बोधिसत्त्वभूमि

एवञ्च सम्यक्सत्त्वपरिग्रहवृत्तानां बोधिसत्त्वानां द्वादशसम्बाधसंकटप्राप्तयो वेदितव्याः / तासु च विचक्षणेन बोधिसत्त्वेन भवितव्यम् / व्यतिक्रमव्यवस्थितेषु सत्त्वेषु युदि वा बाधनं यदि वा ऽध्युपेक्षणा बोधिसत्त्वस्य संबाधसंकटप्राप्तिः कटुकेन च प्रयोगेण सत्त्वे समुदाचारः स्वस्य चाशयस्य क्लेशारक्षासम्बाधसंकटप्राप्तिः / अल्पके च देयधर्मे संविद्यमाने बहूनां याचकानां सम्मुखीभावो याचनाय संबाधसंकटप्राप्तिः / एकात्मकस्य चास्य बहूनां सत्त्वानां कृत्येषु विचित्रेषूत्पन्नेषु सहायीभावयाचना संबाधसंकटप्राप्तिः / प्रमादस्थानीया च शुभा लौकिकी समापत्तिर्देवलोकोत्पत्तिश्चाकर्मण्यचेतसः संबाधसंकटप्राप्तिः / सत्त्वार्थक्रियार्थिनश्च सत्त्वार्थकरणासमर्थता संबाधसंकटप्राप्तिः / मूढशठखठुंकेषु सत्त्वेषु धर्मस्य देशना वाध्युपेक्षणा वा संबाधसंकटप्राप्तिः / संसारे च नित्यकालं दोषदर्शनं संसारापरित्यागश्च संबाधसंकटप्राप्तिः / अविशुद्धे ऽध्याशये मुषितस्मृते मरणं संबाधसंकटप्राप्तिः / अविशुद्धे चाध्याषये परैरग्रस्य परम-प्रियस्य वस्तुनो याचना संबाधसंकटप्राप्तिः नानाधिभिन्नमतानां नानाधिमुक्तिकानां सत्त्वानां संज्ञप्तिका अध्युपेक्षणा वा संबाधसंकटप्राप्तिः / आत्यन्तिकश्चाप्रमादः करणीयः क्लेशाश्च सर्वेण सर्वं न प्रहातव्य इति संबाधसंकटप्राप्तिः / एवं संबाधसंकटप्राप्तेन बोधिसत्त्वे क्वचिद्गुरुलाघवं लक्षयित्वा तथैव प्रयोक्तव्यम् क्वचित्पुद्गलप्रविचयः करणीयः / क्वचिद्धैर्यमालम्ब्य हेतुं समादाय वर्तितव्यम् / सम्यक् प्रणिधानानि च करणीयानि / क्वचिच्चित्तस्य प्रसरो न देयः / क्वचित्तीव्रं प्रतिसंख्यानमुपस्थाप्याखिन्नेन क्षमेन भवितव्यम् / क्वचिद् (dutt 252) उपेक्षकेण भवितव्यम् / क्वचिदारब्धवीर्येण आतप्तकारिणा भवितव्यम् / क्वचिदुपायकुशलेन भवितव्यम् / एवं सम्यक् प्रतिपक्षकुशलो बोधिसत्त्वः सर्वसंबाधसंकटप्राप्तिसम्मुखीभावे ऽपि न विषीदति सम्यक्चात्मानं परिहरति /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे निष्ठे योगस्थाने परिग्रहपटलं द्वितीयम् /

भूमिपटलम् (छप्तेर् 3.3)

एषु यथावर्णितेषु त्रयोदशसु विहारेष्वनुगताः सप्त भूमयो वेदितव्याः / षट् बोधिसत्त्वभूमयः / एका व्यामिश्रा बोधिसत्त्व-ताथागती-भूमिः / गोत्रभूमिः / अभिमुक्तिचर्याभूमिः शुद्धाध्याशयभूमिः / चर्याप्रतिपत्तिभूमिः / नियता भूमिः / नियतचर्याभूमिः / निष्ठागमनभूमिश्च इतीमाः सप्त बोधिसत्त्वभूमयः / आसां पश्चिमा व्यामिश्रा / तत्र गोत्रविहारो ऽधिमुक्तिचर्याविहारश्च द्वे भूमी / प्रमुदितो विहारः शुद्धाध्याशया भूमिः / अधिशीलाधिचित्तविहारौ त्रयश्चाधिप्रज्ञविहाराः साभोगश्च निर्निमित्तो विहारश्चर्याप्रतिपत्तिभूमिः / अनाभोगो निर्निमित्तो विहारो नियता भूमिः / तस्यां भूमौ बोधिसत्त्वस्तृतीयनियतिपातपतितो भवति / प्रतिसंविद्विहारो नियतचर्याभूमिः / परमो विहारस्ताथागतश्च निष्ठागमनभूमिः / ताथागतस्य पुनर्विहारस्य भूमेश्च पश्चान्निर्देशो भविष्यति बुद्धधर्मप्रतिष्ठा पटले /

तत्र बोधिसत्त्वः अधिमुक्तिचर्याभूमेः शुद्धाध्याशयभूमिमनुप्रविशन् कथम् अपायान्समतिक्रामति / इह बोधिसत्त्वो लौकिकं परिशुद्धं ध्यानं निश्रित्याधिमुक्तिचर्याभूमौ सुसम्भृतबोधि सम्भारो दशोत्तरेण पूर्वनिर्दिष्टेनाकारशतेन सत्त्वेष्वनुकम्पां भावयप्यनन्यमनसिकारः / स भावनान्वयात् तद्रूपं सत्त्वेष्वनुकम्पाशयं करुणाशयं प्रतिलभते / येनापायान् सत्त्वानामर्थे ऽगारावसायोगेनाधितिष्ठति / यदि मे एष्वेव सन्निवसतो ऽनुत्तरा सम्यक्संबोधिः समुदागच्छति तथाप्यहमुत्सहामीति सत्त्वानां दुःखापनयनहेतोः / सर्वाञ्च सत्त्वानामापायिकं कर्म तेन शुद्धेनाशयेनात्मवैपाक्यमिच्छति / अत्यन्तञ्च सर्वाकुशलकर्मासमुदाचाराय मानं संप्रणिधत्ते / तस्य तथा परिभावितं तल्लौकिकं परिशुद्धं ध्यानम् / आपायिकक्लेशपक्ष्यं दौष्ठल्यं आश्रयादपकर्षति / अचिरेण तस्य प्रहाणादाश्रयो ऽस्य बोधिसत्त्वस्य परिवर्तते पापकस्यापायिकस्य कर्मणो ऽत्यन्तमकरणतायै अपायागमनतायै (dutt 254) च / इयता बोधिसत्त्वः समतिक्रान्तो ऽपायगतीः सर्वा भवति / समतिक्रान्तश्चाधिमुक्तिचर्याभूमिम् / प्रविष्टश्च शुद्धाध्याशयभूमिम् /

ये च ते दशधर्मा विहारपटले निर्दिष्टा / श्रद्धादयो विहारपरिशोधनाः त इहापि भूमिविशोधना वेदितव्याः / तेषां विपक्षप्रतिपक्षतो व्यवस्थानं वेदितव्यम् / समासार्थो ऽनुक्रमश्च वेदितव्यः / तत्र दशेमे / एषां दशानां भूमिविशोधनानां धर्माणां विपक्षभूता धर्माः / येषां प्रतिपक्षेणैषां व्यवस्थानं भवति / कतमे दश / सर्वेण सर्वमनारम्भचित्तोत्पादना बोधिसत्त्वशिक्षापदासमादानम् अयं श्रद्धाविपक्षो धर्मः / यस्य प्रतिपक्षेण श्रद्धा / सत्त्वेषु विहिंसाचित्तं करुणाविपक्षः / यस्य प्रतिपक्षेण करुणा / सत्त्वेषु व्यापादो मैत्रीविपक्षः / यस्य प्रतिपक्षेण मैत्री / भोगजीविकापेक्षा दानविपक्षः / यस्य प्रतिपक्षेण त्यागः / सत्त्वेभ्यो ऽपकार-विप्रतिपत्तिलाभो बहुकर्तव्यता चाखेदविपक्षः / यस्य प्रतिपक्षेणाखेदता / अनुपायप्रयोगः शास्त्रज्ञता-विपक्षः / यस्य प्रतिपक्षेण शास्त्रज्ञता / असौरत्यापरचित्तानुवर्तनता लोकज्ञता-विपक्षः / यस्य प्रतिपक्षेण लोकज्ञता / कुशलधर्मभावनायां प्रमादकौसीद्यं ह्रीव्यपत्राप्य-विपक्षः / यस्य प्रतिपक्षेण ह्रीव्यपत्राप्यता / दीर्घकालिकैश्चित्रैस्तीव्रैर्निरन्तरैः संसारदुःखैर्व्यवदीरणता धृतिबलाधानता-विपक्षः / तस्य प्रतिपक्षेण धृतिबलाधानता / शास्तरि कांक्षा विमतिर्विचिकित्सा तथागतपूजोप स्थानतायाः विपक्षः / यस्य प्रतिपक्षेण तथागतपूजोपस्थानता / एवं तावदेषां विपक्षप्रतिपक्षतो व्यवस्थानं भवति /

कः पुनरेषां समासार्थः / समासेन दशभिरेभिर्धर्मैराशयशुद्धिः प्रयोगशुद्धिश्च परिदीपिता / तत्र त्रिभिः पूर्वकैराशयशुद्धिः / अवशिष्टैः प्रयोगशुद्धिर्वेदितव्या / बोधिमभिश्रद्धद्बोधिसत्त्वः सत्त्वान् दुःखितान् करुणायते / करुणायमानो मयैते परित्रातव्या इति मैत्रायते / तथा मैत्रचित्तस्य सर्वपरित्यागी भवत्येषु भोगजीवितनिरपेक्षः / निरपेक्षश्चैषामर्थे प्रयुज्यमानो न परिखिद्यते / अपरिखिन्नश्च शास्त्रज्ञो भवति / शास्त्रज्ञश्च यथा लोके (dutt 255) प्रवर्तितव्यमनेन तथा जानाति / एवं लोकज्ञो भवति / स्वयञ्च क्लेशसमुदाचारेण जेह्रीयते व्यपत्रपते / ह्रीमानपत्रापी च क्लेशावशगो धृतिबलधानप्राप्तो भवति / धृतिबलाधानप्राप्तश्च सम्यक् प्रयोगादपरिहीयमानः कुशलैश्च धर्मैर्विवर्धमानः प्रतिपत्तिपूजया लाभसत्कारपूजया च तथागतपूजोपस्थानं करोति / इत्ययमेषां दशानां धर्माणामनुक्रमसमुदागमो वेदितव्यः / एभिर्दशभिर्धर्मैः सर्वभूमिविशोधना भवति /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे निष्ठे योगस्थाने तृतीयं भूमिपटलम् /

चर्यापटलम् (छप्तेर् 3.4)

अधिमुक्तिचर्याभूमिमुपादाय सर्वासु बोधिसत्त्वभूमिषु बोधिसत्त्वानां समासतश्चतस्रश्चर्या वेदितव्याः / [कतमाश्चतस्रः /] पारमिताचर्या बोधिपक्ष्याचर्या [अभिज्ञाचर्या] सत्त्वपरिपाकचर्या च / तत्र षट् च पूर्वनिर्दिष्टाः पारमिताः / उपायकौशल्यपारमिता च प्रणिधानपारमिता च बलपारमिता च ज्ञानपारमिता च / इतीमा दशपारमिता अभिसमस्य पारमिताचर्येत्यु च्यते / तत्र द्वादशाकारं पूर्वनिर्दिष्टमुपायकौशल्य[मुपायकौशल्य-]पारमिता / पञ्च पूर्वनिर्दिष्टानि प्रणिधानानि प्रणिधानपारमिता / दशबलप्रयोगविशुद्धिर्बलपारमिता / सर्वधर्मेषु यथावद् व्यवस्थानज्ञानं ज्ञानपारमिता / तत्र परमार्थग्रहणप्रवृत्ता प्रज्ञा प्रज्ञापारमिता / संवृतिग्रहणप्रवृत्ता पुनर्ज्ञानपारमिता / इत्ययमनयोर्विशेषः / अपरः पर्यायः / अप्रमाणज्ञानता उपायकौशल्यपारमिता / उत्तरोत्तरज्ञानवैशेषिकता-प्रार्थना प्रणिधानपारमिता / सर्वमारैर्मार्गानाच्छेद्यता बलापारमिता / यथावज् ज्ञैयावबोधता ज्ञानपारमिता / स्मृत्युपस्थानान्युपादाय सर्वे सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्या धर्माश्चतस्रश्च पर्येषणाश्चत्वारि च यथाभूतपरिज्ञानानि यथापूर्वनिर्दिष्टान्यभिसमस्य बोधिसत्त्वानां बोधिपक्ष्यचर्येत्युच्यते / यथा संवर्णिताश्च षड्भिज्ञाः प्रभावपटले बोधिसत्त्वानामभिज्ञाचर्येत्युच्यते / द्वौ च पूर्वनिर्दिष्टावप्रमेयौ विनेयाप्रमेयश्च विनयोपायाप्रमेयश्च [सर्वसत्त्वपरिपाको यथानिर्दिष्टः] सत्त्वपरिपाकपटले बोधिसत्त्वस्याभिसमस्य सत्त्वपरिपाकचर्येत्युच्यते /

