बोधिसत्त्वभूमि

इत्येभिर्बोधिसत्त्वाः पञ्चदशभिः कल्याणैरध्याशयैः सर्वभूमिगतैः समासतो दशकृत्यानि कुर्वन्ति / कतमानि दश / अग्र्याशयेन रत्नपूजां सर्वाकारां प्रयोजयन्ति सर्वबोधिसम्भाराणामग्र्यभूताम् / वृत्ताशयेन बोधिसत्त्वशीलसंवरसमादाने (dutt 216) जीवितहेतोरपि [न] संचिन्त्यापत्तिमापद्यन्ते / आपन्नाश्च त्वरितत्वरितं प्रतिदेशयन्ति / पारमिताशयेन कुशलानां धर्माणां भावनासातत्यक्रियया ऽप्रमादविहारिणो भवन्ति परमाप्रमादविहारिणश्च / तत्त्वार्थाध्याशयेनासंक्लिष्टचित्ताश्च संसारे सत्त्वहेतोः संसरन्ति / अविनिर्मुक्त-निर्वाणाध्याशयाश्च भवन्ति / प्रभावाध्याशयेन घनरसं च शासने प्रसादं प्रवेदयन्ति / भावनायां च सारसंज्ञिनः स्पृहाजाता बहुलं विहरन्ति / न तु श्रुतमात्रचिन्तामात्रसंतुष्टाः / हिताशयेन सुखाशयेन विनिर्मुक्ताशयेन च सर्वाकरासु सत्त्वार्थक्रियासु प्रयुज्यन्ते / प्रयुक्ताश्च न परिखिद्यन्ते / दृढाशयेन उत्तप्तवीर्या विपुलवीर्याः समारम्भा विहरन्ति / न शिथिलप्रयोगाः / न छिद्रप्रयोगाः / अविसंवादनाध्याशयेन क्षिप्राभिज्ञा भवन्ति तेषु तेषु कुशलधर्माभिनिर्हारेषु / न चाल्पमात्रकेणावरमात्रकेण हीनेन विशेषाधिगमेन तुष्टिमापद्यन्ते / निगृहीतेनाध्याशयेन सहजाध्याशयमाकर्षन्ति / सहजेन पुनरध्याशयेन क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यन्ते अर्थाय हिताय सुखाय देवमनुष्याणाम् / तत्र ये केचिद्भगवता बोधिसत्त्वानामध्याशया आख्याताः प्रज्ञप्ताः प्रकाशितास्तेषु तेष्वधिकरणेषु तेषां सर्वेषामेभिरेव पञ्चदशभिरध्याशयैः संग्रहो वेदितव्यः / तस्मादतीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्वध्वसु ये बोधिसत्त्वाः कल्याणैरध्याशयैरनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धवन्तो ऽभिसंभोत्स्यन्ते ऽभिसंबुध्यन्ते च सर्वे त एभिरेव पञ्चदशभिरध्याशयैः / नात उत्तरि नातो भूयः / एवमेते पञ्चदश बोधिसत्त्वाध्याशया महाफलानुशंसाः / तस्मात्तानाश्रित्य बोधिसत्त्वो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमधिगच्छेदिति /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारानुधर्मे योगस्थाने तृतीयमध्याशयपटलम् /

विहारपटलम् (छप्तेर् 2.4)

उद्दानम् /

गोत्रं तथा ऽधिमुक्तिश्च प्रमुदितो ऽधिशीलमधिचितम् / त्रयः प्रज्ञा द्वे अनिमित्तेसाभोगश्च अनाभोगश्च / प्रतिसंविदश्च परमश्च स्यात्तथागतोत्तमो विहारः //

एवं गोत्रसंपदमुपादाय यथोक्तायां बोधिसत्त्वशिक्षायां शिक्षमाणानां यथोक्तेषु च बोधिसत्त्वलिङ्गेषु संदृश्यमानानां बोधिसत्त्वपक्ष्यप्रयोगेषु च सम्यक् प्रयुक्तानां बोधिसत्त्वाध्याशयाञ्च यथोक्तां विशोधयतां बोधिसत्त्वानां समासतो द्वादशबोधिसत्त्वविहारा भवन्ति / यैर्बोधिसत्त्वविहारैः सर्वा बोधिसत्त्वचर्या संगृहीता वेदितव्याः / त्रयोदशश्च तथागतो विहारो यो ऽस्य भवत्यभिसंबोधेर्निरुत्तरो विहारः / तत्र द्वादशबोधिसत्त्वविहाराः कतमे / [गोत्रविहारः /] अधिमुक्तिचर्याविहारः / प्रमुदितविहारः / अधिशीलविहारः / अधिचित्तविहारः / अधिप्रज्ञविहारास्त्रयः / बोधिपक्ष्यप्रतिसंयुक्तः / सत्यप्रतिसंयुक्तः / प्रतीत्यसमुत्पादप्रवृत्तिनिवृत्तिप्रतिसंयुक्तश्च / इति येन [च] बोधिसत्त्वस्तत्त्वं पश्यति यञ्च तत्त्वं पश्यति तस्य च तत्त्वस्याज्ञानाद् यथा प्रवृत्तिर्दुःखस्य ज्ञानाच्च पुनरप्रवृत्तिर्दुःखस्य भवति सत्त्वानाम् / तदेतद्बोधिसत्त्वस्य त्रिभिर्मुखैः प्रज्ञया व्यवचारयतः त्रयोरधिप्रज्ञविहारा भवन्ति / साभिसंस्कारःसाभागो निश्छिद्रमार्गवाहनो निर्निमित्तो विहारः / अनभिसंस्कारो ऽनाभोगमार्गवाहनो निर्निमित्त एव विहारः / [प्रतिसंविद्विहारः] परमश्च परिनिष्पन्नो बोधिसत्त्वविहारः / इमे ते द्वादश[विधा] बोधिसत्त्वानां बोधिसत्त्वविहाराः / यैर्विहारैरेषां सर्वविहारसंग्रहः सर्वबोधिसत्त्वचर्यासंग्रहो भवति / ताथागतः (dutt 218) पुनर्विहारो यः सर्वबोधिसत्त्वविहारसमतिक्रान्तस्याभिसंबुद्धबोधेर्विहारः तत्र तथागतस्य पश्चिमस्य विहारस्य प्रतिष्ठायोगस्थाने पश्चिमे साकल्येन निर्देशो भविष्यति /

द्वादशानां पुनर्बोधिसत्त्वविहाराणां यथा व्यवस्थानं भवति तथा निर्देक्षामि /

कतमश्च बोधिसत्त्वस्य गोत्रविहारः / कथं च बोधिसत्त्वो गोत्रस्थो विहरति / इह बोधिसत्त्वो गोत्रविहारी प्रकृतिभद्रसन्तानतया प्रकृत्या बोधिसत्त्वगुणैर्बोधिसत्त्वार्हैः कुशलैर्धर्मैः समन्वागतो भवति / तत्समुदाचारे संदृश्यते / प्रकृतिभद्रतयैव न हठयोगेन तस्मिन् कुशले प्रवर्त्तते / अपि तु प्रतिसंख्यानतः सावग्रहः सम्भृतो भवति / सर्वेषां च बुद्धधर्माणां गोत्रविहारी बोधिसत्त्वो बीजधरो भवति / सर्वबुद्धधर्माणामस्य [सर्व]बीजान्यात्मभावगतान्याश्रयगतानि विद्यन्ते / औदारिकमलविगतश्च बोधिसत्त्वो गोत्रविहारी भवति / अभव्यः स तद्रूपं [सं]क्लेशपर्यवस्थानं सम्मुखीकर्तुम् / येन पर्यवस्थानेन पर्यवस्थितः अन्यतमदानन्तर्यकर्म समुदाचरेत् / कुशलमूलानि वा समुच्छिन्द्यात् / यश्च विधिर्गोत्रस्थस्य गोत्रपटले निर्दिष्टः / स गोत्रविहारिणो बोधिसत्त्वस्य विस्तरेण वेदितव्यः / [इति] अयमुच्यते बोधिसत्त्वस्य गोत्रविहारः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्याधिमुक्तिचर्याविहारः / इह बोधिसत्त्वस्य प्रथमं चित्तोत्पादमुपादाय अशुद्धाध्याशयस्य या काचिद्बोधिसत्त्वचर्या अयमस्याधिमुक्तिचर्याविहार इत्युच्यते / तत्र गोत्रविहारी बोधिसत्त्वस्तदन्येषां [सर्वेषां] बोधिसत्त्वविहाराणामेकादशानां ताथागतस्य च विहारस्य हेतुमात्रे वर्तते हेतु परिग्रहेण / नो तु तेन कश्चितु तदन्यो बोधिसत्त्वविहार आरब्धो भवति न प्रतिलब्धो न विशोधितः / कुतः पुनस्तथागतविहारः / अधिमुक्तिचर्याविहारिणा पुनर्बोधिसत्त्वेन सर्वे बोधिसत्त्वविहारास्ताथागतश्च विहार आरब्धा भवन्ति (dutt 219) नो तु प्रतिलब्धा न विशोधिताः / स एव त्वधिमुक्तिचर्याविहारः प्रतिलब्धो भवति / तस्यैव चायं विशुद्धये प्रतिपन्नः / अधिमुक्तिचर्याविहारे परिशुद्धे प्रमुदितविहारं पूर्वारब्धमेव प्रतिलभते / तस्यैव च विशुद्धये प्रतिपन्नो भवति / प्रमुदित विहारे परिशुद्धे ऽधिशीलविहारं पूर्वारब्धमेव प्रतिलभते / तस्यैव च विशुद्धये प्रतिपन्नो भवति / एवं विस्तरेण यावत्परमः परनिष्पन्नो बोधिसत्त्वविहारो वेदितव्यः / परमे परिनिष्पन्ने बोधिसत्त्वविहारे परिशुद्धे ऽनन्तरं पूर्वारब्धस्य तातथागतस्य विहारस्य सकृत्प्रतिलम्भो विशुद्धिश्च वेदितव्या / इदं ताथागतविहारे बोधिसत्त्वविहारेभ्यो विशेषणं वेदितव्यम् /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य प्रमुदितविहारः / यः शुद्धाशयस्य बोधिसत्त्वस्य विहारः / तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्याधिशीलविहारः / यो ऽध्याशयशुद्धिनिदानेन प्रकृतिशीलेन संयुक्तस्तस्य विहारः / तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्याधिचित्तविहारः / यो ऽधिशीलविहार विशुद्धिनिदानैलौकिकध्यानसमाधिसमापत्तिभिर्विहारः / तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य बोधिपक्ष्यप्रतिसंयुक्तो ऽधिप्रज्ञविहारः / यो लौकिकं ज्ञानविशुद्धिसन्निश्रयभूतं समाधिं निश्रृत्य सत्यावबोधाय सम्यक् स्मृत्युपस्थानादीनां सप्तत्रिंशतां बोधिपक्ष्याणां धर्माणां प्रविचयविहारः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य सत्यप्रतिसंयुक्तो ऽधिप्रज्ञविहारः / यो बोधिपक्ष्यप्रविचयं निश्रित्य यथावत्सत्यावबोधविहारः / तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य प्रतीत्यसमुत्पादप्रवृत्तिनिवृत्तिप्रतिसंयुक्तो ऽधिप्रज्ञविहारः / यस्तमेव सत्यावबोध[मधि]पतिं कृत्वा तदज्ञानात् सहेतुकदुःखप्रवृति / प्रविचयप्रभावितस्तज्ज्ञानाच्च सहेतुकदुःखनिरोधप्रविचयप्रभावितो विहारः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां साभिसंस्कारः साभोगो निर्निमित्तो विहारः / यस्तमेव त्रिविधमप्यधिप्रज्ञविहारमधिपतिं कृत्वा ऽभिसंस्कारेणाभोगेन निश्छिद्रनिरन्तरः सर्वधर्मेषु तथता-निर्विकल्पप्रज्ञाभावना सहगतो विहारः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां अनभिसंस्कारो ऽनाभोगो निर्निमित्तो विहारः / (dutt 220) यस्तस्यैव पूर्वकस्य निर्निमित्तस्य विहारस्य भावना-बाहुल्यात् स्वरसेनैव निश्छिद्रनिरन्तर-वाहिर्मार्गानुगतो विहारः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां प्रविसंविद्विहारः / यस्तमेव सुपरिशुद्धं निश्चलं प्रज्ञासमाधिं निश्रित्य महामतिवैपुल्यमनुप्राप्तस्य परेषां धर्मसमाख्यानानुत्तर्यमारभ्य धर्माणां पर्यायार्थ-निर्वचनप्रभेदप्रविचयविहारः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य परमो विहारः / यत्र स्थितो बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वमार्गनिष्ठागतो ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ महाधर्माभिषेकप्राप्त एकजातिप्रतिबद्धो वा भवति चरमभविको वा / यस्य विहारस्यानन्तरं संहितमेवानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य सर्वबुद्धकार्यं करोति / तत्राधिमुक्तिचर्याविहारे [बोधिसत्त्वो] बोधिसत्त्वभावनायां परीत्तकारी भवति च्छिद्रकारी अनियतकारी पुनर्लाभपरिहाणितः / प्रमुदितविहारे बोधिसत्त्वस्तस्यामेव बोधिसत्त्वभावनायां विपुलकारी भवत्यच्छिद्रकारी नियतकारी यथाप्रतिलब्धापरिहाणितः / यथा प्रमुदितविहारे एवं यावत् त्रिष्वधिप्रज्ञविहारेषु / प्रथर्म निर्निमित्तं विहारमुपादाय यावत्परमाद्बोधिसत्त्वविहाराद्बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वभावनायां अप्रमाणकारी भवत्यच्छिद्रकारी नियतकारी च / तत्राधिमुक्तिचर्याविहारे बोधिसत्त्व-निर्निमित्तभावनायाः समारम्भो वेदितव्यः / प्रमुदितविहारे ऽघिशीलाधिचित्ताधिप्रज्ञविहारेषु च तस्या बोधिसत्त्व-निर्निमित्तभावनायाः प्रतिलम्भो वेदितव्यः / प्रथमे ऽनिमित्तविहारे समुदागमो द्वितीये ऽनिमित्तविहारे बोधिसत्त्व-निर्निमित्तभावनायाः परिशुद्धिर्वेदितव्या / प्रतिसंविद्विहारे परमे च विहारे तस्या एव बोधिसत्त्व-निर्निमित्त-भावनायाः फलप्रत्यनुभावना वेदितव्या /

