बोधिसत्त्वभूमि

अहमिति ममेति च विकल्पः कतमः / यद्वस्तु सास्रवं सोपादानीयं दीर्घकालमात्मतो वा आत्मीयतो वा संस्तुतमभिनिविष्टं परिचितं तस्मादसंग्राह-संस्तवात् स्वं दृष्टिस्थानीयं वस्तु प्रतीत्योत्पद्यते वितथो विअकल्पः / अयमुच्यते अहमिति ममेति च विकल्पः /

प्रियविकल्पः कतमः / यः शुभ-मनाप-वस्त्वालम्बनो विकल्पः /

अप्रियविकल्पः कतमः / यो ऽशुभामनाप-वस्त्वालम्बनो विकल्पः /

प्रियाप्रियोभयविपरीतो विकल्पः कतमः / यः शुभाशुभ-मनापामनापतदुभयविवर्जितवस्त्वालम्बनो विकल्पः / तच्चैतद् द्वयं भवति समासतः विकल्पश्च विकल्पाधिष्ठानं विकल्पालम्बनञ्च वस्तु / तच्चैतदुभयमनादिकालिकं चान्योन्यहेतुकञ्च वेदितव्यम् / पूर्वको विकल्पः प्रत्युत्पन्नस्य विकल्पालम्बनस्य वस्तुनः प्रादुर्भावाय प्रत्युत्पन्नं पुनर्विकल्पालम्बनं वस्तु प्रादुर्भूतं प्रत्युत्पन्नस्य तदालम्बनस्य [विकल्पस्य] प्रादुर्भावाय हेतुः / तत्रैतर्हि विकल्पस्यापरिज्ञानमायत्यां तदालम्बनस्य वस्तुनः प्रादुर्भावाय / तत्संभावाच्च पुनर्नियतं तदधिष्ठानस्यापि तदाश्रितस्य विकल्पस्य प्रादुर्भावो भवति /

कथञ्च पुनरस्य विकल्पस्य परिज्ञानं भवति / चतसृभिः पर्येषणाभिः चतुर्विधेन च यथाभूतपरिज्ञानेन /

चतस्रः पर्येषणाः कतमाः / नामपर्येषणा / वस्तुपर्येषणा / स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणा च / विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा च /

तत्र नामपर्येषणा यद्वोधिसत्त्वो नाम्नि नाममात्रं पश्यति / एवं वस्तुनि वस्तुमात्रदर्शनं [वस्तु]पर्येषणा / स्वभावप्रज्ञप्तौ स्वभावप्रज्ञप्तिमात्रदर्शनं स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणा / विशेषप्रज्ञप्तौ विशेषप्रज्ञप्तिमात्रदर्शनं विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा / स नामवस्तुनो भिन्नञ्च लक्षणं पश्यत्यनुश्लिष्टञ्च / नामवस्त्वनुश्लेषसन्निश्रितां च स्वभावप्रज्ञप्ति विशेषप्रज्ञप्तिञ्च [प्रति]विध्यति /

चत्वारि यथाभूतपरिज्ञानानि कतमानि / नामैषणागतं यथाभूतपरिज्ञानं वस्त्वेषणागतं स्वभावप्रज्ञप्त्येषणागतं विशेषप्रज्ञप्त्येषणागतञ्च यथाभूतपरिज्ञानम् /

नामैषणागतं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् / स खलु बोधिसत्त्वो नाम्नि नाममात्रतां पर्येष्य तन्नामैवं यथाभूतं परिजानाति इतीदं नाम इत्यर्थं वस्तुनि व्यवस्थाप्यते यावदेव संज्ञार्थ दृष्ट्यर्थमुपचारार्थम् / यदि रूपादिसंज्ञके वस्तुनि रूपमिति नाम न व्यवस्थाप्येत न कञ्चित्तद्वस्तु रूपमित्मेवं संजानीयात् / (dutt 37) असंजानन् समारोपतो नाभिनिवेशेत / अनभिनिवेशं नाभिलपेत् / इति यदेवं यथाभूतं प्रजानाति / इदमुच्यते नामैषणागतं यथाभूतपरिज्ञानम् / वस्त्वेषणागतं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् / यतश्च बोधिसत्त्वो [वस्तुनि] वस्तुमात्रतां पर्येष्य सर्वाभिलापविश्लिष्टं निरभिलाप्यं तद्रूपादिसंज्ञकं वस्तु पश्यति / इदं द्वितीयं यथाभूतपरिज्ञानं वस्त्वेषणागतम् /

स्वभावप्रज्ञप्त्येषणागतं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् यतश्च बोधिसत्त्वः रूपादिसंज्ञके वस्तुनि स्वभावप्रज्ञप्तौ प्रज्ञप्तिमात्रतां पर्येष्य तथा स्वभावप्रज्ञप्त्या अतत्स्वभावस्य वस्तुनः तत्स्वभावाभासतां यथाभूतं प्रतिविध्यति प्रजानाति / तस्य निर्माणप्रतिबिम्बप्रतिश्रुत्का-प्रतिभासोदकचन्द्रस्वप्नमायोपमं तत्स्वभावं पश्यतः तदाभासमतन्मयम् इद्ं तृतीयं यथाभूतं परिज्ञानं सुगम्भीरार्थगोचरम् /

विशेषप्रज्ञप्त्येषणागतं यथाभूतपरिज्ञानं कतमत् / यतश्च बोधिसत्त्वो विशेषप्रज्ञप्तौ प्रज्ञप्तिमात्रतां पर्येष्य तस्मिन् रूपादिसंज्ञके वस्तुनि विशेषप्रज्ञप्तिमद्वयार्थेन पश्यति / न तद्वस्तु भावो नाभावः / अभिलाप्येनात्मना ऽपरिनिष्पन्नत्वान्न भावः / न पुनरभावो निरभिलाप्येनात्मना व्यवस्थितत्वात् / एवं न रूपी परमार्थसत्यतया / नारूपी संवृतिसत्येन तत्र रूपोपचारतया / यथा भावश्चाभावश्च रूपी चारूपी च / तथा सनिदर्शनानिदर्शनादयो विशेषप्रज्ञप्तिपर्यायाः सर्वे ऽनेन नयेनैवं वेदितव्याः / इति यदेतां विशेषप्रज्ञप्तिमेवमद्वयार्थेन यथाभूतं प्रजानाति / इदमुच्यते विशेषप्रज्ञप्त्येषणागतं यथाभूतपरिज्ञानम् /

तत्र यो ऽसावष्टविधो मिथ्याविकल्पो बालानां त्रिवस्तुजनको लोकनिर्वर्तकः सो ऽस्य चतुर्विधस्य यथाभूतपरिज्ञानस्य वैकल्यादसमवधानात्प्रवर्तते / तस्माच्च पुनर्मिथ्याविकल्पात्संक्लेशः / संक्लेशात्संसारसंसृतिः संसारसंसृतेः संसारानुगतं जातिजराव्याधिमरणादिकं दुःखं प्रवर्तते / यदा च बोधिसत्त्वेन चतुर्विधं यथाभूतपरिज्ञानं निश्रित्य सो ऽष्टविधो विकल्पः परिज्ञातो भवति दृष्टे धर्मे तस्य सम्यक् परिज्ञानादायत्यां तदधिष्ठानस्य तदालम्बनस्य प्रपञ्चपतितस्य (dutt 38) वस्तुनः प्रादुर्भावो न भवति / तस्यानुदयादप्रादुर्भावात्तदालम्बनस्यापि विकल्पस्यायत्यां प्रादुर्भावो न भवति / एवं तस्य सवस्तुकस्य विकल्पस्य निरोधो यः स सर्वप्रपञ्चनिरोधो वेदितव्यः / एवञ्च प्रपञ्चनिरोधो बोधिसत्त्वस्य महायानपरिनिर्वाणमिति वेदितव्यम् / दृष्टे च धर्मे तस्य श्रेष्ठतत्त्वार्थ गोचरज्ञानस्य विशुद्धत्वात् सर्वत्र वशिताप्राप्ति लभते स बोधिसत्त्वः / यदुत निर्माणे ऽपि विचित्रे नैर्माणिक्या ऋद्ध्या / परिणामे च विचित्रे पारिणामिक्या ऋद्ध्या / सर्वज्ञेयस्य च ज्ञाने यावदभिप्रेतं चावस्थाने / कामकारतश्च विनोपक्रमं च्युतौ /

स एवं वशिताप्राप्तः सर्वसत्त्वश्रेष्ठो भवति निरुत्तरः / एवञ्च सर्वत्र वशिनस्तस्य बोधिसत्त्वस्य उत्तमाः पञ्चानुशंसा वेदितव्याः / परमां चित्तशान्तिमनुप्राप्तो भवति विहारप्रशान्ततया न क्लेशप्रशान्ततया / सर्वविद्यास्थानेषु चास्याव्याहतं परिशुद्धं पर्यवदातं ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते / अखिन्नश्च भवति सत्त्वानामर्थे संसारसंसृत्या / तथागतानाञ्च सर्वसन्धायवचनान्यनुप्रविशति / न च महायानाधिमुक्तेः संहार्यो भवत्यपरप्रत्ययतया /

अस्य खलु पञ्चविधस्यानुशंसस्य पञ्चविधमेव कर्म वेदितव्यम् / परमो दृष्टधर्मसुखविहारो बोधिसत्त्वस्य बोधाय प्रयोगनिर्यातस्य कायिकचैतसिकस्य व्यायामक्लमस्य नाशाय चित्तशान्तेरनुशंसस्यैतत्कर्म वेदितव्यम् / सर्वबुद्धधर्माणां परिपाको बोधिसत्त्वस्य सर्वविद्यास्थानेष्वव्याहतज्ञानताया अनुशंसस्यै तत्कर्म वेदितव्यम् / सत्त्वपरिपाको बोधिसत्त्वस्य संसाराखेदिताया अनुशंसस्यैतत्कर्म वेदितव्यम् / विनेयानामुत् पन्नोत्पन्नानां संशयानां प्रतिविनोदनं धर्मनेत्र्याश्च दीर्घकालं परिकर्षणं सन्धारणं सद्धर्मप्रतिरूपकाणां शासनान्तर्धायकानां परिज्ञानप्रकाशनापकर्षणतया सर्वसन्धायवचनप्रवेशानुशंसस्यैतत्कर्म वेदितव्यम् / सर्वपरप्रवादिनिग्रहो दृढवीर्यता च प्राणिधानाच्चाच्युतिः असंहार्यता ऽपरप्रत्ययत्वानुशंसस्यैतत्कर्म वेदितव्यम् /

एवं हि बोधिसत्त्वस्य यावत् किञ्चिद्बोधिसत्त्वकरणीयं तत्सर्वमेभिः पञ्चभिरनुशंसकर्मभिः परिगृहीतं भवति / तत्पुनः करणीयं कतमत् / असंक्लिष्टञ्च आत्मसुखं बुद्धधर्मपरिपाकः सत्त्वपरिपाकः सद्धर्मस्य धारणम् अचलप्रणिधानस्योत्तप्तवीर्यस्य परवादविनिग्रहश्च /

तत्र चतुर्णा तत्त्वार्थानां प्रथमौ द्वौ हीनौ / तृतीयो मध्यमः / चतुर्थ उत्तमो वेदितव्यः /

बोधिसत्त्वभूमावाधारे योगस्थाने चतुर्थं तत्त्वार्थपटलम् //

प्रभावपटलम् (छप्तेर् 1.5)

तत्र प्रभावो बोधिसत्त्वानां कतमः / समासतः समाधिवशिताप्राप्तस्य समाधिवशितासन्निश्रयेणोच्छामात्रात् सर्वार्थसमृद्धिः कर्मण्यचित्तस्य सुपरिभावितचित्तस्यार्यः प्रभाव इत्युच्यते / धर्माणाञ्च या महाफलता महानुशंसता सा तेषां प्रभाव इत्युच्यते / पूर्वं महापुण्यसंभारोपचयाद् बुद्धानां बोधिसत्त्वानां च सहजा आश्चर्याद्भुतधर्मता / अयमपि तेषां सहजो ऽपरः प्रभावो वेदितव्यः /

स खल्वेष प्रकारभेदेन बुद्धबोधिसत्त्वानां पञ्चविधो भवति / अभिज्ञाप्रभावो धर्मप्रभावः सहजश्च प्रभावः साधारणश्च श्रावक प्रत्येकबुद्वैरसाधारणश्च तैः /

तत्र षड्भिज्ञाः - ऋद्धिविषयो दिव्यं श्रोत्रंचेतसः पर्यायः पूर्वनिवासानुस्मृतिश्च्युत्युपपाददर्शनमास्रवक्षयज्ञानसाक्षात्क्रिया च अभिज्ञाप्रभाव इत्युच्यते / तत्र षट्पारमिताः-दानं शीलं क्षान्तिर्वीर्यं ध्यानं प्रज्ञा च धर्मा इत्युच्यन्ते / तेषां धर्माणां यो ऽनुभावः स धर्मप्रभाव इत्युच्यते /

तत्र ऋद्धिः कतमा / समासतो द्विविधा / पारिणामिकी नैर्माणिकी च / सा पुनर्द्विधाप्यनेकविधा प्रकारभेदतः /

तत्र पारिणामिक्या ऋद्धेः प्रकारप्रभेदः कतमः / तद्यथा कम्पनं ज्वलनं स्फरणं विदर्शनमन्यथीभावकरणं गमनागमनं संक्षेपः प्रथनं सर्वरूपकायप्रवेशनं सभागतोपसंक्रान्तिराविर्भावस्तिरोभावः वशित्वकरणं परर्द्धयभिभवनं प्रतिभानदानं (dutt 41) स्मृतिदानं सुखदानं रश्मिप्रमोक्षश्च इत्येवंभागीया ऋद्धि पारिणामिकीत्युच्यते /

तत्र कम्पनम् / इह तथागतः समाधिवशिताप्राप्तो वा कर्मण्यचित्तो वा बोधिसत्त्वो विहारमपि कम्पयति / गृहमपि ग्रामनगरक्षेत्रमपि नरकलोकमपि तिर्यग्लोकमपि प्रेतलोकमपि मनुष्यलोकमपि देवलोकमपि चातुर्द्वीपकमपि साहस्रिकमपि लोकधातुं द्विसाहस्रिकमपि त्रिसाहस्रमहासाहस्रमपि लोकधातुं त्रिसाहस्रशतमपि सहस्रमपि शतसहस्रमपि यावदप्रमेयानसंख्येयान् त्रिसाहस्रमहासाहस्रान् लोकधातून् कम्पयति /

तत्र ज्वलनम् / ऊर्ध्व कायात् प्रज्वलति / अधःकायाच्छीतला वारिधाराः स्यन्दन्ते / अधःकायात् प्रज्वलति / उपरिमात् कायाच्छीतला वारिधाराः स्यन्दन्ते / तेजोधातुमपि समापद्यते / सर्वकायेन प्रज्वलति / सर्वकायेन प्रज्वलितस्य विविधा अर्चिषः कायान्निर्गच्छन्ति नीलपीतलोहितावदातमाञ्जिष्ठाः स्फटिकवर्णाः /

तत्र स्फरणम् / यथापि तद्गृहमप्याभया स्फरति विहारमपि पूर्ववद्यावदप्रमेयानसंख्याम् लोकधातूनाभया स्फरति पूर्ववत्तद्यथा कम्पने /

तत्र विदर्शनम् / यथा सुखोपनिषण्णाद्यागतायाः श्रमणब्राह्मणश्रावकबोधिसत्त्वदेवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगायाः परिषदः तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा अपायानपि विदर्शयत्यधः / देवमनुष्यानपि विदर्शयत्यूर्ध्वम् / तदन्यानि च बुद्धक्षेत्राणि विदर्शयति / तेषु च बुद्धबोधिसत्त्वान् यावद्गङ्गानदीबालुकासमान्यपि बुद्धक्षेत्राण्यतिक्रम्य येन नाम्ना संशब्दितं भवति बुद्धक्षेत्रं तत्र च बुद्धक्षेत्रे यन्नामको भवति तथागतः तच्च बुद्धक्षेत्रं दर्शयति तञ्च तथागतम् / तच्च नाम व्यपदिशति तस्य बुद्धक्षेत्रस्य तथागतस्य च / ततो ऽप्यर्वाग्विदर्शंयति व्यपदिशति ततो ऽपि परेण यत्कामं यावत्कामम् /

तत्रान्यथीभावकरणम् / स चेत् पृथिवीमपो ऽधिमुच्यते तत्तथैव भवति नान्यथा / तेजो वायुमधिमुच्यते तदपि तथैव भवति नान्यथा / स चेदपः पृथिवीमधिमुच्यते / स चेत्तेजः पृथिवीमधिमुच्यते / अपो वायुमधिमुच्यते / स चेद्वायु पृथिवीमधिमुच्यते / अपस्तेजो ऽधिमुच्यते / सर्वं तत्तथैव भवति नान्यथा / यथा महाभूतेष्वन्योन्यपरिणामे नान्यथीभावक्रिया एवं रूपगन्धरसस्प्रष्टव्येषु वेदितव्यम् / स चेत्तृणपर्णगोमयमृत्तिकादीनि द्रव्याणि भोजनपानयानवस्त्रालङ्कारभाण्डोपस्करगन्धमाल्यविलोपनमधिमुच्यते / पाषाणशर्करकपालादीनि च मणिमुक्तावैदूर्यशङ्खशिलाप्रवाडमधिमुच्यते / हिमवन्तं वा पर्वतराजमादिं कृत्वा सर्वपर्वतान् सुवर्णंमधिमुच्यते / तदपि सर्वं तथैव भवति नान्यथा / तथा सुवर्णानां सत्त्वानां दुर्वर्णतामधिमुच्यते / दुर्वर्णानां सुवर्णताम् / तदुभयविवर्जितानां सुवर्णतां वा दुर्वर्णतां वा तदुभयं वा / यथा सुवर्णदुर्वर्णतामेवं व्यङ्गाव्यङ्गतां कृश स्थूलतामित्येवमादि यत्किञ्चिदन्यथा सत्स्वलक्षणतः शक्यरूपञ्चा [न्यथा] ऽधिमुच्यते / तत्सर्वं तथा भवति यथा ऽधिमुच्यते /

तत्र गमनागमनम् / तिरः कुड्यं तिरः शैलं तिरः प्राकारमसज्यमानेन कायेन गच्छति विस्तरेण यावद्ब्रह्मलोकमुपसंक्रामति प्रत्यागच्छति च यावदकनिष्ठादूर्ध्वं तिर्यग्वा पुनर्यावदप्रमेयानसंख्येयांस्त्रिसाहस्रमहासाहस्रान् लोकधातून् गच्छति आगच्छति च कायेन वा औदारिकेण चातुर्महाभौतिकेन / दूरं चासन्नमधिमुच्य मनःसदृशेन वा जवेन गच्छति चागच्छति च /

तत्र संक्षेपप्रथनम् / हिमवन्तमपि पर्वतराजं परमाणुमात्रमभिसंक्षिपति / परमाणुमपि हिम वन्तं पर्वतराजं प्रतानयति /

तत्र सर्वरूपकायप्रवेशनम् / महत्या विचित्रायाः परिषदः पुरस्तात् स ग्रामनिगमतृणवन[-भूमि-]पर्वतं रूपकायमात्मकाये प्रवेशयति / सा च सर्वा परिषत्तस्मिन्नेव काये प्रविष्टमात्मानं संजानीते /

तत्र सभागतोपसंक्रान्तिः / क्षत्रियपरिषद मुपसंक्रामति / उपसंक्रान्तस्य यादृशी तेषां वर्णपुष्कलता भवति तादृशी तस्य / यादृश आरोहपरिणाहस्तादृशस्तस्य भवति / यादृशी स्वरगुप्तिस्तेषां तादृशी तस्य भवति / यञ्च ते ऽर्थं मन्त्रयन्ते तमसावर्थं मन्त्रयते / यमपि ते ऽर्थं न मन्त्रयन्ते तमपि सो ऽर्थं न मन्त्रयते / उत्तरं चैतानानुधार्म्या कथया संदर्शयित्वा समादापयित्वा समुत्तेजयित्वा संप्रहर्षयित्वा ऽन्तर्द्धीयते / अन्तर्हितञ्चैनं न प्रजानन्ति को ऽन्वेषो ऽन्तर्हितो देवो वा मनुष्यो वेति / यथा क्षत्रियपरिषदमेवं ब्राह्मणगृहपतिश्रमणपरिषदं चातुर्महाराजकायिकान् देवान् त्रयस्त्रिंशान् यामांस्तुषितान्निर्माणरतीन्परनिर्मितवशवर्तिनो देवानेवं ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान्महाब्रह्मणः परीत्ताभानप्रमाणाभानाभास्वरान् परीत्तशुभानप्रमाणशुभान् शुभकृस्स्नान् अनभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलानसंज्ञिसत्त्वान् अबृहान् अतपान् सुदृशान् सुदर्शनानकनिष्ठान् /

तत्राविर्भावतिरोभावः / महत्या परिषदः पुरस्ताच्छतकृत्वः सहस्रकृत्वः अतो वा परेणान्तर्धीयते / पुनश्च तथैवात्मभाव मुपदर्शयत्याविष्करोति /

तत्र वशित्वकरणम् / यावान् कश्चित् सत्त्वधातुः तं सर्व गमनागमनस्थानाद्यासु क्रियासु संवर्तयति / स चेदस्यै वं भवति गच्छतु गच्छति / तिष्ठतु तिष्ठति / आगच्छत्वागच्छति / भाषतां भाषते /

तत्र परर्द्ध्यभिभवः / तथागतस्तदन्येषां सर्वर्द्धिमतामृध्यभिसंस्कारमभिभूय यथाकामं सर्वं संपादयति / निष्ठागतो बोधिसत्त्व एकजातिप्रतिबद्धश्च चरमभविको वा तथागतं स्थापयित्वा तुल्यजातीयञ्च बोधिसत्त्वं तदन्येषां (dutt 44) सर्वेषामृद्ध्यभिसंस्कारमभिभवति / तदन्ये बोधिसत्त्वा उत्कृष्टतरभूमिप्रविष्टांस्तुल्यजातीयांश्च बोधिसत्त्वान् स्थापयित्वा तदन्येषां सर्वर्द्धिमतामृद्ध्यभिसंस्कारमभिभवन्ति /

तत्र प्रतिभानदानम् / प्रतिभा[न]दाने पर्यादत्ते प्रतिभानमुपसंहरति /

तत्र स्मृतिदानम् / धर्मेषु स्मृतौ प्रमुषितायां स्मृतिमुपसंहरति /

तत्र सुखदानम् / ये ऽस्य भाषमाणस्य धर्मं शृण्वन्ति तेषां तादृशं कायिकं चैतसिकमनुग्रहमुपसंहरति प्रतिप्रस्रब्धि सुखम् / येन ते विगतनिवरणा धर्मं श्रृण्वन्ति / तच्च तावत्कालिकयोगेन न त्वत्यन्तम् धातुवैषमिकांश्चौपक्रमिकानमनुष्याभिसृष्टांश्चोपसर्गान् व्युपशमयति /

तत्र रश्मिप्रमोक्षः बोधिसत्त्वो वा तथागतो वा ऋद्ध्यातद्रूपान् रश्मीन् कायत्प्रमुञ्चति य एकत्या दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु गत्वा नारकाणां सत्त्वानां नारकाणि दुःखानि प्रतिप्रस्रम्भयति / एकत्या देवलोकस्थानुदारान् देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगान् स्वभवनस्थान् गत्वा इहागमनाय संचोदयति / तथा तदन्यलोकधातुस्थितान् बोधिसत्त्वानिहागमनाय संचोदयति दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु / समासतस्थागतः अप्रमेयैरसंख्येयैर्नानाप्रकारै रश्मिभिरप्रमाणानां सत्त्वानां विचित्रमप्रमेयमसंख्येयमर्थं करोति / ते पुनरेते सर्वे पारिणामिक्या ऋद्ध्याः प्रकारा एकैकशः प्रभिद्यमाना अप्रमेया असंख्येया वेदितव्याः / अन्यथा प्रकृत्या विद्यमानस्य वस्तुनस्तदन्यथाविकारापादनता परिणाम इत्युच्यते / तस्मादेषा पारिणामिकी ऋद्धिरित्युच्यते /

तत्र नैर्माणिकी ऋद्धिः कतमा / समासतो निर्वस्तुकं निर्माणम् / निर्माणचित्तेन यथाकाममभिसंस्कृतं स्मृद्ध्यतीयं नैर्माणिकी ऋद्धिरित्युच्यते / सा चानेकविधा / कायनिर्माणं वाड्निर्माणं विषयनिर्माणञ्च / तत्पुनः कायनिर्माणमात्मनो वा सदृशं विसदृशं वा परस्य वा सदृशं विसदृशं वा निर्मिमीते / तत्पुनः कायनिर्माणमात्मनस्तु परेषाञ्च सदृशासदृशम् / इन्द्रियसभागमिन्द्रियाधिष्ठानं निर्मिमीते न त्विन्द्रियम् / विषयसदृशमपि निर्माणं (dutt 45) निर्मिमीते / तद्यथा भोजनपानादि मणिमुक्तावैदूर्यादि च यत्किञ्चिद्रूपगन्धरसस्प्रष्टव्यसंगृहीतं बाह्यमुपकरणं तत्सदृशं तद्विनिर्मुक्तं सर्वं यथाकामं निर्मिमीते / तत्पुनरात्मसभागमनेकविधं बहु नानाप्रकारं देवनाग[यक्षा]सुरगरुडकिन्नरमहोरगवर्ण मनुष्यवर्ण तिर्यक्प्रेतनारकवर्णं श्रावकवर्णं प्रत्येकबुद्धवर्णं बोधिसत्त्ववर्णं तथागतवर्णम् / स यदि तादृश एव बोधिसत्त्वो भवति तादृशमेव निर्मिमीते / आत्मसभागमस्य तन्निर्माणं भवति / अन्यथा तु विसभागं भवति निर्माणमात्मनः / स चेत्परं देवभूतं तत्सादृश्येन निर्मिमीते परसदृशमस्य तन्निर्माणं भवति / सचेद्वैसादृश्येन निर्मिमीते परविसभागं भवति / यथा देवभूतमेवं यावत्तथागतभूतं वेदितव्यम् /

तत्र प्रभूतकायनिर्माणं कतमत् / इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु सकृदप्रमेयासंख्येयानां सत्त्वानाम् अर्थं करोति तैर्विचित्रवर्णनिर्मितैः / किञ्चिच्च निर्माणमधितिष्ठति यदुपरते ऽपि बोधिसत्त्वे तथागेते वा ऽनुवर्तत एव / किञ्चिन्निर्माणं बुद्धबोधिसत्त्वानां केवलं सत्त्वानां विदर्शनाय मायोपमं भवति / किञ्चित्पुनर्भूतं भोजनपानयानवस्त्रादिमणिमुक्तावैदूर्यशंखशीलाप्रवाडादि च निर्मितं भवति / तथैव नान्यथा / येन वित्तोपकरणोनैव वित्तोपकरणकार्यं क्रियते / इदन्तावत् कायनिर्माणं विषयनिर्माणं च /

वाङ्निर्माणं पुनरस्ति सुस्वरतायुक्तम् / अस्ति विशदस्वरान्वितं स्वसम्बद्धं परसम्बद्धमसम्बद्धं धर्मदेशनासंगृहीतं प्रमत्तसंचोदना-संगृहीतञ्च /

तत्र सुस्वरता / बुद्धबोधिसत्त्वानां निर्मितो वाग्व्याहारो गम्भीरो भवति मेघरवः कलविङ्कमनोज्ञस्वरसदृशो हृदयंगमः ग्रेमणीयः / पौरी च सा वाङ्निर्मिता भवति वल्गुविस्पष्टा विज्ञेया श्रवणीया अप्रतिकूला अनिश्रिता अपर्यन्ता /

तत्र विशदस्वरता / आकांक्षमाणः तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा विचित्रां देवनागयक्षासुर गरुडकिन्नरमहोरगश्रावकबोधिसत्त्वपरिषदं (dutt 46) सन्निषण्णां सन्निपतितां यावद्योजनशतपरिषन्मण्डलपर्यन्तां सर्वां स्वरेण सुपरिपूर्णेन विज्ञापयति ये ऽपि दूरे य ऽप्यन्तिके निषण्णाः / आकांक्षमाणः साहस्रिकचूडिकलोकधातुन् स्वरेण विज्ञापयति / द्विसाहस्रं वा त्रिसाहस्रं वा यावद्दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयान् लोकधातून् स्वरेण विज्ञापयति / तस्माच्च घोषादनेकप्रकारा सत्त्वानां धर्मदेशना निश्चरति / या सत्त्वानामर्थाय संवर्तते /

तत्र स्वसम्बद्धं वाङ्निर्माणं यत्स्वयमेव निर्मितया वाचा धर्मं वा देशयति प्रमत्तं वा संचोदयति /

परसंबद्धं पुनर्यत् परनिर्मितया वाचा धर्मं वा देशयति प्रमत्तं वा संचोदयति /

तत्रासम्बद्धं वाङ्निर्माणं यदाकाशात् वाङ्निश्चरति निर्मिताद्वा न सत्त्वसन्तानात् /

तत्र धर्मदेशनानिर्माणं यत् तत्र तत्र सम्मूढानां युक्तिसंदर्शनार्थम् /

तत्र चोदनानिर्माणं यदसम्मूढानां प्रतिलब्धप्रसादानां प्रमत्तानां प्रमादे ह्रीसंजननाय अप्रमादे च समादापनाय /

तदेतदनेकविधं निर्माणम् / समासतः कायनिर्माणं वाङ्निर्माणं विषय निर्माणञ्च वेदितव्यम् / इतीयं नैर्माणिकी ऋद्धिः / एषापि चैकैकप्रकारभेदेनाप्रमेया चासंख्येया च वेदितव्या /

सा पुनरेषा द्विविधापि ऋद्धिर्बुद्धबोधिसत्त्वानां समासतो द्वे कार्ये निष्पादयति / आवर्जयित्वा वा ऋद्धिप्रातिहार्येण सत्त्वान् बुद्धशासने ऽवतारयति अनुग्रहं वा अनेकविधं बहु नानाप्रकारं दुःखितानां सत्त्वानामुपसंहरति /

तत्र पूर्वेनिवासज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत् / इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा आत्मनैवात्मनस्तावत्पूर्वनिवासं समनुस्मरति अमुका नाम ते सत्त्वा यत्राहमभूवमेवन्नामेति विस्तरेण यथासूत्रं सत्त्वकायदिकं सर्वमनुस्मरति / यथा चात्मनात्मनः समनुस्मरति तथा परेषामपि अनुस्मारयति / स्वयमेव च परेषामनुस्मरति / ये ऽपि ते सत्त्वकायाः पूर्वान्ते यन्निवासास्तानप्यात्मना (dutt 47) स्मरति परेषां स्मारयति अमुका नाम ते सत्त्वा यत्राहमभूवमेवंनामेति विस्तरेण / तेषामपि सत्त्वानां तथैव सर्वं पूर्वेनिवासमनुस्मरति यथैवात्मनो दृष्टधर्मे / सूक्ष्ममपि समनुस्मरति यत्किञ्चिदल्पं वा प्रभूतं वा पूर्वचेष्टितं पूर्वमेव चेतयित्वा अप्रमुषितम् / निरन्तरमपि समनुस्मरति / क्षणं नैरन्तर्ययोगेनाविच्छिन्नं ययैवानुपूर्व्या कृतमितमप्यनुस्मरति / यस्य कल्पगणनायोगेन शक्या संख्यां कर्तुम् अप्रमेयासंख्येयमप्यनुस्मरति / यस्य कल्पगणनायोगेनाशक्या संख्यां कर्तुम् अव्याहतमस्य समासतः पूर्वेनिवासज्ञानं प्रवर्तते यत्रेष्टं यथेष्टं यावदिष्टम् / एवंरूपो बोधिसत्त्वस्य तथागतस्य च पूर्वेनिवाससंगृहीतः प्रभावः / स तेन पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानेन जातकान् पूर्वान् बोधिसत्त्वचर्यां सत्त्वानां बुद्धे भगवति प्रसादजननार्थं गौरवोत्पादनार्थं च विचित्राननेकप्रकारान् प्रकाशयति इतिवृत्तकांश्च पूर्वयोगप्रतिसंयुक्तान् सत्त्वानां कर्मफलविपाकमारभ्य / शाश्वतदृष्टिकानां च सत्त्वानां शाश्वतदृष्टिं नाशयति तद्यथा पूर्वान्तकल्पकानां शाश्वतवादिनामेकत्य-शाश्वतिकानां वा /

दिव्यं श्रोत्रज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत् / इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा दिव्येन श्रोत्रेण दिव्यान् मानुष्यकान् शब्दानार्यानप्यनार्यानपि घनानप्यणुकानपि व्यक्तानप्यव्क्तानपि निर्मितानप्यनिर्मितानपि दूरान्तिकस्थान् शृणोति /

तत्र दिव्याः शब्दाः ऊर्ध्वं यावदकनिष्ठभवनोपपन्नानां सत्त्वानाम् / स चेत्परेणाभोगं न करोति अथ करोति ततो ऽपि परेणान्येषूर्ध्वं लोकधातुषु शृणोति /

तत्र मानुष्यकाः शब्दाः / तिर्यक् सर्वचातुर्द्वीपकोपपन्नानां सत्त्वानाम् /

तत्रार्याः शब्दाः / ये बुद्धानां बुद्धश्रावकानां च बोधिसत्त्वानां प्रत्येकबुद्धानाञ्च / तेषां वा ऽन्तिकाच्छ्रुत्वानुश्रावयतां तदन्येषां सत्त्वानाम् / तद्यथा संदर्शयतां समादापयतां वा समुत्तेजयतां संप्रहर्षयतां कुशलसमादानमारभ्याकुशलत्यागञ्च / (dutt 48) तथा ऽसंक्लिष्टचित्तानामुद्देशः स्वाध्यायो विनिश्चयः सम्यक् चोदना स्मारणाववादानुशासनी इति यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चित् सुभाषितं सुलपितमर्थोपसंहितम् / अमी उच्यन्ते आर्याः शब्दाः /

तत्रानार्याः शब्दाः / ये सत्त्वानां मृषावादपैशुन्यपारूष्यसंभिन्नप्रलापशब्दा अधो वा ऽपायोपपन्नानामूर्ध्वं वा देवोपपन्नानां तिर्यग्वा मनुष्येषूपपन्नानाम् /

तत्र धनाः शब्दाः / ये महासत्त्वसंघशब्दा वा विविधैर्वा कारणैः कार्यमाणानामार्त्तस्वरं कन्दमानानां विक्रोशतां वा मेघस्तनितशब्दा वा शंखभेरीपटहशब्दा वा /

अणुकाः शब्दाः / अन्ततो यावत् कर्णजापशब्दाः /

व्यक्ताः शब्दाः / येषामर्थो विज्ञायते /

अव्यक्ताः शब्दाः / येषामर्थो न विज्ञायते / तद्यथा द्रामिडानांमन्त्राणां वायुवनस्पतिशुकसारिकाकोकिलजीवंजीवकादीनाम् /

तत्र निर्मिताः शब्दाः / ये ऋद्धिमद्भिश्चेतोवशिप्राप्तैर्वा ऋद्ध्यभिसंस्कृताः /

दूराः शब्दाः / यत्र ग्रामे क्षेत्रे विहारे वा तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा विहरति तत्र ये शब्दा निश्चरन्ति तान् स्थापयित्वा तदन्यत्र यावदप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु /

च्युत्युपपत्तिज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत् / इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेण सत्त्वान् पश्यति च्युतिकाले ऽपि च्युतानपि सुवर्णदुर्वर्णान् हीनप्रणीतानपरान्ते च जातान् / वृद्धेश्चान्वयादिन्द्रियाणां परिपाकाद्विचित्रे कायचेष्टिते कुशलाकुशलाव्याकृतेषु प्रवर्तमानान् / तथावभासमपि पश्यति जानीते सूक्ष्ममपि पश्यति / यद्रूपं निर्मितं यच्च दिव्यमच्छं रूपमधो यावदवीचिमूर्ध्वं यावदकनिष्ठभवनम् / स चेदध ऊर्ध्वं वान्येषु लोकधातुषु रूपदर्शनमारभ्याभोगं करोति तिर्यग्यावदप्रमेयेष्वसंख्येयेषु लोकधातुषु सर्वं रूपगतं पश्यति / अन्ततस्तेषु तेषु बुद्धक्षेत्रेषु (dutt 49) तांस्तांस्तथागतान् विचित्रेषु महत्सु पर्षन्मण्डलेषु निषण्णान् धर्म देशयतः पश्यति / तत्र दिव्येन चक्षुषा तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा दशसु दिक्षु कायचेष्टितं शुभाशुभं दृष्ट्वा यथायोगं यथार्ह तेषु सत्त्वेषु प्रतिपद्यते / दिव्येन च श्रोत्रेण वाक्चेष्टितं शुभाशुभं श्रुत्वा तेषु सत्त्वेषु यथायोगं यथार्हं प्रतिपद्यते / एवं दिव्येन चक्षुषा दिव्येन श्रोत्रेण बोधिसत्त्वस्तथागतो वा समासेन कर्म करोति /

तत्र चेतःपर्यायज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत् / इह बोधिसत्त्वो वा तथागतो वा परेषां दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु सत्त्वानां क्लेशपर्यवस्थितमपि चित्तं जानाति / विगतक्लेशपर्यवस्थानमपि क्लेशसानुबन्धं सानुशयमपि क्लेशनिरनुबन्धं निरनुशयमपि मिथ्याप्रणिहितमपि चित्तं जानाति / तद्यथा तीर्थिकचित्तं सामिषाभिप्रायस्य क्लिष्टमपि चित्तं सम्यक् प्रणिहितमपि चित्तं जानाति / एतद्विपर्ययेण हीनमपि चित्तं जानाति / तद्यथा कामधातूपपन्नानां सर्वसत्त्वानामन्ततो मृगपक्षिणामपि / मध्यमचित्तं जानाति तद्यथा सर्वेषां रूपधातूपपन्नानां सत्त्वानाम् / प्रणीतमपि चित्तं जानाति तद्यथा सर्वेषामारूप्योपपन्नां सत्त्वानाम् / सुखप्रसंयुक्तमपि दुःखप्रसंयुक्तमप्यदुःखासुखवेदनासंप्रयुक्तमपि चित्तं जानाति / एकेन परचित्तज्ञानेनैकस्य सत्त्वस्य यस्य यद्यथा यादृशं यावच्चितं प्रत्युपस्थितं भवति तत्सकृद्यथाभूतं प्रजानाति / एकेनैव परचित्तज्ञानेन प्रभूतानामपि सत्त्वानां येषां यद्यथा यादृशं यावच्चित्तं प्रत्युपस्थितं भवति तदपि सकृद्यथाभूतं प्रजानाति / सा पुनरियमभिज्ञा बुद्धस्य बोधिसत्त्वानामिन्द्रियपरापरज्ञानाय सत्त्वानां नानाधिमुक्तिज्ञानाय नानाधातुचरितज्ञानाय यथायोगञ्च प्रतिपत्सु चित्रासु निर्वाणपुरःसरीषु सम्यक्सन्नियोगाय / इदमस्याः कर्म वेदितव्यम् /

तत्रास्रवक्षयज्ञानं बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमत् / इह तथागतो वा बोधिसत्त्वो वा क्लेशानां क्षयप्राप्तिं यथाभूतं प्रजानाति / प्राप्तो मया परैर्वा आस्रवक्षयो न वेति / आस्रवक्षयप्राप्त्युपायमप्यात्मनः परेषाञ्च यथाभूतं प्रजानाति / (dutt 50) यथा उपायमेवमनुपायमपि यथाभूतं प्रजानाति / आस्रवक्षयप्राप्तावभिमानं परेषां यथाभूतं प्रजानाति / निरभिमानमपि यथाभूतं प्रजानाति / बोधिसत्त्वः पुनः सर्वं चैतत् प्रजानात्यास्रवक्षयञ्च स्वयं न साक्षात्करोति / अतः सास्रवञ्च स्वयं न साक्षात्करोति / अतः सास्रवाञ्च वस्तु बोधिसत्त्वः सहस्रवैर्न विजहाति / तत्र च विचरति सास्रवे वस्तुनि / न च संक्लिश्यत इति सो ऽस्य सर्वप्रभावाणां महत्तमः प्रभावो वेदितव्यः / तेन खल्वास्रवक्षयज्ञानेन बुद्धबोधिसत्त्वाः स्वयं न क्लिश्यन्ते / परेषाञ्च व्यपदिशन्त्य भिमानञ्च नाशयन्ति / इदमस्य कर्म वेदितव्यम् /

तत्र धर्मप्रभावः कतमः / दानप्रभावः शीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञाप्रभावश्च / स पुनरेष दानादीनां धर्माणां प्रभावः समासतश्चतुर्भिराकारैर्वेदितव्यः / विपक्षप्रहाणतः संभारपरिपाकतः स्वपरानुग्रहतः आयत्यां फलदानतश्च /

दानं ददद् बोधिसत्त्वो दानविपक्षं मात्सर्यं प्रजहाति / आत्मनो बोधिसंभारभूतञ्च भवति तदस्य दानम् / दानेन च संग्रहवस्तुना सत्त्वान् परिपाचयति / पूर्वं दानात् सुमना ददच्चित्तं प्रसादयति / दत्त्वा चाविप्रतिसारी / त्रिषु कालेषु प्रमुदितचित्ततया आत्मानमनुगृहणाति / परेषां च जिघत्सापिपासाशोतोष्णव्याधीच्छाविघातभयदुःखापनयनात् परमनुगृह्णाति / परत्र च यत्र यत्र प्रत्याजायते आढ्यो भवति महाभोगो महापक्षो महापरिवार इत्येष चतुराकारो दानस्य प्रभावो नात उत्तरि नातो भूयः /

कायवाक्संवरशीलं समाददानो बोधिसत्त्वः शीलविपक्षं दौःशील्यं प्रजहाति / बोधेश्च संभारभूतं भवति तदस्य शीलसमादानम् / समानार्थतया च संग्रहवस्तुना सत्त्वान् परिपाचयति / दौःशील्यप्रत्ययं भयमवद्यं वैरं प्रजहदात्मानमनुगृहणाति सुखं स्वपन् सुखं प्रतिबुध्यमानः / तथा शीलवतो ऽविप्रतिसारः प्रामोद्यं यावच्चित्तसमाधिः / इत्येवमात्मानमनुगृह्णाति / सर्वसत्त्वानाञ्च सर्वप्रकारैरविहेठनतया अभयमनुप्रयच्छति / एवं परमप्यनुगृह्णाति / (dutt 51) तन्निदानञ्च कायस्य भेदात्सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यते / इत्ययं चतुराकारः प्रभावः शीलस्य / नात उत्तरि नातो भूयः /

क्षमो बोधिसत्त्वः क्षान्तिविपक्षमक्षान्ति प्रजहाति / बोधेश्च संभारभूता सास्य क्षान्ति र्भवति / समानार्थतयैव च सत्त्वान् परिपाचयति / आत्मानञ्च परञ्च महतो भयात्परित्रायमाणस्तया क्ष्यान्त्या आत्मानञ्च परंश्चानुगृह्णाति / ततो निदानञ्च बोधिसत्त्व आयत्यामवैरबहुलो भवत्यभेदबहुलश्चादुःखदौर्मनस्यबहुलः / दृष्टे च धर्मे ऽविप्रतिसारी कालं करोति / कायस्य च भेदात्सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यते / इत्ययञ्चतुराकारः क्षान्तेः प्रभावो नात उत्तरि नातो भूयः /

आरब्धवीर्यो बोधिसत्त्वो विहरन् वीर्यविपक्षं कौसीद्यं प्रजहाति / बोधेश्च संभारभूतं भवति सन्निश्रयश्च तद्वीर्यम् / समानार्थतयैव च सत्त्वान् परिपाचयति / आरब्धवीर्यश्च सुखं स्पर्शं विहरन्नव्यवकीर्णः पापकैरकुशलैर्धर्मः पूर्वेणापरं विशेषाधिगमं पश्यन् प्रीतिप्रामोद्येनात्मानमनुगृह्णाति / कुशलपक्षाभियुक्तश्च परं न कायेन वाचा वा विहेठयति / परेषां चारब्धवीर्यतायां छन्दं जनयति / एवं परमप्यनुगृह्णाति / हेतुबलिकश्च भवति आयत्यां पुरुषकाराभिरतश्च / इत्ययं चतुराकारो वीर्यप्रभावः / नात उत्तरि नातो भूयः /

ध्यानं समापद्यमानो बोधिसत्त्वो ध्यानविपक्षं क्लेशं काम वितर्कप्रीतिसुखरूपसंज्ञादींश्चोपक्लेशान् प्रजहाति / बोधेश्च संभारभूतं सन्निश्रयभूतं भवति तदस्य ध्यानम् / समानार्थतयैव च सत्त्वान् परिपाचयति / दृष्टधर्मसुखविहारतयात्मानमनुगृह्णाति / शान्तप्रशान्तवीतरागचित्ततया सत्त्वेष्वव्याबाध्यो भवन्नविकोप्यः परमप्यनुगृह्णाति / ज्ञानविशुद्धिरभिज्ञानिर्हारविशुद्धिर्देवोपपत्तिश्चायत्यां ध्यानफलम् / इत्येष चतुराकारो ध्यानप्रभावो नात उत्तरि नातो भूयः /

प्रज्ञावान् बोधिसत्त्वः प्रज्ञाविपक्षमविद्यां प्रजहाति / बोधेश्च संभारभूता भवत्यस्य सा प्रज्ञा / दानेनापि प्रियवादितयाप्यर्थचर्ययापि समानार्थतयापि (dutt 52) च सत्त्वान् परिपाचयति / ज्ञेयवस्तु-यथार्थ-प्रत्यवगमोपसंहितेनोदारेण प्रीतिप्रामोद्येनात्मानमनुगृह्णाति / सर्वत्र न्यायोपदेशेन दृष्टे धर्मे संपराये च हितसुखाभ्यां सत्त्वानप्यनुगृह्णाति / सर्वकुशलमूलपरिग्रहञ्च तया सम्यक्करोति / आयत्याञ्च द्विविधमप्यावरणविसंयोगं साक्षात्करोति क्लेशावरणविसंयोगं ज्ञेयावरणविसंयोगञ्च / इत्ययं चतुराकारः प्रज्ञायाः प्रभावः / नात उत्तरि नातो भूयः / अयमुच्यते धर्मप्रभावः /

सहजः प्रभावो बुद्धबोधिसत्त्वानां कतमः / प्रकृतिजातिस्मरता / सत्त्वानामर्थे अप्रतिसंख्याय दीर्घकालिकविचित्र-तीव्रनिरन्तरदुःखसहिष्णुता / सत्त्वानामेवार्थे सत्त्वार्थसंपादकेन दुःखेन मोदना / तुषितेषु चोपपन्नस्य यावदायुस्तुषितेष्ववस्थानम् / त्रिभिश्च स्थानैस्तुषितोपपन्नानां तदन्येषां देव पुत्राणामभिभवः दिव्येनायुषा दिव्येन वर्णेन दिव्येन यशसा / उपपद्यमानस्य च मातुः कुक्षावुदारेणावभासेन लोकधातुस्फरणं संप्रजानतश्च मातुः कुक्षिप्रवेशः स्थानं निर्गमो जन्म च / जातमात्रस्य च पृथिव्यां सप्तपदगमनमपरिगृहीतस्याकेनचित् / वाचश्च भाषणा जातस्य चोदारदेवनागयक्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगैर्दिव्यैमाल्यैर्वाद्यैर्धूपैश्चेलविक्षेपैश्छत्रध्व-जपताकादिभिर्वरप्रवराभिः पूजाकर्म / निरुत्तरैश्च द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः सुलक्षितगात्रता / चरमे च भवे पश्चिमे जन्मनि सर्वप्रत्यर्थिकैर्मारानीकैरपि सर्वोपक्रमैश्चाबाध्यता / बोधिमण्डे च निषण्णस्य मैत्र्या सर्वमारबलपराजयः / सर्वपर्वसु चैकैकस्मिन्नारायण बलसन्निविष्टता / दह्रस्यैव कुमारकस्य स्वयमेव कौशलकृताविनः / सर्वलौकिकशिल्पस्थानानां त्वरितत्वरितमनुप्रवेशः / स्वयञ्चानाचार्य कमेकाकिन एव च त्रिसाहस्रमहासाहस्रे महाबोधेरभिसंबोधः / ब्रह्मणा च सहांपतिना स्वयमुपसंक्रम्य लोके सद्धर्मदेशनायै अध्येषणा / महामेघरवाप्रतिसंवेदना / अव्युत्थानतया च समापत्तेः शान्तता / बोधिसत्त्वे च मृगपक्षिणामप्यन्ततः क्षुद्रमृगाणामपि परमा विश्वास्यता / सर्वकालमुपसंक्रमणं तस्य चान्तिके यथाकामविहारिता /

(dutt 53) तिरश्चामन्तिकात्तथागतस्य पूजा तद्यथा मर्कटो मध्वनेडकं तथागतायानुप्रदत्तवान् / प्रतिगृहीते च तस्मिन् भगवता स मर्कटो हृष्टमानसः प्रत्यवसृष्टः स नृत्यमानः / भगवन्तमेवोद्दिश्य तथागतः स्नास्यति तं स्नापयिष्यामीति मेघप्रतीक्षणा / वृक्षमूले च बोधिसत्त्वस्य तथागतस्य वा सन्तिष्ठतस्तस्य सर्ववृक्षाणां प्राचीननिम्नासु छायासु तस्य वृक्षस्य छायया कायाविजहनता / षड्भिर्वर्षैरभिसंबुद्धबोधेस्तथागतस्यावतारगवेषिणो ऽपि मारस्यालब्धावतारता / सारूप्य सहगतायाश्च स्मृतेः सततसमितं प्रत्युपस्थानता / स्मृतस्य च प्रतिसंविदितानां वेदनानां संज्ञानां वितर्काणामुत्पादः स्थानं निरोधश्च /

तथा दर्शनानुग्रहकरः सहजः प्रभावो बुद्धानामार्यचारविहारसंगृहीतश्च /

तत्र दर्शनानुग्रहकरः / तद्यथा उन्मत्ताः क्षिप्तचित्ताः तथागतं दृष्ट्वा स्वचित्तं प्रतिलभन्ते / विलोमगर्भाः स्त्रियः अनुलोमगर्भा भवन्ति / अन्धाश्चक्षूंषि प्रतिलभन्ते बधिराः श्रोत्राणि / रक्तानां रागपर्यवस्थानां विगच्छति द्विष्टानां द्वेषपर्यवस्थानं मूढानां मोहपर्यवस्थानम् / इत्ययमेवंभागीयो दर्शनानुग्रहकरः सहजः प्रभावो वेदितव्यः /

तत्रार्यचारविहारसंगृहीतः सहजः प्रभावः / तद्यथा दक्षिणेन पार्श्वेन सिंहशय्यां कल्पयति / स चास्य तृणपर्णसंस्तर एकपार्श्वाधिशयितो भवति / अविकोपितस्तथागतार्हत्सम्यक्संबुद्धः शयानः / न चास्य वायुः कायाच्चीवरमपकर्षति / सिंहगतिमपि गच्छति / ऋषभगतिमपि गच्छति / दक्षिणं पादं तत्प्रथमत उद्धरति / ततो वामेन पादेनानुगच्छति / गच्छतश्चास्य उच्चा भूमिप्रदेशा नीचा भवन्ति / नीचा श्चोच्चाः / समाः पाणितलजाताः / अपगतपाषाणशर्करकपालाः / विवेकनिम्नेन च चित्तेन ग्रामं प्रविशति / प्रविशतश्चास्य नीचानि द्वाराणि उच्चानि भवन्ति / आहारमाहरतो नैकौदनपुलाकमप्यतिभिन्नं प्रविशति / न चावशिष्टं भवति यावद् द्वितीयमालोपं (dutt 54) प्रक्षिपति / इत्ययमेवंभागीय आर्यचारविहारसंगृहीतः प्रभावो वेदितव्यः / परिनिर्वाणसमये च महापृथिवीचाल उल्कापाता दिशो दाहा अन्तरिक्षे देवदुन्दुभीनामभिनदनम् / सो ऽपि सहज एव तथागतानां प्रभावो नाभिज्ञासंस्कृतः / अयं बुद्धबोधिसत्त्वानां सहजः प्रभाव इत्युच्यते /

तत्र कतमो बुद्धबोधिसत्त्वानां श्रावकप्रत्येकबुद्धैरसाधारणः प्रभावः / कतमश्च साधारणः / असाधारणता समासतस्त्रिभिराकारैर्वेदितव्या / सूक्ष्मतः प्रकारतो धातुतश्च / इह तथागतो बोधिसत्त्वो वा ऽप्रमेयासंख्येयानां सत्त्वानामप्रमेयासंख्येन प्रभावोपायेन यथा ऽर्थक्रिया भवति तद्यथाभूतं प्रजानाति / एवं सूक्ष्मतः / सर्वप्रकारेण चाभिज्ञाप्रभावेण धर्मप्रभावेण सहजेन प्रभावेण समन्वागतो भवति / एवं प्रकारतः / सर्वलोकधातवः सर्वसत्त्वधातवश्चास्य प्रभावविषयञ्च भवति / एवं धातुतः / श्रावकस्य तु सह सत्त्वधातुना द्विसाहस्रो लोकधातुरभिज्ञाविषयः / प्रत्येकबुद्धस्य सर्व एव त्रिसाहस्रो ऽभिज्ञाविषयः / तत्कस्य हेतोः / तथा हि ते एकस्यैवात्मनो दमाय प्रतिपन्नाः / नो तु सर्वसत्त्वानाम् / तस्मात्तेषामेक एव धातुः परमप्रभावविषयो भवति / एतानाकारान् स्थापयित्वा बुद्धबोधिसत्त्वानां तदन्यः प्रभावः श्रावकप्रत्येकबुद्धैः साधारणो वेदितव्यः / तदेवं सति श्रावकप्रत्येकबुद्धा एव तावद्बुद्धबोधिसत्त्वैः सह न तुल्याभिज्ञा भवन्ति / कुतः पुनः सर्वे देवमनुष्यास्तीर्थ्याः पृथग्जनाश्च /

यश्चापि प्रातिहार्यप्रभावो बुद्धबोधिसत्त्वानामृद्ध्यादेशनानुशास्ति-संगृहीतः सो ऽप्यभिज्ञाप्रभाव एव यथायोगं प्रविष्टो वेदितव्यः ऋद्धिविषयचेतसः पर्यायास्रवक्षयज्ञानाभिज्ञाप्रभावेषु / बोधिसत्त्वभूमावाधारे योगस्थाने पञ्चमं प्रभावपटलम् // 5 //

परिपाकपटलम् (छप्तेर् 1.6)

तत्र परिपाकः कतमः / परिपाकः समासतः षड्भिराकारैर्वेदितव्यः / स्वभावतो ऽपि परिपाच्य पुद्गलतो ऽपि परिपाकप्रकारभेदतो ऽपि परिपाकोपायतो ऽपि परिपाचकपुद्गलतो ऽपि परिपक्वपुद्गल-लक्षणतो ऽपि च /

तत्रायं परिपाकस्वभावः / कुशलधर्मवीजे सति कुशलानां धर्माणामासेवनान्वयाद् या क्लेशज्ञेयावरणप्रहाणविशुद्ध्यनुकूला कायचित्तकर्मण्यता कल्यता सम्यक् प्रयोगनिष्ठा यत्र स्थिताः शास्तारं वा आगम्यानागम्य वा शास्तारं भव्यो भवति प्रतिबलो ऽनन्तरं क्लेशावरणप्रहाणं वा साक्षात्कर्तुं ज्ञेयावरणप्रहाणं वा / तद्यथा व्रणो यदा परिपाटनाय निष्ठागतो भवत्यनन्तरं पाटनार्हः / सः परिपक्व इत्युच्यते / घटघटीशरावादि च मृन्मयं भाण्डं यदा परिभोगाय निष्ठागतं भवति अनन्तरं परिभोगार्ह तदा परिक्वमित्युच्यते / फलानि वा आम्रपनसादीनि यदा परिभोगाय निष्ठागतानि भवन्त्यनन्तरं परिभोगार्हाणि तदा परिपक्वानीत्युच्यन्ते / एवमेव कुशलानां धर्माणामासेवनान्वयाद् असौ सम्यक् प्रयोगनिष्ठा अनन्तरं विशुद्ध्ये संवर्तते / स परिपाकस्वभावः /

तत्र परिपाच्याः पुद्गलाः समासतश्चत्वारः / श्रावकगोत्रः श्रावकयाने / प्रत्येकबुद्धगोत्रः प्रत्येकबुद्धयाने / बुद्धगोत्रो महायाने परिपाचयितव्यः / अगोत्रस्थो ऽपि पुद्गलः सुगतिगमनाय परिपाचयितव्यो भवति / बोधिसत्त्वानां बुद्धानाञ्च भगवताम् इत्येते चत्वारः पुद्गलाः एषु चतुर्षु वस्तुषु परिपाचयितव्याः / एवं परिपाच्यपुद्गलतः परिपाको वेदितव्यः /

तत्र परिपाकप्रभेदः कतमः / समासतः षड्विधः परिपाकः / इन्द्रियपरिपाकः कुशलमूलपरिपाकः ज्ञानपरिपाकश्च मृदुमध्याधिमात्रश्च परिपाकः /

तत्रेन्द्रियपरिपाकः / या आर्युर्वर्णकुलैश्वर्यसम्पदादेयवचनता महेशाख्यतामनुष्यत्वं (dutt 56) महोत्साहता यामाश्रयपरिपाकफलसंपदमागम्य भव्यो भवत्यातप्तानुप्रयोगायापरिखिन्नमानसश्च भवति सर्वविद्यास्थानसमुदागमाभियोगेषु /

कुशलमूलपरिपाकः कतमः / या प्रकृत्या मन्दरजस्कतायामागम्य प्रकृत्यैवास्य पापकेष्वकुशलेषु धर्मेषु / चित्तं न क्रामति मन्दनिवरणश्च भवति मन्दवितर्क ऋजुप्रदक्षिणग्राही /

ज्ञानपरिपाकः कतमः / स्मृतिमान् भवति मेघावी प्रतिबलश्च भवति सुभाषितदुर्भाषितानां धर्माणामर्थस्य आज्ञानायोद्ग्रहणाय धारणाय प्रतिवेधाय / सहजया प्रज्ञया समन्वागतो भवति यां प्रज्ञामागम्य भव्यो भवति प्रतिबलः सर्वतो ऽत्यन्तं सर्वक्लेशाच्चित्तं विमोचयितुम् / तत्रेन्द्रियपरिपाकेन विपाकावरणाद्विमुक्तो भवति / कुशलमूलपरिपाकेन कर्मावरणाद्विमुक्तो भवति / ज्ञानपरिपाकेन क्लेशावणाद्विमुक्तो भवति /

मृदुपरिपाकः कतमः / द्वाभ्यां कारणाभ्यां मृदुः परिपाको भवति / अदीर्घकालाभ्यासतश्चेन्द्रियकुशलमूलज्ञानपरिपाकहेतोः अपरिपुष्टनिहीनहेत्वभ्यासतश्च / मध्यः परिपाको ऽनयोरेव द्वयोः कारणयोरन्यतरवैकल्यादन्यतरसान्निध्याच्च वेदितव्यः / अधिमात्रः पुनः परिपाक उभयोरनयोः कारणयोरवैकल्याद्वेदितव्यः /

तत्र परिपाकोपायः कतमः / स सप्तविंशतिविधो वेदितव्यः / धातुपुष्टया वर्तंमानप्रत्ययोपसंहारतः अवतारतो रतिग्रहणतः आदिप्रस्थानतः अनादिप्रस्थानतः शुद्धिदूरतः शुद्ध्यासन्नतः प्रयोगतः आशयतः आमिषोपसंहारतः धर्मोपसंहारतः ऋद्ध्यावर्जनतया धर्मदेशनया गुह्यधर्माख्यानतः विवृतधर्माख्यानतः मृदुप्रयोगतो मध्यप्रयोगतः अधिमात्रप्रयोगतः श्रवणतः चिन्तनतो भावनतः संग्रहणतो निग्रहणतः स्वयंकृततः पराध्येषणतः तदुभयतश्च /

तत्र धातुपुष्टिः कतमा / या प्रकृत्या कुशलधर्मबीजसंपदं निश्रित्य पूर्वकुशलधर्माभ्यासादुत्तरोत्तराणां कुशलधर्मबीजानां परिपुष्टतरा परिपुष्टतमा उत्पत्तिः स्थितिः / इयमुच्यते धातुपुष्टिः /

तत्र वर्तमानप्रत्ययोपसंहारः कतमः / दृष्टे धर्मे अविपरीता धर्मदेशना / तत्र चाविपरीतग्राहिता / यथावद्धर्मानुधर्मप्रतिपत्तिश्च / तत्र धातुपुष्टेः पूर्वकेण हेतुना वर्तमानः परिपाको निवर्तते / वर्तमानप्रत्ययोपसंहारतो वर्तमान एवं हेतुर्वर्तमानः परिपाको वेदितव्यः /

तत्रावतारः कतमः / श्रद्धाप्रतिलम्भमधिपतिं कृत्वा आगारिकस्य दुश्चरितविवेकशिक्षापदसमादानम् / अनागारिकां वा प्रव्रजतः कामविवेकशिक्षापदसमादानम् /

रतिग्राहः कतमः / या सर्वदुःख-नैर्याणिकीञ्च प्रतिपदं कामसुखात्मक्लमथान्त-विवर्जिताञ्च सुखां प्रतिपदमागम्य स्वाख्याते धर्मविनये शासनाभिरतिः

तत्रादिप्रस्थानं कतमत् / य एव तत्प्रथमतः संवेजनीयेषु धर्मेषु संवेगमागम्य न्यायार्थप्रतिपादने चानुशंसां विदित्वा ऽवतारः / इदमेवादिप्रस्थानमित्युच्यते /

अनादिप्रस्थानं कतमत् / या अवतीर्णस्य पुद्गलस्य परिपाच्यमानतायां वर्तमानस्य बोधिसत्त्वेभ्यो बुद्धेभ्यश्चानध्युपेक्षामागम्य विवृतानाञ्च स्थानानां भूयो भूयः उत्तानक्रियामागम्य उत्तरोत्तरपरिपाकगमनता /

तत्र विशुद्धिदूरता कतमा / यत् कौसीद्यं वा आगम्य प्रत्ययवैधुर्यं वा महता दीर्घेण कालेन प्रभूतैर्जन्मान्तरापरिवर्तैः कल्पपरिवर्तैर्वा भव्यो भवति विशुद्धये / एतद्विपर्ययेण विशुद्ध्यासन्नता वेदितव्या /

तत्र प्रयोगः कतमः / या स्वार्थप्राप्तौ तीव्रच्छन्दतामागम्य विनिपातभयं वा ऽमुत्र दृष्टे वा धर्मे परतो ऽयशोभयमागम्य शिक्षापदेष्वनुपालना सातत्यकारिता सत्कृत्यकारिता च /

तत्राशयः कतमः / धर्मेषु च या सम्यक् सन्तीरणा-क्षान्तिमागम्यास्माद्धर्मविनयादसंहार्यतायै परेषाञ्चाधिगमे ऽभिसंप्रत्यय गुणसंभावनामागम्य या त्रिषु रत्नेषु स्वार्थप्राप्तौ चाविचला श्रद्धधानता /

आभिषोपसंहारः कतमः / यः सर्वेण च सर्वं भोजनपानादिविकलानां भोजनपानाद्युपसंहारः / अनुकूलपानभोजनादिविकालानाञ्चानुकूलपानभोजनाद्युपसंहारः /

तत्र धर्मोपसंहारः कतमः / यदुद्देशतो वा धर्माणामनुप्रदानं सम्यगर्थविवरणतो वा /

ऋद्ध्यावर्जनता कतमा / या ऋद्धिमत ऋद्धिप्रातिहार्यविदर्शना सत्त्वानुकम्पया सत्त्वानामाशयविशुद्धिं वाधिपतिं कृत्वा प्रयोगविशुद्धिं वा एते सत्त्वाः प्रातिहार्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा आशयशुद्धिं वा शासने प्रतिलप्स्यन्ते प्रयोक्ष्यन्ते सम्यगिति / ते च तेन प्रातिहार्येणावर्जितमानसा आशयशुद्धिं वा प्रतिलभन्ते प्रयुज्यन्ते वा सम्यक् /

तत्र देशना कतमा / स्वयं स्वार्थप्राप्तावशक्तस्य सद्धर्मदेशना सम्यक् प्रतिपत्तिसहायभूता / शक्तस्यापि च क्षिप्राभिज्ञतायै अनुकूला सद्धर्मदेशना /

तत्र गुह्यधर्माख्यानं कतमत् / या बालप्रज्ञानां सत्त्वानामत्युदारगम्भीरार्थधर्मप्रतिच्छादनता उत्तानसुप्रवेशसुखोपायावतारधर्मदेशनता /

विवृतधर्माख्यानं कतमत् / या पृथुप्रज्ञानां सत्त्वानां सुखप्रविष्टबुद्धशासनानयानामत्युदारगम्भीरस्थानविवरणता /

तत्र मृदुः प्रयोगः कतमः / यः सातत्यप्रयोगविवर्जितः सत्कृत्यप्रयोगविवर्जितश्च /

मध्यः प्रयोगः कतमः / यः सातत्यप्रयोगविवर्जितो वा सत्कृत्यप्रयोगविवर्जितो वा / इत्यनयोर्द्वयोः प्रयोगयोरन्यतरविवर्जितः /

अधिमात्रः प्रयोगः कतमः / यस्तदुभयप्रयोगसंयुक्तः सातत्यप्रयोगसंयुक्तः सत्कृत्यप्रयोगसंयुक्तश्च /

तत्र श्रुतं कतमत् / यो बौद्धप्रवचनाधिमुक्तस्य सूत्रादीनां धर्माणां श्रवणोद्ग्रहण-धारणस्वाध्यायाभियोगः /

चिन्ता कतमा / प्रविवेके धर्मनिध्यानाभिरतस्य अर्थाभ्यूहनासंलक्षणानिश्चयः /

भावना कतमा / शमथप्रग्रहोपेक्षानिमित्तेषु सम्यगुपलक्षणापूर्विका शमथविपश्यनोपेक्षा ऽभ्यासरतिः /

संग्रहः कतमः / सम्यग् निरामिषचित्तस्य निश्रयदानमाचार्योपाध्यायन्यायेन / पृथग्विधा च परिचर्या तद्यथा ग्लानोपस्थानपरिचर्या धर्म्यचीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिचर्या शोककौकृत्यप्रतिविनोदनपरिचर्या क्लेशप्रतिविनोदनपरिचर्या / इत्येवंभागीयाः पृथग्विधा परिचर्यां वेदितव्याः /

निग्रहः कतमः / आत्मगतां संक्लेशारक्षां संविधाय स्खलितचोदना मृदौ व्यतिक्रमे / मध्ये व्यतिक्रमे ऽवसादना / अधिमात्रे व्यतिक्रमे प्रवासना / तत्र या च चोदना या चावसादना सा तेषामेव हितसुखार्थं तदन्येषाञ्च / या पुनः प्रवासना पुनः प्रतिसंहरणाय सापि तेषां चान्येषां च हितसुखाय / या पुनरप्रतिसंहार्या प्रवासना सा परेषामेव हितसुखाय / तथाहि परेषां प्रवासनां व्यतिक्रमनिदानम् / परेषूपलभ्याव्यतिक्रमाय चेतयते /

कथं स्वयं परिपाचयति / आनुलोमिकञ्च धर्मं देशयति अकुशलात् स्थानाद्युत्थाप्य कुशले स्थाने प्रतिष्ठापनाय / यथावादी च भवति तथाकारी / धर्मानुधर्मप्रतिपन्नस्तत्स्वभावानुवर्ती / येनैनं परे नैवमाह / त्वमेव तावत् स्वयं नाकुशलात्स्थानाद्युत्थितः कुशले च स्थाने प्रतिष्ठितः कस्मात्त्वं तत्र परं समादापयितव्यं चोदयितव्यं स्मारयितव्यं मन्यसे / त्वमेव तावत् परैश्चोदयितव्यः स्मारयितव्यः समादापयितव्यः /

कथं परमध्येषते / यस्यान्तिके सत्त्वानामधिमात्रश्च प्रेमगौरवं निविष्टं भवति / यश्चोपायज्ञो भवति धर्मदेशनायां सुशिक्षितः / स्तमध्येषते व्यापारयति परिपाकाय /

उभाभ्यामाभ्यां समस्ताभ्यां स्वपराध्येषणाकृतः परिपाको वेदितव्यः /

इत्यनेन सप्तविंशतिविधेन परिपाकोपायेन सा षड्विधा परिपाकप्रभेद संपद्वेदितव्या / इन्द्रियपरिपाकस्य कुशलमूलपरिपाकस्य ज्ञानपरिपाकस्य मृदुमध्याधिमात्रस्य च परिपाकस्य /

तत्र परिपाचकाः पुद्गलाः कतमे / समासतः षट् बोधिसत्त्वाः षटसु बोधिसत्त्वभूमिषु व्यवस्थिताः सत्त्वान् परिपाचयन्ति / अधिमुक्तिचर्याभूमिस्थितो (dutt 60) बोधिसत्त्वो ऽधिमुक्तिचारी / शुद्धाध्याशयभूमिस्थितो बोधिसत्त्वः शुद्धाध्याशयः / चर्याप्रतिपत्तिभूमिस्थितो बोधिसत्त्वश्चर्याप्रतिपन्नः / नियत भूमिस्थितो बोधिसत्त्वो नियत-पतितः / नियतचर्या-प्रतिपत्तिभूमिस्थितो बोधिसत्त्वो नियतचर्याप्रतिपन्नः / निष्ठागमनभूमिस्थितो बोधिसत्त्वो निष्ठागतः / तत्रागोत्रस्थानां पुद्गलानां सुगतिगमनाय परिपाकः पुनः पुनः प्रत्यावर्त्यो भवति पुनः पुनः करणीयः / गोत्रस्थानां पुनः परिपाको न प्रत्यावर्त्यो भवति न पुनः पुनः करणीयः /

तत्र परिपक्वपुद्गललक्षणं कतमत् / श्रावकः पूर्वकुशलाभ्यासाद् यदामृदुपाकव्यवस्थितो भवति स मृदुच्छन्दो भवति मृदुप्रयोगश्चापायानपि गच्छति न च दृष्टे धर्मे श्रामण्यफलमधिगच्छति न च दृष्टे धर्मे परिनिर्वाति / यदा तु मध्यपाकव्यवस्थितो भवति स मध्यच्छन्दश्च भवति मध्यप्रयोगो न चापायान् गच्छति / दृष्टे च धर्मे श्रामण्यफलं प्राप्नोति / नो तु दृष्टे धर्मे परिनिर्वाति / अधिमात्रे परिपाके स्थितः अधिमात्रच्छन्दो भवति अधिमात्रप्रयोगश्च न चापायान् गच्छति / दृष्टे च धर्मे श्रामण्यफलं प्राप्नोति / दृष्ट एव च धर्मे परिनिर्वाति /

प्रत्येकबुद्धस्तथैव वेदितव्यः यथा श्रावकः / तत्कस्य हेतोः / तुल्यजातीयो ऽस्य मार्गः श्रावकैः / अयन्तु श्रावकेभ्यः प्रत्येकबुद्धस्य विशेषः / पश्चिमे भवे पश्चिमे आत्मभावप्रतिलम्भे ऽनाचायकं पूर्वाभ्यासवशात् सप्तत्रिंशद्वोधिपक्ष्यान् धर्मान् भावयित्वा सर्वक्लेशप्रहाणादर्हत्त्वं साक्षात्करोति / तस्मात्प्रत्येकबुद्ध इत्युच्यते /

बोधिसत्त्वः पुनरधिमुक्तिचर्याभूमिस्थितो मुदुपरिपाको वेदितव्यः / अध्याशयशुद्धो चर्याप्रतिपत्तिभूमौ च मध्यपरिपाकः / नियातो निष्ठितश्चाधिमात्रपरिपाकः / तत्र मृदुपाकव्यवस्थितो बोधिसत्त्वो मृदुच्छन्दो भवति मृदुप्रयोगः अपायांश्च गच्छति / प्रथमकल्पासंख्येयपर्यन्ततश्च स वेदितव्यः / उत्तप्तैरचलैः सुविशुद्धैश्च बोधिपक्ष्यैः कुशलैधर्मैः सर्वैरेव विसंयुक्तो भवति / मध्यपाको बोधिसत्त्वो मध्यच्छन्दो भवति मध्यप्रयोगः / न चापायान् गच्छति द्वितीयकल्पासंख्येयपर्यन्ततश्च भवति / उत्तप्तैरचलैश्च बोधिपक्ष्यैः कुशलैर्धर्मैः (dutt 61) संयुक्तो भवति / सुविशुद्धैर्विसंयुक्तः / अधिमात्रपाकस्थितो बोधिसत्त्वः अधिमात्रच्छन्दो भवत्यधिमात्रप्रयोगश्च / न चापायान् गच्छति / तृतीयकल्पासंख्येयपर्यन्ततश्च भवति / उत्तप्तैरचलैः सुविशुद्धैर्बोधिपक्ष्यैः कुशलैर्धर्मैः समन्वागतो भवति / तत्र प्रकृत्या घनत्वादुज्ज्वलत्वादधिमात्रमहाफलत्वान्महानुशंसत्वाच्चोत्तप्ता इत्युच्यन्ते / अप्रत्यावर्त्यत्वादपरिहाणीयत्वाद्विशेषगामित्वादचला इत्युच्यन्ते / बोधिसत्त्वभूमौ निरुत्तरत्वात्सुविशुद्धा इत्युच्यन्ते /

तत्र यश्चामिषकृतः परिपाको यश्च ऋद्ध्यावर्जनजो यश्च गुह्यधर्माख्यानजो यश्च मृदुप्रायोगिको यश्च श्रुतमात्रकृतः परिपाक इत्येष पञ्चविधः परिपाकः दीर्घकालाभ्यासादप्येषां धर्माणां मृदुक एव भवति प्रागेवेत्तककालाभ्यासात् / तदन्यैस्तु सर्वैः परिपाकस्य कारणैः परिपाकस्य त्रिप्रकारनयो वेदितव्यः / मृदुकेनाभ्यासेन मृदुको मध्येन मध्यः अधिमात्रेणाधिमात्रः परिपाको वेदितव्यः / तस्य च मृदुमध्याधिमात्रस्य परिपाकस्यैकैकस्य त्रिप्रकारनयो वेदितव्यः / मृदुकस्य [मृदु-]मृदुको मृदुमध्यो मृद्वधिमात्रः / मध्यस्य च मध्यमृदुको मध्यमध्यो मध्याधिमात्रः / अधिमात्रस्याधिमात्रमृदुरधिमात्रमध्यो ऽधिमात्राधिमात्रः / इत्येवं भागीयोत्तरोत्तरप्रभेदनयेनाप्रमाणः परिपाकप्रभेदः सत्त्वानां बुद्धबोधिसत्त्वकृतो वेदितव्यः /

तत्र बोधिसत्त्वः एभिः परिपाककारणैर्यथानिर्दिष्टैरात्मनश्च बुद्धधर्मपरिपाकायेन्द्रियपरिपाकं कुशलमूलपरिपाकं ज्ञानपरिपाकञ्च मृदुमध्याधिमात्रञ्च समुदानयति परसत्त्वानाञ्च परपुद्गलानां यानत्रयनिर्याणाय /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे योगस्थाने षष्ठं परिपाकपटलम् //

बोधिपटलम् (छप्तेर् 1.7)

तत्र बोधिः कतमा / समासतो द्विविधञ्च प्रहाणं द्विविधञ्च ज्ञानं बोधिरित्युच्यते /

तत्र द्विविधं प्रहाणं-क्लेशावरणप्रहाणं ज्ञेयावरणप्रहाणञ्च / द्विविधं पुनर्ज्ञानं यत् क्लेशावरणप्रहाणाच्च निर्मलं सर्वक्लेशनिरनुबन्धज्ञानम् / ज्ञेयावरणप्रहाणाच्च यत्सर्वस्मिन् ज्ञेये ऽप्रतिहतमनावरणं ज्ञानम् /

अपरः पर्यायः / शुद्धज्ञानं सर्वज्ञानमसङ्गज्ञानञ्च / सर्वक्लेशवासनासमुद्धातश्चाक्लिष्टायाश्चाविद्यायाः निःशेषप्रहाणमनुत्तरा सम्यक्संबोधिरित्युच्यते / तत्र सवासनानां सर्वक्लेशानां सर्वतश्चात्यन्तञ्च प्रहाणाद्यद् ज्ञानं तच्छुद्धमित्युच्यते / सर्वधातुषु सर्ववस्तुषु सर्वप्रकारेषु सर्वकालेषु यद्ज्ञानमव्याहतं प्रवर्तते तत्सर्वज्ञानमित्युच्यते / तत्र द्वौ वा धातू / लोकधातुः सत्त्वधातुश्च / तत्र द्विविधं वस्तु / संस्कृतमसंस्कृतञ्च / तस्यैव च संकृतासंस्कृतस्य वस्तुनो ऽप्रमाणः प्रकारभेदः स्वलक्षणोत्तरजातिप्रभेदेन सामान्यलक्षणप्रभेदेन हेतुफलप्रभेदेन धातुगतिकुशलाकुशलाव्याकृतादिप्रभेदेन / तत्र कालस्त्रिविधः / अतीतो ऽनागतः प्रत्युत्पन्नश्च / इत्येतत्सर्वधातुकं सर्ववस्तुकं सर्वप्रकारं सर्वकालं ज्ञानं सर्वज्ञानमित्युच्यते / तत्रासङ्गज्ञानं यदाभोगमात्रादेव सर्वत्राधिष्ठितं त्वरितमसक्तं ज्ञानं प्रवर्तते / न पुनः पुनराभोगं कुर्वतो नान्यत्रैकाभोगप्रतिबद्धमेव तज्ज्ञानं भवति /

अपरः पर्यायः / चत्वारिंशदुत्तरमावेणिकं बुद्धधर्मशतं या च तथागतस्यारणा प्रणिधिज्ञानं प्रतिसंविदश्च / इयमनुत्तरा सम्यक्संबोधिरुच्यते /

तत्रेदं चत्वारिंशदुत्तरमावेणिकं बुद्धधर्मशतम् / द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणान्यशीत्यनुव्यञ्जनानि चतस्रः सर्वाकाराः परिशुद्धयः दश बलानि चत्वारि वैशारद्यानि त्रींणि स्मृत्युपस्थानानि त्रीण्यरक्ष्याणि महाकरुणा ऽसम्मोषधर्मता (dutt 63) वासनासमुद्घातः सर्वाकारवरज्ञानञ्च / एषाञ्च बुद्धधर्माणां विभागः प्रतिष्ठापटले भविष्यति /

तत्रेयं परमा बोधिः सप्तभिः परमताभिर्युक्ता येनेयं सर्वबोधीनां परमेत्युच्यते /

सप्त परमताः कतमाः आश्रयपरमता प्रतिपत्तिपरमता सम्पत्तिपरमता ज्ञानपरमता प्रभावपरमता प्रहाणपरमता विहारपरमता च / यत्तथागतो द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः सुलक्षितगात्रः / इयमस्याश्रयपरमतेत्युच्यते / यत्तथागत आत्महिताय परहिताय बहुजनहिताय [बहुजनसुखाय] लोकानुकम्पायै अर्थाय हिताय सुखाय देवमनुष्याणां प्रतिपन्नः / इयमस्य प्रतिपत्तिपरमतेत्युच्यते / यत्तथागतो निरुत्तराभिरप्रतिसमाभिश्चतसृभिः संपत्तिभिः समन्वागतः शीलसंपत्त्या दृष्टिसंपत्त्या आचारसंपत्त्या आजीवसंपत्त्या [प्रतिपन्नः] / इअयमस्य सम्पत्तिपरमतेत्युच्यते / यत्तथागतो निरुत्तराभिरप्रतिसमाभिश्चतसृभिः प्रतिसंविद्भिः समन्वागतः धर्मप्रतिसंविदा ऽर्थप्रतिसंविदा निरुक्तिप्रतिसंविदप्रतिभानप्रतिसंविदा च / इयमस्य ज्ञानपरमतेत्युच्यते / यत्तथागतो निरुत्तराभिरप्रतिसमाभिः षड्भिरभिज्ञाभिः समन्वागतः यथा पूर्वनिर्दिष्टाभिः / इयं तथागतस्य प्रभावपरमतेत्युच्यते / यत्तथागतः सवासनसर्वक्लेशप्रहाणेन निरुत्तरेणाप्रतिसमेन ज्ञेयावरण प्रहाणेन च समन्वागतः / इयमस्य प्रहाणपरमतेत्युच्यते / यत्तथागतस्त्रिभिर्निरुत्तरैरप्रतिसमैर्विहारैस्तब्दहुल विहारी आर्येण विहारेण दिव्येन ब्राह्मेण / इयमस्य विहारपरमतेत्युच्यते / तत्र शून्यतानिमित्ताप्रणिहितविहारा निरोधसमापत्तिविहारश्चार्यो विहार इत्युच्यते / चत्वारि ध्यानान्यारूप्यसमापत्तयश्च दिव्यो विहार इत्युच्यते / चत्वार्यप्रमाणानि ब्राह्मो विहार इत्युच्यते / तस्मात्पुनस्त्रिविधाद्विहाराश्चत्वारः परमविहारा यैस्तथागतास्तद्वहुलविहारिणो भवन्ति / आर्याद्विहाराच्छून्यता विहारो निरोधसमापत्तिविहारश्च / दिव्याद्विहारादानिंज्यचतुर्थध्यानविहारः / ब्राह्माद्विहारात्करुणाविहारो येन तथागतस्त्रिस्कृतो रात्रौ त्रिस्कृत्वो दिवसे षट्कृत्वो रात्रिंदिवेन बुद्धचक्षषा लोकं व्यवलोकयति को हीयते (dutt 64) को वर्धते कस्यानुत्पन्नानि कुशलमूलान्यवरोपयामि क्वं यावद्विस्तरेणाग्रफले ऽर्हत्त्वे प्रतिष्ठापयामीति /

तत्राश्रयपरमतया तथागता महापुरुषा इत्युच्यन्ते / प्रतिपत्तिपरमतया महाकारुणिका इत्युच्यन्ते / संपत्तिपरमतया महाशीलमहाधर्माण इत्युच्यन्ते / ज्ञानपरमतया महाप्रज्ञा इत्युच्यन्ते / प्रभावपरमतया महाभिज्ञा इत्युच्यन्ते / प्रहाणपरमतया महाविमुक्तय इत्युच्यन्ते / विहारपरमतया महाविहारतद् बहुलविहारिण इत्युच्यन्ते /

तेषाञ्च पुनस्तथागतानां दशभिराकारैर्गुणाभिधानञ्च भवति गुणानुस्मरणता च / कतमैर्दशभिः / इत्यपि स भगवांस्तथागतो ऽर्हन्सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति / तत्रावितथवचनात्तथागतः / सर्वप्राप्तयार्थप्राप्तत्वात् अनुत्तरपुण्यक्षेत्रत्वात् पूजार्हत्वाच्चार्हन् / यथावत्परमार्थेन धर्मानुबोधात्सम्यक्संबुद्धः / तिसृभिर्विद्याभिर्यथासूत्रोक्तेन च चरणेन विपश्यनाशमथपक्षोभयसुसम्पन्नत्वाद्विद्याचरणसम्पन्नः / परमोत्कर्षगमनादपुनः प्रत्यागमनाच्च सुगतः / सत्त्वधातुलोकधात्वोः सर्वाकारेण क्लेशव्यवदानज्ञानाल्लोकवित् / परमचित्तदमोपायज्ञतया एकस्यैव लोके पुरुषभूतस्य च प्रादुर्भावात् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः / चक्षुर्भूतत्वाज्ज्ञानार्थधर्मतत्त्व भूतत्वाद् व्यक्तस्यार्थस्य निर्णेतृत्वात् सर्वार्थप्रतिसरणत्वादव्युत्पन्नस्यार्थस्य व्युत्पादकत्वा दुत्पन्नस्य संशयस्योच्छेदकत्वात् गम्भीराणां स्थानानां विवरणात् पर्यवदापकत्वात्तन्मूलत्वात् सर्वधर्माणां तन्नेतृकत्वात्तत्प्रतिसरणत्वात् सर्वदुःखस्य निःसरणं शास्ति व्यपदिशति सम्यग्देवमनुष्याणाम् / तस्माच्छास्ता देवमनुष्याणामित्युच्यते / अर्थोपसंहितस्य धर्मराशेरनर्थोपसंहितस्य धर्मराशेर्न्नैवार्थोपसंहितस्य नानार्थोपसंहितस्य धर्मराशेः सकलसर्वाकाराभिसंबोधाद् बुद्ध इत्युच्यते / सर्वमारबलमहासंग्रामावभङ्गाद्भगवान् /

तत्र प्रभूतैरपि कल्पैरेकस्यापि बुद्धस्य प्रादुर्भावो न भवति / एकस्मिन्नेव च कल्पे प्रभूतानां बुद्धानामुत्पादो भवति / तेषु तेषु च दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुष्वप्रमेयाणामेव बुद्धानामुत्पादो वेदितव्यः / तत्कस्य हेतोः / सन्ति दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येया बोधिसत्त्वा ये तुल्यकालकृतप्रणिधानास्तुल्यसंभारसमुदागताश्च / यस्मिन्नेव दिवसे पक्षे मासे संवत्सरे एकेन बोधिसत्त्वेन बोधौ चित्तं प्रणिहितं तस्मिन्नेव दिवसे पक्षे मासे संवत्सरे सर्वैः / यथा चैक उत्सहितो घटितो व्यायच्छितश्च तथा सर्वे / तथाहि दृश्यन्ते ऽस्मिन्नेव लोकधातावनेकानि बोधिसत्त्वशतानि यानि तुल्यकालप्रणिधानानि तुल्यत्यागानि तुल्यक्षान्तिकानि तुल्यवीर्याणि तुल्यध्यानानि तुल्यप्रज्ञानानि / प्रागेव दशसु दिक्ष्वनन्तापर्यन्तेषु लोकधातुषु / बुद्धक्षेत्राण्यपि त्रिसाहस्रमहासाहस्राण्यप्रमेयासंख्येयानि दशसु दिक्षु संविद्यन्ते / न च तुल्यसंभारसमुदागतयोर्द्वयोस्तावद्बोधिसत्त्वयोरेकस्मिन् लोकधातौ बुद्धक्षेत्रे युगपदुत्पत्त्यवकाशो ऽस्ति प्रागेवाप्रमेयासंख्येयानाम् / न च पुनस्तुल्यसंभाराणां क्रमेणानुपरिपाटिकया उत्पादोयुज्यते / नापि सर्वेण सर्वमनुत्पाद एव युज्यते / तस्माद्दशसु दिक्ष्वप्रमेयासंख्येयेषु लोकधातुषु यथा परिशोधितेषु तथागतशून्येषु ते तुल्यसंभारा बोधिसत्त्वा अन्योन्येषु बुद्धक्षेत्रेषूत्पद्यन्त इति वेदितव्यम् / तदनेन पर्यायेण बहुषु लोकधातुषु बुद्धबाहुल्यमेव युज्यते / न चैकस्मिन् बुद्धक्षेत्रे द्वयोस्तथागतयोर्युगपदुत्पादो भवति / तत्कस्य हेतोः / दीर्घरात्रं खलु बोधिसत्त्वेनैवं प्रणिधानमनुबृंहितं भवति /

यथाहमेको ऽपरिणायके लोके परिणायकः स्यां सत्त्वानां विनेता सर्वदुःखेभ्यो विमोचयिता परिनिर्वापयितेति / यस्यैवं दीर्घरात्रं प्रणिधानमनुबृंहयतः सम्यक् प्रतिपत्तिपरिगृहीतमृध्यत्येव तत् / पुनश्च शक्त एकस्तथागतस्त्रिसाहस्रमहासाहस्रे एकस्मिन् बुद्धक्षेत्रे सर्वबुद्धकार्य कर्तुम् / अतो द्वितीयस्य तथागतस्य व्यर्थ एवोत्पादः स्यात् / भूयश्चैकस्य तथागतस्य लोके उत्पादात्सत्त्वानाम् एवार्थकरणप्रसिद्धिः प्रचुरतरा भवति प्रदक्षिणतरा / तत्कस्य हेतोः / तेषामेवं भवत्ययमेव कृत्स्ने जगत्येकस्तथागतो न द्वितीयः / अस्मिञ्जनपदचारिकां वा विप्रकान्ते परिनिर्वृते वा नास्ति स कश्चिद् द्वितीयः / (dutt 66) यस्यास्माभिरन्तिके ब्रह्मचर्यं चरितव्यं स्यात् धर्मो वा श्रोतव्य इति विदित्वा ऽतित्वरन्ते घनतरेण छन्दव्यायामेन ब्रह्मचर्यवासाय सद्धर्मश्रवणाय च / बुद्धबहुत्वंतु ते उपलभ्य नातित्वरेरन् / एवमेषामेकस्य बुद्धस्योत्पादात्स्वार्थे करणप्रसिद्धिः प्रचुरतरा च भवति प्रदक्षिणतरा च /

तत्र सर्वबुद्धानां सर्वं समसमं भवति निर्विशिष्टं स्थापयित्वा चत्वारि स्थानानि-आयुर्नाम कुलं कायञ्च / इत्येषाञ्चतुर्णां धर्माणां ह्रासवृद्ध्या विलक्षणता बुद्धानाम् / न त्वन्येन केनचित् / न च स्त्री अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमसंबुध्यते / तत्कस्य हेतोः / तथा हि बोधिसत्त्वः प्रथमस्यैव कल्पासंख्येयस्यात्ययात् / स्त्रीभावं विजहाति / बोधिमण्डनिषदनमुपादाय न पुनर्जातु स्त्री भवति / प्रकृत्या च बहुक्लेशो दुष्प्रज्ञश्च भवति सर्वो मातृग्रामः / न च प्रकृत्या बहुक्लेशसन्तानेन दुष्प्रज्ञसन्तानेन च शक्यमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुम् /

एवमियमनुत्तरा सम्यक्संबोधिः स्वभावतो ऽपि यथानिर्दिष्टा यथाभूतं वेदितव्या / परमतो ऽपि गुणनिर्देशानुस्मरणतो ऽपि संभवतो ