण श्लिष्यतो विशेष-अभावात् / किं 11909 च / 11910 वर्णा निरर्थकाः सन्तः पद-आदि परिकल्पितम् / 11911 अवस्तुनि कथं वृत्तिः सम्बन्धस्य अस्य वस्तुनः //238//

11912 वाचको हि वचन-अङ्गेन तद्वान् स्यात् / सन्तो अप्य् अवाचका वर्णाः / 11913 तन् न तेषु वाच्यवाचकसम्बन्धः / तद्-वृत्तौ स्वरूप-हानि- 11914 प्रसङ्गात् / क्रम-विशेषेण वाचका वर्णा इति चेत् / न / क्रमस्य अनर्थ- 11915 अन्तरत्वेन अभेदकत्वात् / तद्-रूपस्य क्रम-अन्तरे अप्य् अविशेषात् 11916 तुल्या स्यात् प्रतिपत्तिः / अर्थान्तरत्वम् अपि क्रमस्य निषेत्स्यामः / 11917 तद् असति वर्णानां वाचकत्वे पद-आदि वाचकं स्यात् / 11918 तच् च न किंचिद् व्यतिरेक-अव्यतिरेक-विरोधात् / तस्माद् इन्द्रिय- 11919 विज्ञान-विशेष-अनुबन्धी सभाग-वासना-उपादान -विकल्प-प्रतिभास-विभ्रमः 11920 पदम् / वाक्यं च एक-अवभासि मिथ्या एव / एक-अनेकत्व- 11921 अयोगात् / न ह्य् एकम् / अनेकया बुद्ध्या क्रमेण ग्रहण-अयोगात् / 11922 न च तद् एकया ग्राह्यं वर्ण-अनुक्रम-ग्रहणात् / एक-वर्ण- 11923 ग्रहण-काले च अनेक-बुद्धि-व्यतिक्रमात् / क्षणिकत्वात् बुद्धीनाम् / 11924 क्षणस्य एक-परमाणु-व्यतिक्रम-कालत्वात् / आधिक्ये विभागवतः 11925 पर्यवसान-अयोगात् / अनेक-अणु-व्यत्यय-निमेष-तुल्यकालत्वाद् 11926 अन्त्य-वर्ण-परिसमाप्तेः / यथा-अनुभवं स्मरणात् 11927 स्मृतिर् अपि तत्-काल एव / अनुभव-स्मरण-अनुक्रमयोर् विशेष-अनुपलक्षणत्वाच् 11928 च / न अप्य् अनेकं पद-आदि / अभेद-प्रतिभासनाद् बुद्धेस् 11929 तद्-अनेकत्वस्य निषेत्स्यमानत्वाच् च / तन् न वस्तु / तस्य 11930 एतd-vikalpa-anatikraमात् / वस्तु च सम्बन्धः / स कथं 12001 तद्-आश्रयः स्यात् / आश्रयनीय-अयोगात् / अनाश्रितो ह्य् एवं स्यात् / 12002 तथा च असम्बन्धः / तस्मान् न स्वाभाविकः शब्द-अर्थयोः 12003 सम्बन्धः / तद्-अभिप्रायस्य प्रयोगाद् उत्पन्नो अभिव्यक्तो 12004 वा शब्दो तद्-अव्यभिचारी इति तत्त्वम् अस्य सम्बन्धः / सा च उत्पत्तिर् 12005 अभिव्यक्तिर् वा अव्यभिचार-आश्रयः पौरुषेयी इति पौरुषेय एव 12006 सम्बन्धस् तद्-द्वारेण च अर्थ-प्रत्यायने अनियमः शब्दानाम् 12007 इत्य् अपौरुषेयत्वे अपि स एव विप्रलम्भः / 12008 अपौरुषेयता अपि इष्टा कर्तृऋणाम् अस्मृतेः किल / 12009 या अपि इयम् अपौरुषेयता वेद-वाक्यानां कर्तुर् अस्मरणाद् वर्ण्यते / 12011 सन्त्य् अस्य अप्य् अनुवक्तार इति धिग् व्यापकं तमः //239//

