बोधिसत्त्वभूमि

कथं बोधिसत्त्वः सप्तत्रिंसत्सु बोधिपक्ष्येषु धर्मेषु योगं करोति / इह बोधिसत्त्वश्चतस्रो बोधिसत्त्वप्रतिसंविदो निश्रित्योपाय-परिगृहीतेन ज्ञानेन सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्यान्धर्मान्यथाभूतं प्रजानाति / न चैतान् साक्षात्करोति / स (dutt 177) द्विविधेनापि याननयेन तान् यथाभूतं प्रजानाति श्रावकयाननयेन च महायाननयेन च / तत्र श्रावकयाननयेन यथाभूतं प्रजानाति / तद्यथा श्रावकभूमौ सर्वं यथा निर्दिष्टं वेदितव्यम् / कथञ्च बोधिसत्त्वो महायाननयेन सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्यान् धर्मान् यथाभूतं प्रजानाति / इह बोधिसत्त्वः काये कायानुदर्शी विहरन् नैव कायं कायभावतो विकल्पयति / नापि सर्वेण सर्वमभावतः / तञ्च कायनिरभिलाप्यस्वभावधर्मतां यथाभूतं प्रजानाति / इयमस्य परमार्थिकी काये कायानुपश्यना स्मृत्युपस्थानम् / संवृतिनयेन पुनर्बोधिसत्त्वस्याप्रमाणव्यवस्थान-नयज्ञानानुगतं काये कायानुपश्यना स्मृत्युपस्थानं वेदितव्यम् / यथा काये कायानुपश्यना स्मृत्युपस्थानं एवमवशिष्टानि स्मृत्युपस्थानानि अविशिष्टाश्च बोधिपक्ष्या धर्मा वेदितव्याः / स नैव कायादीन्धर्मान् दुःखतो वा विकल्पयति समुदयतो वा / नापि तत्कृतं प्रहाणं निरोधतः कल्पयति / नापि तत्प्राप्तिहेतुं मार्गतः कल्पयति / निरभिलाप्यस्वभावधर्मतया च दुःखधर्मतां समुदयधर्मतां निरोधधर्मतां मार्गधर्मतां यथाभूतं प्रजानाति / इयमस्य पारमार्थिकी बोधिपक्ष्यभावना-सन्निश्रयेण सत्यभावना भवति / संवृत्त्या पुनरप्रमाणव्यवस्थान-नयज्ञानानुगता बोधिसत्त्वस्य सत्यालम्बनभावना दृष्टव्या /

तत्र या बोधिसत्त्वस्यैषा धर्माणामेवमविकल्पना सो ऽस्य शमथो द्रष्टव्यः / यच्च तद्यथाभूतज्ञानं पारमार्थिकं यच्च तदप्रमाण-व्यवस्थाननयज्ञानं धर्मेषु इयमस्य विपश्यना द्रष्टव्या /

तत्र बोधिसत्त्वस्य समासतश्चतुराकारः शमथो वेदितव्यः / पारमार्थिकसाङ्केतिक-ज्ञानपूर्वङ्गमः पारमार्थिकसांकेतिक-ज्ञानफलं सर्वप्रपञ्चसंज्ञासु अनाभोगवाहनः तस्मिंश्च निरभिलाप्ये वस्तुमात्रै निर्निमित्ततया च निर्विकल्पचित्ताशान्त्या सर्वधर्मसमतैकरसगामी / एभिश्चतुर्भिराकारैबोधिसत्त्वानां शमथमार्गः प्रवर्तते यावदनुत्तर-सम्यक्संबोधिज्ञानदर्शन-परिनिष्पत्तये समुदागमाय /

तत्र बोधिसत्त्वानां समासतश्चतुराकारैव विपश्यना वेदितव्या / एतच्चतुराकार-शमथपूर्वङ्गमा सर्वधर्मेषु समारोपासद्ग्राहान्तविवर्जिता अपवादासद्ग्राहान्तविवर्जिता अप्रमाणधर्मप्रभेदव्यवस्थान-नयानुगता च विपश्यना / एभिश्चतुर्भिराकारै र्बोधिसत्त्वानां विपश्यनामार्गः प्रवर्तते यावदनुत्तर-सम्यक्संबोधिज्ञानिदर्शन-[परि]निष्पत्तये (dutt 178) समुदागमाय / इतीयं बोधिसत्त्वानां शमथविपश्यना समासनिर्देशतः /

तत्र कतमद्बोधिसत्त्वानामुपायकौशल्यम् / तत्समासतो द्वादशाकारम् / अध्यात्म-बुद्धधर्मसमुदागममारभ्य [षड्विधम् /] बहिर्धा-सत्त्वपरिपाकमारभ्य षड्विधमेव /

अध्यात्म-बुद्धधर्मसमुदागममारभ्य षड्विधमुपायकौशल्यं कतमत् / या बोधिसत्त्वस्य सर्वसत्त्वेषु करुणासहगता अपेक्षा यच्च सर्वसंस्कारेषु यथाभूतसर्वपरिज्ञानं या चानुत्तरसम्यक्संबोधिज्ञाने स्पृहा / यच्च सत्त्वापेक्षां निश्रित्य संसारापरित्यागः या च संस्कारेषु यथाभूतपरिज्ञानं निश्रित्यासंक्लिष्टचित्तस्य संसारसंसृती / या च बुद्धज्ञाने स्पृहा निश्रित्योत्तप्तवीर्यता / इदमध्यात्मबुद्धधर्मंसमुदागममारभ्य षडिवधमुपायकौशल्यं वेदितव्यम् /

तत्र कतमद्बहिर्धा-सत्त्वपरिपाकमारभ्य षड्विधमुपायकौशल्यम् / येनोपायकौशल्येन बोधिसत्त्वः परात्तानि कुशलमूलानि अप्रमाणफलतायामुपनयति / तथाल्पकृच्छ्रेण विपुलान्यप्रमाणानि कुशलमूलानि समावर्तयत्युपसंहरति / तथा बुद्धशासनप्रतिहतानां सत्त्वानां प्रतिघातमपनयति / मध्यस्थानवतारयति / अवतीर्णान् परिपाचयति / परिपक्वान् विमोचयति /

कथञ्च बोधिसत्त्वः सत्त्वानां परीत्तानि कुशलमूलानि अप्रमाणफलतायामुपनयति / इह बोधिसत्त्वो यत् किंचित् सत्त्वं प्रत्यवरमपि वस्त्वन्ततः सक्तुप्रसृतं प्रत्यवर एव क्षेत्रे प्रदापयति अन्ततस्तिर्यग्योनिगते ऽपि परीत्तं तच्च प्राणिभूते दापयित्वा चानुत्तरायां सम्यक्संम्बोधौ परिणामयति / एवं तत्कुशलमूलं वस्तुतो ऽपि क्षेत्रतो ऽपि परीत्तं तच्च परिणामना-वशेनाप्रमाणफलतयामुपनीतं भवति

कथं च बोधिसत्त्वः सत्त्वानामल्पकृच्छ्रेण विपुलान्यप्रमाणानि कुशलमूलानि संजनयति / इह बोधिसत्त्वो मिथ्या-मासोपवासानशनाद्यधिमुक्तानां सत्त्वानामार्याष्टाङ्गमुपवासं व्यपदिशति / तस्माद्विच्छन्दयति कृच्छ्रादनिष्टफलादुपवासात् / तस्मिन्नकृच्छ्रसमादाने महाफले चोपवासे समादापयति / तथा आत्मक्लमथयोगमनुयुक्तानां मोक्षकामानां मिथ्याप्रयुक्तानां [सत्त्वानां] (dutt 179) मध्यमां प्रतिपदमन्तद्वयविगतां व्यपदिशति तस्यां चावतारयति / तथा स्वर्गकामानां [सत्त्वानां] मिथ्याप्रयुक्तानामग्निप्रवेशातटप्रपाता ऽनशनस्थानादिभिः सम्यग्ध्यानं दृष्टधर्मसुखविहाराय चायत्यां अकृछ्रेण सहैव सुखेन सह सौमनस्येन स्वर्गोपपत्तये व्यपदिशति / पुनर्वैदिकमन्त्रोद्देशस्वाध्यायशुद्धिनिष्ठागमनाधिमुक्तान् बुद्धवचनोद्देशस्वाध्यायक्रियायामर्थचिन्तायाञ्च समादापयति / पुनर्गम्भीरांस्तथागतभाषितान् शून्यताप्रतिसंयुक्तान्धर्मान् तथा तथा उत्तानीकरोति संप्रकाशयति यथा परे श्रुत्वा तीव्रञ्च संवेगमुत्पादयन्ति तीव्रं च प्रसादम् / तदेकक्षणिकमपि संवेगप्रसादसहगतं चित्तं विपुल[कुशमूल]संग्रहे संख्यां गच्छति प्रागेव प्राबन्धिकम् / पुनर्बोधिसत्त्वो यानि कानिचिन्माल्यानि गन्धजातानि च लोके विविधानि प्रवराणि प्रणीतानि तैः प्रसादसहगतेनाध्याशयेन बुद्धधर्मसंघ[त्रि]रत्नपूजामधिमुच्यते परांश्चाधिमोचयति दशसु दिक्षु / पुनः सर्वा दिशस्तेनैव प्रसादसहगतेनाध्याशयेन स्फरित्वा सर्वां त्रिरत्नपूजामभ्यनुमोदते परांश्चाभ्यनुमोदयति /

पुनर्बुद्धानुस्मृतिं सततसमितं भावयति परेषाञ्च समादापयति धर्मानुस्मृतिं संघानुस्मृतिं यावद्देवतानुस्मृतिम् / पुनर्मनोजल्पैस्त्रिरत्न-नमस्क्रियया अबन्ध्यं कालं करोति कारयति च / पुनः सर्वसत्त्वानां सर्वपुण्यमनुमोदते अनुमोदयति च / पुनः सर्वसत्त्वानां विपुलकरुणानुप्रविष्टेनाध्याशयेन सर्वदुःखमात्मनि संप्रतीच्छति / तत्रैव परं समादापयति / पुनरतीतप्रत्युत्पन्नानि सर्व-स्खलितानि सर्वव्यतिक्रमांश्च कल्याणेन शिक्षाकामानुगतेन चेतसा सर्वदिक्षु बुद्धानां भगवतामन्तिके प्रतिदेशयति / तत्रैव च परान् समादापयति / तस्यैवमभीक्ष्णं स्खलितं प्रतिदेशयतः सर्वकर्मावरणेभ्यो विमोक्षो भवत्यल्पकृच्छ्रेण / पुनः प्रभूतैर्विचित्रैश्च निर्माणैः सर्वदिक्षु बुद्धधर्मसंघाधिष्ठानं सत्त्वाधिष्ठानञ्चाप्रमेयं बोधिसत्त्वः ऋद्धिमांश्चेतोवशिप्राप्तः पुण्यपरिग्रहं करोति / पुनर्बोधिसत्त्वः मैत्रीं करुणां मुदितामुपेक्षां भावयति / तत्रैव च परं समादापयति / एवं हि बोधिसत्त्वो ऽल्पकृच्छ्रेण विपुलान्यप्रमेयफलानि कुशलमूलान्यभिनिर्हरति समुदानयति /

कथञ्च बोधिसत्त्वः प्रतिहतानाञ्च सत्त्वानां प्रतिघातमपनयति / मध्यस्थांश्चावतारयति / अवतीर्णांश्च परिपाचयति / परिक्वांश्च विमोचयति / (dutt 180) अत्रापि बोधिसत्त्वस्य चतुर्विधस्याप्यस्य सत्त्वार्थस्याभिनिष्पत्तये समासतः षड्विध एवोपायो वेदितव्यः / आनुलोमिको विबन्धस्थायी विसभागाशयः अवष्टम्भजः कृतप्रकृतिकः विशुद्धश्च षष्ठ उपायः /

तत्रायं बोधिसत्त्वस्यानुलोमिक उपायः / इह बोधिसत्त्वः पूर्वमेव तावद् येषां सत्त्वानां धर्मं देशयितुकामो भवति तेषां श्लक्ष्णैर्मधुरैः कायवाक्समुदाचारैरुपप्रदानानुवृत्तिसमुदाचारैश्चात्मगतं तेषां प्रतिघातमपनयति / प्रतिघातमपनीय प्रेमगौरव जनयति / प्रेमगौरवं जनयित्वा धर्मे ऽर्थित्वं जनयति / तत एषां पश्चाद्धर्मं देशयति / तञ्च पुनर्धर्मं यथार्हं सुप्रवेशं गमकं कालेनानुपूर्वमविपरीतमर्थोपसंहितञ्च देशयति / विमर्दसहिष्णुश्च भवति / सत्त्वविनये परमया च कर्तुकामतया अनुकम्पाचित्तेन समन्वागतो भवति / स ऋद्ध्या चित्तादेशनया युक्तरूपया धर्मदेशनया परं वा ऽध्येष्य विचित्रैर्वा प्रभूतैश्च निर्मितैः सत्त्वान्विनयति / संक्षिप्तानाञ्चार्थोपसंहितानां शास्त्राणां प्रविस्तरणतया अतिविस्तृतानां चाभिसंक्षेपणतया तथा उद्देशदानेन अनुस्मरणपरिपृच्छादानेन धृतानाञ्चोद्गृहीतानाञ्च धर्माणां सम्यगर्थविवरणतया सर्वालम्बनसमाध्यवतारमुखेषुचानुलोमिक्या अववादानुसासन्या सत्त्वाननुगृह्णाति सत्त्वानामर्थमाचरति / ये च सत्त्वा गम्भीराणां तथागतभाषितानां शून्यताप्रतिसंयुक्तानां सूत्रान्तानामाभिप्रायिकं तथागतानामर्थमविज्ञाय ये ते सूत्रान्ताः निःस्वभावतां धर्माणामभिवदन्ति निर्वस्तुकतामनुत्पन्नानिरुद्धतामा काशसमतां मायास्वप्नोपमतां धर्माणामभिवदन्ति तेषां यथावदर्थमविज्ञायोत्रस्तमानसाः तान् सूत्रान्तान् सर्वेण सर्वं प्रतिक्षिपन्ति नैते तथागतभाषिता इति / तेषामपि सत्त्वानां स बोधिसत्त्वः आनुलोमिकेनोपायकौशल्येन तेषां सूत्रान्तानां तथागताभिप्रायिकमर्थं यथावदनुलोमयति /