अधिमुक्तिचर्याविहारे वर्तमानस्य बोधिसत्त्वस्य के आकाराः कानि लिंगानि कानि निमित्तानि भवन्ति / अधिमुक्तिचर्या-विहारे वर्तमानो बोधिसत्त्वः प्रतिसंख्यानबलिको भवति / बोधिसत्त्वकृत्यप्रयोगेषु प्रतिसंख्याय प्रज्ञया प्रयुज्यते / नो तु प्रकृत्या तन्मयतया / दृढायाः स्थिरायाः अविवर्तया बोधिसत्त्वभावनायाः अलाभी भवति / यथा भावनाया एवं भावनाफलस्य विविधानां प्रतिसंविदभिज्ञाविमोक्षसमाधिसमापत्तीनाम् / (dutt 221) पञ्च च भयान्यसमतिक्रान्तो भवति / अजीविकाभयमश्लोकभयं मरणभयं दुर्गतिभयं परिषद्शारद्यभयं च / प्रतिसंख्याय च सत्त्वार्थेषु प्रयुज्यते न प्रकृत्यनुकम्पा-प्रेमतया / एकदा च सत्त्वेषु मिथ्यापि प्रतिपद्यते कायेन वाचा मनसा / एकदा विषयेष्वप्यध्यवसितो भवति / एकदा आगृहीत-परिष्कारतायामपि संदृश्यते / श्रद्धागामी च भवति परेषां बुद्धबोधिसत्त्वानाम् / नो तु प्रत्यात्मं तत्त्वज्ञो भवति यदुत तथागतं वा आरभ्य धर्मं वा संघं वा तत्त्वार्थं वा बुद्धबोधिसत्त्वप्रभावं वा हेतुं वा फलं वा प्राप्तव्यं वा ऽर्थं प्राप्त्युपायं वा गोचरं वा / परीत्तेन च श्रुतमयचिन्तामयेन ज्ञानेन समन्वागतो भवति नाप्रमाणेन / तदपि चास्यैकदा संप्रमुष्यते / संप्रमोषधर्मो च भवति / दुःखया च धन्धाभिज्ञया बोधिसत्त्व-प्रतिपदा समन्वागतो भवति / न च तीव्रच्छन्दो भवति महाबोधौ / नोत्तप्तवीर्यो न गम्भीरसुसन्निविष्टप्रसादः / त्रिषु च स्थानेषु मुषित-स्मृतिर्भवति / विषयेषु मनापामनापेषु रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधर्मेष्वेकदा विपर्यस्तचित्ततायाः /

उपपत्तौ तत्र तत्रात्मभावान्तरे प्रत्याजातस्य पूर्वकात्मभावविस्मरणात् / उद्दिष्टानामुद्गृहीतानां धर्माणां चिरकृतचिरभाषितस्य चैकदा विस्मरणात् / एवमेषु त्रिषु स्थानेषु मुषितस्मृतिर्भवति / एकदा च मेधावी भवति धर्माणामुद्ग्रहणधारणार्थप्रवेशसमर्थः / एकदा न तथा / एकदा स्मृतिमान् भवति / एकदा मुषितस्मृतिजातीयः / न च सत्त्वानां यथावद्विनयोपायाभिज्ञो भवति / नाप्यात्मनो बुद्धधर्माभिनिर्हारोपायाभिज्ञः / हठेन च परेषां धर्मं देशयति / अववादानुशासनीं वा प्रवर्तयति / सा चास्य हठेन प्रवर्तिता न यथाभूतमाज्ञाय / एकदा च वन्ध्या भवत्येकदा चावन्ध्या / रात्रिक्षिप्तानामिव शराणां यदृच्छासिद्धितामुपादाय / एकदा च चित्तमप्युत्पादितं महाबोधादुत्सृजति / एकदा च बोधिसत्त्वशीलसंवरसमादानान् निवर्तते नोत्सहते वा / एकदा सत्त्वार्थक्रियाप्रयुक्तो ऽपि खेदमन्तरा कृत्वा तस्मात्सत्त्वार्थक्रियाप्रयोगात् प्रतिनिवर्तते / आशयतश्चात्मनः सुखकामो भवति प्रतिसंख्याय च परसुखकामः / बोधिसत्त्वस्खलितेषु च परिज्ञाबहुलो भवति / नो तु परिज्ञाय परिज्ञायाशेष-प्रहाणवान् पुनः पुनः स्खलिताध्याचारतया / एकदा नेयश्च भवत्यस्माद्बोधिसत्त्वपिटकधर्मविनयात् / (dutt 222) एकदा गम्भीरामुदारां धर्मदेशनां श्रुत्वा उत्व्रस्यति / भवति चास्य चेतसो विकम्पितत्वं विमतिः सन्देहश्च / सर्वेण च सर्वं महाकरुणासमुदाचारविवर्जितो भवति सत्त्वेषु / अल्पेन च हितसुखोपसंहारेण सत्त्वेषु प्रत्युपस्थितो भवति / न विपुलेन नाप्रमेयेण च सर्वासु परिपूर्णासु यथानिर्दिष्टासु बोधिसत्त्वशिक्षासु शिक्षते /

न च सर्वैः परिपूर्णैर्यथानिर्दिष्टैर्बोधिसत्त्वलिङ्गैः समन्वागतो भवति / न च सर्वेषु यथानिर्दिष्टेषु बोधिपक्षप्रयोगेषु परिपूर्णेषु संदृश्यते / दूरे चानुत्तरायां सम्यक्संबोधेरात्मानं प्रत्येति / न च तथा निर्वाणे ऽस्याध्याशयः सन्निविष्टो भवति यथा संसारसंसृतौ / उत्तप्तैरचलैश्च कुशलैर्बोधिपक्ष्यैर्धर्मैरसमन्वागतो भवति / इतीमान्येवंभागीयानि लिङ्गानि निमित्तानीमे आकारा अधिमुक्तिचर्याविहारे वर्तमानस्य बोधिसत्त्वस्य वेदितव्याः / अधिमुक्तिचर्याविहारे मृद्ध्यां क्षान्त्यां वर्तमानस्य बोधिसत्त्वस्यैषां यथा निर्दिष्टानामाकारलिङ्ग-निमित्तानामधिमात्रता वेदितव्या / मध्यायां क्षान्तौ वर्तमानस्य [मध्यता] वेदितव्या / अधिमात्रायां क्षान्तौ वर्तमानस्य बोधिसत्त्वस्यैषामाकारलिङ्गनिमित्तानां मृदुता तनुत्वं वेदितव्यम् / अधिमात्रायामेव क्षान्तौ वर्तमानस्यैषामाकारलिङ्गनिमित्तानामशेषप्रहाणामनन्तरञ्च प्रमुदितविहारप्रवेशो बोधिसत्त्वस्य वेदितव्यः प्रतिलम्भयोगेन / तस्यास्य प्रमुदितविहारविहारिण एते [सर्व]धर्माः सर्वेन सर्वं न भवन्ति ये ऽधिमुक्तिचर्याविहार-विहारिण आख्याताः / एतद्विपर्ययेण च सर्वे शुक्लपक्ष्या धर्माः संविद्यन्ते / यैरयं समन्वागतो बोधिसत्त्वः शुद्धाशय इत्युच्यते / किञ्चाप्यधिमुक्तिचर्याविहारे ऽपि वर्तमानस्य बोधिसत्त्वस्य मृदुमध्याधिमात्रयोगेनोत्तरोत्तरा शुद्धिरधिमोक्षस्यास्ति / न त्वसौ अध्याशयशुद्धिरित्युच्यते / तत् कस्य हेतोः / तथा हि सो ऽधिमोक्ष एभिरनेकविधैरुपक्लेशैरुपक्लिष्टः प्रवर्तते /

प्रमुदितविहारस्थितस्य तु बोधिसत्त्वस्य सर्वेषामेषामधिमोक्षोपक्लेशानां प्रहाणान्निरूपक्लेशः शुद्धो ऽधिमोक्षः प्रवर्तते /

तत्रप्रमुदितविहारे वर्तमानस्य बोधिसत्त्वस्य के आकाराः कानि लिङ्गानि कानि निमित्तानि वेदितव्यानि / इह बोधिसत्त्वो ऽधिमुक्तिचर्याविहारात् प्रमुदितविहारमनुप्रवेशन-पूर्वकञ्च बोधिसत्त्वप्रणिधानमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ असुप्रतिविद्धबोध्य सुप्रतिविद्धबोध्युपायं यद्भूयसा परप्रत्ययगासुनिश्चितं (dutt 223) प्रहायान्यदभिनवं षड्भिराकारैः सु[वि]निश्चितं प्रत्यात्मं भावानामयं बोधिसत्त्वप्रणिधानमुत्पादयति / सर्वं तदन्यशुल्कप्रणिधान-समतिक्रान्तमतुल्यमसाधारणफलम् / लौकिकं च तत्सर्व[लोक]विषय-समतिक्रान्तं च / सर्वसत्त्वदुःखपरित्राणानुगतत्वात् सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धासाधारणम् / एकक्षण[मात्रं] समुत्पन्ने अपि तस्मिन् प्रणिधाने धर्मप्रकृतिः सा तादृशी या ऽप्रमेयशुल्कधर्मेष्टफला भवति बोधिसत्त्वानाम् / निर्विकारञ्च तत्प्रणिधान[म]क्षयम् / नास्य प्रतिलब्धस्य केनचित्पर्यायेण परिहाणिरन्यथाभावो वा उपलभ्यते / विशेषभागीयञ्च तदपरान्तकोटीपतितम् / महाबोधिनिष्ठं तत् /

पुनरेतत्सुविनिश्चितं बोधिसत्त्वप्रणिधानं चित्तोत्पादे इत्युच्यते / स पुनरेष चित्तोत्पादो बोधिसत्त्वस्य समासतश्चतुर्भिराकारैर्वेदितव्यः / कतमैश्चतुर्भिः / आदित एव तावत्कीदृशानां बोधिसत्त्वानां तच्चित्तमुत्पद्यते / किञ्चालम्ब्योत्पद्यते / कीदृशञ्च किं लक्षणं केनात्मना उत्पद्यते / उत्पन्ने च तस्मिश्चित्ते को ऽनुशंसो भवति / इत्येभिश्चतुर्भिराकारैः स चित्तोत्पादो वेदितव्यः / तत्राधिमुक्तिचर्याविहारिणां सर्वाकारसूपचितकुशलमूलानां समासतः सम्यग्बोधिसत्त्वचर्यानिर्यातानां बोधिसत्त्वानां तच्चित्तमुत्पद्यते / आयत्यां सम्यगाशु सर्वबोधिसम्भारपरिपूरिं सर्वबोधिसत्त्व-सत्त्वार्थक्रियापरिपूरिमनुत्तरसम्यक्संबोधि सर्वाकार-सर्वबुद्धधर्मपरिपूरिं बुद्धकार्यक्रियापरिपूरिं च समासतः आलम्बनीकृत्य तद्बोधिसत्त्वानाञ्चित्तमुत्पद्यते / सम्यगाशु च सर्वाकारसर्वबोधिसंभारानुकूलं सर्वसत्त्वेषु सर्वाकारबोधिसत्त्वकृत्यानुकूलमनुत्तर-सम्यक्संबोधिस्वयंभूज्ञानप्रतिलम्भानुकूलं सर्वाकारबुद्धकृत्यकरणानुकूलं तच्चित्तमुत्पद्यते / तस्य च चित्तस्योत्पादाद्बोधिसत्त्वो ऽतिक्रान्तो भवति बालबोधिसत्त्वपृथग्जनभूमिम् / अवक्रान्तो भवति बोधिसत्त्वनियामम् / जातो भवति तथागतकुले / तथागतस्यौरसः पुत्रो भवति / नियतं संबोधिपरायणः तथागतवंशनियतो भवति / स च तथाभूतो ऽवेत्यप्रसादप्राप्तः प्रामोद्यबहुलो भवति /

असंरम्भाविहिंसाक्रोधबहुलः (dutt 224) परेषां सर्वाकारां बोधिसत्त्व-सत्त्वार्थक्रियां सर्वाकारां बोधिसंभारपरिपूरिं सर्वाकारां बोधिं बुद्धधर्मांश्च बुद्धकृत्यानुष्ठानं च शुद्धेनाध्याशयेनालम्बनीकुर्वन् अधिमुच्यमानो ऽवतरन् एतद्धर्माशु-समुदागमो ऽनुकूलताञ्चात्मनः सम्पश्यन् प्रत्यवगच्छन् प्रामोद्यबहुलो भवति / कुशलेनोदारेण नैष्क्रम्योपसंहितेन निरामिषेणाप्रतिसमेन कायचित्तानुग्राहकेण प्रामोद्येन उत्तप्तैरचलैरस्मि कुशलैर्धर्मैः समन्वागतः / आसन्नीभूतश्चास्म्यनुत्तरायाः सम्यक्सम्बोधेः / विशुद्धश्च मे आध्याशयो महाबोधौ / सर्वाणि च मे भयान्यपगतानि / इति अतो ऽपि प्रामोद्यबहुलो भवति / तथा ह्यस्य [सुवि]निश्चितोत्पादितचित्तस्य बोधिसत्त्वस्य पञ्च भयानि प्रहीणानि भवन्ति / सुपरिभावितनैरात्म्यज्ञानस्यात्मसंज्ञा तावन् न प्रवर्तते / कुतः पुनरस्य आत्म[स्नेहो] वा उपकरणस्नेहो वा भविष्यति / अतो ऽस्य जीविकाभयं न भवति / न च परेषमन्तिकात्किञ्चित्प्रतिकांक्षति / एवंकामश्च भवति / मयैवैषां सत्त्वानां सर्वार्था उपसंहर्तव्या इति / अतो ऽस्य अश्लोकभयं न भवति / आत्मदृष्टिविगमाच्चास्यात्म[विगम]संज्ञा न प्रवर्तते / अतो ऽस्य मरणभयं न भवति / मरणात् मे ऊर्ध्वमायत्यां नियतं बुद्धबोधिसत्त्वैः समवधानं भविष्यतीति एवं निश्चितो भवति / अतो ऽस्य दुर्गतिभयं न भवति / आत्मनश्च सर्वलोके न पश्यत्याशयेन कञ्चित्समसमम् / कुतः पुनरुत्तरतरमिति / अतो ऽस्य परिषच्छारद्यभयं न भवति /