12012 तस्य एव तावद् ईदृशं प्रज्ञा-स्खलितं कथं वृत्तम् इति सविस्मय- 12013 अनुकम्पं नश् चेतः / तद् अपरे अप्य् अनुवदन्ति इति निर्दय- 12014 आक्रान्त-भुवनं धिग् व्यापकं तमः / कः प्राणिनो हित-ईप्सा- 12015 विप्रलब्धस्य अपराधः / तथा हि स्मरन्ति सौगता मन्त्राणां 12016 कर्तृऋन् अष्टक-आदीन् / हिरण्यगर्भं च काणादाः / तेषां 12017 स मिथ्या-वाद इति चेत् / क इदानीम् एवं पौरुषेयो अन्यो अपि / 12018 कुमारसम्भव-आदिष्व् आत्मानम् अन्यं वा प्रणेतारम् उपदिशन्तो 12019 यद् एवं प्रतिव्यूह्येरन् / तत्र प्रतिवहने अभ्युपेत- 12020 बाधा इति चेत् / नन्व् इदम् एव अभ्युपगम-अङ्गम् इति कस्य बाधा / 12021 तत् परस्य अपि तुल्यम् एव / तस्य इष्टत्वाद् अदोष इति चेत् / कुतो अस्य इयम् 12022 इष्टिर् अप्रमाणिका प्राग् आसीत् / अकस्माद् ग्राही च अयं किं पुनः 12023 क्वचित् साधनम् अपेक्षते / यत् पौरुषेय-अपौरुषेय-चिन्तया 12024 आत्मानम् आयासयति / तत एव इष्टेर् अनभ्युपेत-बाधायां तद्-अन्यस्य 12025 अपि तुल्यम् इत्य् अनुपालम्भः / अनतिशय-दर्शी च अयं 12026 वाक्येष्व् एवंप्रकाराणाम् अपौरुषेयत्व-साधनानां कार्य-धर्माणां 12101 वा क्वचिद् अतिशयम् अभ्युपेत इत्य् अप्रत्यय एव अस्य वृत्तिः / 12102 दृश्यन्ते च विच्छिन्न-क्रिया-सम्प्रदायाः कृतकाश् च / तान् यत्नवन्त 12103 उपलभन्त इति चेत् / न / नियम-अभावात् / अन्यत्र अनुपलम्भस्य 12104 उपलम्भस्य वा पर-उपदेशाद् अप्रत्ययाद् अनिश्चय-अर्थत्वात् / 12105 स्वयं-कृतानाम् अप्य् अपह्नोतृ-दर्शनात् / निष्ठा-गमनस्य 12106 अशक्यत्वात् / 12107 यथा अयम् अन्यतो अश्रुत्वा न इमं वर्ण-पद-क्रमम् / 12108 वक्तुं समर्थः पुरुषस् तथा अन्यो अपि इति कश्चन //240//

12109 तस्य अपि तद् एव उत्तरम् एवम् अपौरुषेयत्वे अपि किम् इदानीं पौरुषेयम् 12110 इत्य् आदि / तथा हि / 12111 अन्यो वा रचितो ग्रन्थः सम्प्रदायाद् ऋते परैः / 12112 दृष्टः को अभिहितो येन सो अप्य् एवं न अनुमीयते //241//

12113 न खलु किंचिद् अन्यद् अपौरुषेयत्व-आश्रयो अन्यत्र इदानीन्तनानाम् 12114 अनुपदेश-पाठ-अशक्तेः / सा च अन्यत्र अप्य् एकेन रचिते ग्रन्थे अन्यस्य 12115 तुल्या / तद्-अनुसारिणा सर्वस् तथा उन्नेयो न वा कश्चित् / तस्य 12116 तथा अनिष्टत्वाद् इत्य् आदाव् अप्य् उक्तम् इष्टेस् तद्-आश्रयत्वाद् इत्य् आदि / 12117 अपि च / 12118 यज्-जातीयो यतः सिद्धः स तस्माद् अग्नि-काष्ठ-वत् / 12119 अदृष्ट-हेतुर् अन्यो अप्य् अविशिष्टः सम्प्रतीयते //242//

12120 न अदर्शनाद् हेतुर् अहेतुको नाम / अदृष्ट-हेतवो अपि हि भावास् 12121 तद्-अन्यैः स्वभाव-अभेदम् अनुभवन्तस् तथाविधाः समुन्नीयन्ते / 12122 हेतु-रूप-निवृत्ताव् अपि तद्-रूपम् अनिवृत्तं कार्य-धर्म- 12123 व्यतिक्रमान् न ततः स्याद् इति न कश्चित् तथा वचनीयः / 12124 रूप-विशेषो वा तथा दर्शनीयो य एनं हेतुम् अनुविदध्यात् / येन इष्ट- 12125 अनिष्टयोर् इष्ट-विपर्ययो न स्यात् / स्वभाव-निवृत्तेश् च हेतोर् 12126 अभेदने भावानां भेदः स्याद् आकस्मिक इति न क्वचिद् विनिवर्तेत / 12127 तस्माद् यः स्वभावो यज्-जन्मा दृष्टः सो अन्यत्र अप्य् अविभज्यमानः 12128 स्वात्मना तत्-कार्य-धर्मतां न अतिवर्तते अग्न्i-indhana-vat / 12201 तत्र अप्रदर्श्य ये भेदं कार्य-सामान्य-दर्शनात् / 12202 हेतवः प्रवितन्यन्ते सर्वे ते व्यभिचारिणः //243//