तांश्च सत्त्वान् ग्राहयति / एवञ्च पुनरनुलोमयति / यथा नेमे धर्माः सर्वेण सर्वं न संविद्यन्ते अपि त्वभिलापात्मकः स्वभाव एषां नास्ति तेनेमे निःस्वभावा इत्युच्यन्ते / यद्यप्येतवभिलाप्यवस्तु विद्यते यदाश्रित्याभिलापाः प्रवर्तन्ते तदपि यैरभिलापैर्यत् स्वभावमभिलप्यते तदपि न तत्स्वभाव परमार्थतः / तस्मान्निर्वस्तुका इत्युच्यन्ते एवञ्च सति ते ऽभिलाप्याः स्वभावा धर्माणामादित एव सर्वेण (dutt 181) सर्वं न संविद्यन्ते / ते किमुत्पत्स्यन्ते वा निरोत्स्यन्ते वा तस्मादनुत्पन्ना अनिरुद्धा इत्युच्यन्ते / तद्यथा चाकाशे विचित्राणि प्रभूतानि रूपाणि रूपकर्माणि चोपलभ्यन्ते / सर्वेषाञ्च तेषां रूपाणां रूपकर्मणां चावकाशं ददाति / तदाकाशं गमनागमनस्थानोत्पतननिपतनाकुञ्चनप्रसारणादीनाम् / यदा च पुनस्तद् रूपं तानि च रूपकर्माण्यपनीतानि भवन्ति तदा रूपाभावमात्रात्मकमेव परिशुद्धमाकाशं ख्याति / एवं तस्मिन्नाकाशस्थानीये निरभिलाप्ये वस्तुनि विविधाभिलापकृताः संज्ञा विकल्पाः प्रपञ्चसंज्ञानुगताः रूपकर्मस्थानीयाः प्रवर्तन्ते / सर्वेषाञ्च तेषामभिलापकृतानां संज्ञाविकल्पानां प्रपञ्चसंज्ञानुगतानां चित्ररूपकर्मस्थानीयानां तन्निरभिलाप्यं वस्त्वाकाश स्थानीयमवकाशं ददाति / यदा च पुनर्बोधिसत्त्वैर्ज्ञानेनार्येण ते ऽभिलापसमुत्थिता मिथ्यासंज्ञाविकल्पाः प्रपञ्चसंज्ञानुगताः सर्वेण सर्वमपनीता भवन्ति तदा तेषां बोधिसत्त्वानां परमार्याणां तेनार्यज्ञानेन तन्निरभिलाप्यं वस्तु सर्वाभिलाप्यस्वभावाभावमात्रमाकाशोपमं परिशुद्धं ख्याति / न च तस्मात् परमन्यं स्वभावमस्य मृगयन्ते / तस्माद्धर्मा आकाश समा इत्युच्यन्ते /

तद्यथा माया न च यथा ख्याति तथास्ति / न च पुनः सर्वेणैव सर्वं नास्ति तन्मायाकृतम् / एवं न चैते धर्मा यथैवाभिलापसंस्तववशेन ख्यान्ति बालानां तथैव संविद्यन्ते / न च पुनः सर्वेण सर्वं न संविद्यन्ते पारमार्थिक-निरभिलाप्यात्मना / ते चानेन नयप्रवेशेन न सन्तो नासन्त इत्यद्वया मायावत् / तस्मान्मायोपमा इत्युच्यन्ते / एवं हि बोधिसत्त्वः सर्वस्माद्धर्मधातोर्न किञ्चिदुत्क्षिपति न च किञ्चित् प्रतिक्षिपति नोनी-करोति नाधिकं करोति न विनाशयति / भूतञ्च भूततः प्रजानाति / तथैव च संप्रकाशयति / अयं बोधिसत्त्वस्यानुलोमिक उपायो वेदितव्यः /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य विबन्धस्थायी उपायः इह बोधिसत्त्वो भोजनपानादि-दश-कायादिपरिष्कारार्थिकानां [सत्त्वानां] विप्रतिबन्धेनावतिष्ठते / स चेन्मातृज्ञा भवथेति पितृज्ञाः श्रामण्याः ब्राह्मण्या विस्तरेण पूर्ववत् यावत्सचेच्छीलं समादाय वर्तध्वे एवमहं युष्माकं भोजनपानादीन् कायपरिष्कारान्यावदर्थमनुप्रदास्यामि / अन्यथा न दास्यामीति / तथा क्षेत्रवस्तुगृहवस्त्वापणवस्तु-राज्यवस्तु-देशवस्तु-धनवस्तु-धान्यवस्तु अर्थिकानां (dutt 182) तथा शिल्पकर्मस्थानविद्यार्थिकानां तथा तेन सह सख्यार्थिकानामावाहविवाहार्थिकानामाभक्षणसंभक्षणार्थिकानां कृत्यसहायार्थिकानाञ्च सत्त्वानां कार्यविप्रतिबन्धेनावतिष्ठते / एवमहं युष्माकं विस्तरेण यावत्कृत्येषु सहायीभावं गमिष्यामि स चेन्मातृज्ञा भवथेति पूर्ववत् / पुनर्बोधिसत्त्वः अपराधिषु दुषिष्वपकारिषु सत्त्वेषु परैर्वधबन्धनच्छेदनताडनकुत्सनतर्जनप्रवासनायोपात्तेष्वाधमनबन्धन-विक्रयाय चोपात्तेषु विप्रतिबन्धे नावतिष्ठते शक्तः प्रतिबलः / स चेन्मातृज्ञाः [पितृज्ञा] भवथेति विस्तरेण पूर्ववत् एवमहं भवतो ऽस्माद्व्यसनाद्विमोचयिष्यामीति / पुनर्बोधिसत्त्वो राजचौरोदकाग्निमनुष्यामनुष्याजीविकाश्लोकादिभयभीतानां सत्त्वानां विप्रतिबन्धेनावतिष्ठते / स चेन्मातृज्ञा भवथेति पूर्ववत् विस्तरेणैवमहं भवतो ऽस्माद्भयात् परित्रास्यामीति / पुनर्बोधिसत्त्वः प्रियसमागमकामानां वाप्रियवियोगकामानाञ्च सत्त्वानां विप्रतिबन्धेनावतिष्ठते / स चेन्मातृज्ञा भवथ विस्तरेण पूर्ववत् एवमहं भवतां प्रियसमागममप्रियविनाभावं चोपसंहरिष्यामीति / पुनर्बोधिसत्त्व आबाधिकानां सत्त्वानां व्याधितानां विप्रतिबन्धेनावतिष्ठते / स चेन्मातृज्ञा भवथ विस्तरेण पूर्ववत् एवमहं भवतो ऽस्माद्व्याधिदुःखात् परिमोचयिष्यामीति / ते च सत्त्वाः एवं विबन्धावस्थितस्य बोधिसत्त्वस्य लघुलध्वेव तस्मिन् कुशलसमादाने पापप्रहाणे च यथाकामं करणीया भवन्ति / अयं बोधिसत्त्वस्य विबन्धस्थायी उपाय इत्युच्यते /

ये पुनः सत्त्वा एवं विबन्धस्थायिनो बोधिसत्त्वस्य यथापरिकीर्तितेषु वस्तुषु न लघु-लघ्वेव यथाकामं प्रतिपद्यन्ते तेषां बोधिसत्त्वो यथा परिकीर्तितैर्वस्तुभिरर्थिकानां तानि वस्तूनि नानुप्रयच्छति हितकामतया / न चादातुकामाशयो भवति / व्यसनस्थान् भीतान्प्रियाप्रियसंयोगविसंयोगकामान् व्याधिदुःखेन आर्तान् सत्त्वान् कञ्चित्कालमध्युपेक्षते हितकामतया / न चोपेक्षणाशयो भवति नापरित्राणाशयः / ते च सत्त्वा एवं निष्ठुरकर्मणा प्रतिपद्यमानस्य बोधिसत्त्वस्य न त्वाशयतः अपरेण समयेन यथाकामकरणीया भवन्ति पापप्रहाणाय कुशलसमादानाय च / ये च सत्त्वा नाप्यर्थिनो (dutt 183) बोधिसत्त्वस्य नापि च व्यसनस्था नापि विस्तरेण यावद्व्याधितास्ते चास्य संस्तुताः सप्रणयाः / तानपि बोधिसत्त्वस्तस्मिन्नेव कुशल-[मूले] समादापयति यदुत मातृज्ञतायां विस्तरेण यावच्छीलसमादानानुवर्तनायाम् / त एवं बोधिसत्त्वेन समादाप्यमानाः स चेद्विकम्पनेन [न] प्रतिपद्यन्ते तेषां बोधिसत्त्वः कुपितमप्यात्मानमुपदर्शयति हितकामतया / न चाशयतः कुपितो भवति / कृत्येषु वैमुख्यमुपदर्शयति हितकामतया / न चाशयतो विमुखो भवति / तदेकत्वमप्यस्यानर्थं लौकिकमुपसंहरति हितकामतया / न चाशयतो ऽनर्थकामो भवति / विसभागो ऽस्य बोधिसत्त्वस्य तेषु [सत्त्वेषु] तस्याश्चेष्टायाः स आशयो भवति / तेन च तान्सत्त्वांस्तस्मिन् पापप्रहाणे कुशलसमादाने च सन्नियोजयति / तस्मादयं सत्त्वविनयोपायो बोधिसत्त्वस्य विसभागाशय इत्युच्यते /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्यावष्टम्भज उपायः / इह बोधिसत्त्वः स्वामिभूतो वा राजभूतो वा आधिपत्यप्राप्तः स्वं वा परिजनं स्व वा विजितमेवं सम्यक् समनुशास्ति / यो मे कश्चित्परिजने वा विजिते वा ऽमातृज्ञो भविष्यति विस्तरेण यावद्दौशील्यं समादाय वर्तिष्यते तस्याहमुचितं वा भक्ताच्छादनं समुच्छेत्स्यामि वारयिष्यामि वा ताडयिष्यामि वा सर्वस्वेन वा वियोजयिष्यामि सर्वेण वा सर्व विजितात् प्रवासयिष्यामीति / तत्र च कर्मणि कुशलान् दक्षान् पौरुषेयान्विनियोजयति / ते च सत्त्वास्तस्मान्महतो दण्डकर्मणो भीताः पापञ्च प्रजहति कुशलञ्च समादाय वर्तन्ते / अकामका अपि तेन बलावष्टम्भेन कुशले सन्नियोज्यन्ते ते सत्त्वा अनेनोपायेन / तस्मादयमवष्टम्भज उपाय इत्युच्यते /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य कृतप्रतिकृतिक उपायः / सह बोधिसत्त्वेन येषां सत्त्वानां पूर्वमेवोपकारः परीत्तः प्रभूतो वा कृतो भवति दानेन वा व्यसनपरित्राणतया (dutt 184) वा भयपरित्राणतया वा प्रियाप्रियसंयोगविसयोगोपसंहरणतया वा व्याधिसशमनतया वा तेषां कृतज्ञानां कृतवेदिनां प्रत्युपकार-कामानामन्तिकाद्बोधिसत्त्वः कुशलसमादानमेव प्रतिकारतो याचते संप्रतीच्छति / न किञ्चिदन्यल्लोकामिषम् / एवं चाह / अयमेव मे भवतामन्तिकान्महाप्रत्युपकारो भविष्यति / स चेद्यूयमेव मातृज्ञा भवथ पितृज्ञा विस्तरेण यावच्छीलं समादाय वर्तध्वे कृतस्य प्रतिकृतं कुशलसमादानं परतः प्रत्यासंशते तेन चोपायेन परांस्तत्र कुशले समादापयति / तस्मादयमुपायः कृतिप्रतिकृतिक इत्युच्यते /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य विशुद्ध उपायः / इह निष्ठागमन-बोधिसत्त्वभूमि-स्थितो बोधिसत्त्वः सुविशोधितबोधिसत्त्वमार्गस्तुषिते देवनिकाये उपपद्यते / अमुको बोधिसत्त्ववस्तुषिते देवनिकाये उपपन्नः / स न चिरस्येदानीं जम्बूद्वीपे अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते / तं वयमारागयेम न विरागयेम / तस्य च बोधिसत्त्वस्यान्तिके ऽस्माकं जन्म भवेदित्यपरिमितसत्त्व-सम्यक्-छन्द-जननार्थं छन्दबहुलीकरणार्थम् / पुनर्बोधिसत्त्वस्तुषिताद्देवनिकायाच्च्युत्वा उच्चे वा सम्मते वा कुले उपपद्यते यदुत राजकुले वा पुरोहितकुले वा / तथोदारान् कामानुत्सृज्य निष्क्रामति सत्त्वानां बहुमानोत्पादनार्थम् / पुनर्दुष्करचर्यामभ्युपगच्छति दुष्करचर्याधिमुक्तानां सत्त्वान विच्छन्दनार्थम् / पुनरनुत्तरां सम्यक् संबोधिमभिसंबुध्यते / तदन्येषां सत्त्वानां बोधिविमुक्तिसामान्योपगमनपरिहर्षणार्थम् / पुनरनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य ब्रह्माध्येषणां प्रतीक्षते / न तावत्सत्त्वानां धर्मं देशयति / तेषां सत्त्वानां धर्मगौरवोत्पादनार्थम् / नावरमात्रकमेतद्धर्माख्यानं भवति यत्रेदानीं ब्रह्मा [स्वयं] धर्मदेशनायै भगवन्तमध्येषत इति / पुनर्बुद्धचक्षुषा लोकं व्यवलोकां यति / ब्रह्माध्येषिते ऽनेन धर्मो देशितो ब्रह्मगौरवात् / परव्यापारितेन न तु स्वेन सत्त्वेषु कारुण्यचित्तेन नात्मन एव प्रतिरुपतां विदित्वेति / तदेकत्यानां सत्त्वानामेवंरूपस्य मिथ्याग्राहस्य विप्रणाशार्थम् / पुनर्धर्मचक्रमप्रवर्तितपूर्वं लोके प्रवर्तयति / तथा धर्मं देशयति / शिक्षापदानि च प्रज्ञपयति / अयमुच्यते बोधिसत्त्वस्य विशुद्ध उपायः / यस्मादुपायादन्य उपाय उत्तरि अतिक्रान्ततरश्च प्रणीततरश्च नास्ति /