आभिश्चतसृभिर्बोधिसत्त्वचर्याभिः सर्वबोधिसत्त्वचर्यांसंग्रहो वेदितव्यः / तत्रासंख्येयत्रय-दीर्घकालसमुदागमात्स्वभावविशुद्धिविशेषात्तदन्येभ्यः सर्वलौकिकश्रावकप्रत्येकबुद्धकुशलमूलेभ्यः परमबोधिफलपरिग्रहाच्चैते दश (dutt 257) दानादयो धर्माः परमेण कालेन समुदागताः परमया स्वभावविशुद्ध्या विशुद्धाः परमञ्च फलमनुप्रयच्छन्ति / इति तस्मात्पारमिता इत्युच्यन्ते /

त्रिभिश्च कारणैः पारमितानामनुक्रमव्यवस्थानं वेदितव्यम् / कतमैस्त्रिभिः / प्रतिपक्षतः उपपत्तितो विपाकफलतश्च /

तत्र मात्सर्यं दुश्चरितं सत्त्वेषु वैरोत्पीडनता कौसीद्यं विक्षेपो मन्दमोमुहता च / अमी षड्धर्मा बोधेरावरणस्थानीयाः / एषां [षण्णां] धर्माणां प्रतिपक्षेण षट् पारमिता यथायोगं वेदितव्याः / तदन्याश्च पारमिता आभिरेव संगृहीताः / एवं प्रतिपक्षतो व्यवस्थानं भवति /

कथमुपपत्तितः / इहादित एव भोगनिरपेक्षो बोधिसत्त्वः त्यक्त्वा आगारिकान् कामान् शीलसमादानं करोति / शीलगौरवाच्च परविहेठं क्षमते / नो तु परं विहेठयति / समादानतश्च क्षान्तितश्च विशुद्धिशीलो निश्चलेन निरन्तरेण कुशलपक्षप्रयोगेण प्रयुज्यते / स तथा वीर्येणाप्रमत्तः स्पृशति कुशलाञ्चित्तस्यैकाग्रताम् / स तथा समाहितचित्तो यथाभूतं ज्ञेयं जानाति दृश्यं पश्यति / एवमेषामेवानुक्रमेणोपपत्तितो व्यवस्थानं वेदितव्यम् /

कथं फलविपाकतः / इह बोधिसत्त्वस्य दृष्टे धर्मे एतान् दानादीन् कुशलान्धर्मान् समादाय वर्तमानस्य तन्निदानमायत्यां बाह्यतश्च भोगसम्पत्प्रतिलम्भो भवति दानकृतः / अध्यात्मिकश्च पञ्चाकार आत्मभावसम्पत्प्रतिलम्भो भवति तदन्यशीलादि-पारमिताकृतः /

पञ्चाकारा आत्मभावसम्पत्कतमा / सुगतिपर्यापन्नो दिव्यमानुष्यकस्तदन्यसत्त्वायुरादिविशेषवान् / इयं प्रथमा सम्पत् / सहजा चकुशलमूलप्रयोगे अखेदता परव्यतिक्रमसहिष्णुता च परोपतापप्रियता / इयं द्वितीया सम्पत् / सहजा सर्वारम्भेषु दृढव्यवसायता / इयं तृतीया सम्पत् / सहजा च मन्दरजस्कस्य स्वचित्तवशिता चित्तकर्मण्यता सर्वार्थेषु क्षिप्राभिज्ञतायै / इयं चतुर्थी सम्पत् / सहजञ्च मतिवैपुल्यं पाण्डित्यं (dutt 258) विचक्षणता च सर्वार्थेषु / इयं पञ्चमी सम्पत् इतीदं फलविपाककृतमन्यदनुक्रमव्यवस्थानं षण्णां पारमितानां वेदितव्यम् /

तत्र चतसृभिः पारमिताभिः [सह]सम्भारेण स्वभावेन परिवारेण रक्षया च परिपूर्णा बोधिसत्त्वानामधिशीलं शिक्षा वेदितव्या / ध्यानपारमितया अधिचित्तं शिक्षा / प्रज्ञापारमितया अधि[प्रज्ञं] शिक्षा / न च बोधिसत्त्वस्योत्तरि शिक्षामार्ग उपलभ्यते / त्रिभिः अतः सर्वबोधिसत्त्वशिक्षामार्गंसंग्रहात्षडेव पारमिता [व्यवस्थापिता] / नात उत्तरि नातो भूयः /

चत्वारि चेमानि बोधिसत्त्वानां समासतः कृत्यानि / यैरेषां सर्वकृत्यसंग्रहो भवति / बोधाय कुशलाभ्यासः / तत्पूर्वकश्च तत्त्वार्थप्रतिवेधः प्रभावसमुदागमः / सत्त्वपरिपाचनता च / एतानि च चत्वारि कृत्यानि बोधिसत्त्वाः आभिश्चतसृभिश्चर्याभिर्यथाक्रमं कुर्वन्त्यनुतिष्ठन्ति / तस्मादपि तदुत्तरा चर्या न व्यवस्थाप्यते /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे निष्ठे योगस्थाने चतुर्थं चर्यापटलम् /

लक्ष्मणानुव्यञ्जनपटलम् (छप्तेर् 3.5)

तत्र तथागतविहारमारभ्य ताथागतीञ्च निष्ठागमनभूमिं भगवतां चत्वारिंशदुत्तरमावेणिकं बुद्धधर्मशतं भवति / द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि अशीत्युनुव्यञ्जनानि चतस्रः सर्वाकाराः परिशुद्धयः दश तथागतबलानि चत्वारि वैशारद्यानि त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि त्रीण्यरक्षाणि महांकरुणा ऽसम्मोषधर्मता वासना-समुद्धातः सर्वाकार-वरज्ञानञ्च /

द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि कतमानि / सुप्रतिष्ठितपादो महापुरुषः सममाक्रमति महीम् / इदं महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम् / अधस्थात्पादतलयोश्चक्रे जाते सहस्रारे सनाभिके सनेमिके सर्वाकारपरिपूर्णे / दीर्घाङ्गुलिमंहापुरुषः / आयतपादपार्ष्णिः / मृदुतरुणपाणिपादः / जालपाणिपादः / उच्छङ्गचरणः / एणेयजङ्घः / अनवनतकायः / कोशगतवस्तिगुह्यः / न्योग्रधपरिमण्डलः / व्यामप्रभः / ऊर्ध्वाङ्गरोमा / एकैकरोमा / एकैकमस्य रोमकूपे जातं नीलं कुण्डलकजातं प्रदक्षिणावर्तम् / काञ्चनसन्निभत्वक् / श्लक्ष्णवत्क् / श्लक्ष्णत्वात् त्वचे रजो मलस्य काये नावतिष्ठते / सप्तोत्सदकायः / सप्तास्योत्सदाः / काये जाताः-द्वौ हस्तयोर्द्वौ पादयोर्द्वावसंयोरेको ग्रीवायाम् / सिंहपूर्वार्धकायः / सुसंवृत्तस्कन्धः / चितान्तरांशः / बहदृजुगात्रः / चत्वारिंशत्समदन्तः / अविरलदन्तः / सुशुक्लदन्तः / सिंहहनुः / प्रभूत-तनुजिह्वः / प्रभूतत्वाज् जिह्वायाः मुखाज्जिहवां निर्णाम्य सर्वमुखमण्डलमवच्छादयति यावन्तकं क्लेशपर्यन्तम् / रसरसाग्रप्राप्तः / ब्रह्मस्वरः / कलविङ्क-मनोज्ञभाणी / दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः / अभिनीलनेत्रः / गोपक्ष्मा / (dutt 260) उष्णीषशीर्षा / ऊर्णा चास्य भ्रूवोर्मध्ये जाता श्वेता शंखनिभा प्रदक्षिणावर्ता / इदं महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणम् /

अशीतिरनुव्यञ्जनानि कतमानि / हस्तपादयोर्विशतिरङ्गुल्यः सपर्वाणः सनखाः / विंशतिरनुव्यञ्जनानि / हस्तपादयोरेवाष्टौ तलानि / द्वयोर्हस्तयोश्चत्वारि द्वयोः पादयोश्चत्वार्यष्टावनुव्यञ्जनानि / षड्विधो गुल्फजानूरुसंघातः / षडनुव्यञ्जनानि / षड्विधो बाह-संघातः षडनुव्यञ्जनानि / जघनम् / सीवनी च / वृष्णे ऽनुव्यञ्जनद्वयं / उपस्थम् / द्वे स्फिचौ अनुव्यञ्जनद्वयम् / त्रिकम् / उदरम् / नाभिः / द्वे पार्श्वे द्वे कक्षे द्वौ स्तनौअभिसमस्य षडनुव्यञ्जने भवन्ति / उरः हृदयं ग्रीवा पृष्ठम् / इत्येत्यानि अधः कायगतानि ग्रीवायाम ऊर्ध्वं स्थापयित्वा षष्टिरनुव्यञ्जनानि भवति / द्वे दन्तमाले द्वे अनुव्यञ्जने / तालुकम् / द्वौ सपरिवारौ चोष्टौ अनुव्यञ्जनद्वयम् / सुपरिपूर्णं कपोलम् / द्वे गण्डे परिपूर्णे सुसंस्कृते अनुव्यञ्जनद्व्यम् / द्वौ अक्षिपरिवारावनुव्यञ्जनद्वयम् / द्वे भ्रुवावनुव्यञ्जनद्वयम् / द्वे नासिकाविले अनुव्यञ्जनद्वयम् / ललाटम् / द्वे शङ्खे द्वौ च कर्णावनुव्यञ्जन-चतुष्टम् / सकेशञ्च शिरो ऽनुव्यञ्जनम् / इत्येतानि ग्रीवायाः ऊर्ध्वं काये विंशतिरनुव्यञ्जनानि भवन्ति / पूर्वकानि च षष्टिः पश्चिमकानि च विंशतिरेकध्यमभिसंक्षिप्य अशीतिरनुव्यञ्जनानि भवन्ति / इत्येतानि लक्षणानुव्यञ्जनानि [भद्राणि] शुद्धाशयभूमिप्रविष्टो बोधिसत्त्वो विपाकतः प्रतिलभते / ततस्तूर्ध्वमेषां शुद्धिरुत्तरोत्तरा यावद्बोधिमण्डनिषदनाद् वेदितव्या / परिशिष्टानावेणिकान् सर्वाकार-परिशुद्धादीन् सुविशुद्धान् परिपूर्णान् प्रतिलभते / हीनैस्तु तैः पूर्वमपि बोधिसत्त्वभूतः समन्वागतो भवति शुद्धाध्याशयभूमिमुपादाय / सर्वश्चाविशेषेण बोधिसम्भारः सर्वेषां लक्षणानुव्यञ्जनानां निर्वर्तको भवति /

स पुनर्बोधिसम्भारो द्विविधः / बोधेर्दूरश्चासन्नश्च / तत्र दूरः / यः प्रतिलब्धेषु विपाकतो लक्षणानुव्यञ्जनेषु / आसन्नः / यः प्रतिलब्धेषु तत्प्रथमतो विपाकतो लक्षणानुव्यञ्जनेषु / ततो वा उत्तरोत्तरविशुद्धिविशेषगतेषु /