12203 यथा-अद्यो अपि पथिक-कृतो अग्निर् ज्वाला-अन्तर-पूर्वको न अरणि-निर्मथन- 12204 पूर्वकः / पथिक-अग्नित्वात् / अनन्तर-अग्नि-वद् इति / कथं 12205 पुनः पथिक-अग्नेर् व्यभिचारः / ज्वाला-उद्भव-सामर्थ्यं ह्य् 12206 आश्रित्य दहनस्य हेत्व्-अन्तरं प्रतिक्षिप्यते / यदि हि विना ज्वालया 12207 स्याद् अन्यत्र अपि स्याद् इति / तत्र ज्वाला-इतर-जन्मनोर् अबाध्यबाधकत्वे 12208 ज्वाला-अप्रभवत्वम् अन्यथा अपि स्याद् इति धर्मयोर् 12209 एकत्र अर्थे सम्भवात् स पथिक-अग्निर् अन्यो वा अर्थ एक-प्रतिनियतो 12210 न स्याद् इत्य् आशङ्क्यते व्यभिचारः / सो अप्य् अन्योन्य-व्यतिरेकी 12211 धर्म-द्वय-अवतारो वस्तु-सामान्ये अविरुद्ध इत्य् उच्यते न अवस्था- 12212 भेदिनि विशेषे / निष्कलस्य आत्मनस् तd-atattva-virodhआत् / न च 12213 ज्वाला-इतर-जन्मनोर् बाध्यबाधकता पथिक-अग्नौ / तस्य ज्वाला-प्रभव- 12214 व्यतिरेकेण असम्भव-अभावात् / एवंभूतः पथिक-अग्निर् 12215 ज्वाला-प्रभव इति स्यात् / न सर्वः / तत्र विशेष-प्रतिक्षेपस्य 12216 कर्तुम् अशक्यत्वात् / सम्भवद्-विशेषस्य च तादवस्थ्य-अनियमात् / 12217 यद् अपि विना ज्वालया स्याद् अन्यत्र अपि स्याद् इति / भवत्य् एव / 12218 यया सामग्र्या सम्भवति सा यदि स्यात् अस्याः सम्भवं प्रदर्श्य 12219 तद्-अभावं प्रदर्शयेत् तत्र वा ज्वालाम् स्याद् एतत् / 12220 तस्मान् न एकस्य पर-पूर्वकम् अध्ययनं सर्वस्य तथाभावं 12221 साधयति / तस्य अन्यथा असम्भव-अभावात् / तथाविधस्य 12222 तु तत्-क्रिया-प्रतिभा-रहितस्य तथा स्याद् इति / तथाभूतम् 12223 एवं वाच्यं स्यात् तद् अविशेषेण सम्भवद्-विशेषम् उच्यमानं 12224 छायां न पुष्णाति /

कथं विशेषस्य सम्भवो यावता 12225 तेषाम् अपि पुरुषाणाम् अशक्तिर् एव इदानीन्तन-पुरुष-वत् / अत्र अपि 12226 शक्ति-पुरुषयोर् न किंचिद् विरोध-दर्शनम् इति न अविरुद्ध-विधिर् 12227 अनुपलब्धि-प्रयोगो गमकः / न ह्य् अतीन्द्रियेषु विरोध-गतिर् 12228 अस्ति इत्य् उक्तम् / न च अयं पूर्व-प्रयोगाद् भिद्यते / यदि पुरुषाः 12229 शक्ताः स्युर् इदानीन्तना अपि इति / विशेष-असम्भव एतत् स्यात् / 12301 स च दुःसाधः / यत्र एकस्य अशक्तिस् तत्र सर्व-पुरुषाणाम् इत्य् अपि 12302 पूर्ववद् व्यभिचारि / भारत-आदिष्व् इदानीन्तनानाम् अशक्ताव् 12303 अपि कस्यचित् शक्ति-सिद्धेः / तस्मात् कारणानि विवेचयत अर्थेष्व् 12304 अपि तd-atat-pratibhaवेषु स्वभाव-भेदो दर्शनीयः / तद्-अभावे 12305 सर्वस् तदात्मा न वा कश्चित् / न च अत्र लौकिक-वैदिकयोः स्वभाव- 12306 भेदं पश्यामः / असति तस्मिंस् तयोः सामान्यस्य एव 12307 दृष्टेर् एकस्य कश्चिद् धर्मं विवेचयन् तत्-स्वभाव-सम्भविना 12308 तेन आशङ्क्य-व्यभिचार-वादः क्रियते / ननु वेद-अवेदयोस् 12309 तत्त्व-लक्षणो अस्त्य् एव विशेषः / सत्यम् अस्ति / न केवलं 12310 तयोर् एव / किं तर्हि / डिण्डिक-पुराण-इतरयोर् अपि / न च स्व-प्रक्रिया- 12311 भेद-दीपनो नाम-भेदः पुरुष-कृतिं बाधते / अन्यत्र 12312 अपि प्रसङ्गात् / यदि तादृशीं रचनां पुरुषाः कर्तुं न शक्नुयुः 12313 कृतां वा अकृत-संकेतो विवेचयेत् व्यक्तम् अपौरुषेयो 12314 वेदः / ननु न शक्नुवन्त्य् एव पुरुषा मन्त्रान् कर्तुम् / एतद् 12315 उत्तरत्र विचारयिष्यामः / अपि च / न मन्त्रो नाम अन्यद् एव 12316 किंचित् / किं तर्हि / सत्य-तपः-प्रभाववतां समीहित-अर्थ-साधनं 12317 वचनम् /