इतीदं षड्विधमुपायकौशल्यं बोधिसत्त्वानां समासव्यासनिर्देशतः प्रतिहतानां सत्त्वानां प्रतिघाताय नयनाय मध्यस्थानामवतारायावतीर्णानां परिपाकाय परिपक्कानां विमोचनाय / इति नास्त्यत उत्तरि नास्त्यतो भूयः / इदं बोधिसत्त्वानामुपायकौशल्यम् /

तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां धारणी / समासतश्चतुर्विधा द्रष्टव्या / धर्मधारणी / अर्थधारणी / मन्त्रधारणी / बोधिसत्त्वक्षान्तिलाभाय च धारणी /

तत्र धर्माधारणी कतमा / इह बोधिसत्त्वस्तद्रूपां स्मृतिप्रज्ञाबलाधानतां प्रतिलभते यथा श्रुतमात्रकेणैवानाम्नातान् वचसा ऽपरिचितान् नामपदव्यञ्जनकायसंगृहीताननुपूर्वचरिताननुपूर्वसमायुक्तान् प्रमाणान् ग्रन्थानप्रमाणं कालं धारयति /

तत्रार्थधारणी कतमा / पूर्ववत् / तत्रायं विशेषः / तेषामेव धर्माणामप्रमाणमर्थमनाम्नातमपरिचितं मनसा ऽप्रमाणं कालं धारयति /

तत्र मन्त्रधारणी कतमा / इह बोधिसत्त्वस्तद्रूपं समाधिवशितां प्रतिलभते यथा यानि मन्त्रपदानीति संशमनाय सत्त्वानामधितिष्ठन्ति / तानि सिद्धानि भवन्ति / परमसिद्धान्यमोघान्येनेकविधानामीतीनां संशमनाय / इयमुच्यते बोधिसत्त्वस्य मन्त्रधारणी /

तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य बोधिसत्त्वक्षान्तिलाभाय धारणी / इह बोधिसत्त्वः स्वयं प्रगाढहेतुचरितः प्रज्ञावान् प्रविविक्तविहारी वाचमप्यनुदीरयन् दर्शनपथमप्यनागच्छन् केनचित् सह तथा मात्राभोजी असंकीर्णभोजी एकप्रकाराशनभोजी प्रध्यानपरतः अल्पं रात्रौ स्वपन् बहु जाग्रन् यानीमानि तथागतभाषितानि बोधिसत्त्वक्षान्तिलाभाय मन्त्रपदानि तद्यथा इटि मिटि किटिभिः क्षान्तिपदानि स्वाहा / इत्येतेषां मन्त्रपदानामर्थं चिन्तयति तुलयत्युपपरीक्षते / स तेषां मन्त्रपदानामेवं सम्यक् प्रतिपन्न एवमर्थं स्वयमेवाश्रुत्वा कुतश्चित् प्रतिविध्यति / तद् यथा नास्त्येषां मन्त्रपदानां काचिदर्थपरिनिष्पत्तिः निरर्था एवैते / अयमेव चैषामर्थो यदुत निरर्थता / तस्माच्च परं पुनरपरमर्थं न समन्वेषते / इयता तेन तेषां मन्त्रपदानामर्थः सुप्रतिविद्धो भवति / स (dutt 186) तेषां मन्त्रपदानामर्थं सम्यक् प्रतिविध्य तेनैवार्थानुसारेण सर्वधर्माणामत्यर्थं सम्यक् प्रतिविध्यति स्वयमेवाश्रुत्वा परतः / एवञ्च पुनरर्थं प्रतिविध्यति / सर्वाभिलापैः सर्वधर्माणां स्वभावार्थापरिनिष्पत्तिः / या पुनरेषां निरभिलाप्यस्वभावता अयमेवैषां स्वभावार्थः / स एवं सर्वधर्माणां स्वभावार्थं सम्यक् प्रतिविध्य तस्मात्परमर्थं न समन्वेषते / उदारञ्च तस्यार्थस्य प्रतिवेधात् प्रीतिप्रामोद्यं प्रतिलभते / तेन बोधिसत्त्वेन प्रतिलब्धा तानि धारणीपदान्यधिष्ठाय बोधिसत्त्वक्षान्तिर्वक्तव्या / तस्याश्च लाभात् स बोधिसत्त्वो न चिरस्येदानीमध्याशयविशुद्धिं प्रतिलभते / अधिमात्रायामधिमुत्तिचर्याभूमिक्षान्तौ वर्तते / इयं बोधिसत्त्वस्य बोधिसत्त्वक्षान्तिलाभाय धारणी वेदितव्या /

तत्र धर्मधारणीमर्थधारणीञ्च बोधिसत्त्वः प्रथमस्य कल्पासंख्येयस्यात्ययाच्छुद्धाध्याशयभूमिप्रविष्टो लभते नियतां स्थिरामुदाराञ्च / ततः पुनरर्वाग् लभते प्रणिधानवशेन वा ध्यानसन्निश्रयेण वा नतु नियतां न स्थिरां नोदाराम् / यथाधर्मार्थधारणी एवं मन्त्रधारणी वेदितव्या / बोधिसत्त्वक्षान्तिलाभाय तु धारणी यथैव व्याख्याता तथैव लभ्यते /

एताः पुनः सर्वा धारणीर्बोधिसत्त्वश्चतुर्भिगुणैर्युक्तो लभते नान्यतमविकलः / कतमैश्चतुर्भिः / कामेष्वनध्ववसितो भवति परसमुच्छ्रयेष्वीर्यां नोत्पादयति / अनीर्षुर्भवति सर्व-याचित-प्रदश्च भवत्यननुताप्यदायी / धर्मारामश्च भवति धर्मरतो बोधिसत्त्वपिटकमारभ्य पिटकमातृकां वा

तत्र कतमद्बोधिसत्त्वस्य बोधिसत्त्वप्रणिधानम् / तत् समासतः पञ्चविधं द्रष्टव्यम् / चित्तोत्पादप्रणिधानं उपपत्तिप्रणिधानं गोचरप्रणिधानं सम्यक्प्रणिधानं महाप्रणिधानञ्च /

तत्र प्रथमचित्तोत्पादो बोधिसत्त्वस्यानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तोत्पादप्रणिधानमित्युच्यते /

आयत्यां सत्त्वार्थानुकूलासु सुगत्युपपत्तिषु प्रणिधानं बोधिसत्त्वस्योपपत्तिप्रणिधानमित्युच्यते /

सम्यग्धर्मप्रविचयप्रणिधानं अप्रमाणादिकुशलधर्मभावना-विषय-प्रणिधानञ्च बोधिसत्त्वस्य गोचरप्रणिधानमित्युच्यते /

आयत्यां सर्वबोधिसत्त्वकुशलसंग्रहाय सर्वगुणसंग्रहाय च समासतो व्यासतो वा प्रणिधानं बोधिसत्त्वस्य सम्यक् प्रणिधानमित्युच्यते /

महाप्रणिधानं पुनर्बोधिसत्त्वसत्त्वस्यास्मादेव सम्यक्प्रणिधानाद्वेदितव्यम् / तत् पुनर्दशविंधम् / आयत्यां सर्वाकाराप्रमेय-तथागत-पूजोपस्थानतायै प्रथमं प्रणिधान बोधिसत्त्वस्य महाप्रणिधानमित्युच्यते / बुद्धानां च भगवतां सद्धर्म-परिग्रहारक्षणतायै धर्मनेत्रीसन्धारणाय महाप्रणिधानम् / तुषितभवनवासमुपादाय पुर्ववद्यावत् परिनिर्वाणाय महाप्रणिधानम् / बोधिसत्त्व-सर्वाकारसम्यक्चर्याचरणतायै महाप्रणिधानम् / सर्वसत्त्वपरिपाकाय महाप्रणिधानम् / सर्वलोकधातुसन्दर्शनाय महाप्रणिधानम् / बुद्धक्षेत्रपरिशोधनाय महाप्रणिधानम् / सर्वबोधिसत्त्वैकाशयप्रयोगतायै महायानावतरणतायै महाप्रणिधानम् / अबन्ध्यसर्व-सम्यक्प्रयोगतायै महाप्रणिधानम् / अनुत्तरसम्यक्संबोध्यभिसंबोधाय महाप्रणिधानम् /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य शून्यतासमाधिः / इह बोधिसत्त्वस्य सर्वाभिलाषात्मकेन स्वभावेन विरहितं निरभिलाप्यस्वभावं वस्तु पश्यतः या चित्तस्य स्थितिः / अयमस्योच्यते शून्यतासमाधिः /

अप्रणिहितः समाधिः कतमः / इह बोधिसत्त्वस्य तदेव निरभिलाप्यस्वभावं वस्तु मिथ्याविकल्पसमुत्थापितेन क्लेशेन दुःखेन च परिगृहीतत्वादनेकदोषदुष्टं समनुपश्यतो या आयत्यां तत्राप्रणिधानपूर्विका चित्तस्थितिः / अयमस्याप्रणिहितः समाधिरित्युच्यते /

अनिमित्तः समाधिः कतमः / इह बोधिसत्त्वस्य तदेव निरभिलाप्यस्वभावं वस्तु सर्वविकल्पप्रपञ्च निमित्तान्यपनीय यथाभूतं शान्ततो मनसि कुर्वतो या चित्तस्थितिः / अयमस्योच्यते अनिमित्तः समाधिः / कस्मात्पुनरेषामेव त्रयाणां समाधीनां प्रज्ञप्तिर्भवति / नात उत्तरि नातो भूयः द्वयमिदं सच्चासच्च / तत्र संस्कृतमसस्कृतञ्च सत् असदात्मा वात्मीयं वा / तत्रः (dutt 188) संस्कृते सत्यप्रणिधानतः प्रातिकूल्यतो ऽप्रणिहितसमाधिव्यवस्थानम् / असंस्कृते पुनर्निर्वाणे प्रणिधानतः सम्यगभिरतिग्रहणतो निर्निमित्तसमाधिव्यवस्थानम् / यत् पुनरेतदसदेव वस्तु तत्र बोधिसत्त्वेन न प्रणिधानं नाप्रणिधानं करणीयम् / अपि तु तदसदसदित्येव यथाभूतं द्रष्टव्यम् / तच्च दर्शनमधिकृत्य शून्यतासमाधिव्यवस्थानं वेदितव्यम् / एवं हि बोधिसत्त्व एषु त्रिषु समाधिषु योगं करोति / एवं च व्यवस्थानं यथाभूतं प्रजानाति / तदन्याकारानपि त्रीन्समाधीन्यथाभूत-व्यवस्थान-नयप्रवेशेन भावना-नयप्रवेशेन च यथाभूतं प्रजानाति येषु श्रावकाः शिक्षन्ते समुदागच्छति च /

चत्वारीमानि धर्मोद्दानानि यानि बुद्धाश्च बोधिसत्त्वाश्च सत्त्वानां विशुद्धये देशयन्ति / कतमानि चत्वारि / अनित्याः सर्वसंस्कारा इति धर्मोद्दानम् / दुःखाः सर्वसंस्कारा इति धर्मोद्दानम् / अनात्मानः सर्वधर्मा इति धर्मोद्दानम् / शान्तं निर्वाणमिति धर्मोद्दानम् / एतत् प्रतिसंयुक्तार्थ यद्भूयसा धर्ममुदीरयन्ति बुद्धबोधिसत्त्वाः सत्त्वानाम् / तस्मादेतानि धर्मोद्दानानीत्युच्यन्ते / पौराणेश्च शान्तमानसैर्मुनिभिरुदितोदितत्वान्नित्यकालमुद्दानानीत्युच्यन्ते / महोदयगामिनी भवाग्रोर्ध्वंगामिनी चैषा प्रतिपत् तस्मादुद्दानानीत्युच्यन्ते /

कथं च बोधिसत्त्वः सर्वसंस्काराननित्यतः समनुपश्यति / इह बोधिसत्त्वः सर्वसंस्काराणामभिलाप्यस्वभावं नित्यकालमेव नास्तीत्युपलभ्यानित्यतः सर्वसंस्कारान् पश्यति / पुनरविज्ञातस्य भूततस्तस्यैव निरभिलाप्यस्य वस्तुनः अपरिज्ञानहेतुकमुदयव्ययमुपलभ्यतान् निरभिलाप्यस्वभावान् सर्वसंस्काराननित्यतः समनुपश्यति / सो ऽतीतान् संस्कारानुत्पन्ननिरुद्धान्समनुपश्यति / तेषां नैव हेतुमुपलभते नापि स्वभावम् / तस्मात्तेषां नैव हेतुतो नैव स्वभावतो विद्यमानतां समनुपश्यति / प्रत्युत्पन्नानिरुद्धान्समनुपश्यति / तेषां हेतुं नोपलभते दत्तफलत्वात् / स्वभावं पुनरुपलभते अनिरुद्धत्वात् / तस्मात्तेषां स्वभावतो विद्यमानतां समनुपश्यति नो तु हेतुतः / अनागतान् संस्काराननुत्पन्नानिरुद्धान् पश्यति / तेषां हेतुमुपलभते अदत्तफलत्वात् / नो तु स्वभावमनुत्पन्नत्वात् / तस्मात्तेषां बोधिसत्त्वो हेतुतो विद्यमानतां (dutt 189) पश्यति नो तु स्वभावतः / स एव त्रिष्वध्वस्वव्यवच्छिन्नां संस्कार-सन्ततिं प्रवर्तमानां दृष्ट्वा एकैकस्मिन् संस्कारक्षणे त्रीणि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि पश्यति / क्षणादुर्क्ष्वं चतुर्थं संस्कृतलक्षणं समनुपश्यति / तत्र पूर्वसंस्कारक्षणे स्वभावविनाशानन्तर यो ऽपूर्वसंस्कारक्षणस्वभावप्रादुर्भावः सा जातिरिति पश्यति / उत्पन्नस्य यस्तत्कालाविप्रणाशः सा स्थितिरिति पश्यति / तं पूर्वनिरुद्धं संस्कारज्ञणस्वभावमपेक्ष्य तस्योत्पन्नस्य यदन्यत्वमन्यथात्वं वा सा जरेति पश्यति / तस्माज्जातिक्षणादूर्ध्वं तस्यैवोत्पन्नस्य संस्कारक्षणस्य यः स्वभावविनाशः स व्यय इति पश्यति / स यत्स्वभावमेव तमुत्पन्नं संस्कारक्षणं समनुपश्यति / तत्स्वभावानेव तस्य जातिं स्थितिं जरां च / [न] पश्यति तदन्यस्वभावान् /