विचित्रकर्माभिसंस्कारफलानि त्वेतानि लक्षणानुव्यञ्जनानि भगवता [अर्थि-]विनेयवशेन निर्देशितानि / तत्कस्य हेतोः / सत्त्वा विचित्रे पापकर्मसमुदाचारे ऽभिरताः / अप्येव ते तस्य पापकस्य कर्मणो विपक्षभूतस्य विचित्रस्य यत्प्रातिपक्षिकं विचित्रं कुशलं लक्षणानुव्यञ्जननिर्वर्तकं कर्म तस्येदं विचित्रफलानुशंसं श्रुत्वा तस्य महतः फलानुशंसस्य स्पृह्यमानरूपारतस्माच्च पापाद्विरमेयुः / तच्च कुशलं समादाय वर्तेरन्निति / यथोक्तं लक्षणसूत्रे / शीलव्रतक्षान्तित्यागेषु प्रतिष्ठितत्वात्सुप्रतिष्ठितपादत्वं प्रतिलभते / मातापित्रोरुपस्थानेन विचित्रेण विचित्रया च सत्त्वोपद्रवारक्षया आगमन-गमनादिपरिस्पन्दमुपादाय चक्राङ्कपादतां प्रतिलभते / परविहिंसामदत्तादानञ्च प्रहाय गुरूणां चाभिवादनवन्दन-प्रत्युत्थानाञ्जलि-सामीची-कर्म कृत्वा परेषां मनस्तुष्टिप्रियभोगाह्रस्वीकरणान् निहतमानत्वाच्च दीर्घाङ्गुलित्वं महापुरुषलक्षणं प्रतिलभते / यैश्च त्रिभिः कर्मभिरेतानि त्रीणि महापुरुषलक्षणानि निर्दिष्टानि तैरेव सर्वैः समस्तैरायतपादपार्ष्णित्वं प्रतिलभते / तत्र त्रयाणामपि लक्षणानां संनिश्रयत्वात् चतुर्भिः संग्रहवस्तुभिर्गुरून् संगृह्य जालपाणिपादतां प्रतिलभते / गुरूणामेव चाभ्यङ्गोद्वर्तन-स्नानाच्छादनानि दत्त्वा मृदुतरुणपाणिपादतां प्रतिलभते / कुशलधर्मासंतुष्ट्या उत्तरोत्तरान् कुशलान्धर्मान्वर्ध यित्वा उच्छङ्गचरणतां प्रतिलभते / यथावद्धर्मानुद्गृह्य पर्यवाप्य परेषां च देशयित्वा दौत्यञ्च सम्यक् परेषां कृत्वा ऐणेयजङ्घतां प्रतिलभते /

अनुपूर्वेण धर्मसमादानेन नेत्रीवर्तमानत्वात्पापकं कायवाङ्गमनःकर्म संयमय्य / तत्रानवनतः ग्लानेषु च ग्लानोपस्थानं कृत्वा भैषज्यञ्च दत्त्वा व्याध्यनवनतोच्छ्रयणान् मात्राशी च कामेष्वनवनतः अनवनतकायतां प्रतिलभते / परैर्निर्वासितान् सत्त्वान् धर्मेण समेन संहृत्य ह्रीमानपत्रापी वस्त्रप्रदश्च कोषगतवस्तिगुह्यतां प्रतिलभते / कायवाङ्मनोभिः संवृतात्मा प्रतिग्रह-भोजने च मात्रज्ञः ग्लानेषु भैषज्यप्रदः विषमे कर्मणि प्रतिग्रह-परिभोगवैषम्ये चाप्रवृत्तत्वात् (dutt 262) [धातुवैषम्यानु]लोमनाच्च न्यग्रोधपरिमण्डलत्वं प्रतिलभते / येनैव च कर्मणा उत्सङ्गचरणतां प्रतिलभते तेनैवोर्ध्वङ्गरोमताम् / स्वयं कुशलमीमांसकः पण्डितविज्ञ-सेवी सूक्ष्मार्थचिन्तकः गुरूणां स्थानशोधकः उत्सादकः स्नापकश्च एकविहारित्वादेकमित्र-संश्रयत्वात्सूक्ष्मार्थप्रवेशात् तृणपर्णाद्याविलापकर्षणादागन्तुकमलापकर्षणाच्च एकैकरोमतां प्रतिलभते / मनोज्ञप्रीतिकरभोजनपानयानवस्त्रालङ्कारादि-कायपरिष्कारं दत्त्वा अक्रोधनः काञ्चनसन्निभत्वचतां व्यामप्रभताञ्च प्रतिलभते / येनैव च कर्मणा एकैकरोमतोक्ता तेनैव सूक्ष्मश्लक्ष्णत्वचता वेदितव्या / प्रभूतेनोत्सदेन विशदेनान्नपानेन महाजनकायं संतर्पयित्वा सप्तोत्सदकायतां प्रतिलभते / सत्त्वानामुत्पन्नोत्पन्नेषु धर्मेषु करणीयेषु प्रामुख्येनावस्थितः / नाहं मानी न च निष्ठुरः / अहिताञ्च सत्त्वाना निवारयिता ताडिता हिताहिते च सन्नियोजयिता सिंहपूर्वार्धकायतां प्रतिलभते सिंहवत्सत्त्वार्थेषु पराक्रमशीलत्वात् /

अनेनैव च कर्मणा सुसंवृत्तस्कन्धता चितान्तरांशता च वेदितव्या / येनैव च कर्मणा दीर्घाङ्गुलित्वं प्रतिलभते तेनैव बृहदृजुगात्रतां प्रतिलभते / मित्रभेदकरीं पिशुनां वाचं प्रहाय भिन्नानाञ्च सत्त्वानां सामग्रीं कृत्वा चत्वारिंशद् दन्ततां समाविरलदन्तताञ्च प्रतिलभते / कामावचरीं मैत्रीं भावयित्वा धर्मार्थचिन्तकः सुशुक्लदन्ततां प्रतिलभते / अर्थिम्यः सत्त्वेभ्यो यथाभिप्रेतं धनं सम्यग्विसृज्य सिंहहनुतां प्रतिलभते / स्वसुतवत्-सत्त्वान्संरक्ष्य श्राद्धश्चानुकम्पकश्च भैषज्यप्रदश्च [प्रसन्नश्च] रसरसाग्रतां प्रतिलभते धर्मरसानुप्रदानाद्धर्मरसास्वादनात् प्रनष्टरसविशोधनाच्च / पञ्च शिक्षापदानि प्राणातिपातविरत्यादीनि स्वयञ्च समादाय संरक्ष्य परांश्च तेष्वेव समादापयित्वा करुणाचित्ततामुपादाय महती धर्मसमादाने प्रतिपन्नत्वादुष्णीषशिरस्कताञ्च प्रभूत-तनुजिह्वतां च प्रतिलभते / सत्यवादितया प्रियवादितया कालधर्मवादितया च ब्रह्मस्वरतां प्रतिलभते / कृत्स्नं जगन्मैत्रेण चेतसा ऽनुकम्प्य मातृवत्पितृवदभिनीलनेत्रतां गोपक्ष्मनेत्रताञ्च प्रतिलभते / गुणवतां तु भूतस्य वर्णस्य हर्तां वर्णवादी भ्रुवोर्मध्ये ऊर्णां प्रतिलभते श्वेतां शंखनिभां प्रदक्षिणावर्ताम् / (dutt 263) सर्वेषु च द्वात्रिंशत्सु महापुरुषलक्षणेष्वविशेषेण शीलं कारणं प्रतिलम्भाय वेदितव्यम् / तत्कस्य हेतोः / न हि शीलविपन्नो बोधिसत्त्वो मनुष्यत्वमेव तावदासादयेत् कुतः पुनर्महापुरुषलक्षणम् / तत्रोष्णीषशिरस्कता अनव लोकितमूर्धता चैकं महापुरुषक्षणं वेदितव्ये तद्व्यतिरेकेणानुपलम्भात् /

इदं तावद्विस्तरेण लक्षणाभिनिवृत्त्यानुरूप्येण विचित्रकर्मव्यवस्थानम् /

समासतः पुनश्चतुराकारया पक्षद्वयगतया सुकृतकर्मान्ततया सर्वलक्षणाभिनिर्वृत्तिर्वेदितव्या / तत्र नियतकारितया सुप्रतिष्ठितपादया निर्वर्तते / निपुणकारितया चक्रचरणता उच्छङ्गचरणता जालपाणिपादता सूक्ष्मत्वचता चितान्तरांशता सुसंवृत्तस्कन्धता वृहदृजुगात्रता प्रभूततनुजिह्वता च निर्वर्तते / नित्यकारितया दीर्घाङ्ग लित्वं आयतपादपार्ष्णिता अनवनतकायता न्यग्रोधपरिमण्डलता अविरलदन्तता च निर्वर्तते / अनवद्यकारितया परिशिष्टानां लक्षणानामभिनिर्वृत्तिः / तत्र सत्त्वेष्वव्याबाध्यप्रयोगान्मृदुतरुणपाणिपादता श्लक्ष्ण-सूक्ष्म-त्वचता च निर्वर्तते / क्रमप्रयोगाच्च कालप्रयोगाच्च कुशले ऐणेयजङ्घता निर्वर्तते / प्रामोद्यप्रीतिप्रभास्वरेण चित्तेन कुशलसमाचाराद् व्याम-प्रभता च काञ्चनसन्निभत्वचता शुक्लदन्तता ऊर्णा च श्वेता निर्वर्तते / कीर्तिशब्दश्लोके ऽसन्निश्रयात् प्रतिच्छन्न-कल्याणत्वाच्च कोशगतवस्तिगुह्यता निर्वर्तते / बोधाय कुशलमूलपरिणमनादूर्ध्वाङ्ग-रोमता चत्वारिंशत्समदन्तता रसरसाग्रता उष्णीषशिरस्कता च निर्वर्तते / कुशले अतृप्तालीनप्रयोगात् सिंहपूर्वार्धकायता सिंहहनुता च निर्वर्तंते / सत्त्वेषु हितचित्ततया समदर्शनात् समदन्तता अभिनीलनेत्रता गोपक्ष्ममा च निर्वर्तते / हीनेनासन्तुष्टिप्रयोगाच्च ब्रह्मस्वरता च निर्वर्तंते / एवमनया चतुराकारया सुकृतकर्मान्ततया बोधिसत्त्वानामेषां द्वात्रिंशतां-महापुरुष लक्षणानां प्रतिलम्भो विशुद्धिश्च भवति /

तत्र गोत्रभूमौ बोधिसत्त्वानामेतल्लक्षणबीजमात्रे ऽवस्थानं वेदितव्यम् / अधिमुक्तिचर्याभूमौ प्राप्त्युपाये वृत्तिरेषां वेदितव्या / अध्याशयशुद्धि भूमौ प्राप्तिरेषां वेदितव्या / तदन्यासु तदुत्तरोत्तरासु बोधिसत्त्वभूमिषु विशुद्धिरेषां (dutt 264) वेदितव्या ताथागत्यां निष्ठागमनभूमौ सुविशुद्धतैषां निरुत्तरता च वेदितव्या / तत्र रूपित्वादेषां लक्षणानां हीनमध्योत्तमैश्च सत्त्वैः सूपलक्ष्यत्वात् सत्सु सर्वेष्वेव बुद्धधर्मेषु महापुरुषलक्षणेष्वेतान्येव महापुरुषलक्षणानि व्यवस्थापितानि / एतान्येव च द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणान्याश्रयभावेन धारयन्त्यानुरूप्याच्च शोभयन्ते तस्मादनुव्यञ्जनानीत्युच्यन्ते /

तत्र समासतः सर्वसत्त्वेषु पुण्यसदृशेन पुण्यस्कन्धेन तथागतस्यैकैको रोमकूपो निर्वर्तते / यावत्सर्वरोमकूपप्रविष्टः पुण्यस्कन्धः / इयता पुण्यस्कन्धेनैकैकमनुव्यञ्जनगति निर्वर्तते / यावत्सर्वानुव्यञ्जनप्रविष्टः पुण्यस्कन्धः / ततः शतगुणेन पुण्यस्कन्धेन तथागतस्यैकं लक्षणं निर्वर्तते / यावत्सर्वलक्षणप्रविष्टः पुण्यस्कन्धः स्थापयित्वा ऊर्णामुष्णीषञ्च / ततः सहस्रगुणेन पुण्यस्कन्धेनोर्णा निर्वर्तते / यावानूर्णा-प्रविष्टः पुण्यस्कन्धः ततः शतसहस्रगुणेन पुण्यस्कन्धेन उष्णीषशिरस्कता अनवलोकितमूर्धता च निर्वर्तते / यावानुष्णीषप्रविष्टः पुण्यस्कन्धः / ततः कोटीशतसहस्रगुणेन पुण्यस्कन्धेन तथागतस्य लक्षणानुव्यञ्जनासंगृहीतो ऽन्यो धर्मशंख्यो नाम निर्वर्तते / येन तथागत आकांक्षमाणः अनन्तापर्यन्तान् लोकधातून् स्वरेण विज्ञापयति / एवमप्रमेयः पुण्यसम्भार-समुदागतस्तथागतः / तथागतानामचिन्त्यो निरुत्तरः सर्वाकारसम्पत्तिपरिगृहीत आत्मभावो निर्वर्तते /

तेषां पुनर्लक्षणानुव्यञ्जननिर्वर्तकानां कुशलानां कर्मणां समासतस्त्रिभिः कारणेप्रमेयता वेदितव्या / कल्पासंख्येयतया ऽभ्याससमुदागमात् कालाप्रमेयतयाअप्रमेयसत्त्वहितसुखाशयाधिपतेयत्वादाशया ऽप्रमेयतया अप्रमेयकुशलकर्मवैचित्र्याकाराप्रमेयतया च / तस्मादप्रमेयपुण्यसम्भारसमुदागतस्तथागतानां लक्षणानुव्यञ्जनादय इत्युच्यते /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे निष्ठे योगस्थाने पञ्चमं लक्षणानुव्यञ्जनपटलम् /

प्रतिष्ठापटलम् (छप्तेर् 3.6)

चतस्रः सर्वाकाराः परिशुद्धयः कतमाः / आश्रयशुद्धिः / आलम्बनशुद्धिः / चित्तशुद्धिः ज्ञानशुद्धिश्च /

तत्राश्रयविशुद्धिः कतमा / सवासनानां सर्वक्लेशपक्ष्याणां दौष्ठुल्यानामाश्रयान् निरवशेषतो ऽत्यन्तपरमः स्वे चात्मभावे यथाकामादानस्थानच्युतिवशवर्तिता सर्वाकारा आश्रयशुद्धिस्त्युच्यते /

तत्रालम्बनविशुद्धिः कतमा / निर्वाणे परिणामे संप्रख्याने च सर्वालम्बनेषु या वशवर्तिता / इयमुच्यते सर्वाकारा आलम्बनविशुद्धिः /

तत्र चित्तविशुद्धिः कतमा / पूर्ववत्सर्वचित्तदौष्ठुल्यापगमाच्चित्ते च सर्वाकार-कुशलमूलोपचयात्सर्वाकारा चित्तविशुद्धिरित्युच्यते /

तत्र कतमा ज्ञानविशुद्धिः / पूर्ववत्सर्वाविद्यापक्ष्यदौष्ठुल्यापगमात्सर्वत्र च ज्ञेये ज्ञानस्यानावरणात् ज्ञानवशवर्तिता सर्वाकारा ज्ञानविशुद्धिरित्युच्यते /

तत्र दश तथागतबलानि कतमानि / स्थानास्थानज्ञानबलं कर्मस्वकज्ञानबलं ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलम् इन्द्रियपरापरज्ञानबलं नाना धातुज्ञानबलं नानाधिमुक्तिज्ञानबलं सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलं पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानबलं च्युत्युपपत्तिज्ञानबलम् आस्रवक्षयज्ञानबलञ्च / इत्येतानि दश तथागतबलानि युथा दशबलसूत्रे निर्देशतो विस्तरेण वेदितव्यानि /

[तत्र] यत्किञ्चिदनेन भाषितं लपितमुदाहृतं सर्वं तत्तथा अवितथेति तस्मात्तथागत इत्युच्यते / तत्र फलस्य शुभाशभस्य यो भूतप्रवृत्तः अविषमो हेतुः तदस्य स्थानं प्रतिष्ठा निश्रयो ऽभिनिर्वर्तकं इत्युच्यते / शुभाशुभस्यैव फलस्य विषमहेतुरेतद्विपर्ययेणास्थानमित्युच्यते / निरभिमानं ज्ञानं यथाभूतमित्युच्यते / (dutt 266) सर्वज्ञानमसक्तज्ञानं शुद्धञ्च तन्निरभिमानं [ज्ञानं] वेदितव्यम् / एषाञ्च सर्वज्ञानादीनां पदानां पूर्ववद्व्याकरणं वेदितव्यं तद्यथा परमबोधिपटले / अनुपूर्वं गणनया प्रथमम् / निरुत्तरत्वात्सर्वाकार-सर्वसत्त्वार्थक्रियाशक्तियुक्तत्वात् सर्वमारबलात्यन्ताभिभवाच्च बलमित्युच्यते / यथावद्धेतुसमुदागमपरिग्रहाद्यथाकामसमुदाचारवशवर्तिता समन्वागत इत्युच्यते / निरुत्तरत्वान्निर्वाणमुदारमित्युच्यते / आर्याष्टाङ्गेण मार्गेण लभ्यत्वात्सर्वोपद्रवभयापगतत्वाच्चार्षभमित्युच्यते / आत्मनस्तदधिगमेन प्रतिज्ञानात्प्रतिजानातीत्युच्यते / स्वयमधिगम्य परेषामप्यनुकम्पया विस्तरेण प्रकाशनाद् ब्राह्मचक्रं प्रवर्तयतीत्युच्यते / तत्कस्य हेतोः / तथागतस्यैतदधिवचनं यदुत ब्रह्मा इत्यपि शान्तः शीतीभूत इत्यपि / तेन तत्प्रवर्तितं तत्प्रथमतः तदन्यैः पुनस्तदन्येषाम् / एवं पारंपर्येण ब्रह्मा प्रेरितं सर्वसत्त्वनिकाये भ्रमति / तस्माद् ब्राह्मञ्चक्रमितुच्यते /

अग्रप्रज्ञप्तिपतितस्य निरुत्तरशास्तृसंपत्परिगृहीतस्य चात्मनो विख्यापनात् तन्मार्गदेशनया च सर्वतदन्यपाषण्डप्रतिक्षेपणात् तन्मार्गविप्रत्यनीकवादिषु च प्रत्युपस्थितेषु असंकोचात्सर्वपरवादाभिभवाय चोदारनिरुत्तरवागभ्युदोरणात्परिषदि सम्यक् सिंहनादं नदतीत्युच्यते / समासतस्त्वात्महित-प्रतिपत्तिसम्पत्-परहित-[प्रतिपत्ति-]स्व परहितप्रतिपत्तिसम्पदश्चासाधारणम् / तेषाम् उत्ताना विवृता प्रज्ञप्ता प्रकाशिता भवति / अपरः समासार्थपर्यायः / प्राप्तव्यन्तप्राप्त्यभ्युपायः / तस्य चाभ्युपायस्य सर्वजन्यतायो [यः] कश्चिदाकांक्षति देवभूतो वा [मनुष्यभूतो वा] सर्वेण तेन ममैवान्तिकाल्लभ्य एषो ऽभ्युपाय इति / तत्र व्याधिप्रशमनवदुदारमार्षभं स्थानं द्रष्टव्यम् / व्याधिप्रशमनोपायवद् ब्राह्मचक्रप्रवर्तना द्रष्टव्या / सर्व[कु]वैद्यप्रतिज्ञा प्रतिक्षेपणवत् स्वयं च नियतं व्याधिप्रशमनप्रतिज्ञानवत्परिषदि सम्यक् सिंहनादं नदितं द्रष्टव्यम् /

यानि कर्माणि कृतान्युपचितानि निरुद्धानि तान्यतीतानीत्युच्यन्ते / यानि नैव कृतानि न निरुद्धानि नापि करोति अपि तु करिष्यत्यायत्यां / (dutt 267) तान्यनगतानीत्युच्यन्ते / यानि पुनः कर्माणि नैव कृतानि न निरुद्धान्यपि तु कर्तुमेव प्रणिहितो व्यवसितः तानि प्रत्युत्पन्नानीत्युच्यन्ते / तानि पुनःप्रकारभेदेन त्रीणि कायकर्म वाक्कर्म मनस्कर्म / धर्मसमादानानि चत्वारि यथापूर्वमेव निर्दिष्टानि / अस्ति धर्मसमादानं प्रत्युत्पन्नसुखमायत्यां दुःखविपाकमिति विस्तरेण / तानि पुनरेतानि दृष्टधर्मसम्परायहिताहितप्रयोगतो यथायोगं वेदितव्यानि / यस्मिन् देशे क्रियन्ते तत्तेषां स्थानमित्युच्यते / यच्च सत्त्वसंख्यातमसत्त्वसंख्यातं वा वस्त्वाधिष्ठाय क्रियन्ते तत्तेषां वस्तु इत्युच्यते / येनाकुशलमूलेन [कुशलमूलेन] वा निदानेन क्रियन्ते / तत्तेषां हेतुरित्युच्यते / यदिष्टानिष्टमादीनवानुशंसंयुक्तं फलमभिनिवर्तयन्ति तत्तेषां विपाक इत्युच्यते / तदेतदभिसमस्य सर्वकालं सर्वप्रकारं सर्वावस्थाप्रयोगं सर्वदेशं सर्वाधिष्ठानं सर्वनिदानं सर्वादीनवानुशंसञ्च सर्वाकारं तथागतानां कर्मज्ञानं भवति / नास्ति वात उत्तरि नातो भूयः /

चत्वारि ध्यानानि / अष्टौ विमोक्षाः / ध्यानविमोक्षैः कर्मण्यचेतसश्चेतोवशिप्राप्तस्य यथेप्सितस्यार्थस्य समृद्धये या तस्य तदनुरूपस्य समाधेः समापद्यनता ता समाधिसमापत्तिरित्युच्यते / [यथोच्यते च /] भगवांस्तद्रूपं समाधि समापन्नं / यथा समाहिते चित्ते सर्वो ब्रह्मलोकौदारेणावभासेन स्फुटो बभूव / भाषितस्य चास्य शब्दः श्रूयते / न चैनं कश्चित्पश्चतीति विस्तरः / एवं हि तथागतो यं यमेवार्थं प्रसाधयितुकामो लोकसाधारणं [असाधारणं वा] स तद्रूपं समाधिं समापद्य लघुलध्वेव प्रसाधयति / तत्रध्यानविमोक्षाभ्यां चित्तवशितया च चित्ताधीन-सर्वेप्सितार्थसमृद्धिः एतावच्च सर्वध्यायीनां करणीयम् / नात उत्तरि नातो भूयः / तच्चैतद् ध्यायिकरणीयं [सर्वाकारं] तथागतानां तस्माद् ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तय एवोच्यन्ते / एषां पुनर्ध्यानादीनां समासतो द्वौ संक्लेशौ / अप्राप्तेषु चैषु प्राप्तये बिबन्धसंक्लेशः / तद्यथा ऽनुपायप्रयोगो निवरणान्यतमसमुदाचारश्च / प्राप्तेषु चैषु तद्भूमिकं क्लेशपर्यवस्थानमनुशयो वा / व्यवदानं पुनर्विविधमेवैतद्विपर्ययेण (dutt 268) वेदितव्यम् / तेषामेव च ध्यानादीनां विचित्राणामभिनिर्हृतानां नामसंकेतेन अनुरूपेण यथायोगं व्यवस्थितिर्व्यवस्थानामित्युच्यते / एषामेव च ध्यानादीनां प्रतिलब्धानामुत्तरि या भावना-परिपूरिर्निकामलाभिता ऽकृच्छ्रेणानवरकलाभिता सैषां विशुद्धिरित्युच्यते / तत्र यथा चैषामप्राप्तिर्यथा च प्राप्तिः तेषु च या च हीनता या च प्रणीतता यच्चैषां नाम या चोत्कर्षपर्यन्तता तत् सर्वं प्रजानाति / तस्मादेवं निरुत्तरं तथागतानां ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलमित्युच्यन्ते /

यथा परिपाकसमुदागमतः श्रद्धादीनां पञ्चानामिन्द्रियाणां मृदुमध्याधिमात्रता इन्द्रिय-परापरतेत्युच्यते /

परश्रद्धापूर्वा धर्मविचारणा-पूर्वा च मृदुमध्याधिमात्रा रुचिः प्रत्यवगमः नानाधिमुक्तिकतेत्युच्यते / नानागोत्रव्यवस्थानम् / श्रावकप्रत्येकबुद्ध-तथागतगोत्राणां रागादिचरितप्रभेदनयेन च यावदशीति सत्त्वचरितसहस्राणि नानाधातुकतेत्युच्यते /

तेषामेवावतार-मुखानुरूपा प्रतिपत् तद्यथा रागचरितानामशुभा विस्तरेण तद्यथा श्रावकभूमौ सर्वत्रगामिनी प्रतिपदित्युच्यते / अपरः पर्यायः / सर्वा पञ्चगतिगामिनी प्रतिपत्सर्वत्रगामिनीत्युच्यते / अपरः पर्याय / परस्परविरुद्धेषु नानापक्षाश्रितेष्वन्योन्यरुचिदृष्टिविप्रत्यनीकवादिषु पृथगितो बाह्यकेषु श्रमणब्राह्मणेषु या प्रतिपत्सर्वप्रकारैरिहामुत्रानवद्यगामिनीत्युच्यते / तद्यथा कामसूत्रादिषु /

विचित्रेषु सत्त्वनिकायेषु तद्यथा पूर्वेषु दक्षिणेषु उत्तरेषु पश्चिमेषु नाना नामसंकेतव्यवस्थानभिन्नेषु अष्टासु व्यवहारपदेष्वनुगतं पूर्वकेष्वभ्यतीतेवात्मभावेषु षड्विधं समासतश्चरितमनुस्मरत्यनेकविधं पूर्वेनिवासे समनुस्मरन् / अष्टौ व्यवहारपदानि कतमानि / एवं नामा / एवं जात्यः / एवं गोत्रः / एवमाहारः / एवं सुखदुःखप्रतिसंवेदी / एवं दीर्घायुः / एवं चिरस्थितिकः / एवमायुः पर्यन्त इति /

षड्व्यवहारपदव्यरितानि कतमानि / आह्वानाय संकेतः क्षत्रियादयो वर्णा मातापितरं भोजनपानविधिः सम्पत्तिविपत्तिः आर्युर्वैचित्र्यञ्च / तथा हि लोके एतान्यष्टौ व्यवहारपदानि उपनिश्रित्य षट् चरितानि परेषामात्मनो व्यपदिशन्तो व्यपदिशन्ति / इदं मे नामास्येदं नामेति / क्षत्रियो ऽहमयं वा / ब्राह्मणो वैश्यः शूद्रो ऽहमयं वा अयं मे पिता ऽस्य व / यथा पिता एवं माता / एवं रूपमहमाहारमाहरामि / मन्थान् वा अपूपान् वा ओदानकुल्माषान् वा परे वा / एवं रूपे ऽहं व्यसने सम्पदि वा वर्ते ऽयं वा / एवंरूपे ऽहं वयसि व्यवस्थितो नवे वा मध्ये वा वृद्धे वा / अयं वा / इत्येतानि षड्[अष्ट]व्यवहार पदानुगतानि चरितानि भवन्ति / नास्ति चात उत्तरि व्यवहारपदं तच्चरितञ्च / तस्मादेतावदेवानुस्मरति / नातो भूयः / तत्र व्यवहारचरितानि आकारो व्यवहारपदान्युद्देशः / तस्य चानुस्मरणात् साकारं सोद्देशमनुस्मरतीत्युच्यते / तत्र दिव्यो विहारो ध्यानानीत्युच्यन्ते / तदाश्रितत्वात्तस्य चक्षुषस्तत्फलत्वात्तत्परिगृहीतत्वाद्दिव्यञ्चक्षुरित्युच्यते / सुपरिपूर्ण-परिशुद्धध्यानफलत्वात्सुविशुद्धमित्युच्यते / मनुष्याणामन्ततो [नाम]वैधर्म्यादतिक्रान्तमानुष्यकर्मित्युच्यते / अस्ति च कामावचराणां देवानामुपपत्ति-प्रतिलम्भिकमपि तावद्दिव्यञ्चक्षुस्तन्नामसादृश्यानुर्ति / मनुष्याणां पुनस्तदपि नास्ति /

म्रियमाणाः सत्त्वाः व्ययमाना इत्युच्यन्ते / अन्तराभवस्था उपपद्यमाना इत्युच्यन्ते / द्वाभ्यामाकाराभ्यां तमःपरायणानामयमेवंरूपो मनोमयो ऽन्तराभवो निर्वर्तते / तद्यथा कृष्णस्यकुतपस्य निर्भासः अन्धकारतमिस्राया वा रात्र्याः / तस्माद् दुर्वर्णा इत्युच्यन्ते / ये पुनर्द्वाभ्यामाकाराभ्यां ज्योतिः परायणास्तेषामयमेवंरूपो मनोमयो ऽन्तराभवो निर्वर्तते / तद्यथा ज्योत्स्नया रात्र्या वाराणसेयकस्य वा सम्पन्नस्य वस्त्रस्य / तस्मात्सुवर्णा इत्युच्यन्ते / तत्र ये दुर्वर्णास्ते हीनाः / ये सुर्वर्णास्ते प्रणीताः / ये हीनास्ते दुर्गतिगामिनः / ये प्रणीतास्ते सुगतिगामिनः / स समुत्थानया शीलविपत्त्या कायवाङ्म नोदुश्चरितेन समन्वागता इत्युच्यन्ते / द्विविधया मिथ्यादर्शनदृष्टिविपत्त्या समन्वागमात् (dutt 270) सर्वापवादिकया तन्मतविपक्षावस्थितार्यपवादिकया च मिथ्यादृष्टयः आर्याणामपवादका इत्युच्यन्ते / तया मिथ्यादृष्ट्या मिथ्याहेतुञ्च फलञ्चाभिनिवेशते / ततस्तत्प्रत्ययं मिथ्याकर्माभिसंस्करोति / मिथ्याकर्माभिसंस्कुर्वन् यदिदं धर्मसमादानं प्रत्युत्पन्नसुखमायत्यां दुःखविपाकम् / यत् वा प्रत्युत्पन्नदुःखमायत्यामपि दुःखविपाकंतत्समादत्ते / तस्मान्मिथ्यादृष्टिकर्मधर्मसमादानहेतोरित्युच्यते / समन्वागतस्यापि तदन्यैरनेकविधैः कुशलैर्धर्मैस्तेनैव दुर्गतिगमनात्तद्धेतोस्तत्प्रत्ययमित्युच्यते / नामरुपान्योन्यविश्लेषात् कायस्य भेद इत्युच्यते / सर्वमरणानां निहीनपरमत्वात् अस्य परम्मरणादित्युच्यते / नरकाणां सङ्कुचितावनतया ऽपायदुर्गतिविनिपाता इत्युच्यन्ते / स्वभावशरीरवस्तुविभावनतया नरका इत्युच्यन्ते / तत्रापयानमित्युच्यन्ते /

अधर्मचर्या विषमचर्या च तया तत्र यानं भवति / तस्मादपाया इत्युच्यन्ते / दुःखसंस्पर्शत्वाद्दीर्घकालिक विचित्र तीव्रनिरन्तरदुःखोपभोगसमुद्गतत्वाद् दुर्गतय इत्युच्यन्ते / अधोभागावस्थितत्वान्महाप्रपातभूतत्वात् कृच्छकरुणदीनमहाविप्रलापप्रलापित्वाद्विनिपाता इत्युच्यन्ते / अधिमात्रसंवेजकत्वान्नरका एवोच्यन्ते / इति येन चोपपद्यन्ते उपपन्नाश्च यदुपभुञ्जते तदुपभोगाच्च पुनर्यदन्यत् स्वयंकृतं दुःखान्तरमभिनिर्वर्तयन्ति तदेतदाभिः संज्ञाभिः परिदीपितम् / एतद्विपर्ययेण यथायोगं सर्वशुक्लपक्षो वेदितव्यः / तत्रायं विशेषः / सुचरितपूर्वा गतिः सुगतिरित्युच्यते / सुखोपभोगपरत्वात् स्वर्गलोक इत्युच्यते / सर्वास्रवाणामशेषानुशयप्रहाणाद्यत्तत् प्रातिपक्षिकमनास्रवं चित्तमनाश्रवा प्रज्ञापरमाधिप्रज्ञसंगृहीता आस्रवाणां क्षयादनास्रवा चेतोविमुक्तिः प्रज्ञाविमुक्तिरित्युच्यते / तां पुनश्चेतोविमुक्तिं [प्रज्ञाविमुक्ति] तस्मिन्नेव चरमे भवे प्रत्यात्मं षष्ठाभिज्ञया दर्शनमार्गसन्निश्रयेण भावनामार्ग-सन्निश्रयेण चाधिगम्य स्वञ्चाधिगमं यथावत्प्रजानन्ति / परेषां चाकांक्षमाणानामारोचयन्ति / तस्माद् दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञया साक्षात्कृत्वोपसंपद्य (dutt 271) प्रवेदयन्तीत्युच्यन्ते / क्षीणां मे जातिरित्येवमादीनां पदानां नानाकरणं वेदितव्यम् / तद्यथा पर्यायसंग्रहन्याम् /

उद्दानम् /

स्वभावश्च प्रभेदश्च कैवल्यं समता तथा / कर्मक्रियानुक्रमश्च विशेषः पश्चिमो भवेत् //

एषां पुनर्दशानां तथागतबलानां स्वभावो वेदितव्यः / प्रभेदो वेदितव्यः / कैवल्यं वेदितव्यम् / समता वेदितव्या / कर्मक्रिया वेदितव्या / अनुक्रमो वेदितव्यः / विशेषो वेदितव्यः / इत्येभिः सप्तभिराकारैः समासतो दश तथागतबलानि वेदितव्यानि /

तत्र [कतम] एषां स्वभावः / पञ्चेन्द्रियस्वभावान्येनाति / अपि तु प्रज्ञायाः प्राधान्यात्प्रज्ञास्वभावानीत्युच्यन्ते / तथा ह्युच्यते / स्थानास्थानज्ञानबलं न तु श्रद्धाबलं वा तदन्यद्वा बलमित्युच्यते / यथा स्थानास्थानज्ञानबलमेवमवशिष्टानि द्रष्टव्यानि / तत्र क एषां प्रभेदः / समासतस्रिविधेन प्रभेदेनैषामप्रमाणता वेदितव्या / कालप्रभेदेनातीतानागतवर्तमानाध्वपतितसर्वज्ञेयप्रवेशात् / प्रकारप्रभेदेनैकैकस्य संस्कृतस्य वस्तुनः स्वलक्षणसामान्यलक्षणसर्वाकारप्रवेशात् / सन्तानप्रभेदेन दशसु दिक्षु सर्वसत्त्वधातुप्रत्येकसर्वसन्तानसर्वार्थानुप्रवेशात् / एवमेभिस्त्रिभिः प्रभेदैरेषां दशानां तथागतबलानामप्रमेयता वेदितव्या / अयमेषां प्रभेदः / तत्र कैवल्यमेषां कतमत् / तथागतस्यैव एतानि दशबलानि केवलान्यावेणिकानि / न तु सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् / इदमेषां कैवल्यमित्युच्यते / सर्वतथागतानां चैतानि बलानि समानि निर्विशिष्टानि / इयमेषां समता विहारविशेषस्तु तथागतानामन्योन्यं भवेदन्येन बलविहारेण अन्यस्तथागतस्तद्वहुलविहारी भवति / अन्येनान्यः /

एषां दशानां बलानां तथागतः केन किं कर्मं करोति / स्थानास्थानज्ञानबलेन तथागतः हेतुञ्च हेतुतः फलञ्च फलतो यथाभूतं प्रजानाति / अहेतुविषमहेतुवादिनश्च (dutt 272) श्रमण-ब्राह्मणान् निगृह्णाति / कर्मस्वकताज्ञानबलेन तथागतः स्वयंकृत-फलोपभोगताञ्च कर्मणां यथाभूतं प्रजानाति / दानपुण्यक्रियासंक्रान्तिवादिनश्च श्रमणब्राह्मणान् निगृह्णाति / ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलेन तथागतस्रिभिश्च प्रातिहार्यैर्विनेयान् सम्यगववदति / प्रतिविरोधविपक्षप्रत्यनीकवादावस्थितांश्च श्रमणब्राह्मणान् निगृह्णाति / इन्द्रियपरापरज्ञानबलेन तथागतः सत्त्वानामिन्द्रियमृदुमध्याधिमात्रताञ्च विभज्य यथाभूतं प्रजानाति / तेषाञ्च यथार्हं यथायोगं धर्मदेशनां करोति / नानाधिमुक्तिज्ञानबलेन तथागतो मृदुमध्याधिमात्र-शुभाशुभाधिमुक्तितां यथाभूतं प्रजानाति / शुभाञ्चाधिमुक्तिमनुबृंहयति / अशुभाञ्च त्याजयति / नानाधातुज्ञानबलेन तथागतो हीनमध्येप्रणोतधातुकताश्च विभज्य यथाभूतं प्रजानाति / यथेन्द्रियान् यथाषयान् यथानुशयांश्च सत्त्वांस्तेषु तेष्ववतारमुखेष्वववादक्रियया सम्यग्यथायोगं संनियोजयति / तत्र यथा तथागताः श्रावकाणां तेषु तेष्ववतारमुखेष्वववादमनुप्रयच्छन्ति तथाश्रावकभूमौ सर्वेण सर्वं निरन्तरमाख्यातमुत्तानं विवृतं प्रज्ञप्तं प्रकाशितम् / कथञ्च पुनस्तथागता बोधिसत्त्वमादिकर्मिकं तत्प्रथमकर्मिकं समाधिसम्भारपरिग्रहे ऽवस्थितञ्चित्तस्थितिकामं चित्तस्थितये ऽववदन्ति /

इह तथागतो बोधिसत्त्वासतं समाधिसम्भारगुरुकमादिकर्मिकं तत्प्रथमकर्मिकं तत्प्रथमतः एवमववदति / एहि त्वं कुलपुत्र प्रविविक्तशयनासनगत एकाकी अद्वितीयो यत्ते मातापितृभ्यां नाम व्यवस्थापितमाचार्योपाध्यायाभ्यां वा तदेव नामाध्यात्मं मनसिकुरु / एवञ्च पुनर्मनसिकुरु-अस्ति मे [स] कश्चित्षडायतनविनिर्मुक्तो धर्मः स्वभावेन परिनिष्पन्नः अध्यात्मं वा बहिर्धा वा उभयमन्तरेण वा विद्यते / यत्रेदं नाम (dutt 273) संज्ञा प्रज्ञप्तिः उपचारः प्रवर्तते स त्वमेवं योनिशो मनसिकुर्वंस्तं धर्मं नोपलप्स्यसे / नान्यत्र ते एवं भविष्यति / आगन्तुकेष्वेषु धर्मेष्वियमागन्तुकी संज्ञाप्रवृत्तेति / यदा च ते कुलपुत्र तस्मिन् स्वनाम्नि आगन्तुकसंज्ञा उत्पान्न भवति प्रतिलब्धा स त्वं या ते चक्षुषि चक्षुर्नाम चक्षुःसंज्ञा चक्षुः-प्रज्ञप्तिस्तामध्यात्मं योनिशोमनसिकुरु / एवञ्च पुनर्मनसिकुरु / अस्मिञ्चक्षुषि द्वयमुपलभ्यते / इदं च नाम संज्ञा प्रज्ञप्तिश्चक्षुरिति / एतच्च वस्तुमात्रम् / यत्रेदं नाम संज्ञा प्रज्ञप्तिः / नात उत्तरि नातो भूयः / तत्र यच्चक्षुषि नाम संज्ञा प्रज्ञप्तिस्तत्तावन्न चक्षुः / यदपि तद्वस्तु यत्र चक्षुःसंज्ञा तदपि स्वभावतो न चक्षुः / तत्कस्य हेतोः / न हि तत्र चक्षुर्नाम चक्षुःसंज्ञां चक्षुःप्रज्ञप्तिं विना कस्यचित् चक्षुर्बुद्धिः प्रवर्तते / स चेदेतद्वस्तु तेनात्मना परिनिष्पन्नं स्यात् / येन नाम्ना ऽभिलप्यते न तत्र पुनस्तदपेक्षा चक्षुरित्येवं बुद्धिः प्रवर्तते / नान्यत्र प्रकृत्यैवाश्रुतो ऽपरिकल्पित-नामकानामपि तस्मिन् वस्तुनि चक्षुरिति बुद्धिः प्रवर्तते /

न च पुनः प्रवर्तमाना उपलभ्यते तस्मादिदमपि चक्षुर्नाम चक्षुःसंज्ञा चक्षुःप्रज्ञप्तिः आगन्तुके धर्मे संज्ञा आगन्तुकी / एवं ते ऽध्यात्ममेतच्चक्षुर्योनिशो मनसिकुर्वतश्चक्षुःसंज्ञायामप्यागन्तुकसंज्ञा उत्पन्ना भविष्यति प्रतिलब्धा / यथा चक्षुष्येवं श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायेषु विस्तरेण यावद्दृष्टश्रुतमतविज्ञातेषु प्राप्तेषु पर्येषितेषु मनसा ऽनुवितर्कितेष्वनुविचारितेषु समासतः सर्वधर्मसंज्ञास्वागन्तुकसंज्ञा उत्पन्ना भविष्यति प्रतिलब्धा / एवं [ते] स्वात्मनि या संज्ञा [अवस्था] तस्या विभवाय प्रयोगमार्गः सम्यक् परिगृहीतो भविष्यति / विस्तरेण यावत्सर्वधर्मेषु या संज्ञा तस्या विभवाय प्रयोगमार्गः सम्यक् परिगृहीतो भविष्यति / स त्वमेवं सर्वज्ञेय-सुविचारितया बुद्ध्या एवं ते सर्वधर्मसंज्ञास्वागन्तुकसंज्ञया सर्वधर्मेषु सर्वप्रपञ्चसंज्ञामपनीयापनीय निर्विकारेण चेतसा निर्निमित्तेनार्थमात्रग्रहणप्रवृत्तेनास्मिन् वस्तुनि बहलं विहर / [एवं ते] तथागतज्ञान-विशुद्धिसमाधिगोत्राच्चित्तस्यैकाग्रता प्रतिलब्धा भविष्यति / स त्वं सचेदशुभां मनसिकरोषि एनं मनसिकारं मा रिञ्चिष्यसि / स चेन्मैत्री मिदंप्रत्ययता प्रतीत्यसमुत्पादं धातुप्रभेदमानापानस्मृतिं प्रथमं ध्यानं विस्तरेण यावन्नैवसंज्ञानासंज्ञायनमप्रमाण-बोधिसत्त्व ध्यानाभिज्ञा-समाधिसमापत्तीर्मनसिकरोषि / एतमेव मनसिकारं मा रिञ्चिष्यसि / एवं ते ऽयं बोधिसत्त्व मनस्कारो ऽनुपूर्वेण यावदनुत्तरायै सम्यक्सम्बोधये निर्यास्यतीति / इयं सर्वत्रगामिनी बोधिसत्त्वानां प्रतिपद्वेदितव्या /

अतीते ऽप्यध्वनि तथागता (dutt 274) बोधिसत्त्वमादिकर्मकमेवमेवाववदितवन्तः / अनागते ऽप्यध्वन्येवमेववदिष्यन्ति / प्रत्युत्पन्ने ऽप्यध्वन्येवमेववदन्ति / श्रावको ऽपि चानेन मनस्कारेण प्रयुज्यमानः क्षिप्राभिज्ञतरः स्याद् धर्माभिसमयाय यदि शक्नुयादेतं मनसिकारं यथावत्प्रतिवेद्धुम् / सर्वत्रागमिनी प्रतिपत् ज्ञानबलेन तथागतः सर्वदुःख-नैर्याणिकीमनैर्याणिकीं च प्रतिपदं यथाभूतं प्रजानाति / अनैर्याणिकीं च प्रतिपदं वर्जयित्वा नैर्याणिकीमुपसंहरति / पूर्वे निवासानुस्मृतिज्ञानबलेन तथागतः पूर्वान्ते इतिवृत्तकांश्च जातकांश्च स्मृत्वा चित्तसंवेगाय चित्तप्रसादाय विनेयानां देशयति / शाश्वतवादिनश्च श्रमणब्राह्मणान् निगृह्णाति / च्युत्युपपादज्ञानबलेन तथागतः श्रावकं चाभ्यतीतकालगतमुपपत्तौ व्याकरोति / उच्छेदवादिनश्च श्रमणब्राह्मणान् निगृह्णाति / आस्रवक्षयज्ञानबलेन तथागतः स्वे च विमोक्षे निष्कांक्षो भवति निर्विचिकित्सः / अर्हत्त्वाभिमानिनश्च श्रमणब्राह्मणान् निगृह्णाति / इदं तावत्तथागतस्य दशानां [बलानां] कर्म वेदितव्यम् /

तत्र क एषां दशानां तथागतबलानामनुक्रमः / सहाभिसंबोधादनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेस्तथागतः सर्वाण्येव दश बलानि सकृत्प्रतिलभते / सकृत्प्रतिलब्धानां पुनरेषां क्रमेण सम्मुखीभावो भवति / अभिसंबुद्धमात्र एव तथागतो धर्माणां सम्यगेव हेतुफलव्यवस्थानं स्थानास्थानज्ञागबलेन व्यवलोकयति / व्यवलोक्य कामधातावेव सभागे धाताविष्टफल-विशेषार्थिकानां कर्मस्वकता-ज्ञानबलेनाकुशलकर्मपरिवर्जनां कुशलकर्मसमुदाचारताञ्च व्यपदिशति / लौकिक-वैराग्यकामानां पुनः सत्त्वानां ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलेन लौकिकवैराग्यगमनाय यथावन्मार्गप्रतिलाभायाववादमनुप्रयच्छति / लोकोत्तरवैराग्यकामानां पुनस्तदन्यैः सप्तभिस्थागतबलैर्लोकोत्तरवैराग्योपगमाय मार्गं व्यपदिशति / तत्र पूर्वं तावल्लोत्तरवैराग्यकामानामिन्द्रियं व्यवलोकयतीन्द्रियपरापरज्ञानबलेन / तत इन्द्रियपूर्वमाशयं व्यवलोकयति नानाधिमुक्तिज्ञानबलेन / ततश्चाशयपूर्वमनुशयं व्यवलोकयति नानाधातुज्ञानबलेन / स एवमिन्द्रियाशयानुशयज्ञः यथायोगमालम्बनावतारमुखेष्ववतारयति सर्वत्रगामिनी प्रतिपज्-ज्ञानबलेन / ततश्चानुरूपेणालम्बनावतारमुखप्रयोगेन चित्तस्थितिञ्च ग्राहयित्वा (dutt 275) चरितानि च विशोधयित्वा सत्कायदृष्टिमूल-श्वाशतोच्छेदान्तग्राहविवर्जितां मध्यमां प्रतिपदं व्यपदिशति सर्वक्लेशप्रहाणाय पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानबलेन च्युत्युपपत्तिज्ञानबलेन च / तत एवं सम्यक् प्रयुक्तः शमथोपस्तब्धो अप्रहीणक्लेशसमुदाचारयोगाकृते कृताभिमानिनामभिमानं त्याजयति आस्रवक्षयज्ञानबलेन / अयं तावदेको बलानामनुक्रमपर्यायः /

अपरः पर्यायः / इह तथागतो ऽनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिभिसंबुध्य तत्प्रथमतः स्थानास्थानज्ञानबलं सम्मुखीकृत्य प्रतीत्यसमुत्पन्नेषु धर्मेषु परमं धर्मस्थितिज्ञानं व्यवचारयति / तच्च धर्मस्थितिज्ञानं निःश्रित्य कर्मस्वकताज्ञानबलेन गृहिपक्षं व्यवलोकयति येन येन कर्मणा विचित्रेण तेषां गृहिपक्षाश्रितानां समुदागमो ऽभूद्भविष्यति विद्यते [च] / गृहिपक्षं व्यवलोक्य ध्यानविमोक्ष-समाधिसमापत्तिज्ञानबलेन प्रव्रजितपक्षं व्यवलोकयति / किमस्त्यस्मिन् कश्चिद् प्रव्रजितपक्षे दुःखान्निःसृतो दुःखान् निःसरणाय च मार्गस्य देशयिता / आहोश्वित् नास्तीति / स नास्तीति अवगम्य निस्राणमशरणं सर्वं लोकमवेक्ष्य महाकरुणामुपादाय बुद्धचक्षुषा लोकं व्यवलोकयति / स व्यवलोकयन्निन्द्रियपरापरज्ञानं सम्मुखीकृत्य प्रजानाति / सन्ति सत्त्वा लोके जाता [लोके] वृद्धा मृद्विन्द्रिया अपि मध्येन्द्रिया अपि तीक्ष्णेन्द्रिया अपीति / [इति] विदित्वास्य धर्मदेशनायां चित्तं क्रामति / ततः पूर्ववत्सर्वानुक्रमो नानाधिमुक्त्यादिकानां तदन्येषां बलानां वेदितव्यः / अयं द्वितीयो बलानामनुक्रमपर्यायः /

अपरः पर्यायः / पूर्वं तावत्तथागतो ऽभिसंबुध्यमात्र एव स्थानास्थानज्ञानबलेन प्रतीत्यसमुत्पन्नं धर्मधातुं विचारयति / ततः कर्मस्वकज्ञानबलेन येषु प्रतीतत्यसमुत्पन्नेषु धर्मेषु सत्त्वसंज्ञातं सत्त्वधातुं विचारयति / अमी सत्त्वा एवं रूपस्य स्वयंकृतस्य कर्मण एवं रूपं फलं प्रत्यनुभवन्तीति / धर्मधातुं [सत्त्वधातुं] च यथावद्व्यवचारयित्वा ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलेन तानेव सत्त्वान् दुःखविमोक्षाय सम्यक् त्रिभिः प्रातिहार्यैरववदति / अववदन् पूर्वंवदननुक्रमेणावशिष्टैर्वलैरिन्द्रियादीनि ज्ञात्वा मार्गे चावतारयित्वा तान् सत्त्वान् दुःखाद्विमोचयति / अयं तृतीयो बलानाम नुक्रमपर्यायः /

तत्र स्थानास्थानज्ञानवलस्य कर्मस्वकज्ञानबलस्य च को विशेषः / यत्कुशलाकुशलस्य कर्मण इष्टानिष्टफलं निर्वर्तते इदं स्थानास्थानज्ञानबलात् / यत्पुनर्य एव कुशलाकुशलं कर्म करोति स एव तदिष्टानिष्टफलं प्रत्यनुभवति / इदं कर्मस्वकज्ञानबलात् / यत्तावद्य एव ध्यानविमोक्षादीनां समापत्त्या तस्यैव ते भवन्ति / नान्यस्य / इदं कर्मस्वकज्ञानबलात् / यत्पुनस्तानेव ध्यानादीनाश्रित्य विनेयांस्रिभिः प्रातिहार्यैरववदति / इदं ध्यानविमोक्ष[समाधि]समापत्तिज्ञानबलात् / यत् तावच्छ्रद्धा-दिसहजेन संप्रयुक्तं चित्तं प्रगृह्णाति / इदं ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलात् / यत्पुनस्तान्येवेन्द्रियाणि मृदुमध्याधिमात्रादिप्रभेदेन विभजति / इदमिन्द्रियपरापरज्ञानबलात् / यत्तावदिन्द्रियपूर्व तेषु तेषु धर्मेष्वाशयं गृह्णाति / इदमिन्द्रियपरापरज्ञानबलात् / यत्पुनस्तमेवाशयं नाना विभजति इदं नानाधिमुक्तिज्ञानबलात् /

तस्य पुनराशयस्य समासतः षड्भिराकारैर्विभागो वेदितव्यः / अनैर्याणिक आशयः / तद्यथा पृथङ् महेश्वर-नारायण-ब्रह्मलोकाद्यधिमुक्तानाम् / नैर्याणिक आशयः तद्यथा त्रिषु यानेष्वधिमुक्तानाम् / शुद्धिदूर आशयः / तद्यथा मृदुमध्यपरिपाकव्यवस्थितानाम् / विशुद्धिसमासन्न आशयः / तद्यथा ऽधिमात्रपरिपाकव्यवस्थितानाम् / दृष्टे एव धर्मे निर्वाणप्राप्त्याशयः / तद्यथा श्रावकयानेन निर्वाणप्राप्त्यधिमुक्तानाम् / आयत्यां निर्वाणप्राप्त्याशयः / तद्यथा महायानेन निर्वाणप्राप्त्यधिमुक्तानाम् / यत्तावदधिमुक्तिसमुत्थापितं तदुपमं बीजं गृह्णाति / इदं नानाधिमुक्तिज्ञानबलात् / यत्पुनस्तदेव बीजं बिभज्यानेकप्रकारं गृह्णाति / इदं नानाधातुज्ञानबलात् / स पुनर्धातुप्रविभागः समासतश्चतुष्प्रकारो वेदितव्यः / प्रकृतिस्थं बीजं पूर्वाभ्याससमुत्थितं बीजं विशोध्यं बीजम् / तद्यथा परिनिर्वाणधर्मकाणाम् / अविशोध्यञ्च बीजम् / तद्यथा परिनिर्वाणधर्मकाणाम् / यत्तावद्यथा धात्वनुरूपं प्रतिपदमवतारं प्रजानाति / इदं नानाधातुज्ञानबलात् / यत्पुनस्तामेव प्रतिपदं सर्वैः प्रकारैः प्रविभजति / इयं प्रतिपत्संक्लेशायेयं व्यवदानायेयमत्यन्तव्यवदानायेयं नात्यन्तव्यवदानायेति / (dutt 277) इदं सर्वत्रगामिनी प्रतिपज्ज्ञानबलात् / यत्तावत्पूर्वान्तमनुस्मरन् सर्वगतिहेतुं पूर्वान्तसहगतां यथाभूतं प्रजानाति / इदं सर्वत्रगामिनी प्रतिपज्ज्ञानबलात् / यत्पुनः प्रविभज्य व्यवहारपदानुगतं पूर्ववत् षड्विधं चरितं प्रजानाति / इदं पूर्वे निवासानुस्मृतिज्ञानबलात् / यत्तावत्पूर्वान्तमारभ्य सत्त्वानां च्युत्युपपादं प्रजानाति / इदं पूर्वे निवासानुस्मृतिज्ञानबलात् / यत्पुनपरान्तिकं सत्त्वानां च्युत्युपपादं पश्यति / इदं च्युत्युपपत्तिज्ञानबलात् / यत्तावदपरिनिष्ठित-स्वकार्थानां सत्त्वानामपरान्ते उपपत्तिं प्रतिसन्धिं प्रजानाति / इदं च्युत्युपपत्तिज्ञानबलात् / यत्पुनः परिनिष्ठितस्वकार्थानां सुविमुक्तचित्तानां दृष्टधर्मनिर्वाणप्राप्तिं प्रजानाति / इदमास्रवक्षयज्ञानबलात् / अयमेषां दशानां तथागतबलानामन्योन्यं विशेषश्चाविशेषश्च वेदितव्यः /

चत्वारि वैशारद्यानि ग्रन्थतो यथासूत्रमेव वेदितव्यानि / तत्र चत्वार्येतानि स्थानानि तथागतैः परिषदि प्रतिज्ञातव्यानि भवन्ति / श्रावकासाधारणो ज्ञेयावरणविमोक्षात्सर्वाकारसर्वधर्माभिसंबोधः / इदं प्रथमं स्थानम् / श्रावकसाधारणश्च क्लेशावरणविमोक्षः / इदं द्वितीयं स्थानम् / विमोक्षकामानां च सत्त्वानां दुःखसमतिक्रमाय नैर्याणिको मार्गः / इदं तृतीयं स्थानम् / तस्यैव च मार्गस्य प्राप्तिविबन्धभूता ये आन्तरायिका धर्माः परिवर्जयितव्याः / इदं चतुर्थं स्थानम् / यथार्थप्रतिज्ञश्च तथागतः एषु चतुर्षु स्थानेषु / अतः प्रतिज्ञाविगुणां द्वयोः पूर्वयोः स्थानयोः कायवाङ्मनश्चेष्टां प्रतिज्ञाविगुणां च द्वयोः पश्चिमयोः स्थानयोः पूर्वापरविरोधतामयुक्तिपतिताञ्चापरेषां दिव्यदृशां चादिव्यदृशाञ्च परचित्तविदामपरिचित्तविदां च प्रतिज्ञानस्थानप्रतिपक्षेण संचोदनायां निमित्तभूतामसमनुपश्यन् येनैतानि स्थानानि विशारदो ऽलीनचित्तो निराशङ्को निर्भीः प्रतिजानाति / एतावच्च शास्त्रा प्रतिज्ञातव्यम् यदुत परिपूर्णा स्वहितप्रतिपत्तिः परहितप्रतिपत्तिश्च / तत्र पूर्वकाभ्यां द्वाभ्यां स्थानाभ्यां परिपूर्णा स्वहितप्रतिपत्तिः प्रतिज्ञाता भवति / पश्चिमकाभ्यां [स्थानाभ्यां] परिपूर्णा परिहितप्रतिपत्तिः प्रतिज्ञाता भवति / तत्रात्मनः सर्वधर्माभिसंबोधात्सम्यक्संबुद्धत्वं तथागतो महायानसंप्रस्थितान् बोधिसत्त्वानधिकृत्य प्रतिजानीते / सर्वास्त्रवक्षयं पुनः (dutt 278) श्रावकप्रत्येकबुद्धयानसंप्रस्थितान् सत्त्वानधिकृत्य प्रतिजानीते / मार्गं नैर्याणिकं धर्मानान्तरायिकांस्तदुभयानधिकृत्य प्रतिजानीते / एवमेतत्सूत्रपदं तथागतेन देशितम् / यो वा मे बोधिसत्त्वानां श्रावकाणाञ्च नैर्याणिको मार्गो देशित इति विस्तरः / स च बोधिसत्त्वापदेशः संगीतिकारैः श्रावकपिटकाधिकारादपनीतः / बोधिसत्त्वपिटके पुनर्बोधिसत्त्वोपदेश एव केवलः पठ्यते /

त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि ग्रन्थतो यथासूत्रमेव वेदितव्यानि / दीर्घरात्रं तथागत एवं कामः कच्चिन्मया सुदेशिते धर्मे विनेयाः प्रतिपत्तौ यथावदवतिष्टेरन्निति / तस्य च दीर्घरात्रं तत्कामस्य धर्मस्वामिनो गणपरिकर्षकस्य तस्याः प्रार्थितायाः सम्पत्तिभ्यामसंक्लेशस्रिभिः स्मृत्युपस्थानैः समासतः प्रभाव्यते /

तानि पुनरेतानि परिषत्त्रयप्रभेदात् त्रीणि व्यवस्थाप्यन्ते / तिस्रः परिषदा कतमाः / एकान्तेन सम्यक् प्रतिपद्यन्ते सर्व एव / इयमेका परिषत् / एकान्तेन मिथ्या प्रतिपद्यन्ते सर्व एव / इयं द्वितीया परिषत् / तृतीया पुनः परिषद्यास्यां तदेकत्याः सम्यक् प्रतिपद्यन्ते तदेकत्या मिथ्या प्रतिपद्यन्ते /

त्रीण्यरक्ष्याणि यथासूत्रमेव ग्रन्थतो वेदितव्यानि / समासतः सर्वाकारकुकृतप्रतिच्छादनता-प्रहाणम् / एतत्तथागतस्य त्रिभिररक्ष्यैः परिदीपितम् यदपि तदर्थतो ऽपि किञ्चिदव्याकृतं कुकृतमात्रकं भवति कदाचित्कर्हिचित्स्मृतिप्रमोषात् / तदपि तथागतस्य सर्वेण सर्व नास्ति / अतस्तथागतो यथा प्रतिज्ञातस्तथा स्वभावः / श्रावकान् निगृह्य निगृह्य ब्रवीति / प्रसह्य प्रसह्य तदेकत्यानवसादयति / तदेकत्यान् प्रवासयति / अपि तु निष्ठुरं प्रतिपद्यते नास्य तेष्वनुरक्षा उत्पद्यते / मा हैव मे श्रावकाः संवासान्वयादपरिशुद्धकायवाङ्मनः-समुदाचारतां विदित्वा तेन वस्तुना ऽनात्तमनस्का अनभिराद्ध्याश्चोदयिष्यन्ति / परेषां वा आख्यास्यन्तीति /

तत्र तथागतानां महाकरुणा सर्वाकारा यथा पूर्वनिर्दिष्टा पूजासेवाप्रमाणपटले वेदितव्या / सा पुनरप्रमाणा निरुत्तरा ताथागती वेदितव्या / तत्र तथागतस्यानुष्टेयं यच्च भवति [यत्र च भवति] यथा च भवति यदा च भवति तत्र तस्य तथा तदा सम्यगनुष्ठानादियं तथागतस्यासम्मोषधर्मतेत्युच्यते / इति या च तत्र तथागतस्य सर्वकृत्येषु सर्वदेशेषु सर्वकृत्योपायेषु सर्वकालेषु स्मृत्यसंप्रमोषता सदोपस्थितस्मृतिता / इयमत्रासम्मोष-धर्मता द्रष्टव्या /

तत्र या तथागतस्य स्पन्दिते वा प्रेक्षिते वा कथिते वा विहारे वा क्लेशसद्भावसदृशं चेष्टा ऽसमुदाचार-प्रचारता / अयं तथागतस्य वासनासमुद्घात इत्युच्यते / अर्हतां पुनः प्रहीणक्लेशानामपि क्लेशसद्भावसदृशी चेष्टा स्पन्दित-प्रेक्षित-कथित-विहृतेषु भवत्येव /

समासतस्तथागतेन धर्माणां त्रयो राशयो ऽभिसंबुद्धाः / कतमे त्रयः / अर्थोपसंहिता धर्मा अनर्थोपसंहिता नैवार्थोपसंहिताः नानर्थोपसंहिताः / तत्र यत्तथागतस्यानर्थोपसंहितेषु नैवार्थोपसंहित-नानर्थोपसंहितेषु सर्वधर्मेषु ज्ञानम् / इदं तथागतस्य सर्वाकारज्ञानमित्युच्यते / तत्र यत्तथागतस्यार्थोपसंहितेषु सर्वधर्मेषु ज्ञानम् / इदं तथागतस्य वरज्ञानमित्युच्यते / तत्र यच्च सर्वाकारं ज्ञानं यच्च वरज्ञानं तदैकध्यमभिसंक्षिप्य सर्वाकारवरज्ञानमित्युच्यते /

तदेतदभिसमस्य सर्वञ्चत्वारिंशदुत्तरमावेणिकं बुद्धधर्मशतं भवति / तत्र लक्षणानुव्यञ्जनान्यनेन बोधिसत्त्वभूतेन चरमे भवे सुपरिशुद्धानि प्रतिलब्धानि भवन्ति / यदा तु बोधिमण्डे निषीदति सुपरिपूर्ण-बोधिसंभारमार्गो बोधिसत्त्वः पश्चिमे भवे तदासावनाचार्यकं सप्तत्रिंशतं बोधिपक्ष्यान् धर्मान् भावयन्नेकक्षणानावरणज्ञानदं नाम समाधिं प्रतिलभते शैक्ष्यभूतस्य बोधिसत्त्वस्य वज्रोपमसमाधि-संगृहीतम् / तस्यानन्तरं द्वितीये क्षणे परिशिष्टानां दशबलादीनां बुद्धधर्माणां सर्वाकार-वरज्ञान-पर्यवसानानां सुविशुद्धतां निरुत्तरतां सकृत्प्रतिलभते / तेषाञ्च लाभात् सर्वस्मिन् ज्ञेये ऽसक्तमनावरणं सुविशुद्धं निर्मलं ज्ञानं प्रवर्तते आभोगमात्र-प्रतिबद्धम् / परिपूर्णसंकल्पश्च भवति / तथा परिपूर्णमनोरथः समतिक्रान्तो बोधिसत्त्वचर्या बोधिसत्त्वभूमिम् / तथागतचर्यां तथागतभूमिमवक्रान्तो (dutt 280) भवति / सारगतस्य च ज्ञेयावरणपक्ष्यस्य दौष्ठुल्यस्य निरवशेषं प्रहाणादस्याश्रयः परिवृत्तो भवति / सा चास्य निरुत्तरा आश्रयपरिवृत्तिः / अन्याः सर्वाः परमविहारावसाना बोधिसत्त्वानामाश्रयपरिवृत्तयः सोत्तरा एव वेदितव्याः / तत्र निष्ठागमन-भूमिस्थितस्य च बोधिसत्त्वस्य [तथागतस्य च कथं ज्ञानविशेषो ऽवगन्तव्यो ज्ञानान्तरम् / इह निष्ठागमन-भूमिस्थितस्य बोधिसत्त्वस्य] पेलवपटान्तरितं यथाचक्षुष्मतो रूपदर्शनम् / एवं तस्य सर्वस्मिन् ज्ञेये ज्ञानं वेदितव्यम् / यथा पुनर्न केनचिदन्तरितम् / एवं तथागतस्य ज्ञानं द्रष्टव्यम् /

तद्यथा सर्वाकाररंग-परिपूर्णं चित्रकर्म पश्चिमया सुविशुद्धया रंगलेखया ऽपरिशोधितम् / एवं तस्य बोधिसत्त्वस्य ज्ञानं द्रष्टव्यम् / यथा सुविशोधितमेवं तथागतस्य ज्ञानं द्रष्टव्यम् / तद्यथा चक्षुष्मतः पुरुषस्य मन्दतमस्कं रूपदर्शनम् / एवं बोधिसत्त्वस्य पूर्ववत् / यथा सर्वाकारापगततमस्कमेवं तथागतस्य ज्ञानं द्रष्टव्यम् / तद्यथा चक्षुष्मत आराद्रूपदर्शनम् एवं एवं बोधिसत्त्वस्य पूर्ववत् यथा आसन्ने एवं तथागतस्य पूर्ववत् / यथा मृदुतैमिरिकस्य रूपदर्शनम् एवं बोधिसत्त्वस्य पूर्ववत् यथा सुविशुद्ध-चक्षुषः एवं तथागतस्य पूर्ववत् / यथा गर्भगतस्यात्मभाव एवं निष्ठागमनभूमिस्थितो बोधिसत्त्वो द्रष्टव्यः / यथोपपत्तिभवे जातस्यात्मभाव एवं तथागतो द्रष्टव्यः / यथार्हतः स्वप्नान्तरगतस्य चित्तप्रचारस्तथा निष्ठागमन-भूमिस्थितस्य बोधिसत्त्वस्य द्रष्टव्यः / यथा तस्यैव प्रतिविबुद्धस्य चित्तप्रचार एवं तथागतस्य द्रष्टव्यः / तद्यथा प्रदीपस्याविशुद्धस्य स्वभावः तथा निष्ठागमन-भूमिस्थितस्य बोधिसत्त्वस्य ज्ञानस्वभावो द्रष्टव्यः / यथा सुविशुद्धस्य प्रदीपस्य स्वभावः एवं तथागतस्य ज्ञानस्वभावो द्रष्टव्यः / अतो महज्ज्ञानान्तरमात्मभावान्तरं चिन्तान्तरं तथागतनिष्ठागमनभूमिस्थित-बोधिसत्त्वयोर्वेदितव्यम् /

एवमभिसंबुद्धो बोधिस्तथागतो दशसु दिक्षु सर्वबुद्धक्षेत्रे सर्वबुद्धकार्यं करोति / तत्र बुद्धकार्यं कतमत् / समासतो दशेमानि तथागतस्य तथागतकृत्यानि तथागतकरणीयानि / एकैकञ्च तथागतकृत्यमप्रमाणानां सत्त्वानामर्थकारकं भवति / नास्त्यत उत्तरि नास्त्यतो भूयः / कतमानि दश / स्वे महापुरुषभावे (dutt 281) आदित एव चित्तप्रसादकारकमहापुरुष[भाव]संप्रत्ययजनना प्रथमं तथा[गत]कृत्यं तच्च लक्षणानुव्यञ्जनैः सम्पादयति / सर्वसत्त्वानां सर्वाकाराववादप्रयोगतथागतकृत्यं [यत्] चतस्रभिः सर्वाकारपरिशुद्धिभिः सम्पादयति / [इदं] द्वितीयं तथागतकृत्यम् / सर्वसत्त्वकार्यकरणसामर्थ्यं सर्वसंशयच्छेदनसामर्थ्यञ्च तृतीयं तथागतकृत्यम् / यत्तथागतो दशभिर्ताथागतबलैः सम्पादयति तथा हि तथागतो दशभिः पूर्वनिर्दिष्टैर्वलैः सर्वसत्त्वानां सर्वार्थसम्पादनं प्रति समर्थो भवति / ये चैनं तथागतबलान्यारभ्य प्रश्नं पृच्छन्ति यथा यानि तथागतेन ज्ञातानि दृष्टानि विदितानि विज्ञातानि तथा तानि तथागतस्तेषां प्रश्नं पृष्टो व्याकरोति / सर्वपरप्रववादनिग्रहः स्ववादव्यवस्थापना तथागतस्य चतुर्थं कृत्यम् / यत्तथागतो वैशारद्यैः सम्पादयति तथागताज्ञायां स्थितेष्वस्यितेषु च विनेयेष्वसंक्लिष्टचित्तता पञ्चमं तथागतकृत्यम् / यत्तथागतः स्मृत्युपस्थानैः सम्पादयति यथावादि तथाकारिता षष्ठं तथागतकृत्यम् / यत्तथागतः अरक्ष्यैः सम्पादयति बुद्धचक्षुषा रात्रिन्दिवं सर्वलोकव्यवलोकना सप्तमं तथागतकृत्यम् / यत्तथागतो महाकरुणया सम्पादयति /

सर्वसत्त्वसर्वकृत्याविहाराणि अष्टमं तथागतकृत्यम् / यत्तथागतो ऽसम्मोषधर्मतया सम्पादयति तथागतस्याचारविहारस्य यथावदनुवर्तना अधितिष्ठना नवमं तथागतकृत्यम् / यत्तथागतो वासनासमुद्धातेन सम्पादयति ये धर्मा अनर्थोपसंहिता ये च नैवार्थोपसंहितानानार्थोपसंहितास्तानभिनिर्वर्ज्य ये च धर्मा अर्थोपसंहितास्तेषां समाख्यानं विवरणा उत्तानीकर्मे दशमं तथागतकृत्यम् / यत्तथागतः सर्वाकारवरज्ञानेन सम्पादयति एवं हि तथागतो ऽनेनावेणिकेन चत्वारिंशदुत्तरेण बुद्धधर्मशतेन दशतथागत कृत्यानि कुर्वन् सर्वबुद्धकार्यं करोति / विस्तरविभागतः पुनरस्यैव बुद्धकार्यस्य न सुकरासंख्यां कर्तुं यावत्कल्पकोटीनियुतशतसहस्रैरपि /

अयं स तथागतो विहारस्तथागती भूमिः प्रतिष्ठेत्युच्यते / तत्कस्य हेतोः / एतामाश्रित्यैतां प्रतिष्ठाय यस्याः स्पृहयमाणरूपा बोधिसत्त्वा बोधिसत्त्वशिक्षासु शिक्षन्ते अधिगम्यापि च तां प्रतिष्ठामेतामेवाश्रित्यैतां प्रतिष्ठाय सर्वसत्त्वानां सर्वार्थान् साम्पादयति / तस्मात्प्रतिष्ठेत्युच्यते /

सर्वे चैते बुद्धधर्मा अत्यर्थं परार्थक्रियानुकूलाः परार्थक्रियाप्रभाविताश्च तथागतानाम् / [न] तथा श्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् / तस्मात्तस्यैव ते आवेणिका इत्युच्यन्ते / सन्ति च ते बुद्धधर्मा ये सर्वेण सर्वं श्रावकप्रत्येकबुद्धेषु नोपलभ्यन्ते / तद्यथा महाकरुणा ऽसम्मोषधर्मता वासनासमुद्धातः सर्वाकारवरज्ञानम् / ये ऽपि चोपलभ्यन्ते ते ऽपि न सर्वाकारपरिपूर्णाः / तथागतस्य तु सर्वे चोपलभ्यन्ते सर्वाकारपरिपूर्णाश्चातिक्रान्ततराश्च प्रणीततराश्च / तस्मात्ते तस्यावेणिका इत्युच्यन्ते / कैवल्यार्थश्चावेणिकार्थो वेदितव्यः /

इत्ययं परिपूर्णो बोधिसत्त्वानां शिक्षामार्गः / शिक्षामार्गफलञ्च प्रकाशितम् / सर्वबोधिसत्त्व-शिक्षामार्गस्य शिक्षामार्गफलस्य च तर्वाकारस्य निर्देशाय अधिष्ठानभूतम् सा खल्वियं बोधिसत्त्वभूमिर्बोधिसत्त्वपिटकमातृकेत्यप्युच्यते / महायानसंग्रह इत्यप्युच्यते / [प्रणाशा-]प्रणाशपथविवरणमित्युच्यते / अनावरणज्ञानविशुद्धि मूलमित्यप्युच्यते / यः कश्चित् सदेवमानुषा[सुरा]ल्लोकाद्देवभूतो वा [मनुष्यभूतो वा] श्रमणो वा ब्राह्मणो वास्यां बोधिसत्त्वभूमौ दृढामधिमुक्तिमुत्पाद्येमां श्रोष्यत्युद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति भावनाकारेण वा प्रयोक्ष्यते परेषां वा विस्तरेण प्रकाशयिष्यत्यन्ततो लेखयित्वा धारयिष्यति पूजासत्कारञ्च प्रयोक्ष्यते / तस्य समासतो यावान् पुण्यस्कन्धो भगवता सर्वबोधिसत्त्वपिटके संगृहीतस्य सूत्रान्तस्य श्रवणादिकर्मण आख्यात उत्तानो विवृतः प्रज्ञप्तः प्रकाशितः तावानस्य पुण्यस्कन्धः प्रत्याशंसितव्यः / तत्कस्य हेतोः / तथा ह्यस्यां बोधिसत्त्वभूमौ सर्वस्य बोधिसत्त्वपिटकस्योद्देशनिर्देशमुखानि संगृहीतान्याख्यातानि / यावच्चास्यां [बोधिसत्त्व]भूमौ यो धर्मविनयो विस्तरेण प्रकाशितः स बहुलमुद्देशस्वाध्याय-धर्मानुधर्मप्रतिपत्तितः स्थास्यति पृथुवृद्धिवैपुल्यताञ्च गमिष्यति न तावत्सद्धर्मप्रतिरूपकाः प्रचुरा भविष्यन्ति सद्धर्मान्तर्द्धानाय / यतश्च पुनः सद्धर्मप्रतिरूपकाः प्रचुरा भविष्यन्ति ततश्चायं सद्धर्मो भूतार्थोपसंहितो तस्य तदन्तर्धानं भविष्यति /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे निष्ठे योगस्थाने षष्ठं प्रतिष्ठापटलम् /

// समाप्ता च बोधिसत्त्वभूमिः //

// कृतिरियमाचार्यार्यासङ्गपादानाम् //

ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषान्तथागतो ह्यवदत् / तेषाञ्च यो निरोध एवं वादी महाश्रमणः //