स एवं सर्व भयापगतः सर्वगम्भींरनिर्देशत्रासापगतः सर्वोच्छ्रयमानस्तंभापगतः सर्वपरापकारविप्रतिपत्तिषु द्वेषापगतः सर्वलोकामिष हर्षापगतः अक्लिष्टत्वादनुपहतेन उत्तप्तत्वादप्रकृतेनाशयेन सर्वकुशलधर्मसमुदागमाय दृष्टे च धर्मे सर्वाकारं बोधिसत्त्ववीर्यमारभते श्रद्धाधिपतेयं पूर्वङ्गमां कृत्वा / आयत्याञ्च यानि तानि पूर्वनिर्दिष्टानि बोधिपक्ष्यपटले दशमहाप्रणिधानानि तान्यस्मिन् प्रमुदितविहारे ऽभिनिर्हृत्याशय-शुद्धितामुपादाय अग्रयसत्त्वदक्षिणीयशास्तृधर्मस्वामिपूजायै महाप्रणिधानं तत्प्रणीत-[सद्]-धर्मसन्धारणाय द्वितीयमनुपूर्वसद्धर्मप्रवर्तनाय तृतीयं तदनुकूल-बोधिसत्त्वचर्याचरणतायै चतुर्थं तद्भाजनसत्त्वपरिपाचनतायै (dutt 225) पञ्चमं बुद्धक्षेत्रेषूपसंक्रम्य तथागतदर्शनपर्युपासनसद्धर्मश्रवणतायै षष्ठं स्वबुद्धक्षेत्र-परिशोधनतायै सप्तमं सर्वजातिषु बुद्धबोधिसत्त्वाविरहिततायै बोधिसत्त्वैश्च सहैकाशयप्रयोगितायै अष्टमं सर्वसत्त्वार्थक्रियामोघतायै नवममनुत्तरसम्यक्सम्बोध्यभिसंबुध्यनतायै बुद्धकृत्यकरणतायै च दशमं महाप्रणिधानभिनिर्हरति पारम्पर्येण च सत्त्वधात्वनुपच्छेदवल्लोकधर्मानुपच्छेदवदेषामेव [मे] महाप्रणिधानानां जन्मनि जन्मनि यवद्बोधिपर्यन्तगमनादविगमश्चासंप्रमोषश्चाविसयोगश्च स्यादिति सम्यक् चित्तं प्रणिदधाति / पूर्वकं प्रणिधातव्ये ऽर्थे प्रणिधानं पश्चिमकं प्रणिधानं वेदितव्यम् / एतान्येव च महाप्रणिधानानि प्रमुखानि कृत्वा तस्य बोधिसत्त्वस्य दशप्रणिधानासंख्येयशतसहस्राण्युत्पद्यन्ते सम्यक् प्रणिधानानाम् /

तस्यैवमायत्याञ्च प्रणिधानवतः दृष्टे च धर्मे आरब्धवीर्यस्य दशविहारपरिशोधना धर्माः प्रमुदितविहारपरिशुद्धये संवर्तन्ते / सर्वबुद्धधर्मानभिश्रद्दधाति / प्रतीत्यसमुत्पादयोगेन केवलं सत्त्वानां दुःखस्कन्धसमुदागमं पश्यतः करुणा / मयैते सत्त्वा अस्मात्केवलाद् दुःखस्कन्धाद्विमोचयितव्या इति संपश्यतो मैत्री / सर्वदुःखपरित्राणाभिप्रायस्यात्मनिरपेक्षता / तन्निरपेक्षस्य सत्त्वेष्वाध्यात्मिकबाह्यवस्तुपरित्यागः / परतश्च तेषामेव सत्त्वानामर्थे लौकिक-लोकोत्तरधर्मपरिगवेषणो ऽखेदः / अखिन्नस्य च सर्वशास्त्रज्ञानसमुदागमविशुद्धितः शास्त्रज्ञता / शास्रज्ञस्य हीनमध्यविशिष्टेषु सत्त्वेषु यथायोगानुरूपप्रतिपत्तितो लोकज्ञता / तेष्वेव प्रयोगेषु कालवेलामात्रादिचर्यामारभ्य ह्री-व्यपत्राप्यता / तेष्वेव च प्रयोगेष्वप्रत्युदावर्तनतया धृतिबलाधानता / लामसत्कारप्रतिपत्तिभ्याञ्च तथागतपूजोपस्थानता / इमे दश धर्मा विहारपरिशुद्धये संवर्तन्ते / यदुत श्रद्धा करुणामैत्रीत्यागः अखेदः शास्त्रज्ञता लोकज्ञता ह्रीव्यपत्राप्यता धृतिबलाधानता तथागतपूजोपस्थानता च /

स च बोधिसत्त्व एतांश्च धर्मां समादाय वर्तते बहलीकरोति / तदन्येषाञ्च नवानामधिशीलादीनां बोधिसत्त्वविहाराणां सर्वाकारमार्गगुणदोषान् पर्येषते बुद्धबोधिसत्त्वानामन्तिकात् / तदभिज्ञाश्च सुखाविप्रनष्टमार्गः सूद्गृहीताकारप्रतिलम्भनिष्यन्दनिमित्तः / स्वयञ्च सर्वविहारानाक्रम्य महाबोधिमधिगच्छति महासत्त्वसार्थञ्च संसारकान्तारमार्गादुत्तारयति / यैराकारैः प्रवेशति त आकाराः यः प्रवेशः स प्रतिलम्भः / प्रविष्टस्य या [महा]फलानुशंसनिष्पत्तिः समुदागमश्च स निष्यन्दो वेदितव्यः / तस्यास्मिन्विहारे व्यवस्थितस्य द्वाभ्यां कारणाभ्यां बहवो बुद्धा आभासमागच्छन्ति औदारिकदर्शनस्य / ये च तेन श्रुता भवन्ति बोधिसत्त्वपटिके / ये च चेतसा ऽधिमुक्ता भवन्ति / सन्ति दशसु दिक्षु नाना-नामसु लोकधातुषु नाना-नामानस्तथागता इति / तानौदारिकप्रसादसहगतेन चेतसा दर्शनायायाचते / तस्य च तथाभूतस्य ऋध्यत्येव / सा आयाचना इदमेकं कारणम् / एवञ्च चित्तं प्रणिदधाति / तत्र बुद्धोत्पादस्तत्र मे जन्म भवेदिति / तस्य तथाभूतस्य ऋध्यत्येव तत्प्रणिधानम् / स एवमौदारिकप्रसाददर्शनतया प्रणिधानबलाधानतया च तांस्तथागतान् दृष्ट्वा सर्वाकारां पूजां सुखोपधानतामुपसंहरति यथाशक्त्या यथाबलं संघसम्माननां च करोति / तेषां च तथागतानामन्तिकाद्धर्मं शृणोति उद्गृहणाति धारयति / धर्मानुधर्मप्रतिपत्त्या च सम्पादयति / तानि च सर्वाणि कुशलमूलानि महाबोधौ परिणामयति / चतुर्भिश्च संग्रहवस्तुभिः सत्त्वान्परिपाचयति /

तस्यैभिस्त्रिभिर्विशुद्धिकारणैस्तानि कुशलमूलानि [यद्] भूयस्या मात्राया विशुध्यन्ति तथागतधर्मसंघपूजा-परिग्रह[ण]तया संग्रहवस्तुभिः सत्त्वपरिपाचनतया कुशलमूलानां बोधिपरिणमनतया च यावदनेकानि कल्पकोटीनियुतशतसहस्राणि / तद्यथा सुवर्णं प्रकृतिस्थितं यथा यथाग्नौ प्रक्षिप्यते दक्षेण कर्मारेण तथा तथा विशुद्धतरतां गच्छति / एवमेवास्याशयशुद्धस्य बोधिसत्त्वस्य तानि कुशलमूलानि तैविंशुद्धिकारणैर्विशुद्धितरतां गच्छन्ति / तत्रस्थश्चासावुपपत्तितो यद्भूयसा चक्रवर्ती भवति जन्मनि (dutt 227) जन्मनि जम्बुद्वीपेश्वरः / सर्वमात्सर्यमलापगतः प्रभुः सत्त्वानां मात्सर्यविनयनतायै / यच्च किञ्चिच्चतुर्भिः संग्रहवस्तुभिः कर्मारभ्यते तत्सर्वमविरहितं रत्नसर्वाकारबोधिसमुदागम-मनस्कारैः / कश्चिदहं सर्वसत्त्वानामग्र्यः सर्वार्थप्रतिशरणो भवेयमिति / आकांक्षमाणश्च तद्रूपं वीर्यमारभते यत्सर्वगृहकलत्रभोगानुत्सृज्य तथागतशासने प्रव्रजित्वा एकक्षणलवमुहूर्तेन शतं बोधिसत्त्वसमाधीनां समापद्यते / तथागतशतं नानाबुद्धक्षेत्रेषु दिव्येन चक्षुषा पश्यति / तेषां च निर्मिताधिष्ठानं बोधिसत्त्वाधिष्ठाञ्च जानाति / लोकधातुशतं च कम्पयति / तथा कायेनाक्रामते / आभया स्फरित्वा परेषामुपदर्शयति / विनेयसत्त्वशतं निर्मितशतेन परिपाचयति / कल्पशतमप्याकांक्षमाणः स्थानमधितिष्ठति / कल्पशतं च पूर्वान्तापरान्ततो ज्ञानदर्शनेन प्रविशति / [धर्ममुखशतं च] प्रविचिनोति स्कन्धधात्वायतनादिकानां धर्ममुखानाम् / कायशतं च निर्मिमीते /

कायञ्च कायं बोधिसत्त्वशतपरिवारमादर्शयति अतःपरं प्रणिधानबलेनाप्रमाणा प्रभावविकुर्वणा बोधिसत्त्वानां वेदितव्या अस्मिन् प्रमुदितविहारे स्थितानाम् / प्रणिधानबलिका हि ते प्रणिधानविशेषैर्विकुर्वन्ति / तेषां सम्यक् प्रणिधानां न सुकरां संख्या कर्तु यावत्कल्पकोटीनियुतशतसहस्रैरपि / एवमयं बोधिसत्त्वानां प्रमुदितविहारः सुविनिश्चित[तः] चतुराकारः चित्तोत्पादतः सम्यक् प्रणिधानवीर्यारम्भाभिनिर्हारतः विहारपरिशोधनतस्तदन्यविहारव्युत्पत्तितः कुशलमूलपरिशोधनतः उपपत्तितः प्रभावतश्च समासनिर्देशतो वेदितव्यः / विस्तरनिर्देश[तः] पुनर्यथासूत्रमेव दशभूमिके प्रमुदितभूमिनिर्देशमारभ्य / याश्च दशभूमिके सूत्रे दश बोधिसत्त्वभूमयः त इह बोधिसत्त्वपिटके मातृकानिर्देश-दश-बोधिसत्त्वविहारा यथाक्रमं प्रमुदितविहारमुपादाय यावत्परमविहाराद्वेदितव्याः / तत्र बोधिसत्त्वानां परिग्रहार्थेन भूमिरित्युच्यते / उपभोगवासार्थेन पुनर्विहार इत्युच्यते /

तत्र कतमे बोधिसत्त्वानामधिशीलविहारस्य आकाराः कानि लिङ्गानि कानि निमित्तनि वेदितव्यानि / इह बोधिसत्त्वेन पूर्वमेव प्रमुदितविहारे दशाकारेण (dutt 228) चित्ताशयेनाशयशुद्धिः प्रतिलब्धा भवति / सर्वाचार्यगुरुदक्षिणीयाविसंवादना[ध्या]शयः / सहधार्मिकबोधिसत्त्वसौरत्यसुखसंवासाशयः / सर्वक्लेशोपक्लेशमारकर्माभिभव-स्वचित्तवशवर्तनाशयः / सर्वसंस्कारेषु दोषाशयः निर्वाणे ऽनुशंसाशयः / कुशलानां बोधिपक्ष्याणां धर्माणां भावनासातत्याशयः / तेषामेव च भावनानुकूलतया प्राविविक्याशयः / सर्वलौकामिषसमुच्छ्रयलाभसत्कारनिरपेक्षाशयः / हीनयानमपहाय महायानाधिगमाशयः सर्वसत्त्वसर्वार्थकरणाशयश्च / इतीमे दश सम्यगाशयास्तस्मिंश्चित्ते प्रवृत्ता भवन्ति / यैरस्याशयः शुद्ध इत्युच्यते / एषामेव चाशयानामधिमात्रत्वात्परिपूर्णत्वात् द्वितीयमधिशीलविहारं बोधिसत्त्वः प्रविशत्याक्रमते / सो ऽधिशीलविहारे प्रकृतिशीली भवति / स्वल्पमपि मिथ्याकर्मपथसंगृहीतदौःशील्यं न समुदाचरति / प्रागेव मध्यमधिमात्रं वा / दशसु च परिपूर्णेषु [कुशलेषु] कर्मपथेषु प्रकृत्या संदृश्यते / स एवं प्रकृतिशीली प्रज्ञया क्लिष्टाक्लिष्टानां कर्मपथानां दुर्गतिसुगतियानेषु कर्मसमुदाचारे हेतुफलसमुदागमव्यवस्थानं यथाभूतं प्रजानाति / विपाकनिष्यन्दफल[त]श्च तानि कर्माणि यथाभूतं प्रजानाति / स स्वयं चाकुशलकर्मप्रहाणे कुशलकर्मसमादाने संदृश्यते /