तद् अद्यत्वे अपि पुरुषेषु दृश्यत एव / यथास्वं 12318 सत्य-अधिष्ठान-बला विष-दहन-आदि-स्तम्भन-दर्शनात् / 12319 शबराणां च केषांचिद् अद्य अपि मन्त्र-करणात् / अवैदिकानां 12320 च बौद्ध-आदीनां मन्त्र-कल्पानां दर्शनात् / तेषां च पुरुष- 12321 कृतेः / तत्र अप्य् अपौरुषेयत्वे कथम् इदानीम् अपौरुषेयम् 12322 अवितथम् / तथा हि बौद्ध-इतरयोर् मन्त्र-कल्पयोर् हिंसा- 12323 मैथुन-आत्म-दर्शन-आदयो अनभ्युदय-हेतवो अन्यथा च वर्ण्यते / 12324 तत् कथम् एकत्र विरुद्ध-अभिधायि द्वयम् सत्यं 12325 स्यात् / तत्र अर्थ-अन्तर-कल्पने तद् अन्यत्र अपि तुल्यम् इत्य् अर्थ-अनिर्णयात् 12326 क्वचिद् अप्रतिपत्तिः / तथा च सद् अप्य् अनुपयोगम् अपौरुषेयम् / 12327 बौद्ध-आदीनाम् अमन्त्रत्वे तद्-अन्यत्र अपि कोष-पानं 12328 स्यात् करणीयम् / विष-कर्म-अधिकृतो बौद्धा अपि दृश्यन्ते / तत्र अमन्त्रत्वम् 12401 अपि विप्रतिषिद्धम् / मुद्रा-मण्डल-ध्यानैर् अप्य् 12402 अनक्षरैः कर्माणि क्रियन्ते / न च तान्य् अपौरुषेयाणि नित्यानि 12403 युज्यते / तेषां क्रिया-सम्भवे अक्षर-रचनायां कः प्रतिघातः 12404 पुरुषाणाम् / तस्मान् न किंचिद् अशक्य-क्रियम् एषाम् / कथम् 12405 इदानीं सत्य-प्रभवौ मन्त्र-कल्पौ परस्पर-विरोधिनौ / न 12406 वै सर्वत्र तौ सत्य-प्रभवौ / प्रभाव-युक्त-पुरुष-प्रतिज्ञा- 12407 लक्षणाव् अपि तौ स्तः / स प्रभावो गत्i-siddhi-viशेषाभ्याम् अपि 12408 स्यात् / यदि पौरुषेया मन्त्राः किं न सर्वे पुरुषा मन्त्र-कारिणः / 12409 तत्-क्रिया-साधन-वैकल्यात् / यदि तादृशैः सत्य-तपः-प्रभृतिभिर् 12410 युक्ताः स्युः कुर्वन्त्य् एव /

अपि च काव्यानि पुरुषः करोति इति 12411 सर्वः पुरुषः काव्य-कृत् स्यात् / अकरणे वा न एव कश्चित् तद्वद् 12412 इत्य् अपूर्वा एषा वाचो-युक्तिः / सत्यं मन्त्र-क्रिया-साधन-विकला 12413 मन्त्रान् न कुर्वते / तत् तु कस्यचित् साकल्यं न पश्यामः / 12414 पुरुषाणां समान-धर्मत्वात् / उक्तम् अत्र न मन्त्रो नाम अन्यद् 12415 एव किंचित् सत्य-आदिमतां वचन-समयाद् इति / तानि च क्वचित् 12416 पुरुषेषु दृश्यन्ते / सर्व-पुरुषास् तद्-रहिता इत्य् अपि तत्-सम्भव- 12417 विरोध-अभावाद् अनिर्णयः / न च अत्यक्ष-स्वभावेष्व् अनुपलब्धिर् 12418 निश्चय-हेतुः / न च स्मृत्i-mati-prativedह-सत्य-शक्तयः 12419 सर्व-भाविन्यः / तत्-साधन-सम्प्रदाय-भेद-वद् गुण-अन्तर- 12420 साधनान्य् अपि स्युः / न अपि सन्न् अपि सर्वो द्रष्टुं शक्यः / अत 12421 एव अदृष्टस्य अनपह्नवः / न अपि पुरुषेषु उत्पित्सोः कस्यचिद् गुणस्य 12422 प्रतिरोद्धा / बाध्य-अदृष्टेर् बाध्यबाधकभाव-असिद्धेः / एतेन 12423 सर्व-ज्ञान-प्रतिषेध-आदयो अपि निर्वर्णित-उत्तराः / तत्र अप्य् एवंभूतो 12424 यादृशो अयम् असम्भवत्-तत्-साधन-सम्प्रदायो न इति न्यायः / 12425 न अदृष्ट-ज्ञापको अतत्-स्वभाव इत्य् अपि / सतां अपि कार्य-अनारम्भ- 12426 सम्भवात् / स्वभाव-विप्रकर्षेण द्रष्टुम् अशक्यत्वाच् च / 12427 तस्माद् अध्ययनम् अध्ययन-अन्तर-पूर्वकम् अध्ययनाद् इति 12428 भारत-अध्ययने अपि भावाद् व्यभिचारि / ननु वेदने विशेषणाद् 12429 अदोषः / कः पुनर् अतिशयो वेद-अध्ययनस्य यद् अन्यथा अध्येतुं 12430 न शक्यते / न हि विशेषणम् अविरुद्धं विपक्षेण अस्माद् 12431 हेतुं व्यावर्तयति / अविरुद्धयोर् एकत्र सम्भवात् /

इदानीन्तनानाम् 12501 अध्ययनाद् इति चेत् / उक्त-उत्तरम् एतत् / अदर्शनाद् 12502 इति चेत् / इदम् अपि प्रतिव्यूढम् / न अप्य् अदर्शन-मात्रम् अभावं 12503 गमयति इति व्यभिचार एव / तस्मान् न विशेषणम् अतिशय- 12504 भाग् इत्य् अनुपात्त-समम् / यत् किंचिद् वेद-अध्ययनं सर्वं 12505 तद्-अध्ययन-अन्तर-पूर्वकम् इत्य् अपि व्याप्तिर् न सिध्यति / 12506 सर्वस्य तथाभाव-असिद्धेः / यादृशं तु तन्-निमित्तं दृष्टं 12507 तत् तथा इति स्यात् / दृष्टे विशेषे तन्-निमित्ततया तत्-त्यागेन सामान्य- 12508 ग्रहणं व्यभिचार्य् एव / हुताशन-संसिद्धौ पाण्डु-द्रव्यत्व-वत् / 12509 एतेन वचन-आदयो राग-आदि-साधने प्रत्युक्ताः / अस्तु 12510 वेदम् अध्ययनम् अध्ययन-पूर्वता-साधनम् / 12511 सर्वथा अनादिता सिध्येद् एवं न अपुरुष-आश्रयः / 12512 तस्माद् अपौरुषेयत्वे स्याद् अन्यो अप्य् अनर-आश्रयः //244//

12513 पुरुष एव हि स्वयम् अभ्यूह्य परतो वा आधीयते / न एषाम् अव्यापृत- 12514 करणानां स्वयं शब्दा ध्वनन्ति येन अपौरुषेयाः स्युः / 12515 अपि स्युर् अपौरुषेया यदि पुरुषाणाम् आदिः स्यात् / तदा अप्य् अन्य- 12516 पूर्वकं न सिध्यति / अध्यापयितुर् अभावात् / तत् प्रथमो 12517 अध्येता कर्ता एव स्यात् / तद् अयम् अनादिः पूर्व-पूर्व-दर्शन- 12518 प्रवृत्तो डिम्भक-पांसु-क्रीडा-आदि-वत् पुरुष-व्यवहार इति स्यात् / 12519 न अपौरुषेय इति / अनादित्वाद् अपौरुषेयत्वे बहुतरम् इदानीम् 12520 अपौरुषेयम् / तथा हि / 12521 म्लेच्छ-आदि-व्यवहाराणां नास्तिक्य-वचसाम् अपि / 12522 अनादित्वात् तथाभावः पूर्व-संस्कार-सन्ततेः //245//

12523 म्लेच्छ-व्यवहारा अपि केचिन् मातृ-विवाह-आदयो मदन-उत्सव-आदयश् 12524 च अनादयः / नास्तिक्य-वचांसि च अपूर्व-परलोक-आद्य्-अपवादीनि / न 12525 हि तान्य् अनाहित-संस्काराः परैः प्रवर्तयन्ति / स्व- प्रतिभा-रचित- 12526 समयानाम् अपि यथा अश्रुत-अर्थ-विकल्प-संहारेण एव प्रवृत्तेः / 12527 तत् किंचित् कुतश्चिद् आगतम् इत्य् एकस्य उपदेष्टुः प्रबन्धेन अभावाद् 12528 अपर-पूर्वकम् इत्य् उच्यते / प्राग् एव यथा-दर्शन- 12529 प्रवृत्तयः सम्यङ्-मिथ्या-प्रवृत्तयो लोक-व्यवहाराः / नन्व् 12530 आदि-कल्पिकेष्व् अदृष्टा एव व्यवहाराः पश्चात् प्रवृत्ता इष्यन्ते / 12601 न / तेषाम् अप्य् अन्य-संस्कार-आहितानां यथा-प्रत्ययं प्रबोधात् / 12602 भवतु सर्वेषाम् अपौरुषेयत्वम् इति चेत् / 12603 तादृशे अपौरुषेयत्वे कः सिद्धे अपि गुणो भवेत् / 12604 कामम् अविसंवादकम् इत्य् अपौरुषेयत्वम् इष्टम् / तद् विसंवादकानाम् 12605 अपि केषांचिद् अनादित्वाद् अस्ति इति किम् अपौरुषेयत्वेन / 12606 सति वा वेद-वाक्यानाम् एव अपौरुषेयत्वे / 12607 अर्थ-संस्कार-भेदानां दर्शनात् संशयः पुनः //246//

12608 यदि अपौरुषेयत्वे अपि प्रतिनियताम् एव तd-artha-pratibhआं 12609 जनयेद् आश्वासनं स्यात् / यथेष्टं तु समारोप-अपवादाभ्यां 12610 नैरुक्त-मीमांसक-आदयो वेद-वाक्यानि विशसन्तो दृश्यन्ते / न 12611 च ते अर्थास् तेषां न संघटन्ते / समय-प्राधान्याद् अर्थ-निवेशस्य 12612 एकस्य अपि वाक्यस्य अनेक-विकल्प-सम्भवात् / प्रकृति-प्रत्ययानाम् 12613 अनेक-अर्थ-पाठात् / रूढेर् अप्य् एकान्तेन अननुमतेः / अरूढ- 12614 शब्द-बाहुल्यात् / तद्-अर्थस्य पुरुष-उपदेश-अपेक्षणात् / तद्-उपदेशस्य 12615 तद्-इच्छा-अनुवृत्तेर् अनिर्णय एव वेद-वाक्य-अर्थेषु / 12616 अपि च / अयम् अपौरुषेयत्वं साधयन् वर्णानां वा साधयेद् 12617 वाक्यस्य वा / तत्र / 12618 अन्य-अविशेषाद् वर्णानां साधने किं फलं भवेत् / 12619 न हि लोक-वेदयोर् नाना वर्णाः / भेदे अपि च प्रत्यभिज्ञान-अविशेषात् 12620 तत एकत्व-असिद्धि-प्रसङ्गाद् भेद-अनुपलक्षणाच् च वैदिक- 12621 वर्ण-असिद्धिः प्रत्यभिज्ञानाद् अप्रतिपत्ति-प्रसङ्गात् / अनभ्युपगमाच् 12622 च / तेषां च अपौरुषेयत्व-साधने ते तुल्याः सर्वत्र 12623 इति किम् अनेन परिशेषितम् / तथा च सर्वो व्यवहारो अपौरुषेयः / 12624 न च सर्वो अवितथ इति व्यर्थः परिश्रमः / अथ वाक्यम् 12625 अपौरुषेयम् इष्टम् / 12701 वाक्यं न भिन्नं वर्णेभ्यो विद्यते अनुपलम्भनात् //247//

12703 न हि वयं देवदत्त-आdi-pada-vआक्येषु दकार-आदि-प्रतिभासं मुक्त्वा 12704 अन्यं प्रतिभासं बुद्धेः पश्यामः / द्वितीय-वर्ण-प्रतिभास-वत् / 12705 न च अप्रतिभासमानं ग्रहणे ग्राह्यतया इष्टम् अस्त्य् 12706 अन्यद् वा इति शक्यम् अवसातुम् / आकार-अन्तर-वत् / अन्य-असम्भवि 12707 कार्यं गमकम् इति चेत् / स्याद् एतत् यदि तेषु वर्णेषु सत्सु अपि 12708 तत् कार्यं न स्यात् / न भवति तेषाम् अविशेषे अपि पद-वाक्य-अन्तरे 12709 अभावाद् इति चेत् / न / तेषाम् अविशेष-असिद्धेः / अविशेषः प्रत्यभिज्ञानात् 12710 सिद्ध इति चेत् / न / तस्य व्यभिचाराद् अनिदर्शनत्वाच् 12711 च / वर्ण-अविशेषे अपि वाक्य-भेदात् प्रतिपत्ति-भेदः कार्य-भेदः 12712 स्यात् / सा च वाक्यात् / तच् च अतीन्द्रियम् इति कुतः स्यात् / संनिधान- 12713 मात्रेण जनने अव्युत्पन्नस्य अपि स्यात् / तस्मान् न वाक्यं 12714 नाम किंचिद् अर्थ-अन्तरं वर्णेभ्यो यस्य अपौरुषेयत्वं साध्येत / 12715 तद्-अभावाद् वेद-अविशिष्ट-वर्ण-अपौरुषेयत्वम् अपि प्रथम- 12716 पक्षे प्रत्युक्तम् / अपि च अस्त्व् अर्थ-अन्तरं वाक्यम् / 12717 तद् अनेक-अवयव-आत्मकं वा स्याद् अनवयवं वा / 12718 अनेक-अवयव-आत्मत्वे पृथक् तेषां निरर्थता / 12719 ते अपि तस्य बहवो अवयवाः पृथक् प्रकृत्या यद्य् अनर्थकाः / 12720 अतद्-रूपे च ताद्रूप्यं कल्पितं सिंहता-आदि-वत् //248//

12721 अर्थवान् एव आत्मा वाक्यम् / ते च अवयवाः स्वयम् अनर्थकाः / 12722 तेषु स आत्मा कल्पना-समारोपितः स्यात् / सिंहता-आदि-वन् माणवक- 12723 आदिष्व् इति पौरुषेय एव / अथ मा भूद् एष दोष इति प्रत्येकं 12724 ते अवयवाः सा अर्थका इष्यन्ते / 12801 प्रत्येकं सा अर्थकत्वे अपि मिथ्या-अनेकत्व-कल्पना / 12802 एक-अवयव-गत्या च वाक्य-अर्थ-प्रतिपद् भवेत् //249//

12803 परिसमाप्त-अर्थं हि शब्द-रूपं वाक्यम् / ते च अवयवास् तथाविधाः 12804 पृथक् पृथग् इति प्रत्येकं ते वाक्यम् / तथा च न अनेक- 12805 अवयवं वाक्यम् / एक-अवयव-प्रतिपत्त्या च वाक्य-अर्थ-प्रतिपत्तेर् 12806 अवयव-अन्तर-अपेक्षा काल-क्षेपश् च न स्यात् / तस्य निष्कल- 12807 आत्मनः क्षणेन प्रतिपत्तेर् एक-ज्ञान-उत्पत्तौ निःशेष-अवगमात् / 12808 अन्यथा च एकत्व-विरोधात् / 12809 सकृच् श्रुतौ च सर्वेषां काल-भेदो न युज्यते / 12810 अथ मा भूद् अवयव-अन्तर-अप्रतीक्षणेन एकस्माद् एव अवयवाद् 12811 वाक्य-अर्थ-सिद्धेर् अनेक-अवयवत्व-हानिर् वाक्यस्य इति सकृत् सर्व- 12812 अवयवानां श्रवणम् इष्यते / तदा अपि काल-क्षेपो न युक्त एव / 12813 एक-अवयव-प्रतिपत्ति-काल एव सर्वेषां श्रवणात् / क्रम-श्रवणे 12814 च पृथग् अर्थवताम् एकस्माद् एव तd-artha-siddher अन्यस्य 12815 वैयर्थ्यात् / सकृच् श्रुतौ च पृथग् अर्थेष्व् अदृष्ट-सामर्थ्यानाम् 12816 अर्थवत्ता च न सिध्यति / सहितेष्व् अर्थ-दर्शनाद् अदोषः / 12817 न / पृथग् असतो रूपस्य संघाते अप्य् असम्भवात् / अर्थ-अन्तर-अनुत्पत्तेश् 12818 च / शब्द-उत्पाद-वादिनस् तावद् अयम् अदोष एव / पृथग् 12819 असमर्थानाम् अप्य् अवयवानाम् उपकार-विशेषाद् अतिशयवतां 12820 कार्य-विशेष-उपयोगात् / प्रत्येकं त्व् अवयवेषु समर्थेषु व्यर्था 12821 स्याद् अन्य-कल्पना / अथ पुनर् एकम् एव अनवयवं वाक्यम् / 12822 तत्र / 12823 एकत्वे अपि ह्य् अभिन्नस्य क्रमशो गत्य्-असम्भवात् //250//

12824 काल-भेद एव न युज्यते / न ह्य् एकस्य क्रमेण प्रतिपत्तिर् 12825 युक्ता / गृहीत-अगृहीतयोर् अभेदात् / क्रमेण च वाक्य-प्रतिपत्तिर् 12826 दृष्टा / सर्व-वाक्य-व्याहार-श्रवण-स्मरण-कालस्य अनेक-क्षण-निमेष- 12827 अनुक्रम-परिसमाप्तेः / वर्ण-रूप-असंस्पर्शिनश् च एक-बुद्धि-प्रतिभासिनः 12828 शब्द-आत्मनो अप्रतिभासनात् / वर्ण-अनुक्रम-प्रतीतेः / 12829 तद्-अविशेषे अप्य् अनुक्रम-कृतत्वाद् वाक्य-भेदस्य अनुक्रमवती 12901 वाक्य-प्रतीतिः / वर्ण-अनुक्रम-उपकार-अनपेक्षणे तैर् यथा कथंचित् 12902 प्रयुक्तैर् अपि यत् किंचिद् वाक्यं प्रतीयेत विना वा 12903 वर्णैः / तैर् अनुक्रमवद्भिर् अक्रमस्य उपकार-अयोगात् / अक्रमेण 12904 च व्याहर्तुम् अशक्यत्वात् / गत्य्-अन्तर-अभावाच् च / न एव 12905 वाक्ये वर्णाः सन्ति तद् एकम् एव शब्द-रूपं व्यञ्जक-अनुक्रम- 12906 वशाद् अनुक्रम-वद् वर्ण-विभाग-वच् च प्रतिभाति इति चेत् / 12907 अनुक्रमवता व्यञ्जकेन अक्रमस्य व्यक्तिः प्रत्युक्ता / व्यक्त- 12908 अव्यक्त-विरोधाद् अवर्ण-भागे च वाक्ये असकल-श्राविणो असकल-वाक्य- 12909 गतिर् न स्यात् एकस्य शकल-अभावात् सकल-श्रुतिर् न वा कस्यचित् / 12910 समस्त-वर्ण-संस्कारवत्या अन्त्यया बुद्ध्या वाक्य-अवधारणम् 12911 इत्य् अपि मिथ्या / तस्य अवर्ण-रूप-संस्पर्शिनः कस्यचित् कदाचिद् 12912 अप्रतिपत्तेः / वर्णानां च अक्रमेण अप्रतिपत्तेः कुतो अक्रमम् 12913 एक-बुद्धि-ग्राह्यं वाक्यं नाम / न च अन्त्य-वर्ण-प्रतिपत्तेर् 12914 ऊर्ध्वम् अन्यम् अशकलं शब्द-आत्मानम् उपलक्षयामः / न अपि 12915 स्वयम् अयं वक्ता विभावयति /

केवलम् एवं यदि स्यात् साधु 12916 मे स्याद् इति कल्याण-कामता-मूढ-मतिर् अन्त्यायां बुद्धौ समाप्त-कलः 12917 शब्दो भाति इति स्वप्नायते / न हि स्मर्यमाणायोर् 12918 अपि पद-वाक्ययोर् वर्णाः क्रम-विशेषम् अन्तरेण विभाव्यन्ते / 12919 अक्रमायां बुद्धौ पौर्वापर्य-अभावात् / तेषां तत्-कृतः पद- 12920 वाक्य-भेदानां भेदो न स्यात् / न अप्य् अवर्ण-क्रमम् अन्यच् 12921 शब्द-रूपं पश्याम इत्य् उक्तम् / सति वा तद् अनित्यं वा स्यान् 12922 नित्यं वा / यदि / 12923 अनित्यं यत्न-सम्भूतं पौरुषेयं कथं न तत् / 12924 अवश्यं ह्य् अनित्यम् उत्पत्तिमत् कुतश्चिद् भवति / तथा ह्य् आकस्मिकत्वे 12925 सत्त्वस्य देश-आदि-नियमो न स्याद् इत्य् उक्तम् / तच् च यत्न- 12926 प्रेरित-अविगुण-करणानां दृष्टम् अन्यथा न इति / कारण-धर्म- 13001 दर्शनात् पुरुष-व्यापार एव कारणम् / अतः पौरुषेयं स्यात् / 13002 नित्य-उपलब्धिर् नित्यत्वे अप्य् अनावरण-सम्भवात् //251//