तस्माच्च क्षणादूर्ध्वं च एव तस्य संस्कारक्षण[स्वभाव]स्यापगमः स एव तेषां जात्यादीनामिति यथाभूतं पश्यति तान्येतानि चत्वार्यषि संस्कृतलक्षणान्यभिसमस्य संस्काराणां समासतो द्वयावस्था-प्रभावितानि / भावप्रभावितान्यभावप्रभावितानि च / तत्र भगवता यो भावस्तदेकं संस्कृतलक्षणं व्यवस्थापितम् / यस्त्वभावस्तत् द्वितीयं संस्कृतलक्षणं व्यवस्थापितम् / स च भावस्तेषां संस्काराणां स्थित्यन्यथात्वप्रभावित इति कृत्वा तृतीयं संस्कृतलक्षणं व्यवस्थापितम् / तत्र बोधिसत्त्वः संस्कारमात्रं स्थापयित्वा न तस्य जातिं न स्थितिं न जरां नानित्यतां सर्वकालं द्रव्यस्वभावपरिनिष्पत्तितः पश्यति / तत्कस्य हेतोः / संस्कारमात्रं स उत्पद्यमानमुपलभते / नास्यान्यां जातिं न स्थितिं न जरां नानित्यताम् / संस्कारमात्रमेव च जायमानं तिष्ठन्तं जीर्यमाणं विनश्यमानमुपलभते / न तस्यान्यां जातिं स्थितिं जरामनित्यताञ्च / युक्त्यापि बोधिसत्त्वो विमृशन्नेतान् जात्यादीन् द्रव्यतो नोपलभते / एवञ्च पुनर्विमृशन्नोपलभते / स चेद्रूपादिसंस्कारविनिर्मुक्तः अन्यो जातिधर्मः स्यात् स यथैव रूपादिकः संस्कारः स्वात्मनोत्पद्यते / तथैव सो ऽप्युत्पद्येत / एवं सति द्वे जन्मनी स्याताम् यच्च संस्कार-जन्म यच्च जाति-जन्म तत्र तत्संस्कारजन्म तस्माज्जातिजन्मनः अनन्यदेव वा स्यात् / [अन्यदेव वा /] यदि तावदनन्यदेवं सत्यपार्थिका जातिद्रव्यकल्पना / अन्या जातिर्द्रव्यतो ऽस्तीतिं न युज्यते / (dutt 190) अथ च पुनरन्यदेवं सति संस्कार-जन्म जातिर्न भवति / संस्कार-जन्म जातिरिति न युज्यते /

यथा जातिरेवं स्थितिर्जरा विनाशश्च विस्तरेण वेदितव्यः / स चेद्विनाशो नाम स्वभावतो धर्मः परिनिष्पन्नः स्यात् सो ऽप्युत्पद्येत निरुध्येत वा / यदा च विनाश उत्पन्नः स्यात्तदा सर्वसंस्कारैर्निरुद्धैर्भवितव्यं स्यात् / एवं सत्यल्पकृच्छ्रेण निरोधसमापन्नस्येव चित्तचैतसिकानां धर्माणामप्रवृत्तिः स्यात् / तस्य च पुनर्विनाशस्य निरोधात् निरुद्धैरपि तैः संस्कारैः पुनरेव भवितव्यं स्यात् विनाश एषां नास्तीति कृत्वा / अतो विनाश उत्पद्यते निरुध्यते चेति न युज्यते / न च पुनः कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा सर्वकालास्तिताञ्च द्रव्यसतां स्वभावपरिनिष्पतिञ्च प्रज्ञप्ति सतां पश्यतो निर्विद्विरागो विमुक्तिश्च युज्यते / अतो विपर्ययेण तु युज्यते / इत्येभिराकारैर्बोधिसत्त्वः सर्वसंस्कारा अनित्या इति यथाभूतं प्रजानाति /

तान् पुनरेव अनित्यान् संस्कारान् प्रबन्धेन वर्तमानाद्बोधिसत्त्वः त्रिःप्रकाराया दुःखतायाः सन्निश्रयभावेन पश्यति संस्कारदुःखतायाः विपरिणामदुःखतायाः दुःखदुःखतायाश्च / एवं हि बोधिसत्त्वः सर्वसंस्कारा दुःखा इति यथाभूतं प्रजानाति /

पुनः सर्वधर्माणां बोधिसत्त्वः संस्कृतासंस्कृतानां द्विविधं नैरात्म्यं यथाभूतं प्रजानाति / पुद्गलनैरात्म्यं धर्मनैरात्म्यं च / तत्रेदं पुद्गलनैरात्म्यम् / यन्नैवते विद्यमाना धर्माः पुद्गलाः / नापि विद्यमानधर्मविनिर्मुक्तो ऽन्यः पुद्गलो विद्यते / तत्रेदं धर्मनैरात्म्यम् / यत्सर्वेष्वभिलाप्येषु वस्तुषु सर्वाभिलापस्वभावो धर्मो न संविद्यते / एवं हि बोधिसत्त्वः सर्वधर्मा अनात्मान इति यथाभूतं प्रजानाति /

यः पुनरेषामेव संस्काराणां पूर्वं हेतुसमुच्छिन्नानां पश्चादशेषोपरमस्तदन्येषाञ्चात्यन्तमनभिनिर्वृत्तिरप्रादुर्भावः / इदमुच्यते निर्वाणम् / तच्च शान्तं क्लेशोपशमात् दुःखोपशमाच्च वेदितव्यम् / एवं च तावदनध्याशयशुद्धो बोधिसत्त्वः अदृष्टसत्यो वा श्रावकायानीयो निर्वाणमधिमुक्तो भवति / एवञ्चाभिवदति-शान्तं निर्वाणमिति / न चास्य तस्मिन्निर्वाणे यथाभूतावगमो यथावज्ज्ञानदर्शनं (dutt 191) प्रवर्तते / अस्ति त्वेष योनिशो मनस्कारः / तद्यथा राजपुत्रो वा गृहपतिपुत्रो वा राज्ञा गृहपतिना वा ऽन्तर्गृहे संवर्धितः स्यात् तस्य च दहरस्यैव कुमारभूतस्य तेन राज्ञा गृहपतिना वा कृत्रिमका मृगरथका वा गो-अश्वरथका वा हस्तिरथका वा उपसंहृता भवेयुः / स च राजपुत्रो वा गृहपतिपुत्रो वा तैः क्रीडन् रममाणः परिचारयंस्तेष्वेव कृत्रिमेषु मृगेषु मृगसंज्ञी स्यात् कृत्रिमेषु गो ऽश्वेषु हस्तिषु हस्तिसंज्ञी स्यात् / अथैकदा स राजा वा गृहपतिर्वा स्वस्य पुत्रस्य वृद्धेरन्वयादिन्द्रियाणां परिपाकाद्भूतानां मृगाणां वर्णं भाषेत / भूतानां यावद्धस्तिनां वर्णं भाषेत / तस्य पुना राजपुत्रस्य [वा] गृहपतिपुत्रस्य वा त वर्णवादं श्रुत्वा एवं स्यात् / एषामयं राजा गृहपतिर्वा अस्माकं मृगरथकानां यावद्धस्तिरथकानां वा वर्णं भाषत इति / अथापरेण समयेन स राजा गहपतिर्वा स्वं पुत्रं बहिरागारान्निवीष्य भूतानेव मृगांस्तस्मै उपदर्शयेद्भूतानेव यावद्धस्तिन उपदर्शयेत् / तस्य तान् दृष्ट्वा तस्मिन्समये प्रत्यात्मं प्रत्यवगमो यथाभूत उत्पद्येत /

इमे ते भूतार्थिका मृगरथका विस्तरेण यावद्धस्तिरथका येषामस्माकं पिता दीर्घरात्रं वर्णं भाषितवानस्माकमेव त्वयथाभूते अर्थे तत् प्रतिरूपमात्रके तत्प्रतिबिम्बप्रतिभासमात्रके अधिमोक्षः प्रवृत्त इति / तेन पूर्वकेणाधिमोक्षेणारितीयेरन् / एवमेव संसारान्तर्गृहसंवृद्धानामशुद्धाशयानां बोधिसत्त्वानामदृष्टसत्यानाञ्च श्रावकाणां पुत्रस्थानीयानां पितृकल्पैर्बुद्धैर्बोधिसत्त्वैश्च महाभूमिप्रविष्टैर्निर्वाणप्रत्यक्षदर्शिभिस्तेषां बोधिसत्त्वानां श्रावकाणाञ्च पुरस्तान्निर्वाणस्य यथादृष्टस्य वर्णो भाषितः / तैश्च तन्निर्वाणं गुणतो घोषमात्रानुसरिण्या बुद्ध्या दीर्घरात्रमधिमुक्तम् / यदा पुनस्तेषां संभारपरिपाकवृद्धेरन्वयात् श्रद्धाशयानाञ्च बोधिसत्त्वानां दृष्टसत्यानाञ्च श्रावकाणां निर्वाणे प्रत्यक्षं ज्ञानदर्शनमुत्पद्यते / तदा तेषामपि यथाभूतः प्रत्यवगम उत्पद्यते / इदं तन्निर्वाणं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धानां यस्य बुद्धबोधिसत्त्वैर्वर्णा भाषितः / अस्माभिस्तु पूर्वबालप्रज्ञतया न यथाभूतमधिमुक्तम् / अस्ति तु तदस्य प्रतिरूपकम् / अस्ति प्रतिभासमात्रकम् / ते तेन पूर्वकेणाधिमोक्षेण (dutt 192) रितीयन्ते पश्चिमकं यथाभूताधिमोक्षं निश्रित्य / तद्यथा किञ्चिद्व्याधितं पुरुषं कश्चिन्महावैद्यस्तस्य प्रप्युपस्थितस्य व्याधेः प्रशमायानुलोमिकैर्भैषज्यैरूपतिष्ठेत् / स च व्याधितपुरुषो दीर्घकालप्रतिनिषेवणात्तेषां भैषज्यानां तदधिमुक्त एव भवेत् तदारामः / तेष्वेव सारदर्शी भवेत् / अथ तस्यैव व्याधितपुरुषस्य स च पूर्वको व्याधिस्तया भैषज्यासेवया व्युपशाम्येदन्यश्चापूर्वो व्याधिरन्यभैषज्यसाध्यः प्रादुर्भवेत् /

अथ स महावैद्यः पूर्वकस्य च व्याधेः प्रशमं पश्चिमकस्य चोत्पादमन्यभैषज्यसाध्यं विदित्वा तञ्च पूर्वकं भैषज्यप्रयोगं प्रतिक्षिपेदन्यं चानुलोमिकं व्यपदिशेद् भैषज्यम् / स बालो व्याधित पुरुषः पूर्वभैषज्याधिमुक्तस्तेष्वेव पथ्यसंज्ञी येनैव महावैद्येन तानि पूर्वपश्चिमानि भैषज्यानि व्यपदिष्टानि / एवमप्युच्यमानस्तेन संमुखमपथ्यान्येतानि पूर्वकाणि भैषज्यानि पश्चिमे व्याधाविति संप्रत्ययेन न गच्छन्नाष्य वचनमभिश्रद्धव्यादेवमेव तदुपमास्ते बाला बोधिसत्त्वाः श्रावकाश्च वेदितव्याः / ये व्याधितपुरुषा एव क्लेशग्रस्ता महावैद्यस्य तथागतस्योत्तरादुत्तरतरामुत्तमतमामुत्तानादुत्तानतरां गम्भीराद् गम्भीरतरां गम्भीरतमां हीनादुदारामुदारतरामुदारतमां धर्मदेशनां सम्यग्व्यपदेशमववादानुशासनीं नावतरन्ति नाधिमुच्यन्ते न प्रतिपद्यन्ते धर्मस्यानुधर्मम् / तत्र श्राद्धो बोधिसत्त्वः श्रावको वा न कस्मिंश्चित्तथागतभाषिते विमतिसन्देहमुत्पादयति / स पुनः सर्वाङ्गपरिष्कारसुसमायुक्तमिवाजन्यरथं तं तथागतभाषितं धर्मरथमभिरूह्य कुशल इव सारथिर्यावती तेन भूमिर्गन्तव्या भवत्यनुप्राप्तव्या तां लघुलध्वेव गन्ता भवत्यधन्धायमानः /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे योगस्थाने सप्तदशमं बोधिपक्ष्यपटलम् /

बोधिसत्त्वगुणपटलम् (छप्तेर् 1.18)

उद्दानम् /

आश्चर्यं चाप्यनाश्चर्यं समचित्तोपकारिता / प्रतिकारस्तथा शास्ति स्यादबन्ध्यप्रयोगता //

पञ्चेमे बोधिसत्त्वास्याश्चर्याद्भूता धर्मा अनुत्तरे सम्यक्संबोधियाने शिक्षमाणस्य वेदितव्याः / कतमे पञ्च / निष्कारणवत्सलता सर्वसत्त्वेषु / सत्त्वानामेवार्थाय संसारे ऽप्रमेयदुःखसहिष्णुता / बहुक्लेशानां दुर्विनेयानां च सत्त्वानां विनयोपायज्ञता / परमदुर्विज्ञानतत्त्वार्थानुप्रवेशः / अचिन्त्यप्रभावता च / इमे पञ्च बोधिसत्त्वानामाश्चर्याद्भुता धर्मा असाधारणस्तदन्यैः सर्वसत्त्वैः /

पञ्चेमानि बोधिसत्त्वस्यानाश्चर्याणि यैः समन्वागतो बोधिसत्त्वः अनाश्चर्याद्भुतधर्मसमन्वागत इत्युच्यते / कतमानि पञ्च / यद् बोधिसत्त्वः परहितहेतुकेन दुःखेन सुखात्मक एव सन् कृत्स्नं परहितहेतुकं दुःखमभ्युपगच्छति / इदं बोधिसत्त्वस्य प्रथममनाश्चर्यं येन समन्वागतो बोधिसत्त्वः अनाश्चर्याद्भुतधर्मसमन्वागत इत्युच्यते / पुनरपरं यद् बोधिसत्त्वः संसारदोषज्ञो निर्वाणगुणज्ञ एव च सन् सत्त्वपरिशुद्धिप्रियस्तेनैव च सुखात्मकः सत्त्वपरिशुद्धिमेवाधिपतिं कृत्वा संसारमभ्युपगच्छति / इदं बोधिसत्त्वस्य द्वितीयमनाश्चर्यं पूर्ववत् / पुनरपरं यद् बोधिसत्त्वस्तूष्णींभाव-सुखरसज्ञ एव सन् सत्त्वपरिशुद्धिप्रियस्तेनैव च सुखात्मकं सत्त्वपरिशुद्धिमेवाधिपतिं कृत्वा सत्त्वानां धर्मेदेशनायै प्रयुज्यते / इदं बोधिसत्त्वस्य तृतीयमनाश्चर्यं पूर्ववत् / पुनरपरं यद् बोधिसत्त्वः [षट्] पारमितोपचितं कुशलमूलं सत्त्वपरिशुद्धिप्रियस्तेनैव च सुखात्मकः सत्त्वपरिशुद्धिमेवाधिपतिं कृत्वा सर्वसत्त्वानामाशयतः समुत्सृजति / न च पुनस्तस्य समुत्सर्गस्य विपाकेनार्थी भवति / इदं बोधिसत्त्वस्य चतुर्थमनाश्वर्यं पूर्ववत् / पुनरपरं यद् बोधिसत्त्वः परकार्यस्वकार्य इव सर्वपरकार्यार्थक्रियासु संदृश्यते / इदं बोधिसत्त्वस्य पञ्चममनाश्चर्यं येन समन्वागतो बोधिसत्त्वः अनाश्चर्याद्भुतधर्मसमन्वागत इत्युच्यते /

पञ्चभिराकारैर्बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वेषु समचित्तो वेदितव्यः / कतमैः पञ्चभिः / प्रथमेन बोधाय चित्तोत्पाद-प्रणिधानेन / तथा हि बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वानामर्थे समं तच्चित्तमुत्पादयति / अनुकम्पासहगतेन चित्तेन समचित्तो भवति / बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वेषु एकपुत्रक इव प्रेमसहगतेन चित्तेन समचित्तो भवति / बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वेषु एकपुत्रक एव प्रेमसहगतेन चित्तेन समचित्तो भवति / बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वेषु प्रतीत्यसमुत्पन्नेषु च [सर्व]संस्कारेषु सत्त्वसंज्ञेति विदित्वा बोधिसत्त्वो या एकस्य सत्त्वस्य धर्मता सा सर्वेषामिति धर्मसमतानुगतेन चेतसा सर्वसत्त्वेषु समचित्तो विहरति / यथा चैकस्य सत्त्वस्यार्थमाचरति तथा सर्वेषाम् / एवं हि बोधिसत्त्वः सर्वार्थक्रियासहगतेन चेतसा सर्वसत्त्वेषु स्मचित्तो विहरति / एभिः पञ्चभिराकारैर्बोधिसत्त्वः सत्त्वेषु समचित्तो भवति /

पञ्चभिराकारैर्बोधिसत्त्वानां सत्त्वेषु सर्वोपकारक्रिया वेदितव्या / कतमैः पञ्चभिः / सम्यगाजीवव्यपदेशोपसंहारेण / विलोमेषु च कृत्येष्वर्थोपसंहितेष्वनुलोमोपदेशोपसंहारेण / अनाथानां च दुःखितानां कृपणानामप्रतिशरणानां सनाथक्रियया / सुगतिगमनाय मार्गव्यपदेशोपसंहारेण यानत्रयव्यपदेशोपसंहारेण च /

पञ्चभिराकारैः सत्त्वा उपकारिणो बोधिसत्त्वस्य प्रत्युपकारेण प्रत्युपस्थितो भवन्ति / कतमैः पञ्चभिः / आत्मानं गुणैः संयोजयन्ति परगुणाधानाय प्रयुक्तारो भवन्ति / अनाथेषु दुःखितेषु कृपणेष्वप्रतिशरणेषु सत्त्वेषु सानाथ्यं कुर्वन्ति / तथागतान् पूजयन्ति / तथागताभाषितञ्च धर्ममुखेन वा लेखयित्वा वा धारयन्ति तञ्च पूजयन्ति /

पञ्चेमानि स्थानानि बोधिसत्त्वेन नित्यमेवमाशंसितव्यानि भवन्ति / कतमानि पञ्च / बुद्धोत्पादारागणता / तेषामेव च बुद्धानामन्तिकात् षटे पारमिता-बोधिसत्त्वपिटकश्रवणम् / सर्वाकारसत्त्वपरिपाचनप्रतिअबलता / अनुत्तरसम्यक्संबोधिप्राप्तिः / अभिसंबोधेश्च श्रावकसामग्री /

पञ्चभिः कारणैः बोधिसत्त्वस्य सत्त्वेष्व्वबन्ध्यो ऽर्थक्रिया-प्रयोगो भवति / कतमैः पञ्चभिः / इह बोधिसत्त्व आदित एव सत्त्वेषु हितसुखैषी भवति / तच्च हितसुखं यथाभूतं प्रजानाति / अविपर्यस्तबुद्धिर्भवति / इति सर्वं पूर्ववद् वेदितव्यं यद्यथा पूजासेवा ऽप्रमाणपटले /

उद्दानम् /

सम्यक् प्रयोगो हानिश्च विशेषगमनं तथा / प्रतिरूपाश्च भूताश्च गुणा विनयनं तथा //

पञ्चभिः प्रयोगैर्बोधिसत्त्वस्य सर्वसम्यक्संप्रयोग संग्रहो वेदितव्यः कतमैः पञ्चभिः / अनुरक्षणा-प्रयोगेण / अनवद्यप्रयोगेण प्रतिसंख्यानबलप्रयोगेण / अध्याशयशुद्धिप्रयोगेण / नियतपतितप्रयोगेण च /

तत्र बोधिसत्त्वो ऽनुरक्षणा प्रयोगेण मेधां रक्षति येन सहजेन ज्ञानेन धर्मान् लघुलध्वेवोद्गृह्णाति / स्मृतिं रक्षति यया स्मृत्या उद्गृहीतान् धर्मान् धारयति / ज्ञानमारक्षति येन ज्ञानेन धृतानां धर्माणामर्थमुपपरीक्षते / सम्यक् प्रज्ञया प्रतिविध्यति मेधास्मृतिबुद्धिहानभागीयनिदानपरिवर्जनतया स्थितिवृद्धिभागीयनिदानप्रतिनिषेवणतया च / स्वचित्तमारक्षति इन्द्रियाणां गुप्तद्वारतया / परचित्तमारक्षति सम्यक्परिचित्तानुवर्तनतया / तत्र बोधिसत्त्वस्यानवद्यप्रयोगो यः कुशलेषु धर्मेष्वविपरीतश्चोत्तप्तश्चाप्रमाणश्च सततश्च बोधिपरिणामितश्च / प्रतिसंख्यानबलप्रयोगः पुनरस्य सर्वस्यामधिमुक्तिचर्याभूमौ द्रष्टव्यः / [शुद्धाध्याशयप्रयोगः] शुद्धाध्याशयभूमौ चर्या प्रतिपत्तिभूमौ च द्रष्टव्यः / नियतिपतितप्रयोगो नियतायां भूमौ निष्ठागमनभूमौ च द्रष्टव्यः / इवमेभिः पञ्चभिः प्रयोगैर्बोधिसत्त्वस्य सर्वसम्यक्प्रयोगसंग्रहो भवति /

पञ्चेमे बोधिसत्त्वस्य हानभागीया धर्मा वेदितव्याः / कतमे पञ्च / अगौरवता धर्मे धर्मभाणके च / प्रमादकौसीद्यम् / क्लेश-आसेवा ऽधिवासनता / दुश्चरित-आसेवा ऽधिवासनता / तदन्यैश्च बोधिसत्त्वैः सह परितुलनाभिमानता धर्मविपर्यासाभिमानता च /

पञ्चेमे बोधिसत्त्वस्य धर्मा विशेषभागीया वेदितव्याः / ते पुनरेषामेव पञ्चानां कृष्णपक्ष्याणां धर्माणां यथाक्रमं विपर्ययेण वेदितव्याः /

पञ्चेमे बोधिसत्त्वानां गुणप्रतिरूपकः बोधिसत्त्वदोषा वेदितव्याः / कतमे पञ्च / रौद्रदुःशीलेषु सत्त्वेषु ततो निदानमपकारक्रिया / कुहकस्येर्यापथसम्पत्तिक्रल्पना / लोकायतैर्मन्त्रैस्तीर्थिकशास्त्रप्रविसंयुत्तैर्ज्ञात्र प्रतिलम्भः पण्डितसंख्या-गमनता च / सावद्यस्य च दानादिकस्य कुशलस्याध्याचारः / सद्धर्मप्रतिरूपकाणां च / रोचना देशना व्यवस्थापना /

पञ्चेमे बोधिसत्त्वस्य भूता बोधिसत्त्वगुणा वेदितव्याः / कतमे पञ्च / रौद्रदुःशीलेषु सत्त्वेषु विशेषेण कारुण्यचित्तता / प्रकृत्या ईर्यापथसंपन्नता / तथागतप्रणीतेनागमाधिगमेन ज्ञात्रप्रतिलम्भः / पण्डितसंख्यागमनता च / अनवद्यस्य च दानादिकस्य कुशलस्य क्रिया / सद्धर्मस्य च प्रकाशना सद्धर्मप्रतिरूपकाणां च प्रतिक्षेपणता /

दशसु स्थानेषु समासतो बोधिसत्त्वा विनेयान् सत्त्वान् सम्यगेव विनयन्ति / कतमेषु दशसु / दुश्चरितविवेके / [कामविवेके] / आपत्त्यन ध्याचारव्युत्थाने / इन्द्रियैर्गुप्तद्वारतायाम् / संप्राजनविहारितायाम् / संसर्गविवेके प्रविविक्तस्यासद्वितर्कंविवेके / आवरणविवेके / क्लेशपर्यवस्थानविवेके / क्लेशपक्षदौष्ठुल्यविवेके च /

उद्दानम् /

व्याकृतिर्नियतौ पातो ह्यवश्यकरणीयता / सातत्यकरणीयञ्च प्राधान्यं पश्चिमं भवेत् //

षड्भिराकारैः समासतस्तथागता बोधिसत्त्वमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ व्याकुर्वन्ति / कतमैः षड्भिः / गोत्रस्थमनुत्पादितचित्तम् / तथोत्पादितं चित्तम् सम्मुखावस्थितम् / विपरोक्षावस्थितम् / परिमितं कालमियता कालेनानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यत इति / अपरिमितकालं व्याकुर्वन्ति न तु कालनियम कुर्वन्ति /

त्रय इमे बोधिसत्त्वस्य नियतिपाताः / कतमे त्रयः / गोत्रस्थ एव बोधिसत्त्वो नियतिपतित इत्युच्यते / तत्कस्य हेतोः / भव्यो ऽसौ प्रत्ययानासाद्य नियतमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुम् / पुनरेकत्यो बोधिसत्त्वो नियतं चित्तमुत्पादयत्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ न पुनस्तावत्प्रत्युदावर्तयति यावदनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते / पुनर्बोधिसत्त्वो वशिताप्राप्तः सर्वां सत्त्वार्थचर्यां यथेच्छति यथारभते तथैवाबन्ध्यां करोति / त एते त्रयो नियतिपाता भवन्ति / गोत्रस्थनियतिपातः / चित्तोत्पादनियतिपातः / अबन्ध्य-चर्या-नियतिपातश्च / तत्र पश्चिमं नियतिपातमारभ्य तथागता नियतिपतितं बोधिसत्त्वं व्याकुर्वाणा व्याकुर्वन्ति /

पञ्चेमानि स्थानानि बोधिसत्त्वस्यावश्यकरणीयानि भवन्ति यान्यकृत्वा बोधिसत्त्वः अभव्यो भवत्यनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुम् / कतमानि पञ्च / प्रथमश्चित्तोत्पादः / सत्त्वेष्वनुकम्पा / उत्तप्तवीर्यम् / सर्वविद्यास्थानेषु योग्यता / अखेदश्च /

पञ्चेमानि बोधिसत्त्वस्य स्थानानि सातत्यकरणीयानि / कतमानि पञ्च / अप्रमादो बोधिसत्त्वस्य सातत्यकरणीयः / अनाथेषु सत्त्वेषु [दुःखितेषु च] अप्रतिशरणेषु सनाथक्रिया / तथागतपूजा स्खलितपरिज्ञानम् / सर्वक्रियाचारविहारमनसिकारेषु बोधिचित्तपूर्वङ्गमता बोधिसत्त्वस्य पञ्चमं सातत्यकरणीयम् /

दशेमे धर्मा बोधिसत्त्वानां प्रधानसम्मता यान् बोधिसत्त्वा अग्रतो धारयन्त्यग्र्यप्रज्ञप्तिषु च प्रज्ञपयन्ति / कतमे दश / बोधिसत्त्वगोत्रं सर्वगोत्राणां प्रधानम् / प्रथमश्चित्तोत्पादः सर्वसम्यक् प्रणिधानानं प्रधानम् / वीर्यं च प्रज्ञा च सर्वपारमितानां प्रधानम् / प्रियवादिता सर्वसंग्रहवस्तूनां प्रधानम् / तथागतः सर्वसत्त्वानां प्रधानम् / करूणा ऽप्रमाणानां प्रधानम् / चतुर्थं ध्यानं [सर्वध्यानानां प्रधानम् /] त्रयाणां समाधीनां शून्यतासमाधिः प्रधानम् / सर्वसमापत्तीनां (dutt 198) निरोधसमापत्तिः प्रधानम् / सर्वोपायकौशल्यानां विशुद्धमुपायकौशल्यं यथानिर्दिष्टं प्रधानम् /

उद्दानम् /

प्रज्ञप्तेः स्याद्व्यवस्थानं धर्माणामेषणा तथा / यथाभूतपरिज्ञानमप्रमेयास्तथैव च //

देशनायाः फलं चैव महत्त्वं यानसंग्रहः / बोधिसत्त्वा दश ज्ञेया नामप्रज्ञप्तयस्तथा //

चत्वारीमानि बोधिसत्त्वानां प्रज्ञप्तिव्यवस्थानानि यानिं बोधिसत्त्वा एव सम्यक् प्रज्ञपयन्ति व्यवस्थापयन्ति तथागता वा / न त्वन्यः कश्चिद्देवभूतो वा मनुष्यभूतो वा श्रमणब्राह्मणभूतो वान्यत्रैतेभ्य एवं श्रुत्वा / कतमानि चत्वारि / धर्मप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं सत्यप्रज्ञप्तिव्यवत्त्थानं युक्तिप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं यानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानञ्च /

तत्र या द्वादशाङ्गस्य सूत्रादिकस्य वचोगतस्यानुपूर्वरचना अनुपूर्वव्यवस्थानसमायोगः / इदमुच्यते धर्मप्रज्ञप्तिव्यवस्थानम् /

सत्यप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं पुनरनेकविधम् / अवितथार्थेन तावदेकमेव सत्यं न द्वितीयमस्ति / द्विविधं सत्यम् / संवृतिसत्यं परमार्थसत्यं च / त्रिविधं सत्यम् / लक्षणसत्यं वाक्सत्यं क्रियासत्यं च / [चतुर्विधं सत्यम् /] दुःखसत्यं यावन्मार्गसत्यम् / पञ्चविधं [सत्यम् /] हेतुसत्यं फलसत्यं ज्ञानसत्यं ज्ञेयसत्यं अग्र्यसत्यं च / षड्विधं [सत्यम्] / सत्यसत्यं मृषासत्यं परिज्ञेयसत्यं प्रहातव्यसत्यं साक्षात्कर्तव्यसत्यं भावयितव्यसत्यं च / सप्तविधं सत्यम् / आस्वादसत्यं आदीनवसत्यं निःसरणसत्यं धर्मतासत्यं अधिमुक्तिसत्यं आर्याणां सत्यं अनार्याणां सत्यं च / अष्टविधं [सत्यं] / संस्कारदुःखतासत्यं विपरिणामदुःखतासत्यं दुःखदुःखतासत्यं प्रवृत्तिसत्यं निवृतिसत्यं संक्लेशसत्यं व्यवदानसत्यं सम्यक्प्रयोगसत्यं च / नवविधं [सत्यम्] / अनित्यसत्यं दुःखसत्यं शून्यतासत्यं नैरात्म्यसत्यं [भवतृष्णासत्यं] (dutt 199) विभवतृष्णासत्यं तत्प्रहाणोपायसत्यं सोपधिशेषनिर्वाणसत्यं निरुपधिशेषनिर्वाणसत्यं [च] / दशविधं सत्यम् / औपक्रमिकदुःखसत्यं भोगवैकल्यदुःखसत्यं धातुर्वैषम्यदुःखसत्यं प्रियविपरिणामदुःखसत्यं दौष्ठुल्यदुःखसत्यं कर्मसत्यं क्लेशसत्यं तथा श्रवणयोनिशोमनस्कारसत्यं सम्यक्दृष्टिसत्यं सम्यग्दृष्टिफलसत्यं चेति / इदमुच्यते बोधिसत्त्वानां सत्यप्रज्ञप्तिव्यवस्थानम् / प्रभेदशः पुनरेतदप्रमाण वेदितव्यम् /

चतस्रो युक्तयो युक्तिप्रज्ञप्तिव्यवस्थानमित्युच्यते / तासां पुनः प्रविभागः पूर्ववद्वेदितव्यः /

त्रयाणां यानानां एकैकस्य सप्तभिराकारैः प्रज्ञप्तिव्यवस्थानम् / श्रावकयानस्य प्रत्येकबुद्धयानस्य महायानस्य यानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानमित्युच्यते / चतुर्ष्वार्यसत्येषु या प्रज्ञा तस्या एव च प्रज्ञाया य आश्रयः आलम्बनं सहायः कर्म संभारस्तस्या एव च प्रज्ञाया यत् फलम् एभिः सप्तभिराकारैः श्रावकयानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं साकल्येन वेदितव्यम् / यथा श्रावकयानमेवं प्रत्येकबुद्धयानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानम् / निरभिलाप्यं वस्त्वालम्बनीकृत्य सर्वधर्मेषु या तथता निर्विकल्पसमता निर्याणता प्रज्ञा तस्या एव च प्रज्ञाया य आश्रय आलम्बनं सहायः कर्म सम्भारस्तस्या एव च प्रज्ञाया यत्फलम् / इत्येभिः सप्तभिराकारैर्महायानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं वेदितव्यम् / अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्वध्वषु ये केचिद्बोधिसत्त्वाः सम्यक्प्रज्ञप्तिव्यवस्थानं कृतवन्तः करिष्यन्ति कुर्वन्ति वा पुनः सर्वे त एभिश्चतुभिर्वस्तुभिः / नात उत्तरि नातो भूयः /

चत्वारीमानि बोधिसत्त्वानां सर्वधर्माणां यथाभूतपरिज्ञायै पर्येषणावस्तूनि / कतमानि चत्वारि / नामपर्येषणा / वस्तुपर्येषणा / स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणा / विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा च / एषां च विभागः पूर्ववद्वेदितव्यः तद्यथा तत्त्वार्थपटले /

(dutt 200) चत्वारीमानि बोधिसत्त्वानां सर्वधर्माणां यथाभूतपरिज्ञानानि / कतमानि चत्वारि / नामपर्येषणागतं यथाभूतपरिज्ञानं वस्तुपर्येषणागतं स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणागतं विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणागतं यथाभूतपरिज्ञानम् / एषामपि विभागः पूर्ववद्वेदितव्यः / [तद्यथा तत्त्वार्थपटले /] /

पञ्चेमे अप्रमेया बोधिसत्त्वानां सर्वकौशल्यक्रियायै संवर्तन्ते / कतमे पञ्च / सत्त्वधातुरप्रमेयो लोकधातुरप्रमेयो धर्मधातुरप्रमेयः / विनेयधातुरप्रमेयो विनेयोपायश्चाप्रमेयः / चतुःषष्टिः सत्त्वनिकायाः सत्त्वधातुस्तद्यथा मनोमप्यां भूमौ / सन्तानभेदेन पुनरप्रमेयः / दशसु दिक्षुप्रमेया अप्रमेयनामलोकधातवस्तद्यथा इयं सहा नाम लोकधातुर्यस्य नाम्ना ब्रह्मा सहांपतिरित्युच्यते / कुशलाकुशलाव्याकृता धर्माः प्रभेदनयेनाप्रमेया वेदितव्याः / स्यादेकविधो विनेयः सर्वसत्त्वा विनेया इति कृत्वा / स्याद् द्विविधः / सकलबन्धनो विकलबन्धनश्च / स्यात् त्रिविधः मृद्विन्द्रियो मध्येन्द्रियस्तीक्ष्णेन्द्रियश्च / चतुर्विधः / क्षत्रियो ब्राह्मणो वैश्यः शूद्रश्च / पञ्चविधः / रागचरितो द्वेषचरितो मोहचरितो मानचरितो वितर्कचरितश्च / षड्विधः / गृही प्रव्रजितः अपरिपक्वः परिपक्वो [ऽविमुक्तश्च] विमुक्तश्च / सप्तविधः / प्रतिहतो मध्यस्थः विपञ्चितज्ञः उद्धटितज्ञः तदात्वविनेयः आपत्तिविनेयः प्रत्ययहार्यश्चविनेयो यादृशान् प्रत्ययान् लभते तथा तथा परिणमति / अष्टविधः / अष्टौ परिषदः / क्षत्रियपरिषदमादिं कृत्वा यावद्ब्रह्मपरिषत् / नवविधः / तथागतविनेयः श्रावकप्रत्येकबुद्धविनेयः बोधिसत्त्वविनेयः कृच्छ्रसाध्यः [अकृच्छ्रसाध्यः] श्लक्ष्णसाध्यः अवसादना-साध्यः दूरे विनेयः अन्तिके च विनेयः / दशविधः / नारकः तैर्यक्योनिकः यामलौकिकः कामावचरो दिव्यमानुष्यकः आन्तराभविकः रूपी अरूपी सज्ञी असंज्ञी नैवसज्ञीनासंज्ञी च / अयं तावत् प्रकारभेदेन पञ्चपञ्चाशदाकारः / अप्रमाणस्तु सन्तानप्रभेदेन वेदितव्यः / तत्र (dutt 201) सत्त्वधातु विनेयधात्वोः किं नानाकरणम् सत्त्वधातुरविशेषेण सर्वसत्त्वा गोत्रस्थाश्चागोत्रस्थाश्च / ये पुर्नगोत्रस्था एव तासु ताष्ववस्थासु वर्तन्ते / स विनेयधातुरित्युच्यते / विनेयोपायः पुनः पूर्ववद्यथा निर्दिष्टो वेदितव्यः / सो ऽपि चाप्रभेयः प्रकारभेदतः /

त एते ऽभिसमस्य पञ्चाप्रमेया भवन्ति / तत्कस्य हेतोः / इह बोधिसत्त्वो येषां सत्त्वानामर्थे प्रयुज्यते स प्रथमो ऽप्रमेयः / तान्पुनः सत्त्वान् यत्रस्थानुपलभते / स द्वितीयो ऽप्रमेयः तान्पुनः सत्त्वांस्तेषु तेषु लोकधातुषु यैर्धर्मैः संक्लिश्यमानांश्च विशुध्यमानांश्चोपलभते / स तृतीयो ऽप्रमेयः / तेभ्यश्च सत्त्वेभ्यो यान्सत्त्वान् भव्यान् शक्यरुपानत्यन्तदुःखविमोक्षाय पश्यति / स चतुर्थो ऽप्रमेयः / यश्चोपायस्तेषामेव सत्त्वानां विमोक्षाय स पञ्चमोप्रमेयः / तस्मादेते पञ्चाप्रमेया बोधिसत्त्वानां सर्व[कौशल]क्रियायै संवर्तन्ते /

पञ्चेमे बुद्धबोधिसत्त्वानां सत्त्वेषु धर्मदेशनाया विपुलाः फलानुशंसा वेदितव्याः / कतमे पञ्च / तदेकत्याः सत्त्वाः तस्मिन्नेव सद्धर्मे देश्यमाने विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुरूत्पादयन्ति / तदेकत्याः सत्त्वा देश्यमान एव सद्धर्मतः आस्रवक्षयमनुप्राप्नुवन्ति / तदेकत्याः सत्त्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयन्ति / तदेकत्याः सत्त्वाः परमां बोधिसत्त्वक्षान्तिं प्रतिलभन्ते / श्रुतमात्र एव तस्मिन्सद्धर्मे देशितश्च सद्धर्मो बुद्धैर्बोधिसत्त्वैश्च उद्देशस्वाध्यायसंप्रतिपत्तिपारंपर्ययोगेन सद्धर्मनेत्र्याश्चिरस्थितिकतायै संवर्तते / इतीमे पञ्च देशनाया विपुलाः फलानुशंसा वेदितव्याः /

सप्तेमानि महत्त्वानि यैर्युक्तं बोधिसत्त्वानां यानं महायानमित्युच्यते / कतमानि सप्त / धर्ममहत्त्वम् / तद्यथा द्वादशाङ्गाद्वचोगताद् बोधिसत्त्वपिटकवैपुल्यम् / चित्तोत्पादमहत्त्वम् / तद्यथा एकत्यो ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयति / अधिमुक्तिमहत्त्वम् / तद्यथैकत्यः तस्मिन्नेव च धर्ममहत्त्वे ऽधिमुक्तो भवति / अध्याशयमहत्त्वम् / तद्यथैकत्यः अधिमुक्तिचर्याभूमिं (dutt 202) समतिक्रम्याध्याशयशुद्धिभूमिमनुप्रविशति / सम्भारमहत्त्वम् / यस्य पुण्यसम्भारस्य ज्ञानसम्भारस्य समुदागमादनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसम्बुध्यते / कालमहत्त्वम् / येन कालेन यैस्त्रिभिष्कल्पासंख्येयैरनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते / समुदागममहत्त्वम् / सैवानुत्तरा सम्यक्संबोधिः / यस्यात्मभावसमुदागमस्यान्यः आत्मभावसमुदागमः समो नास्ति / कुतः पुनरुत्तरि कुतो भूयः / तत्र यच्च धर्ममहत्त्वं यच्च चित्तोत्पादमहत्त्वं यच्चाधिमुक्तिमहत्त्वं यच्चाध्याशयमहत्त्वं यच्च सम्भारमहत्त्वं यच्च कालमहत्त्वमितीमानि षट्महत्त्वानि हेतुभूमानि समुदागम-महत्त्वस्य / तत्पुनरेकं समुदागम-महत्त्वं फलस्थानीयमेषां षण्णां वेदितव्यम् /

अष्टाविमे धर्माः सर्वस्य महायानस्य संग्रहाय संवर्तन्ते / बोधिसत्त्वपिटकदेशना / तस्मिन्नेव च बोधिसत्त्वपिटके य सर्वधर्माणां तत्त्वार्थप्रकाशना / तस्मिन्नेव बोधिसत्त्वपिटके या सर्वबुद्धबोधिसत्त्वानामचिन्त्या परमोदारा प्रभावसंप्रकाशना / तस्य च यद्योनिशः श्रवणम् / योनिशश्च चिन्तापूर्वकमध्याशयोपगमनम् / अध्याशयोपगमनपूर्वंकश्च भावनाकारप्रवेशः / भावनाकारप्रवेशपूर्विका च भावनाफलपरिनिष्पत्तिः / तश्या एव च भावनाफलपरिनिष्पत्तेरत्यन्तनैर्याणिकता / एवं हि बोधिसत्त्वाः शिक्षमाणा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्थन्ते /

के पुनस्ते बोधिसत्त्वा य एवं शिक्षमाणा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यन्ते / ते समासतो दश वेदितव्याः / गोत्रस्थः / अवतीर्णः / अशुद्धाशयः / शुद्धाशयः / अपरिपक्वः / परिपक्वः / अनियतिपतितः / नियतिपतितः / एकजातिप्रतिबद्धः / चरमभविकश्चेति / तत्र गोत्रस्थो बोधिसत्त्वः शिक्षमाणश्चित्तमुत्पादयति / सो ऽवतीर्ण इत्युच्यते / स एव पुनरवतीर्णो यावत् शुद्धाशयभूमिमप्रविष्टो भवति तावदशुद्धाशय इत्युच्यते / प्रविष्टस्तु शुद्धाशयो भवति / स एव पुनः शुद्धाशयो यावन्निष्ठागमनभूमिमप्रविष्टो भवति तावदपरिपक्व इत्युच्यते / प्रविष्टस्तु परिपक्वो भवति / स पुनरपरिपक्वो यावन्नियतनियताचर्याभूमौ (dutt 203) वा नानुप्रविष्टो भवति तावदनियत इत्युच्यते / प्रविष्टस्तु नियतो भवति / स एव पुनः परिपक्वौ द्विविधः / एकजातिप्रतिबद्धो यस्य जन्मनो ऽनन्तरमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते / चरमभविकश्च तस्मिन्नेव जन्मनि स्थितो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते / तत्र ते गोत्रमुपादाय यावदनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर्दश बोधिसत्त्वा निर्दिष्टाः / ये बोधिसत्त्वशिक्षासु शिक्षन्ते तेषां नात उत्तरि शिक्षा विद्यते / यत्र शिक्षेरन् यथा च शिक्षेरन् न च एभ्यो यथा निर्दिष्टेभ्यो बोधिसत्त्वेभ्य उत्तरि बोधिसत्त्वो विद्यते यो बोधिसत्त्वशिक्षासु शिक्षते /

तेषां पुनः सर्वेषां एव बोधिसत्त्वानामभेदेनिमान्येवं भागीयानि गौणानि नामानि वेदितव्यानि / तद्यथा बोधिसत्त्वो महासत्त्वः धीमानुत्तमद्युतिः जिनपुत्रो जिनाधारः विजेता जिनाङ्कुरः विक्रान्तः परमार्यः सार्थवाहो महायशः कृपालुर्महापुण्यः ईश्वरो धार्मिकश्चेति / तेषां पुनर्दशसु दिक्ष्वनन्तापर्यन्तेषु लोकधातुष्वनन्तानां बोधिसत्त्वानामप्रमेयाः प्रयात्मगताः संज्ञाप्राप्तयो वेदितव्याः / तत्र ये बोधिसत्त्वाः स्म इति प्रतिज्ञायां बोधिसत्त्वा वर्तन्ते न च बोधिसत्त्वशिक्षासु सम्यक् प्रतिपद्यन्ते ते बोधिसत्त्वप्रतिरूपका वेदितव्याः / नो तु भूताः / बोधिसत्त्वाः स्म इति प्रतिज्ञायां वर्तन्ते सम्यक् [च ये] बोधिसत्त्वशिक्षाषु शिक्षन्ते ते भूता बोधिसत्त्वा वेदितव्याः /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे योगस्थाने बोधिसत्त्वगुणपटलमष्टादशमम् /

समाप्तं चाधारयोगस्थानम् /

आधारानुधर्मयोगस्थानम् (book 2) बोधिसत्त्वलिङ्गपटलम् (छप्तेर् 2.1)

उद्दानम् /

स्वभावो ऽधिष्ठानं [फलानुशंसः] अनुक्रमः संग्रहेण च /

पञ्चेमानि भूतस्य बोधिसत्त्वस्य बोधिसत्त्वलिङ्गानि यैः समन्वागतो [बोधिसत्त्वो] बोधिसत्त्व इति संख्यां गच्छति / कतमानि पञ्च / अनुकम्पा प्रियवादिता वैर्यं मुक्तहस्तता गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनता च / इमे पुनः पञ्च धर्माः पञ्च परिवर्तेन वेदितव्याः / स्वभावतो ऽधिष्ठानतः फलानुसंशतः अनुक्रमतः संग्रहतश्च /

तत्रानुकम्पायाः स्वभावो द्विविधः / आशयगतः प्रतिपत्तिगतश्च / तत्राशयगतो हिताशयः सुखाशयश्च बोधिसत्त्वस्य सत्त्वेष्वनुकम्पेत्युच्यते / प्रतिपत्तिगतश्च स्वभावतो ऽनुकम्पायाः यदाशयो भवति बोधिसत्त्वः सत्त्वेषु तदेव यथाशक्त्या यथाबलं कायेन वाचा उपसंहरति / तत्र प्रियवादितायाः स्वभावः पूर्ववदामोदनी संमोदनी उपकरा च वाग्वेदितव्या / तद्यथा संग्रहवस्तुपटले / तत्र सत्त्वं धृतिरलीनत्वं च यद्बलं बोधिसत्त्वस्य अयं वैर्यंस्वभाव इत्युच्यते / तत्र या बोधिसत्त्वस्योदारदानता असंक्लिष्टदानता वा / अयं मुक्तहस्ततायाः स्वभावो वेदितव्यः / चतस्रः प्रतिसंविदस्तासामेव चाभिनिर्हाराय यत्सम्यक् प्रायोगिकं ज्ञानमयं बोधिसत्त्वानां गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनतायाः स्वभावो वेदितव्यः /

तत्रानुकम्पायाः पञ्चाधिष्ठानानि / कतमानि पञ्च / दुःखिताः सत्त्वा दुश्चरितचारिणः प्रमत्ता मिथ्याप्रतिपन्नाः क्लेशानुशयिताश्च / नारकान्सत्त्वानुपादाय शेषां केषांचित्सत्त्वानां दुःखा वेदना प्राबन्धिकी सन्ततिसमारूढा वर्तते / (dutt 208) इमे [ते] सत्त्वा दुःखिता इत्युच्यन्ते / ये पुनर्नावश्यं दुःखिताअपि तु बहुलं कायदुश्चरितमध्याचरन्ति वाग्दुश्चरितं मनोदुश्चरितमध्याचरन्ति / तत्र चाभिरतरूपा विहरन्ति / इमे सत्त्वा दुश्चरितचारिण इत्युच्यन्ते तद्यथा औरभ्रिक-शौकरिक-कौक्कुटिकप्रभृतयः / ये पुनर्नावश्यं दुःखिता न दुश्चरितचारिणो ऽपि त्वध्यवसिताः कामानुपभुञ्जते नटनर्तकहासकलासकप्रेक्षणपरा विहरन्ति आत्मोपलाडनपराः / इमे सत्त्वाः प्रमत्ता इत्युच्यन्ते तद्यथा तदेकत्याः कामोपभोगिनः / ये पुनर्नावश्यं दुःखिता न दुश्चरितचारिणो न वापि प्रमत्ताः अपि तु दृष्टिविपत्तिमाश्रित्य दुःखविमोक्षाय प्रतिपन्नाः / इमे सत्त्वा मिथ्याप्रतिपन्ना इत्युच्यन्ते तद्यथा कामानुत्सृज्य दुराख्याते धर्मविनये प्रव्रजिताः / ये पुनः सत्त्वा नावश्यं दुःखिता विस्तरेण यावन् न मिथ्याप्रतिपन्नाः अपि तु सकलबन्धनाश्च विकलबन्धनाश्च क्लेशैः इमे सत्त्वाः क्लेशानुशयिता इत्युच्यन्ते तद्यथा ये च सम्यक् प्रयुक्ताः पृथग्जना कल्याणका ये च शैक्षाः एतावदनुकम्पाधिष्ठानं बोधिसत्त्वानां येनाधिष्ठानेन येनालम्बनेनानुकम्पा प्रवर्तते / नात उत्तरि नातो भूयः /

पञ्चेमानि बोधिसत्त्वानां प्रियवादिताया अधिष्ठानानि / कतमानि पञ्च / सम्यगालपना सम्यगानन्दना सम्यगाश्वासना सम्यक्प्रवारणा न्यायोपदेशश्च / तेषां पुनः प्रतिभागो वेदितव्यः / तद्यथा संग्रहवस्तुपटले / एभिः पच्चभिरधिष्ठानैरेभिरालम्बनैर्बोधिसत्त्वानां प्रियवादिता प्रवर्तते / नात उत्तरि नातो भूयः /

पञ्चेमानि बोधिसत्त्वस्य वैर्याधिष्ठानानि वेदितव्यानि / कतमानि पञ्च / यैरेव पञ्चभिराकारैर्बोधिपक्षपटले धृतिबलाधानता बोधिसत्त्वानामुक्ता तान्येव बोधिसत्त्वस्य वैर्याधिष्ठानानि वे दितव्यानि / यैरधिष्ठानैर्यैरालम्बनैर्बोधिसत्त्वस्य वैर्य प्रवर्तते / नात उत्तरि नातो भूयः /

पञ्चेमानि बोधिसत्त्वस्य मुक्तहस्तताया अधिष्ठानानि / कतमानि पञ्च / अभीक्ष्णदानता प्रमुदितदानता सत्कृत्यदानता असंक्लिष्टदानता अनिश्रित्यदानता च / एषां पुनर्विस्तरेण विभागो वेदितव्यः / तद्यथा दानपटले / एभिरधिष्ठानैरेभिरालम्बनैर्बोधिसत्त्वानां मुक्तहस्तता प्रवर्तते / नात् उत्तरि नातो भूयः /

पञ्चेमानि बोधिसत्त्वस्य गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनताया अधिष्ठानानि / कतमानि पञ्च / ये ते तथागतभाषिताः सूत्रान्ताः गम्भीरागम्भीरावभाषाः शून्यता-प्रतिसंयुक्ता इदंप्रत्ययता / प्रतीत्यसमुत्पादानुलोमाः / इदं प्रथममधिष्ठानम् / विनये वा पुनरापत्तिकौशल्यमापत्तिव्युत्थान-कौशल्यं च / इदं द्वितीयमधिष्ठानम् / मातृकायां वा पुनरविपरीतं धर्मलक्षणव्यवस्थानम् / इदं तृतीयमधिष्ठानम् / आभिप्रायिकनिगूढधर्मसंज्ञार्थविभावनता / इदं चतुर्थमधिष्ठानम् / सर्वधर्माणाञ्च धर्मार्थनिर्वचनप्रकारभेदः / इदं पञ्चममधिष्ठानम् / येनाधिष्ठानेन येनालम्बनेन बोधिसत्त्वानां गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनता प्रवर्तते / नात उत्तरि नातो भूयः /

अनुकम्पा बोधिसत्त्वस्य सत्त्वेष्वादित एव तावद्वैरप्रहाणाय संवर्तते / तथानुकम्पको बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वार्थक्रियासु अदिनमनाः प्रयुज्यते / तस्मिंश्च प्रयोगे न परिखिद्यते / अनुकम्पा तद्-बहुलविहारिता चास्यानवद्यदृष्टधर्मसुखविहाराय परानुग्रहाय च संवर्तते / ये च भगवता मैत्र्या अनुशंसा उक्तानास्य काये विषं क्रामति न शस्रमित्येवमादयः / ते ऽप्यनुकम्पकस्य बोधिसत्त्वस्य सर्वे वेदितव्याः / इत्ययमनुकम्पाया बोधिसत्त्वानां फलानुशंसो द्रष्टव्यः /

प्रियवादी बोधिसत्त्वो दृष्टे धर्मे चतुर्विधं वाग्दोषं विजहाति मृषावादं पैशून्यं षारुष्यं सम्भिन्नप्रलापञ्च / सा चास्य बागात्मानुग्रहाय परानुग्रहाय च प्रवृत्ता भवति / दृष्ट एव च धर्मे आयत्यां च प्रियवादी बोधिसत्त्वः आदेयवचनो भवति ग्राह्यवचनः / इत्ययं बोधिसत्त्वस्य प्रियवादितायाः [फला]नुशंसो वेदितव्यः /

धीरो बोधिसत्त्वो दृष्टे [तावत] धर्मे सर्वेण सर्वमालस्यकौसीद्यापगतो भवति प्रमुदितचित्तश्च / बोधिसत्त्वशीलसंवरसमादानं करोति / कृत्वा च न (dutt 210) विषीदति / आत्मानं च परञ्च क्षान्त्यानुगृह्णाति / आयत्यां च सर्वबोधिसत्त्वकृत्यसमारम्भेषु प्रकृत्या दृढसमारंभो भवति / नाकृत्वा विनिवर्तते / इतीमे बोधिसत्त्वानां वैर्यफलानुशंसा वेदितव्या /

मुक्तहस्तताया गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनतायाश्च फलानुशंसा वेदितव्याः / तद्यथा प्रभावपटले दानप्रभावे प्रज्ञाप्रभावे च / अयमेषां बोधिसत्त्वविज्ञानां फलानुशंसः /

कश्चैषामनुक्रमः / पूर्वं तावद्बोधिसत्त्वो ऽनुकम्पया सत्त्वाननुगृह्णाति तेषु च सापेक्षो भवत्यर्थकामः / ततश्चाकुशलात्स्थानाद्व्युत्थाप्य कुशले स्थाने प्रतिष्ठापनाय युक्तिं भाषते ग्राहयति व्यपदिशति / एवमवतीर्णेषु च सत्त्वेषु सत्त्वविप्रतिपत्तिषु [च] क्लेशविप्रकृतास्वर्थविधासु विमर्दसहो भवति / प्रतिपत्तिविप्रति[पत्ति]स्थितानां सत्त्वानामनुत्सर्गतया / स एवं धीरः एकत्यान्सत्त्वानामिषसंग्रहेण परिपाचयति एकत्यान्धर्मसंग्रहेण तदेकत्यांस्तदुभाभ्यां धर्माभिषसंग्रहाभ्याम् / अयमेषां पञ्चानां बोधिसत्त्वलिङ्गानामनुक्रमो वेदितव्यः /

पञ्चेमानि बोधिसत्त्वलिङ्गानि षट्पारमिताः / आसां षण्णां पारमितानां कतमया पारमितया कतमद्बोधिसत्त्वलिङ्गं संगृहीतम् / अनुकम्पा ध्यानपारमितया संगृहीता / प्रियावादिता शीलपारमितया प्रज्ञापारमितया च संगृहीता / वैर्यं वीर्यपारमितया क्षान्तिपारमितया प्रज्ञापारमितया च संगृहीतम् / मुक्तहस्तता दानपारमितायैव संगृहीता / गम्भीरार्थसन्धिनिर्मोचनता ध्यानपारमितया प्रज्ञापारमितया च संगृहीता एवमिमानि [पञ्च बोधि]सत्त्वलिङ्गानि पञ्चपरिवर्तेन वेदितव्यानि / स्वभावतो ऽधिष्ठानतः फलानुसंशतो ऽनुक्रमतः संग्रहतश्च वेदितव्यानि /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारानुधर्मे योगस्थाने प्रथमं बोधिसत्त्वलिङ्गपटलम् /

पक्षपटलम् (छप्तेर् 2.2)

उद्दानम् /

सुकृतकर्मान्तता कौशल्यं परानुग्रहः परिणामनं च पश्चिमम् /

गृहिपक्षे वा प्रव्रजितपक्षे वा वर्तमानस्य बोधिसत्त्वस्य समासतश्चत्वारो धर्मा वेदितव्याः / येषु गृही प्रव्रजितो व बोधिसत्त्वः शिक्षमाणः क्षिप्रमेवानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यन्ते / कतमे चत्वारः / सुकृतकर्मान्तता कौशल्यं परानुग्रहः परिणामना च /

तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य सुकृतकर्मान्तता / या पारमितासु नियतकारिता निपुणकारिता नित्यकारिता अनवद्यकारिता च / कथञ्च बोधिसत्त्वो नियतकारी भवति यदुत दाने / इह बोधिसत्त्वः संविद्यमाने देयधर्मे याचनके सम्यक् प्रप्युपस्थिते अपकारिण्युपकारिणि वा गुणवति दोषवति वा ऽवश्यं ददाति / नास्य दानचित्तं कश्चिद्विकम्पयितुं समर्थो भवति मनुष्यो वा ऽमनुष्यो वा श्रमणो वा ब्राह्मणो वा कश्चिद्वा पुनर्लोके सहधर्मेण / कथं च बोधिसत्त्वो निपुणकारी भवति यदुत् दाने / इह बोधिसत्त्वः संविद्यमाने देयधर्मे सम्यक् प्रत्युपस्थिते याचनके सर्वं ददाति / नास्त्यस्य किञ्चिद्यदपरित्याज्यं भवति सत्त्वेभ्यः आध्यात्मिकमपि वस्तु प्रागेव बाह्यम् / कथं च बोधिसत्त्वो नित्यकारी भवति यदुत दाने / इह बोधिसत्त्वो अपरिखिद्यमानो दानेन सततसमितमेव सर्वकालं यथोत्पन्नं दानं ददाति / कथं च बोधिसत्त्वः अनवद्यकारी भवति यदुत दाने / इह बोधिसत्त्वो यत्तत्संक्लिष्टं दानं वर्णितं दानपटले तत्संक्लिष्टं वर्जयित्वा असंक्लिष्टं दानं ददाति / एवं हि बोधिसत्त्वः सुकृतकारी भवति यदुत दाने / यथा दाने एवं शीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञापारमितासु (dutt 212) यथायोगं वेदितव्यम् / एत एव चत्वार आकारा नियतकारिता निपुणकारिता नित्यकारिता अनवद्यकारिता च /

तत्र कतमद्बोधिसत्त्वस्य कौशल्यम् / तत्समासतो दशविधं वेदितव्यम् प्रतिहतानां सत्त्वानां प्रतिघातापनयायोपायकौशल्यम् / मध्यस्थानामवतारणाय अवतीर्णानां परिपाचनाय परिपक्वानां विमोचनायोपायकौशल्यम् / लौकिकेषु सर्वशास्त्रेषु कौशल्यम् / बोधिसत्त्वशीलसंवरसमादाने स्खलितप्रत्यवेक्षणाकौशल्यम् सम्यक्प्रणिधानकौशल्यम् / [श्रावकयानकौशल्यं] प्रत्येकबुद्धायानकौशल्यम् महायानकौशशल्यञ्च / एषां सर्वेषामेव कौशल्यानां पूर्ववद्यथायोगं तत्र तत्रास्यामेव बोधिसत्त्वभूमौ प्रविभागो वेदितव्यः / एतानि पुनर्बोधिसत्त्वस्य दश कौशल्यानि पञ्चकृत्यानि कुर्वन्ति / पूर्वकैश्चतुर्भिः कौशल्यैर्बोधिसत्त्वः सत्त्वान् स्वार्थे सन्नियोजयति / लौकिकेषु सर्वशास्त्रेषु कौशल्येन बोधिसत्त्वः सर्वपरप्रवादानभिभवति / बोधिसत्त्वशीलसंवरसमादाने स्खलितप्रत्यवेक्षणाकौशल्येन बोधिसत्त्वः आपत्तिं [न] वापद्यते / आपन्नो वा यथाधर्मं प्रतिकरोति / सुविशुद्धं शीलसंवरसमादानं परिकर्षति / सम्यक् प्रणिधानकौशल्येन बोधिसत्त्वः आयत्यां सर्वाभिप्रेतार्थसमृद्धिमधिगच्छति / त्रिभिन्नं कौशल्यैर्बोधिसत्त्वो यथा गोत्रेन्द्रियाधिमुक्तानां तदुपमं धर्मं देशयति / अनुकूलां युक्तिं व्यपदिशति / एवमेभिर्दशभिः कौशल्यैर्बोधिसत्त्वः पञ्चकृत्यानि करोति / यैरस्य पञ्चभिः कृत्यैः सर्वकृत्यसमाप्तिर्भवति / दृष्टधार्मिकसांपरायिकं चार्थमारभ्य /

तत्र कतमो बोधिसत्त्वस्य परानुग्रहः / इह बोधिसत्त्वश्चत्वारि संग्रहवस्तूनि निश्रित्य दानं प्रियवादितामर्थचर्यां समानार्थताञ्च तदेकत्यानां सत्त्वानां हितमप्युपसंहरति / सुखमप्युपसंहरति / [हितसुखमप्युपसंहरति /] अयं बोधिसत्त्वानां परानुग्रहस्य समासनिर्देशः / विस्तरनिर्देशः पुनः पूर्ववद्वेदितव्यः तद्यथा स्वपरार्थपटले /

तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य परिणामना / इह बोधिसत्त्वो यत्किञ्चिदेभिस्त्रिभिर्मुखैरुपचितोपचितं कुशलमूलं सुकृतकर्मान्ततया कौशल्येन परानुग्रहेण च तत्सर्वमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ घनरसेन प्रसादेन परिणामयति / न तस्य कुशलमूलस्यान्यं फलविपाकं प्रतिकांक्षति नान्य[त्रा]नुत्तरामेव सम्यक्संबोधिम् / ये च केचिद्भगवता गृहिणां वा प्रव्रजितानां वा बोधिसत्त्वानां शिक्षाधर्मा व्यपदिष्टाः सर्वेषां तेषामेष्वेव चतुर्षु संग्रहो वेदितव्यः सुकृतकर्मान्ततायां कौशल्ये परानुग्रहे परिणामनायां च / तस्मादेवं सुकृतकर्मान्तस्य बोधिसत्त्वस्य कुशलस्य परानुग्रहप्रवृत्तस्य परिणामकस्य एवं दुष्प्रापा दुरधिगमा च बोधिरासन्ना समासन्ना वेदितव्या / अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्वध्वसु ये केचिद्बोधिसत्त्वा गृहि-प्रव्रजित पक्षेषु शिक्षमाणा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धवन्तो ऽभिसंभोत्स्यन्ते ऽभिसंबुध्यन्ते च सर्वे ते एभिरेव चतुर्भिर्धर्मैः / नात उत्तरि नातो भूयः / एवमपि चतुर्षु धर्मेषु सम्यक्प्रयुक्तो गृही प्रव्रजितो वा बोधिसत्त्वो भवति / अपि तु गृहिणो बोधिसत्त्वस्यान्तिकात्प्रव्रजितस्य बोधिसत्त्वस्य सुमहान् विशेषः / सुमहान् नानाकरणं वेदितव्यम् / तथाहि प्रव्रजितो बोधिसत्त्वः परिमुक्तो भवत्यादित एव तावन्मातापितृपुत्तदारादिकलत्रपरिग्रहदोषात् / अपरिमुक्तस्तु गृही वेदितव्यः / पुनः प्रव्रजितो बोधिसत्त्वः परिमुक्तो भवति तस्यैव परिग्रहस्यार्थे कृषिवणिज्या-राजपौरुष्यादि-परिक्लेशे व्यासङ्गदुःखेभ्यः / अपरिमुक्तस्तु गृही वेदितव्यः / पुनः प्रव्रजितो बोधिसत्त्व एकान्तसङ्कलीकृतं ब्रह्मचर्यं शक्नोति चरितुं [न तु] गृही बोधिसत्त्वः / पुनः प्रव्रजितो बोधिसत्त्वः सर्वेषु बोधिपक्ष्येषु धर्मेषु क्षिप्राभिज्ञो भवति / यद्यदेव कुशलमारभते तत्र तत्रैव लघुलध्वेव निष्ठां गच्छति / न तु तथा गृही बोधिसत्त्वः / पुनः प्रव्रजितो बोधिसत्त्वः परेषां व्रतनियमे स्थितत्वाद् आदेयवचनो भवति / न तु तथा गृही बोधिसत्त्वः / इत्येवंभागीयैर्धर्मैः सुमहदन्तरं गृहि-प्रव्रजितयोर्बोधिसत्त्वयोर्वेदितव्यम् /

इति बोधिसत्त्वभुमावाधारानुधर्मे योगस्थाने द्वितीयं पक्षपटलम् /

अध्याशयपटलम् (छप्तेर् 2.3)

उद्दानम् /

वात्सल्यं सर्वसत्त्वेषु सप्ताकारं हि धीमताम् / पञ्चदशाशयास्तेषां दश कृत्यकरा मताः //

सप्ताकारं बोधिसत्त्वानां सत्त्वेषु वात्सल्यं प्रवर्तते येन वात्सल्येनोपेता बोधिसत्त्वाः कल्याणाशयाः परमकल्याणाशया इत्युच्यन्ते / सप्ताकारं वात्सल्यं कतमत् / अभयं युक्तमखेदमयाचितमनामिषं विस्तीर्णं समञ्चेति / न हि बोधिसत्त्वः कस्यचिद्भयाद्वत्सलो भवति / आनुलोमिकेन कायवाङ्मनस्कर्मणा समुदाचरति मनापेन हितसुखेन च / न च पुनर्बोधिसत्त्वस्य सत्त्वेषु योगरहितं वात्सल्यं प्रवर्तते तद्यथा अधर्मे ऽविनये ऽसत्यसमुदाचारे अस्थाने समादापनतायै / तथा च बोधिसत्त्वो वत्सलो भवति सत्त्वेषु यथा तेषामर्थे सर्वारम्भैर्न परिखिद्यते / अयाचित एव च बोधिसत्त्वः सत्त्वेषु वत्सलो भवति न तु केनचिद्याचितः / निरामिषेण च चित्तेन वत्सलो [भवति] न परतः प्रत्युपकारं प्रतिकांक्षमाणः परत्र च विपाकमिष्टं प्रत्याशंसमान इति निष्कारणवत्सलो भवति सत्त्वेषु बोधिसत्त्वः / विपुलञ्च तद्बोधिसत्त्वस्य वात्सल्यं भवति सत्त्वेषु न परीत्तम् / तथा च विपुलं भवति यथैषां सत्त्वानामन्तिकाद्बोधिसत्त्वः सर्वाकारमप्यपकारं लभमानो नोत्सृजति आत्मानं काममप्रियं करोति / न तु केनचित्पर्यायेण परेषां पापकर्मेच्छति / तत्पुनरेवं लक्षणमेव गुणयुक्तं वात्सल्यं बोधिसत्त्वानां सर्वसत्त्वेष्वेव सममासमन्त सत्त्वधातुप्रादेशिकः / एवमनेन सप्ताकारेणैव वात्सल्येन युक्ता बोधिसत्त्वाः कल्याणाशयाः परमकल्याणाशया इत्युच्यन्ते /

तत्र श्रद्धापूर्वंको धर्मविचयपूर्वकश्च बुद्धधर्मेषु यो ऽधिमोक्षः प्रत्यवगमो निश्चयो बोधिसत्त्वस्य सो ऽध्याशय इत्युच्यते / ते पुनरध्याशया बोधिसत्त्वस्य समासतः पञ्चदश वेदितव्याः / कतमे पञ्चदश / अग्र्याशयो वृत्ताशयः पारमिताशयः तत्त्वार्थाशयः प्रभावाशयः हिताशयः सुखाशयो विनिर्मुक्ताशयः दृढाशयः अविसंवादनाशयः अशुद्धाशयः शुद्धाशयः सुशुद्धाशयः निगृहीताशयः सहजश्चाशयः / तत्र यो बुद्धधर्मसंघरत्नेषु बोधिसत्त्वस्याध्याशयः सो ऽग्र्याशय इत्युच्यते / बोधिसत्त्वशीलसंवरसमादाने यो ऽध्याशयो ऽयं वृत्ताशय इत्युच्यते / दानशीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञासमुदागमाय यो ऽध्याशयो ऽयं पारमिताशय इत्युच्यते / धर्मपुग्दलनैरात्म्ये परमार्थे च धर्मतथतायां गम्भीरायां यो ऽध्याशयो ऽयं तत्त्वार्थाशय इत्युच्यते / बुद्धबोधिसत्त्वानामचिन्त्ये ऽभिज्ञाप्रभावे सहजे वा प्रभावे यो ऽध्याशयो ऽयं प्रभावाशय इत्युच्यते / सत्त्वेषु कुशलोपसंहर्तुकामता हिताशय इत्युच्यते / सत्त्वेष्वेवानुग्रहोपसंहर्तुकामता सुखाशय इत्युच्यते / सत्त्वेष्वेव निरामिषचित्तता इष्टे च विपाके निष्प्रतिबद्धचित्तता विनिर्मुक्ताशय इत्युच्यते / अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ या चितैकान्तिकतायं दृढाशय इत्युच्यते / सत्त्वार्थोपाये बोध्युपाये अविपरीतज्ञानसहगतो ऽधिमोक्षः अविसंवादनाशय इत्युच्यते / सर्वस्यामधिमुक्तिवर्याभूमौ यो ऽध्याशयो बोधिसत्त्वानां सो ऽशुद्धाशय इत्युच्यते / शुद्धाशयभूमिमुपादाय यावन्नियतचर्याभूमेरध्याशयो बोधिसत्त्वानां शुद्धाशय इत्युच्यते / निष्ठागमनभूमावध्याशयो बोधिसत्त्वानां सुशुद्धाशय इत्युच्यते / तत्र यो हि [अ]शुद्धाशयः स एव निगृही[ताशय] इत्युच्यते प्रतिसंख्यानकरणीयतया / यः पुनः शुद्धः सुशुद्धश्चाध्याशयः स सहजो ऽध्याशय इत्युच्यते प्रकृत्या तन्मयतया आश्रयसुसंनिविष्टतया च /