परांश्च तत्रैव समादापयितुकामो भवति समादापयति च विषमकर्मसमाचारदोषदुष्टञ्च सत्त्वधातुं सर्वमविशेषेण सम्पत्तिविपत्तिगतं परमार्थतो दुःखितं व्यसनस्थं विचित्रैर्व्यसनाकारैरनुकम्पमानो ऽनुकम्पावैपुल्यमनुप्राप्तः प्रत्यवेक्षते / तस्यास्मिन् अधिशीलविहारे व्यवस्थितस्य बुद्धदर्शनं कुशलमूलविशुद्धिः पूर्ववद्वेदितव्या / तत्रायं विशेषः / तद्यथा तदेव सुवर्णं कुशलेन कर्मकारेण कासीसं ग्रक्षिप्तं भूयस्या मात्रया विशुद्धतरं भवत्यग्नौ प्रक्षिप्यमाणम् / एवमस्य बोधिसत्त्वस्य सा कुशलमूलविशुद्धिर्वेदितव्या / अस्मिंश्च विहारे शुद्धचित्ताशयनिष्पत्तिप्रवेशत उपपत्ति[त]श्चातुर्द्वीपकश्चक्रवर्ती भवति / यद्भूयसा बाहुल्येन च दौःशील्यादकुशलेभ्यः कर्मपथेभ्यः सत्त्वान् व्यावर्तयति / कुशलेषु च कर्मपथेषु समादापयति / प्रभावो ऽप्यस्य पूर्वकाद् दशगुणो वेदितव्यः / इत्येवं बोधिसत्त्वानामधिशीलविहारः / प्रकृतिशीलतश्च सर्वाकारदौःशील्यमलापकर्षतश्च सर्वकर्मपथसर्वाकारहेतुफलज्ञानप्रतिवेधतश्च शुभे कर्मणी परसमादापनकामश्चानुकम्पावैपुल्यप्रतिलम्भतश्च (dutt 229) सत्त्वधातुकर्मजदुःखव्यसनालोचनतश्च कुशलमूलविशुद्धितश्च उपपत्तितश्च प्रभावतश्च समासनिर्देशतो वेदितव्यः / विस्तरनिर्देशतः पुनर्यथा सूत्रमेव यथा दशभूमिके विमलायां भूमौ दौःशील्यमलापगतत्वात् विमला भूमिरित्युच्यते / दौःशील्यमलापगतत्वात् एवाधिशीलविहार इति / या तत्र विमला भूमिः सेहाधिशीलविहारो वेदितव्यः /

तत्र कतमे बोधिसत्त्वानामाकाराः कानि लिङ्गानि कानि निमित्तानि अधिचित्तविहारस्य / इह बोधिसत्त्वेन पूर्वमेवाधिशीलविहारे ते दश शुद्धाशया मनसिकृता भवन्ति जुष्टाः प्रतिविद्धाः / दशभिरपरैराकारैस्तेषां चित्ताशयमनसिकाराणामधिमात्रत्वात् परिपूर्णत्वादधिशीलविहारं समतिक्रम्याधिचित्तविहारमनुप्रविशति / शुद्धो मे दशभिराकारैश्चित्ताशय इति मनसिकारेण / अभव्यश्चाहं तस्माद् दशाकारात्त्छुद्धाशयात्परिहाणायेति मनसिकारेण / सर्वास्रवसास्रवेषु मे धर्मेषु चित्तं न प्रस्कन्दति प्रतिकूलतायां च सन्तिष्ठत इति मनसिकारेण / तत्प्रतिपक्षभावनायां च मे विज्ञानं संस्थितमिति मनसिकारेण / अभव्यश्चाहमस्मात्प्रतिपक्षात्पुनः परिहाणायेति मनसिकारेण / अभव्यश्चाहमेवं दृढप्रतिपक्षस्तैः सर्वास्रवसास्रवैर्धर्मैः सर्वमारैश्चाभिभवितुमिति मनसिकारेण / असंलीनं च मे मानसं प्रवर्तते सर्वबुद्धधर्मेष्विति मनसिकारेण / सर्वदुष्करचर्यासु च मे नास्ति व्यथेति मनसिकारेण / अधिमुक्तं च मे महायाने चित्तमेकान्तेन न तदन्यहीनयानेष्विति मनसिकारेण / सर्वसत्त्वार्थक्रियाभिरतञ्च मे चित्तमिति मनसिकारेण / एभिर्दशभिश्चित्ताशयमनसिकारैः प्रविशति /

अधिचित्तविहारस्थितो बोधिसत्त्वः सर्वसंस्कारानादीनवाकारैर्विचित्रैर्विदूषयति / तेभ्यश्च मानसमुद्वेजयति / बुद्धज्ञाने चानुशंसदर्शी भवति विचित्रैरनुशंसाकारैः / तत्र च स्पृहाजातो भवति घनरसेन च्छन्देन / सत्त्वधातुं दुःखितं व्यवलोकयति विचित्रैर्दुःखाकारैः / तेषु च सत्त्वेषुपेक्षाचित्तो भवत्यर्थप्रतिशरणचित्तः / सर्वसंस्कारेष्वप्रमत्तः / बोधायोत्तप्तवीर्यः / सत्त्वेषु विपुलकरुणाशयः / तेषां सत्त्वानामत्यन्तदुःखविमोक्षोपायं सर्वक्लेशानावरणज्ञानमेव पश्यति / (dutt 230) तस्य च विमोक्षस्य समुदागमाय धर्मधातौ सर्वविकल्पप्रचार-संल्केशोत्पत्तिप्रतिपक्षं प्रज्ञां पश्यति / तस्य च ज्ञानालोकस्य निष्पत्तये सम्यक्संबोधिं पश्यति / तञ्च ध्यानसमाधिसमापत्तिनिर्हारं बोधिसत्त्वपिटकश्रवणपूर्वकं श्रवणनिदानं पश्यति / दृष्ट्वा [च] महता वीर्यारम्भेण श्रुतपर्येष्टिमापद्यते / सद्धर्मश्रवणहेतोर्नास्ति तद्द्रविणं परिष्कारमाध्यात्मिक-वाह्यं वस्तु यन्न परित्यजति / नास्ति सा गुरुपरिचर्या यान्नाभ्युपगच्छति / नास्ति सा सन्ततिर्यान्नाभ्युपगच्छति / नास्ति सा कायोत्पीडा यान्नाभ्युपगच्छति / स प्रीततरो भवत्येक चतुष्पदगाथाश्रवणेन न त्वेवं त्रिसाहस्रपूर्णप्रतिमेन महारत्नराशिना / प्रीततरो भवत्येकधर्मपदश्रवणेन सम्यक्संबुद्धोपनीतेन बोधिसत्त्वचर्यापरिशोधकेन न सर्वशक्रत्व[-मारत्व-]ब्रह्मत्व-लोकपालत्व-चक्रवर्तित्व-समुच्छ्रयप्रतिलम्भैः / स चेदेनं कश्चिदेवं वदेत् /

एवमहमिदं [धर्मपदं] सम्यक्संबुद्धोपनीतं सर्वबोधिसत्त्वचर्यापरिशोधकं ते ऽनुश्रावयिष्यामि स चेन्महत्यामग्निखदायामात्मानं प्रक्षिपसि महान्तञ्च दुःखोपक्रमं संप्रतीच्छसीति / श्रुत्वास्यैवं भवेत् / उत्सहाम्यहमस्य धर्मपदस्यार्थे पूर्ववत् त्रिसाहस्रमहासाहस्रप्रतिमायामाप्यग्निखदायां ब्रह्मलोकादात्मानमुत्स्रष्टुं प्रागेव प्रत्यवरायाम् / नारकदुःखसंवासैरप्यस्माभिर्बुद्धधर्माः पर्येषितव्याः प्रागेव प्राकृतैर्दुःखोपक्रमैरिति / एवंरूपेण वीर्यारम्भेण धर्मान् पर्येष्यैवं योनिशो मनसिकरोति / यथा धर्मान्नुधर्मप्रतिपत्तिं बुद्धधर्मानुगतां न व्यञ्जनस्वरमात्रविशद्धिमिति विदित्वा तदेव श्रुतं निश्रित्य धर्मनिमित्तानि सम्यगालम्बनीकुर्वन् विविक्तं कामैर्विस्तरेण प्रथमं द्वितीयं तृतीयं चतुर्थञ्च ध्यानं लौकिकं चतस्र आरूप्यसमापत्तीर्लौकिकीश्चत्वार्यप्रमाणानि पञ्च चाभिज्ञा उपसंपद्य विहरति / स तैर्बहुलं विहृत्य तानि ध्यानानि समाधीन् समापत्तीः व्यावर्तयित्वा प्रणिधानवशेन कामधातौ यत्र सत्त्वार्थं बोधिपक्षधर्मपरिपूरिं च पश्यति तत्रोपपद्यते / न त्वेवास्य तद्वशेनोपपत्तिर्भवति / तस्य कामवीतरागत्वात्कामबन्धनानि प्रहीणानि भवन्ति ध्यानसमाधिसमापत्तिव्यावर्तनत्वाद् (dutt 231) भवबन्धनानि / अधिमुक्तिचर्या-भूमावेवास्य पूर्वमेव धर्मतथताधिमोक्षाद् दृष्टिकृतबन्धनानि प्रहीणानि भवन्ति / मिथ्यारागद्वेषमोहाश्चास्यात्यन्तं न प्रवर्तन्ते / तस्य बुद्धदर्शनं विस्तरेण कुशलमूलविशुद्धिः पूर्ववद्वेदितव्या / तत्रायं विशेषः /

तद्यथा तदेव सुवर्णकुशलस्य कर्मारस्य हस्तगतं प्रक्षीणमलकषायमपि समधरणमवतिष्ठते तुल्यमानम् / एवमस्य सा कुशल मूलविशुद्धिर्वेदितव्या / उपपत्तितश्च शक्रो भवति देवेन्द्रो यद्भूयसा / कुशलः सत्त्वानां कामरागविनिवर्तनतायै / प्रभावे ऽपि यत्र पूर्वके विहारे सहस्रमाख्यातं तत्रेह शतसहस्रं वेदितव्यम् / अयं बोधिसत्त्वानामधिचित्तविहारश्चित्तमनस्कार-परिनिष्प[त्ति]प्रवेशतश्च संसारसत्त्वधातुमहाबोधिसम्यक्-प्रतिवेध[त]श्च सत्त्वदुःखविमोक्षोपाय-सम्यक्-पर्येषणतश्च महागौरवधर्मपर्येषणतश्च धर्मानुधर्मप्रतिपत्ति-लौकिकध्यानसमाधिसमापत्त्यभिज्ञाभिनिर्हार-विहारतश्च तद्व्यावर्तनं प्रणिधाय यत्र कामोपपत्तितश्च कुशलमूलविशुद्धितश्चोपपत्तितश्च प्रभावतश्च समासनिर्देशतो वेदितव्यः / विस्तरनिर्देशः पुनर्यथासूत्रं तद्यथा दशभूमिके प्रभाकर्यां भूमौ / श्रुताकारधर्मालोकावभास-समाध्यालोकावभास-प्रभावितत्वादस्या भूमेः प्रभाकरीत्युच्यते / अध्यात्मं चित्तविशुद्धिमुपादाय सा प्रभा संभवति तस्मात्स विहारः अधिचित्त इत्युच्यते / येनार्थेन प्रभाकरी भूमिः तेनैवार्थेनाधिचित्तविहारो वेदितव्यः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां बोधिपक्ष्यप्रतिसंयुक्तो ऽधिप्रज्ञविहारः / इह बोधिसत्त्वेन पूर्वमेवाधिचित्तविहारे दश धर्मालोकप्रवेशाः श्रुतपर्येष्टिमधिपत्तिं कृत्वा प्रतिलब्धा भवन्ति / येषामधिमात्रत्वात्परिपूर्णत्वादधिचित्तविहारमतिक्रम्य प्रथममधिप्रज्ञविहारं प्रविशति / [ते] पुनर्दश धर्मालोकप्रवेशा ग्रन्थतो यथा सूत्रमेव वेदितव्यः / ये च प्रज्ञप्यन्ते यत्र च प्रज्ञप्यन्ते येन च प्रज्ञप्यन्ते ते च यत्समाः परमार्थः यस्य च संक्लेश-व्यवदानश्च संक्लिश्यन्ते विशुद्धन्ते च यत्प्रतियुसंक्तेन संक्लेशेन संक्लिश्यन्ते यया चानुत्तरया विशुद्ध्या (dutt 232) विशुध्यन्ते / इत्ययं समासार्थस्तेषां धर्मालोकनिर्देशानां वेदितव्यः / स तस्मिन् विहारे व्यवस्थितः / अभेद्याशयता पूर्वङ्गमैर्यथासूत्रमेव दशाकारेण ज्ञानपरिपाकेन [ज्ञान-]परिपाचकैर्धर्मैः समन्वागतः संवृत्तो भवति तथागतकुले तदात्मक-धर्मप्रतिलम्भात् / सर्वाकारां बोधिसत्त्वापेक्षामधिपतिं कृत्वा स्मृत्युपस्थानप्रमुखान् सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्यान् धर्मान् भावयन्ति यथासूत्रमेव / तस्य तान्धर्मानुपायपरिग्रहेण भावयतः सत्कायदृष्टिः सुसूक्ष्माप्यस्य स्कन्धधात्वायतनान्यभिनिवेशः सर्वेञ्जितानि चात्यन्तासमुदाचारतः प्रहीयन्ते / तेषां प्रहाणाद् यानि तथागत-विवर्णितानि कर्माणि तानि सर्वेण सर्वं नाध्याचरति / यानि पुनस्तथागत-वर्णितानि तानि सर्वाप्यनुवर्तन्ते यथावत् / तथाभूतश्च भूयसा मात्रया स्निग्धमृदुकर्मण्यचित्तश्च भवति तथा चित्राकारसुविशुद्धचित्तश्च / कृतज्ञकृतवेदितादिभिस्तदाशयानुगुणैर्विचित्रैः शुक्ल-धर्मैः समन्वागतो भवति /

उत्तरि च भूमिपरिशोधकानि कर्माणि समन्वेषमाणो महावीर्यारम्भप्राप्तो भवति / तस्य तन्निदानमाशयाध्याशयाधिमुक्तिधातुः परिपूर्यते / तन्निदानं चासंहार्यो भवति अविकम्प्यः सर्वतीर्थ्यमारशासनप्रत्यर्थिकभूतैः / पूर्ववच्च बुद्धदर्शनं विस्तरेण कुशलमूलविशुद्धिर्वेदितव्या / तत्रायं विशेषः / तद्यथा तदेव सुवर्णकुशलेन कर्मकारेणालंकारविधिकृतमसंहार्यं भवत्यकृताभरणैर्जातरुपैः / एवमस्य बोधिसत्त्वस्य तानि कुशलमूलान्यसंहार्याणि भवन्ति तदन्यबालविहारस्थितैर्बोधिसत्त्वकुशलमूलैः / तद्यथा च मणिरत्नमुक्तालोकमसंहार्यं भवति तदन्यैर्मणिभिः / सर्ववातोदकवृष्टिभिश्चानाच्छेद्यप्रभं भवति / एवमयं बोधिसत्त्वो ऽसंहार्यो भवति सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः / अनाच्छेद्यप्रज्ञालोकश्च भवति सर्वमारप्रत्यर्थिकैः / उपपत्तितश्च सुयामो भवति देवराजः / कुशलः सत्त्वानां सत्कायदृष्टिविनिवर्तनतायै / प्रभावे च यत्र पूर्वविहारे शतसहस्रगुणं समाख्यातं तत्रास्मिन् कोटिसमाख्यातं वेदितव्यम् / अयं बोधिसत्त्वानां बोधिपक्ष्याधिप्रज्ञविहारः /

धर्मालोकप्रवेशनिष्पत्तिं प्रतिलाभतश्च ज्ञानपरिपाचनतश्च बोधिपक्ष्यधर्मनिषेवणतश्च सत्कायदृष्ट्यादि-सर्वाभिनिवेशेञ्जितप्रहाणतश्च प्रतिषिद्धानुज्ञातकर्मविवर्जन-निषेवणतश्च तन्निदानं चित्तमार्दवतश्च तदनुकूलगुणसमृद्धितश्च (dutt 233) भूमिपरिशोधक-कर्मपर्येष्टिमारभ्य महावीर्यारम्भतश्च तन्निदानमाशयाध्याशयाधिमुक्तिविशोधनतश्च तन्निदानं सर्वशासनप्रत्यर्थिकासंहार्यतश्च कुशलमूलविशुद्धितश्चोपपत्तितश्च प्रभावतश्च समासनिर्देशतो वेदितव्यः / विस्तरनिर्देशः पुनस्तद्यथादशभूमिके ऽर्चिष्मती भूमिनिर्देशे बोधिपक्ष्या धर्मास्तस्यां भूमौ ज्ञानार्चिभूताः सम्यग्धर्मदेशना प्रज्ञावभासकरकालोकानाम् / तस्मात्सा भूमिरर्चिष्मतीत्युच्यते / सैव चेह बोधिपक्ष्याप्रज्ञावभासकर-धिप्रज्ञविहार इत्युच्यते /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां सत्यप्रतिसंयुक्तो द्वितीयो ऽधिप्रज्ञविहारः / इह बोधिसत्त्वः पूर्वके ऽधिप्रज्ञविहारे [या] दश विशुद्धाशयसमताः प्रतिलब्धाः तासामधिमात्रात्वात् परिपूर्णत्वात् द्वितीयमधिप्रज्ञविहारं प्रविशति / दश विशुद्धाशयसमता यथासूत्रं ग्रन्थतो वेदितव्याः / असमैश्च बुद्धैर्बुद्धाः समाः / तदन्यसत्त्वधातुसमतिक्रान्ताः / यैश्च धर्मैर्यथा समाः / इत्ययं समासार्थो विशुद्धाशयसमतानां वेदितव्यः / सो ऽस्मिन्विहारे व्यवस्थितः / भूयो ज्ञानवैशेषिकतां प्रार्थयमानः चत्वार्यसत्यानि दशभिराकारैर्यथाभूतं प्रजानाति / ग्रन्थतो यथासूत्रमेव सर्वं वेदितव्यम् / परसंज्ञापनतां [प्रत्यात्मज्ञानतां] तदुभयाधिष्ठानतां चारभ्य यच्च देश्यते / सूत्रविनयमातृकामारभ्य येन च देश्यते / प्रत्युपन्नदुःखात्मकतां हेतु[त]श्चानागतदुःखप्रभावतां हेतुक्षयात् [तत्]क्षयानुत्पाद[न]तां तत्प्रहाणोपायनिषेवणतां चारभ्य यथा देश्यते / इत्ययं समासार्थस्तस्य दशाकारस्य चतुरार्यसत्यज्ञानस्य वेदितव्यः / स एवं सत्यकुशलः सर्वञ्च संस्कारगतं प्रज्ञया सम्यग् विदूषयति / सत्त्वधातौ च करूणाशयं विवर्धयति / पूर्वान्तापरान्ततश्च बालसत्त्वमिथ्याप्रतिपत्तिं सम्यक् प्रतिविध्यति / तेषाञ्च विमोक्षाय महापुण्यज्ञानसम्भारपरिग्रहे चित्तं प्रणिधत्ते / तद्गताशयं च समुदानयति / स्मृतिमतिगतिप्रमुखैः प्रभूतैर्विचित्रैर्गुणैः समृद्धश्च / अन्य मनसिकारापगतः / चित्रैः परिपाचनोपायै सत्त्वान् परिपाचयति /

यानि च सत्त्वानुग्राहकानि लौकिकानि लिपिशास्त्रमुद्रागणनादीनि यथासूत्रमेव शिल्पकर्मंस्थानानि तानि सर्वाण्याभिनिर्हरति सत्त्वकरुण[त]या / (dutt 234) अनुपूर्वेण यावत् बोधिप्रतिष्ठापनार्थं लौकिकव्यवहारानुकूलतया दारिद्र्य-नाशोपायतया धातुवैषम्यमनुष्यामनुष्योपसंहृतोपद्रवप्रशमनतया ऽनवद्यक्रीडारतिवस्तूपसंहारतो धर्मरतिव्यावर्तनतया सन्निवासोपकरणार्थिनामल्पकृच्छ्रेण सन्निवासोपकरणोपसंहरणतया राजचौराद्युपद्रवपरित्राणतया स्थानास्थानप्रयोगानुज्ञाप्रतिषेधनतया मङ्गल्यामङ्गल्यवस्त्वादानत्यागसन्नियोजनतया दृष्टे धर्मे परस्परानभिद्रोहसम्परायाविपरीताभ्युदयमार्गोपदेशनतया / इत्ययं तेषां सत्त्वानुग्राहकानां शिल्पकर्मस्थानानां समासार्थो वेदितव्यः / सर्वमन्यत्पूर्ववत् / तत्रायं विशेषः / तद्यथा तदेव स्वर्णकुशलेन कर्मकारेण मुसारगल्व-मृष्टं प्रत्यर्पितमतुल्यतया ऽसंहार्यं भवति तदन्यैः सुवर्णैः / एवमयं बोधिसत्त्वो ऽसंहार्यो भवति सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः तदन्यभूमिस्थितैश्च बोधिसत्त्वैः / तद्यथा चन्द्रसूर्यनक्षत्राणामाभा असंहार्या च भवति सर्व वातमण्डलैः / [सर्व]वातवाहा साधारणा च भवति / एवमेवास्य बोधिसत्त्वस्य सा प्रज्ञा असंहार्या भवति सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः / लौकिकक्रिया साधारणा च भवति / उपपत्तितः संतुषितो भवति देवराजः / कुशलः सर्वतीर्थ्यविनिवर्तनतायै / प्रभावश्च कोटीशतसहस्रसंख्या निर्देशतो वेदितव्यः / अयं बोधिसत्त्वानां सत्यप्रतिसंयुक्तो ऽधिप्रज्ञविहारः /

शुद्धाशयसमता-निष्पत्ति-प्रवेशतश्च उपायसत्यव्यवचारणा-प्रतिविवर्धनतश्च सर्वसंस्कारविदूषणतश्च कारूण्यविवर्धनतश्च तदर्थं पुण्यज्ञानसंभारोपचयप्रणिधानप्रयोगतश्च स्मृतिमतिगत्यादिगुणविवृद्धितश्चानन्यमनसिकार-सर्वाकार-सत्त्वपरिपाचनाभियोगतश्च लौकिकशिल्पाभिनिर्हारतश्च कुशलमूलविशुद्धितश्चोपपत्तितश्च प्रभावतश्च समासनिर्देशतो वेदितव्यः / विस्तरनिर्देशतः पुनस्तद्यथा दशभूमिके सुदुर्जयायां भूमौ सत्त्वेषु निश्चयज्ञानं सुदुर्जयम् / तच्चेह परिदीपितम् / तस्मात्सा भुमिः सुदुर्जयेत्युच्यते / तेनैव चार्थेन सत्यप्रतिसंयुक्तो ऽधिप्रज्ञविहारो द्रष्टव्यः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादप्रतिसंयुक्तो ऽधिप्रज्ञविहारः / इह बोधिसत्त्वेन पूर्वमेव सत्यप्रतिसंयुक्ते अधिप्रज्ञविहारे दश धर्मसमताः प्रतिलब्धः (dutt 235) भवन्ति / यथासूत्रं ग्रन्थतस्ता वेदितव्याः / तासामधिमत्रत्वात्परिपूर्णत्वादिदं विहारमनुप्रविशति / सर्वधर्मेषु पारमार्थिकस्य सतः स्वभावस्य निर्निमित्तसमतया अभिलापाभिसंस्कारप्रतिभासस्यालक्षणसमतया तस्यैवालक्षणत्वात् स्वयमजातसमतया हेतुतो ऽनुत्पन्नसमता स्वयं हेतु[त]श्चानुप्तन्नत्वादत्यन्तमादिशान्तसमतया विद्यमान[स्य] वस्तुग्राहकस्य ज्ञानस्य निष्प्रपञ्चसमतया आदानत्यागाभिसंस्कारविगमसमतया च तस्यैव क्लेशदुःखसंक्लेश-विसंयोगाद् विविक्तसमतया विकल्पितस्य ज्ञेयस्वभावस्य मायानिर्मितोपमसमतया निर्विकल्पज्ञानगोचरस्य स्वभावस्य भावाभावाद्वयसमतया / इत्ययं तासां दशानां धर्मसमतानामर्थविभागो वेदितव्यः / सो ऽस्मिन्विहारे स्थितः सत्त्वेषु संवृद्धकरुणो बोधौ तीव्रच्छन्दाभिलाषजातः / लोकानां संभवञ्च विभवञ्च सर्वाकारया प्रतीत्यसमुत्पाद-सम्यग्व्यवचारणतया व्यवचारयति प्रजानाति / प्रतीत्यसमुत्पादज्ञानसन्निश्रितं चास्य विमोक्षमुखत्रयमाजातं भवति शून्यमनिमित्तमप्रणिहितम् / ततो निदानं चास्यात्म-पर-कारक-वेदकभावाभावसंज्ञा न प्रवर्तन्ते / स एवं परमार्थकुशलः सत्त्वसापेक्षः योनिशः प्रतिविध्यति क्लेशसंयोगात् / प्रत्ययसामग्र्याच्च संस्कृतं प्रकृतिदुर्बलमात्मात्मीयविरहितमनेकदोषदुष्टं प्रवर्तते न विना क्लेशसंयोगप्रत्ययसामग्रीम् /

तेन मया क्लेशसंयोगप्रत्ययसामग्रीं च विकलीकर्तव्या चात्मरक्षार्थम् / न च सर्वेण सर्वं संस्कृतं व्युपशमयितव्यं सत्त्वानुग्रहार्थम् / तस्यैवं ज्ञानकारूण्यानुगतस्यास्मिन् विहारे ऽसङ्गज्ञानाभिमुखो नाम प्रज्ञापारमिताविहारः अभिसंमुखी भवति / येनायं सर्वलोकिकचर्यास्वशक्तश्चरति / स च विहारो या तीक्ष्णा सप्तम्यां भूमौ प्रायोगिकचर्यापर्यन्तगता बोधिसत्त्वक्षान्तिः तयानुलोमिक्या क्षान्त्या संगृहीतो वेदितव्यः / सो ऽसङ्गज्ञानाभिमुख-प्रज्ञापारमिता-विहाराभिमुख्याद् बोध्याहारकांश्च प्रत्ययानाहरति / लौकिकानाञ्च संस्कृतसंवासे न संवसति / प्रशमे च शान्तदर्शी भवति / न च तत्रावतिष्ठते / तस्यैवमुपाय-प्रज्ञाज्ञानानुगत-स्यावतार-शून्यतासमाधिप्रमुखानि दश समाधिमुखशतसहस्राण्यामुखी भवति / यथा शून्यतासमाधिः एवमप्रणिहितानिमित्तसमाधयो वेदितव्याः / (dutt 236) तेषामामुखीभवादभेद्याशयश्च भवति / सर्वाकाराच्छासनादसंहार्यश्च भवति सर्वमारतीर्थ्यशासनप्रत्यर्थिकैः शेषं पूर्ववत् / तत्रायं विशेषः / तद्यथा तदेव सुवर्णं कुशलेन कर्मकारेण वैदूर्यमणिरत्नमुष्टं प्रत्यर्पितमसंहार्यं भवति तदन्यैः सर्वजातरूपैः एवमस्य बोधिसत्त्वस्य तानि कुशलमूलानि विशुद्धतराणि भवन्त्यसंहार्याणि पूर्ववत् / तद्यथा चन्द्रप्रभा सत्त्वाश्रयांश्च प्रहलादयत्यनाच्छेद्यप्रभा च भवति चतसृभिर्वातमण्डलिकाभिः / एवमस्य बोधिसत्त्वस्य सा प्रज्ञाभा सर्वसत्त्वक्लेशपरिदाहञ्च प्रशमयति / अनाच्छेद्या च भवति सर्वमारप्रत्यर्थिकैः / सुनिर्मितश्च भवति देवराजः /

कुशलः सत्त्वानां सर्वाभिमानविनिवर्तनतायै / प्रभावो ऽपि कोटीशतसहस्रं संख्यानिर्देशतो द्रष्टव्यः / अयं प्रतीत्यसमुत्पादप्रतिसंयुक्तो ऽधिप्रज्ञविहारः / धर्मसमता-परिनिष्पत्तिप्रवेशतश्च प्रतीत्यसमुत्पादावबोधविमोक्षमुखसम्भवतश्च सर्वमिथ्यासंज्ञासमुदाचारतश्च उपायसंसारपरिग्रहतश्च असङ्गज्ञानाभिमुख-प्रज्ञापारमिताविहाराभिमुखतश्च अप्रमाण-समाधिप्रतिलम्भतश्च अभेद्याशयप्रतिलम्भतश्च शासनादासंहार्यतश्च कुशलमूलविशुद्धित उपपत्तितः प्रभावतश्च समासनिर्देशतो वेदितव्यः / विस्तर[निर्दशत]स्तद्यथा ऽभिमुख्यां भूमौ / असङ्गज्ञानाभिमुखस्य प्रज्ञापारमिताविहारस्याभिमुख्यादभिमुखीत्युच्यते / तनैवार्थेनायं विहारो वेदितव्यः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां साभिसंस्कारः साभोगो निर्निमित्तो विहारः / इह बोधिसत्त्वेनानन्तरे ऽधिप्रज्ञविहारे दशोपायेन प्रज्ञया चाभिनिर्हृताः सर्वसत्त्वासाधारणा लौकिकाः सर्वलोकासाधारणाश्च मार्गान्तरारम्भविशेषाः प्रतिलब्धा भवन्ति / येषामधिमात्रत्वात्परिपूर्णत्वात्सप्तमं विहारमनुप्रविशति / तेषां यथासूत्रमेव ग्रन्थविस्तरो वेदितव्यः / लौकिकसम्पत्तिसंवर्तकं पुण्यपरिग्रह मारभ्य सत्त्वेषु हितसुखाशयमारभ्य बोधाय पुण्यसम्भारबोधिपक्ष्य-धर्मोत्तरोत्कर्षमारभ्य श्रावकासाधारणतामारभ्य प्रत्येकबुद्धासाधारणतामारभ्य सत्त्वधर्मधातुमारभ्य लोकधातुमारभ्य तथागतकायवाक्चित्तज्ञानमारम्य / इत्यथं तेषामुपायप्रज्ञाभिनिहृतानां मार्गान्तराणामारम्भविशेषाणामधिकारार्थः समासतो वेदितव्यः / स एभिर्युक्तो ऽप्रमाणमसंख्येयं तथागतविषयं प्रतिविध्यति / तत्समुत्थानाय (dutt 237) चानाभोगनिर्निमित्ताकल्पाविकल्पनतया ऽप्रमाणबुद्धिविषय-समुत्थानं पश्यन् निरन्तरं निश्च्छिद्रं प्रयुज्यते सर्वेर्यापथ-चारविहारमनसिकारेषु / नास्य सर्वावस्थागतस्य मार्गविप्रयुक्तो भवति / तस्य चित्तक्षणे दशपारमिताः प्रमुखाः सर्वे बोधिपक्ष्या धर्माः परिपूर्यन्ते विशेषेण / अन्येषु तु विहारेषु न तथा / प्रथमे प्रमुदितविहारे प्रणिधानाध्यालम्बनतया द्वितीये चित्तदौःशील्यमलापकर्षणतया तृतीये प्रणिधानविवर्धनधर्मालोकप्रतिलाभतया चतुर्थे मार्गावतारणतया पञ्चभे लौकिकक्रियावतारण या षष्ठे गम्भीरप्रवेशनतया /

आस्मिन् पुनः सप्तमे विहारे सर्वबुद्धधर्मसमुत्थापनतया बोधङ्गानि परिपूर्यन्ते बोधिसत्त्वप्रायोगिकचर्यापरिपूरिसंग्रहादस्य विहारस्य ज्ञानाभिज्ञाचर्याविशुद्धाष्टमविहाराक्रमणाच्च / तथा हि स बोधिसत्त्वो ऽस्य विहारस्यानन्तरमष्टमं विशुद्धं विहारं प्रविशति / स च विहार एकान्तविशुद्धः / इमे तु सप्त विहारा व्यामिश्राः / विशुद्धविहारपूर्वङ्गमत्वादसंक्लिष्टः / तदसंप्राप्तत्वात्संक्लिष्टचयपतिता वक्तव्याः / तस्मादस्मिन् विहारे सर्वे रागादिप्रमुखाः क्लेशाः प्रहीयन्ते / स च न संक्लेशो न निःक्लेशो वेदितव्यः असमुदाचाराद् बुद्धज्ञानाभिलाषाच्च / तथाभूतस्यास्याध्याशयपरिशुद्धमप्रमाणं काय वाडभनस्कर्म प्रवर्तते / स यानि तथागतविवर्णितानि कर्माणि पूर्ववत् तस्य पञ्चमविहाराभिनिहृतानि लौकिकानि शिल्पज्ञानानीह परिपूर्यन्ते आचार्यसम्मतश्च भवति त्रिसाहस्रमहासाहस्रे स्थापयित्वा ऊर्ध्वविहारस्थान् बोधिसत्त्वांस्तथागतांश्च / न कश्चिदस्याशयप्रयोगाभ्यां समो भवति / सर्वे च ध्यानादयो बोधिपक्ष्या धर्मा आमुखी भवन्ति / भावनाकाराभिमुखतया नोत्तरियाकारस्थानतः / तद्यथा आमुखी भवन्ति / भावनाकाराभिमुखतया नोत्तरियाकारस्थानतः / तद्यथा अष्ठमे विहारे / स तथा प्रयुक्तः सुनिश्चितविषयसमाधिप्रमुखानि दश समाधिशतसहस्राण्यभिनिर्हरति बोधिसत्त्वसमाधीनाम् / तेषाञ्च लाभात्समतिक्रान्तो भवति श्रावकप्रत्येकबुद्धसमाधिविषयम् / स एवं सर्वक्लेशविविक्तेन दुर्विज्ञेयेन सर्वविकल्पप्रचारापगतेन कायवाङ्मनस्कर्मणा विहरति / न चोत्तरिविशेषपरिमार्गणाभियोगमुत्सृजति सत्त्वापेक्षया /

बोधिपरिपूर्णार्थं तस्याप्रमाणं सर्वनिमित्तापगतं कायवाङ्मनस्कर्म प्रवर्तते सुपरिशोधितमनुत्पत्तिकधर्मक्षान्त्यावभासितम् / (dutt 238) अस्मिन्विहारे स्वबुद्धिविषयतया सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धविषयसमतिक्रान्तास्तदन्येषु तु षट्षु बुद्धधर्माध्यालम्बनतया षष्ठे च विहारे बोधिसत्त्वो निरोधं समापद्यते / अस्मिंस्तु प्रतिक्षणं समापद्यते / इदञ्चास्यात्यद्भुतं कर्माचिन्त्यम् / यद् भूतकोटिविहारेण च विहरति न च निरोधं साक्षात्करोति / स तमेवोपायज्ञानाभिनिहारमधिपतिं कृत्वा सर्वसत्त्वासाधारणां बोधिसत्त्वचर्याञ्चरति लौकिकप्रतिभासाञ्चातन्मयीं च यथासूत्रमेव / तस्य तु पिण्डार्थः / पुण्यक्रियामारभ्य कडत्रपरिषत्परिग्रहमभिनिर्वृत्तिविशेषप्रार्थना-समारम्भं विमोक्षत्रयविहारतां हीनयानाधिमुक्तोपायविनयनतां कामपरिभोगं कामविशेषप्रार्थनां तीर्थिकव्यावर्तनतां परचित्तानुवर्तनतां महाजनकायानुवर्तनतां चारभ्य शेषं पूर्ववत् / तत्रायं विशेषः / तद्यथा तदेव सुवर्णं कुशलेन कर्मकारेण सर्वमणिरत्नमृष्टुं प्रत्यर्पितमत्यर्थं भ्राजते / असंहार्यञ्च भवति तदन्यैर्जाम्बूद्वीपकैराभरणैः / एवमस्य तानि कुशलमूलानि विशुद्धतराण्यसंहार्याणि भवन्ति सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धकुशलमूलैस्तदन्यैश्च निकृष्टतरविहारस्थैर्बोधिसत्त्वकुशलमूलैः / तद्यथा सूर्याभा जम्बूद्वीपे यद्भूयसा स्नेहश्च परिशोषयति / असंहार्या च भवति स च तदन्यप्रभाभिः / एवमस्य बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञाभा सत्त्वानां सर्वक्लेशविषाणि च शोषयति / असंहार्या च भवति पूर्ववत् श्रावकादिज्ञानप्रभाभिः / वशवर्ती च भवति देवराजः /

कुशलः श्रावकप्रत्येकबुद्धाभिसमयोपसंहारेषु / प्रभावः कोटीशतसहस्रसंख्यानिर्देशतो वेदितव्यः / अयं साभोगो निर्निमित्तो विहारः उपायप्रज्ञाभिनिहृतमार्गान्तरारम्भविशेषनिष्पत्तिप्रवेशतश्च तथागतविषयसमुत्थान-प्रतिवेध-निरन्तरप्रयोगतश्च प्रतिक्षणं सर्वबोधिपक्ष्यधर्मसमुदागमतश्च क्लिष्टाक्लिष्ट-व्यवस्थानतश्च प्रयोगिकचर्यापरिपूरिसंग्रहतश्च आशयशुद्धिकर्मप्रवृत्तिम् अधिकृत्य सर्वलौकिकशिल्पकर्मादिपरिपूरणतश्च अप्रमेयश्रावकप्रत्येकबुद्धासाधारणसमाधि-प्रतिलम्भतश्च प्रतिक्षणनिरोधसमापत्तितश्च सर्वसत्त्वासाधारणलोकचर्याचरणतश्च कुशलमूलविशुद्धितश्च उपपत्तितः प्रभावतश्च समास-निर्देशतो वेदितव्यः / (dutt 239) विस्तरतः पूर्ववत् / तद्यथा दूरंगमायां भूमौ / बोधिसत्त्व-प्रायोगिकचर्या-परिपूरिसंगृहीतत्वात् दूरंगमेत्युच्यते / तेनैव चार्थेन विहारो वेदितव्यः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानाम् अनाभोगो निर्निमित्तो विहारः / इह बोधिसत्त्वेन प्रथमे ऽनन्तरे विहारे दशाकारं सर्वधर्मपरमार्थावतारज्ञानं प्रतिलब्धं भवति / त्रिषु अध्वेषु यथायोगम् आद्यनुत्पन्नतामजन्मतामलक्षणताम् आरभ्य तदन्यहेतुभावासम्भवाविनाशताञ्चारभ्य परमार्थतो निरभिलाप्यस्वभावे वस्तुन्यभिलापाभिसंस्कारप्रतिभासस्य स्वभावस्य लक्षणेन हेतुभावेन चाविद्यमानस्य तस्यैव संक्लेशात्मनाप्रवृत्तिताञ्चानिवृत्तिताञ्चारभ्य तदज्ञानमिथ्याभिनिवेशहेतुकाञ्च तस्मिन्विद्यमाने वस्तुनि निरभिलाप्ये आदौ मध्ये पर्यवसाने सर्वकालसंक्लेशसमतां चारभ्य तथता-सम्यक्प्रवेशनिर्विकल्पसमतया च तत्संक्लेशापनयनमारभ्य / इत्यस्य ज्ञानस्य दशाकारस्याधिमात्रत्वात्परिपूर्णत्वादिममष्टमं परिशुद्धं विहारमवतरति /

इहस्थश्चानुत्पत्तिकेषु धर्मेषु परमां बोधिसत्त्वक्षान्तिं सुविशुद्धां लभते / सा पुनः कतमा / चतसृभिः पर्येषणाभिरयं बोधिसत्त्वः सर्वधमान् पर्येष्य यदा चतुर्भिरेव यथाभूतपरिज्ञानैः परिजानाति / तदा सर्वमिथ्याविकल्पाभिनिवेशेष्वपनीतेषु सर्वधर्माणां दृष्टे च धर्मे सर्वसंल्केशानुत्पत्त्यनुकूलतां पश्यति / सम्पराये च सर्वेण सर्वं निरवशेषतो ऽनुत्पतिं पश्यति तेषामेव पूर्वमिथ्याविकल्पाभिनिवेशहेतुसमुत्पन्नानां धर्माणाम् / ताः पुनः चतस्रः पर्येषणा यथापूर्वं निर्दिष्टास्तत्त्वार्थपटले / चत्वारि च यथाभूतपरिज्ञानानि तान्यधिमुक्तिचर्याविहारमुपादाय यावत्साभोगनिर्निर्मित्ताद्विहारान् न सुविशुद्धानि भवन्ति / अस्मिंस्तु विहारे परिशुद्धानि भवन्ति / तस्मात् स बोधिसत्त्वः अनुत्पत्तिकेषु धर्मेषु क्षान्ति-प्रतिलब्ध इत्युच्यते / स तस्याः क्षान्तेर्लाभाद् गम्भीरं बोधिसत्त्वविहारमनुप्राप्तो भवति / तस्य ये पूर्वके निर्निमित्ते विहारे चत्वारो ऽपक्षालास्ते प्रहीणा भवन्ति / यः साभोगाभिसंस्कारः स प्रहीणो भवति / उत्तरि च विशुद्धविहारे औत्सुक्यं प्रहीणं भवति / सर्वाकारसत्त्वार्थक्रियाशक्तावौत्सुक्यं (dutt 240) प्रहीणं भवति / सूक्ष्मसंज्ञा-समुदाचारश्च प्रहीणो भवति / तस्मात् स विहारः सुविशुद्ध इत्युच्यते /

तस्य च तस्मिन् गम्भीरे विहारे ऽभिरतस्य तस्मिन् धर्ममुखस्रोतसि तथागत-संचोदना-समादापना-अभिनिर्हारमुख-ज्ञानाभिज्ञा-कर्मोपसंहारो ऽप्रमेयः / तथा संचोदितस्य चाप्रमाणकायविभक्तिज्ञानाभिनिर्हारो दशवशिता-प्राप्तिश्च यथासूत्रमेव विस्तरेण वेदितव्याः / वशिताप्राप्तः स तावदाकांक्षति तावत्तिष्ठति / येन वा ध्यानविमोक्षादिचित्तविहारेणाकांक्षति तेन विहरति / संकल्पमात्रेणैवास्य सर्वभोजनादि-परिष्कारसम्पद् भवति / सर्वशिल्पकर्मस्थानेषु चास्य यथाकामप्रचारता भवति / सर्वोपपत्तिसंवर्तनीयेषु च कर्मसु सर्वोपपत्त्यायतनेषु चास्य कामकामोपपत्तिता भवति / यथेप्सितञ्च सर्वर्द्धिकार्यं करोति / सर्वप्रणिधानानि चास्य यथाकामं समृध्यन्ति / यद् यदेव वस्तु यथाधिमुच्यते तत्तथैव भवति नान्यथा / यञ्च ज्ञेयं ज्ञातुकामो भवति तदपि जानीते यथावत् / नामकायपदकायव्यञ्जनकायानाञ्च निकामलाभी भवति / सर्वधर्मसम्यक्व्यवस्थानकुशलः / एवं वशिताप्राप्तस्य बोधिसत्त्वस्यातः परेण वशिताप्राप्तकृतो ऽनुशंसो विस्तरेण यथासूत्रमेव वेदितव्यः / औदारिकञ्च बुद्धदर्शनं विहाय सततसमितमविरहितो भवति बुद्धदर्शनेन / शेषकुशलमूलविशुद्धिर्यथासूत्रं वेदितव्या / महर्घसुवर्णदृष्टान्तेन [आभादृष्टान्तेन] च / उपपत्तिः प्रभावविशेषश्चाप्यस्य बोधिसत्त्वस्यास्मिन्विहारे यथासूत्रमेव वेदितव्यः / अयमनाभोगो निर्निमित्तो विहारः / परमार्थवतारज्ञाननिष्पत्तिप्रवेशतश्च अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभतश्च सर्वापक्षालापगत-गम्भीर-बोधिसत्त्वविहारप्राप्तितश्च धर्ममुखस्रोतसि बुद्धैरप्रमेयाभिनिर्हारमुखज्ञानाभिज्ञाकर्मोपसंहारतश्च अप्रमाणकायविभक्तिज्ञानप्रवेशतश्च वशिताप्राप्तितश्च वशितानुशंसप्रत्यनुभवनतश्च कुशलमूलविशुद्धित उपपत्तिः प्रभावतश्च समासनिर्देशतो वेदितव्यः / विस्तरेण निर्देशतो यथासूत्रं तद्यथा ऽचलायां भूमौ / पूर्वकाभिसंस्कारापगमादनाभोगानिश्चलवाहिमार्गसमारूढं (dutt 241) तच्चित्तं तस्यां भूमौ प्रवर्तते / तस्मात् सा भूमिरचलेत्युच्यते / तेनैव चार्थेनायं विहारो द्रष्टव्यः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां प्रतिसंविद्विहारः / इह बोधिसत्त्वस्तेनापि विहारेण गम्भीरेणासंतुष्ट उत्तरिज्ञानविशेषतामनुगच्छन् यैश्च धर्मज्ञानाभिसंस्कारैः परेषां धर्मः सर्वाकारो बोधिसत्त्वेन देशयितव्यो यच्च धर्माख्यानकृत्यं तत्सर्वं यथाभूतं प्रजानाति तत्रेदं धर्मसमाख्यानकृत्यम् / गहनोपविचारेषु ये च संक्लिश्यन्ते विशुध्यन्ते च / येन च संक्लिश्यन्ते येन च विशुध्यन्ते / यच्च संक्लेशव्यवदानम् / या च तस्यानैकान्तिकता / या च तस्यैकान्तिकता / या च तस्यैकान्तिकता ऽनैकान्तिकता / तस्य यथाभूतज्ञानम् / एवञ्च धर्म-देशनाकुशलस्य देशनाकृत्यकुशलस्य च यत् सर्वाकारमहाधर्म-भाणकत्वम् अप्रमेयधारणीप्राप्तस्य सर्वस्वराङ्गविभक्तिकुशलस्याक्षयप्रतिभानस्य / यादृश्या धर्मधारणोद्ग्रहणशक्त्या समन्वागतस्य / यया बोधिसत्त्वप्रतिसंविदभिनिहृतया वाचा / यदृशे धर्मासने निषण्णस्य / यत्र येषु च धर्म देशयतः यावद्भिर्मुखैः यया सत्त्व-विज्ञापन सन्तोषण-कृत्यसंनियोजन-शक्त्या समन्वागतस्य / तत् सर्वं यथासूत्रमेव विस्तरनिर्देशतो वेदितव्यम् / कुशलमूलविशुद्ध्युपपत्तिप्रभावविशेषो ऽपि यथासूत्रमेव वेदितव्यः / अयं बोधिसत्त्वानां प्रतिसंविद्विहारः शान्तविमोक्षसन्तुष्टिप्रवेशतश्च धर्मसमाख्यानाभिसंस्कारज्ञानतश्च तत्कृत्यज्ञानतश्च अचिन्त्यमहाधर्मभाणकत्वप्रतिलम्भतश्चकशलमूलविशुद्धित उपपत्तितः प्रभावतश्च समासनिर्देशतो वेदितव्यः / विस्तरनिर्देशतः पुनः यथासूत्रमेव / तद्यथा साधुमत्यां भूमौ / सर्वसत्त्वानां हितसुखाशयपरिशुद्ध्या बोधिसत्त्वप्रतिसंविन्मत्या धर्मसमाख्यानाधिकारत्वात् सा भूमिः साधुमतीत्युच्यते / तेनैव चार्थेनायमपि विहारो द्रष्टव्यः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां परमो विहारः / इह बोधिसत्त्वस्य प्रतिसंविद्-विहारे सर्वाकारपरिशुद्धे धर्मराजत्वार्हस्य धर्माभिषेकसमासन्नस्य विमलादिसमाधि-अप्रमेयप्रतिलम्भ-तत्कृत्यकरणतः सर्वज्ञज्ञानविशेषाभिषेकपश्चिमसाधिसम्मुखीभावाच्च (dutt 242) सर्वबुद्धेभ्यस्यदनुरूपासनकायपरिवारप्रतिलाभिनः स्वरश्मिगमनप्रत्यागमनैः सर्वाकारसर्वज्ञज्ञानाभिषेकप्रतिलम्भतश्च अभिषिक्तस्य च सर्वविनेय-समुदानयन-तद्विमोक्षोपाय-बुद्धकृत्यज्ञानतश्च अप्रमेय-विमोक्ष-धारणी अभिज्ञा प्रतिलम्भतश्च तदाधिपतेय महास्मृतिज्ञा नाभिनिर्हारनिर्वचनव्यवस्थानतश्च महाभिज्ञाभिनिर्हारतश्च कुशलमूलविशुद्धि-उपपत्तिप्रभावविशेषतश्च समासनिर्देशतः परमो विहारो वेदितव्यः / विस्तरनिर्देशतः पुनर्यथासूत्रमेव तद्यथा धर्ममेघायां बोधिसत्त्वभूमौ / परिपूर्णबोधिसत्त्वमार्गः सुपरिपूर्ण-बोधिसम्भारश्च स बोधिसत्त्वः तथागता नामन्तिकात् धर्ममेधभूम्यामत्युदारां दुःसहाः तदन्यैः सर्वसत्त्वैः सद्धर्मंवृष्टि सम्प्रतीच्छति / महामेधभूतश्च स्वयमनभिसम्बुद्धबोधि-अभिसम्बुद्धबोधिश्चाप्रमेयानां सत्त्वानां सद्धर्म-वृष्टया निरपमया क्लेशरजांसि प्रशमयति / विचित्राणि च कुशलमुलशस्यानि विरोहयति विवर्धयती पाचयती तस्यां भूमाववस्थितः / तस्मात् सा भूमिर्धर्ममेघेत्युच्यते / तेनैव चार्थेन परमो विहारो द्रष्टव्यः /

न च यान्युत्तरोत्तरेषु विहारेष्वङ्गानि निर्निष्टानि तानि पूर्वकेषु विहारेषु सर्वेण सर्वं न संविद्यन्ते / अपि तु मृदुत्वान् न संख्यां गच्छन्ति / तेषामेव च मध्याधिमात्रत्वात् [त]दन्योत्तरभूमिप्रतिलाभ-निष्पत्तिव्यवस्थानं वेदितव्यम् / एकैकश्चात्र विहारो ऽनेकैर्महाकल्पकोटीशतसहस्रैस्ततो वा प्रभूततरैः प्रतिलभ्यते निष्पद्यते च / ते तु सर्वे विहारास्त्रिभिर्महाकल्पासंख्येयैः समुदागच्छन्ति महाकल्पासंख्येयेनाधिमुक्तिचर्या-विहारं समतिक्रम्य प्रमुदितविहारो लभ्यते / यच्च व्यायच्छमानो ध्रौव्येण नाव्यायच्छमानः / द्वितीयेन महाकल्पासंख्येयेन प्रमुदितविहारं यावत्साभोगं निर्निमित्तं विहारमतिक्रम्यानाभोगं निर्निमित्तं प्रतिलभते / तच्च निय मेव / तथा हि स शुद्धाशयो बोधिसत्त्वो नियतं व्यायच्छते / तृतीयेन महाकल्पासंख्येयेनानाभोगञ्च निर्निमित्तं प्रतिसंविद्विहारञ्च समतिक्रम्य परमं बोधिसत्त्वविहारं प्रतिलभते /

तत्र दौ कल्पासंख्येयौ वेदितव्यौ / यो ऽपि महाकल्पः सो ऽपि रात्रिन्दिवसमासार्धमासगणनायोगेन कालाप्रमेयत्वादसंख्येय इत्युच्यते / यापि (dutt 243) तेषामेव महाकल्पानां गणनायोगेन सर्वगणना समतिक्रान्ता संख्या सो ऽप्यसंख्येयः / पूर्वकेण कल्पासंख्येयेन बोधिरनल्पैः कल्पासंख्येयैरधिगम्यते / पश्चिमकेन पुनः कल्पासंख्येयेन त्रिभिरेवनधिकैः / यस्त्वधिमात्राधिमात्रेण वीर्यारम्भेण प्रयुज्यते ततः कश्चिदन्तरकल्पान् प्रभूतान् व्यावर्तयति कश्चित् यावन्महाकल्पान् / न त्वसंख्येयव्यावृत्तिः कस्यचिदस्तीति वेदितव्यम् /

एभिश्च द्वादशभिर्बोधिसत्त्वविहारैस्त्रिभिरसंख्येयैः क्लेशावरणपक्ष्यञ्च दौष्ठुल्यं प्रहीयते ज्ञेयावरण-पक्ष्यञ्च / तत्र त्रिषु विहारेषु क्लेशावरणपक्ष्यदौष्ठुल्यस्य प्रहाणं वेदितव्यम् / प्रमुदिते [विहारे] आपायिकक्लेशपक्ष्यस्य सर्वेण सर्वं समुदाचारतस्त्वधिमात्रमम्यस्य सर्वक्लेशपक्ष्यस्य अनाभोगे निर्निमित्ते विहारे ऽनुत्पत्तिकधर्मक्षान्ति-विशुद्धिविबन्धक्लेश पक्ष्यस्य सर्वेण सर्वं दौष्ठुल्यस्य प्रहाणं वेदितव्यम् / समुदाचारतस्तु सर्वक्लेशानाम् / परमे पुनर्विहारे सर्वक्लेश[स]वासनानुशयावरणप्रहाणं वेदितव्यम् / तच्च तथागतं विहारमनुप्रविशतः ज्ञेयावरणपक्ष्यमपि दौष्ठुल्यं त्रिविधं वेदितव्यम् / त्वग्गतंफल्गुगतं सारगतञ्च / तत्र त्वग्गतस्य प्रमुदितविहारे प्रहाणं भवति / फल्गुगतस्यानाभोगे निर्निमित्ते सारगतस्य तथागते विहारे प्रहाणं भवति / सर्वावरणविशुद्धिज्ञानता च तेषु त्रिषु विहारेषु तस्य क्लेश-ज्ञेयावरणप्रहाणस्य तदन्ये विहारा यथानुक्रमं संभारभूता भवन्ति /

एषु त्रयोदशसु विहारेषु समासत एकादशविधा विशुद्धिर्वेदितव्या / प्रथमे गोत्रविशुद्धिः / द्वितीये श्रद्धाविमुक्तिविशुद्धिः / तृतीये ऽध्याशयविशुद्धिः / चतुर्थे शीलविशुद्धिः / पञ्चमे चित्तविशुद्धिः / षष्ठे सप्तमे ऽष्टमे च सम्यक् ज्ञानसमारम्भविशुद्धिः / नवमे प्रायोगिकचर्या-परिपूरिविशुद्धिः / दशमे तत्त्वज्ञानाभिनिर्हारविशुद्धिः एकादशे तदर्थसम्यक् परसमाख्यानाय प्रतिर्सविद्विशुद्धिः / द्वादशे सर्वाकारसर्वज्ञेयानुप्रवेशज्ञानविशुद्धिः / त्रयोदशे तथागते विहारे सवासन-सर्वक्लेश-ज्ञेयावरणविशुद्धिः /

अष्टाभिश्च पूर्वनिर्दिष्टैर्महायानसंग्राहकैर्धर्मैरेषां त्रयोदशानां विहाराणां संग्रहो वेदितव्यः / प्रथमद्वितीययोर्विहारयोः श्रद्धाजातस्याधिमुक्तिगतस्य (dutt 244) बोधिसत्त्वपिटक-श्रवणचिन्तना / तृतीये विहारे ऽध्याशयोपगमनं भावनाकारप्रतिलाभपूर्वकम् / तदन्येषु सर्वविहारेषु यावत् साभोगनिर्निमित्ताद्भावनावाहुल्यम् / ततश्चोर्ध्वं त्रिषु बोधिसत्त्वविहारेषु परिशुद्धचर्या संगृहीतेषु भावनाफलनिष्पत्तिः / तथागते विहारे ऽत्यन्त नैर्याणिकता वेदितव्या /

श्रावकविहारे साधर्म्येण चैषां द्वादशानां बोधिसत्त्वविहाराणामनुक्रमो वेदितव्यः / यथा श्रावकस्य स्वगोत्रविहारस्तथा ऽस्य प्रथमो वेदितव्यः / यथा तस्य [सम्यकत्व]न्यामावक्रान्तिप्रयोगविहारः एवमस्य द्वितीयः / यथा तस्य न्यामावक्रान्तिविहारः तथास्य तृतीयो विहारः / यथा तस्यावेत्यप्रसादलाभिनः आर्यकान्ताधिशीलविहार उत्तरि आस्रवक्षयाय तथास्य चतुर्थो विहारः / यथा तस्याधिशीलं निश्रित्याधिचित्तशिक्षानिर्हारविहारः तथास्य पञ्चमो विहारः / यथा तस्य यथा प्रतिलब्धसत्यज्ञानाधिप्रशिक्षाविहारः तथास्य षष्ठ सप्तमाष्टमा विहारा वेदितव्या / यथा तस्य सुविचारित ज्ञेयस्यानिमित्तसमाधिप्रयोगविहारः तथास्यनवमो विहारः / यथा तस्य परिनिष्पन्नो निर्निमित्तो विहारः तथास्य दशमो विहारः / यथा तस्य व्युत्थितस्य विमुक्त्यायतनविहारः तथास्यैकादशो विहारः / यथा तस्य सर्वाकारो ऽर्हत्वविहारः तथास्य द्वादशो विहारो वेदितव्यः /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारानुधर्मे योगस्थाने चतुर्थं विहारपटलम् /

समाप्तञ्च योगस्थानं द्वितीयम् /

आधारनिष्ठायोगस्थानम् (book 3)

उपपत्तिपटलम् (छप्तेर् 3.1)

समासतो बोधिसत्त्वानां पञ्चविधा उपपत्तिः सर्वत्रं सर्वविहारेषु च सर्वेषाञ्च बोधिसत्त्वानामनवद्या पर्वसत्त्वहितसुखाय / ईति-संशमनी तत्सभागानुवर्तनी महत्त्वोपपत्तिराधिपत्योपपत्तिश्चरमा चोपपत्तिः /

तत्रेति-संशमनी उपपत्तिः कतमा / इह बोधिसत्त्वो दुर्भिक्षेषु कृच्छ्रेषु महाकान्तारेषु कालेषु प्रणिधाय सत्त्वानामल्पकृच्छ्रेण यात्रानिमित्तं महामत्स्यादियोनिषूपपद्यते / विपुलेष्वात्मभावेषु यत्रोपपन्नः कृत्स्नं जगत्स्वमांसेन सन्तर्पयति / व्याधिबहुलेषु च सत्त्वेषु प्रणिधाय सिद्धविद्याधर-महावैद्यात्मभावं परिगृह्णाति तेषां व्याधीनां प्रशमाय / भृश-परचक्रोपद्रवेषु च सत्त्वेषु बलवान् भूमिपतिर्भवति धर्मेण शमेनोपायकौशल्येन परचक्रोपद्रवप्रशमनार्थं परस्पर-विरुद्धेषु च सत्त्वेष्वादेयवचनो भवति सन्धिक्रियायै वैराशयप्रहाणाय च / दण्डबन्धनचित्रपीडाप्रवृत्तेषु च प्रजानां राजसु तेषामेव सत्त्वोपद्रवाणां प्रहाणाय तद्रूपेषु राजकुलेषूपपद्यते / राजा च धार्मिको भवति सत्त्वानुकम्पः / ये च सत्त्वा मिथ्यादृष्टयश्च पापकारिणश्च कस्मिंश्चिद्देवायतने ऽधिमुक्ताः तेषामनुकम्पया मिथ्यादृष्टिदुश्चिरितप्रहाणाय तस्मिन्देवायतने उपपद्यते / प्रणिधानवशिताबलाभ्याञ्च इयमुपपत्तिरनुकम्पा-पूर्विका अप्रमेया वेदितव्या विस्तरनिर्देशतस्तासु तासु विचित्रासु योनिषु तिर्यग्योन्युपपन्नेषु सत्त्वेषु समास-निर्देशस्त्वयमाशयः /

तत्सभागानुवर्तिनी उपपत्तिः कतमा / इह बोधिसत्त्वः प्रणिधाय वा वशिताप्राप्तितो वा विचित्रेषु तिर्यग्योन्युपपन्नेषु सत्त्वेषु देवनागयक्षासुरादिषु चान्योन्यद्रुग्ध विरुद्धेषु तथा मिथ्यादृष्टिकेषु ब्राह्मणेषु तथा दुश्चरितचारिषु तत् (dutt 248) आजीवेषु तदभिरतेषु तथाकामेष्वत्यर्थाध्यवसितेषु कामाधिमुक्तेषु [सत्त्वेषु] तेषां सत्त्वानां सभा[गता]यामुपपद्यते प्रामुख्येन तस्य दोषस्य विनिवर्तनार्थम् / स प्रमुखो भूत्वा यत्ते सत्त्वाः समुदाचरन्ति तदसा न समुदाचरन्ति / यत्ते न समुदाचरन्ति कुशलं तदसौ समुदाचरति / कुशलसमुदाचाराय चैषां धर्मं देशयति / ते तया [च] धर्मदेशनया [तया] च विसभागसमुदाचारतया तेभ्यो दोषेभ्यस्तेनोपायकौशल्येन विनिवर्तन्ते / इयमप्युपपत्तिप्रमेया पूर्ववद्वेदितव्या /

तत्र महत्त्वोपपत्तिः कतमा / इह बोधिसत्त्वः प्रकृत्यैवौपपद्यमानः सर्वलोकप्रतिविशिष्टमायुर्वर्णकुलैश्वर्यादि-विपाकमभिनिर्वर्तयति / तेन च विपाकेन यथोक्तं स्वपरार्थपटले कर्म करोति / साप्युपपत्तिर्बोधिसत्त्वस्याप्रमेया तासु तासु योनिषु वेदितव्या /

तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्याधिपत्योपपत्तिः / या बोधिसत्त्वस्य प्रथमं प्रमुदितविहारमुपादाय यावद्दशमाद्विहारादुपपत्तिर्वर्णिता सा ऽस्याधिपत्त्योपपत्तिरित्युच्यते / जम्बूद्वीपेश्वरत्वमुपादाय यावन्महेश्वरत्वादकनिष्ठानतिक्रम्य सर्वोपपत्त्यायतनप्रविष्टं यत्र परमविहारप्राप्ता एव बोधिसत्त्वा उपपद्यन्ते / तेषां हि तत् कर्माधिपत्येन निर्वृत्तम् /

तत्र चरमा बोधिसत्त्वोपपत्तिः कतमा / यस्यामुपपत्तौ परिपूर्णबोधिसम्भारी बोधिसत्त्वः पुरोहितकुले वा राजकुले वा उपपद्यानुत्तराञ्च सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते / सर्वञ्च बुद्धकार्य करोति / इयमुपपत्तिश्चरमा पश्चिममेत्युच्यते / ये केचिद् बोधिसत्त्वा अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्वध्वसु शुभासु भद्रासु कल्याणासु उपपत्तिषूपपन्ना उपपत्स्यन्ते उपपद्यन्ते च सर्वे ते आस्वेव पञ्चसु / नात उत्तरि नातो भूयः स्थापयित्वा बालभूम्युपपत्तीः / तथा हि विज्ञैर्बोधिसत्त्वैः उपपत्तय एताः पञ्चाभिप्रेताः / ताः खल्वेता उपपत्तयो महाबोधिफलाः / या आश्रित्य बोधिसत्त्वाः क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यन्ते /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे निष्ठे योगस्थाने प्रथममपपत्तिपटलम् /

परिग्रहपटलम् (छप्तेर् 3.2)

तत्र सर्वासु विहारगतासु बोधिसत्त्वचर्यासु बोधिसत्त्वानां समासतः षड्विधः सम्यक्त्वपरिग्रहो वेदितव्यः / सकृत्सर्वसत्त्वपरिग्रहः / अधिपत्यपरिग्रहः / उपादानपरिग्रहः / दीर्घकालिकः / अदीर्घकालिकः / चरमश्च परिग्रहः /

प्रथम एव चित्तोत्पादे बोधिसत्त्वेन सर्वः सत्त्वधातुः कलत्रभावेन परिगृहीतः / एषां मया यथाशक्ति यथाबलं सर्वाकारहितसुखोपसंहारः करणीय इति / तथैव च करोति / अयं बोधिसत्त्वस्य सकृत् सर्वसत्त्वपरिग्रहः /

स्वामिभूतस्य मातापितृपुत्रदारदासीदासकर्मकरपौरुषेयपरिग्रहे राजभूतस्य च राज्यजने बोधिसत्त्वस्याधिपत्यपरिग्रहसंज्ञा / स च तस्मिन्परिग्रहे परिग्रहानुरूपया क्रियया बोधिसत्त्वानुरूपया प्रवर्तते / मातापितरञ्च कुशलमूले सन्नियोजयति विविधैरुपायैः / कालेन च कालं पूजोपस्थानं करोति / कृतज्ञश्च भवति कृतवेदी / चित्तानुवर्तकश्च मातापित्रोर्भवति / धर्मेष्वर्थेषु तद्वशवर्ती / पुत्रदारदासीदासादीनां कालेन कालं सम्यग्भक्तप्रावरणमनुप्रयच्छति / कर्मान्तैश्चैनां न बाधते / व्यतिक्रमञ्चैषां क्षमते / ग्लानानाञ्च सम्यक्ग्लानोपस्थानं करोति / कुशले चैनां सन्नियोजयति / कालेन च कालं वैशेषिकेण लाभेन प्रियवादितया चोपवत्सयति न चैषु दासदासीसंज्ञां करोति / आत्मवच्चैनां विशेषेण वा परिपालयति / राज्यजने पुना राजभूतो बोधिसत्त्वः अदण्डेनाशस्त्रेण राज्यं कारयति / धर्मेण भोगानुपसंहरति / अन्वयागतञ्च राज्यं परिभुंक्ते / न परराष्ट्रं सहसा बलेनाक्रामति / यथाशक्ति च यथाबलं सत्त्वान् पापान्निवारयति / पितृभूतश्च भवति प्रजानाम् / संविभागशीलश्च भवति परसत्त्वानामपि प्रागेव स्वभृत्यानाम् / अनभिद्रोही च भवति सत्यवादी च / वधबन्धनदण्डनच्छेदनताडनादि-सत्त्वोत्पीडा विवर्जिताः /

तत्र सम्यग्गणपरिकर्षणं बोधिसत्त्वस्योपादानपरिग्रह इत्युच्यते / स द्वाभ्यां कारणाभ्यां सम्यक् परिषदं परिगृह्णाति / निरामिषचित्तेन परिगृह्णाति / सम्यक् च स्वार्थे प्रयोजयति / न मिथ्याप्रयोगेण विप्रतिपादयति / सर्वस्मिंश्च परिग्रहे समचित्तो भवति न पक्षपतितः / न च तेषामन्तिके धर्ममात्सर्यं करोति न चाचार्यमुष्टिम् / न च तेषामन्तिकादुपस्थानपरिचर्यां प्रत्याशंसते / कुशलकामतया तु स्वयं कुर्वतां न निवारयति तेषामेव-पुण्यसम्भारोपचयनिमित्तम् कालं च प्राप्य स्वयमेवतेषामुपस्थानपरिचर्याकर्ता भवति / अव्युत्पन्नञ्चैषामार्थं व्युत्पादयति / व्युत्पञ्च पर्यवदापयति / उत्पन्नोत्पन्नञ्च संशयं नाशयति / कौकृत्यञ्च प्रतिविनोद यति / गम्भीरं चार्थपदं प्रज्ञया प्रतिविध्य कालेन कालं संप्रकाशयति / समदुःखसुखी च तैर्भवति / आत्मनश्चान्तिकात् तेषामर्थे आमिषहेतोरधिकेन व्यापारेण समन्वागतो भवति / कालेन च कालमेषांव्यतिक्रमे सम्यक्चोदको भवति / कालेन च न्यायेनावसादकः / व्याधितांश्चैतां विमनस्कं वा सर्वथा नाभ्युपेक्षते व्याधिप्रशमाय दौर्मनस्यापगमाय / हीनांश्चैनान् रूपस्मृतिवीर्यज्ञानादिभिर्न परिभवति / कालेन च कालं तेषां खेदमनुप्रविश्य युक्तरूपं धर्मं देशयति / कालेन च कालमेषामालम्बने सम्यगववादमनुप्रयच्छति / विमर्दसहिष्णुश्च भवत्यसंक्षोभ्यः / तैश्च सह तुल्यवृत्तसमाचारो भवत्यधिको वा [न] न्यूनः / लाभसत्कारे च निष्पृहो भवति / कारुणिकश्च भवति / अनुद्धतश्चाचपलश्च शलीदृष्ट्याचाराजीवसम्पन्नश्च भवति / उत्तानमुखवर्णश्च [भवति /] विगतभृकुटिः पेशलो मधुरभाणी पूर्वाभिलापी स्मितपूर्वङ्गमः / सततसमितमभियुक्तश्च भवति / कुशलपक्षे / प्रमादकौसीद्यापगतः / तथैव परिषदो ऽनु शिक्षणार्थमात्मविशेषता-गमनतायै च / न च बोधिसत्त्वः सर्वं कालं परिषदुपादानं करोति / नैव न करोति / न चान्यथा करोति /

तत्र ये मृदुके परिपाके व्यवस्थिताः सत्त्वास्ते बोधिसत्त्वस्य दीर्घकालिकमुपादानमित्युच्यन्ते चिरेण कालेन विशुइद्धिभव्यतया /

ये पुनर्मध्ये परिपाके व्यवस्थितास्ते ऽदीर्घकालिकमुपादानमित्युच्यन्ते न चिरेण विशुद्धिभव्यतया /

ये पुनः सत्त्वा अधिमात्रे परिपाके व्यवस्थितास्ते बोधिसत्त्वस्य चरममुपादानमित्युच्यन्ते तस्मिन्नेव जन्मनि विशुद्धिभव्यतया / इत्ययं षड्विधः सम्यक्सत्त्वपरिग्रहो बोधिसत्त्वानाम् / येन परिग्रहेणातीतानागतप्रत्युत्पन्ना बोधिसत्त्वाः सत्त्वान् परिगृहीतवन्तः परिग्रहीष्यन्ति परिगृह्णन्ति वा / पुनः नास्त्यत उत्तरि नास्तो भूयः /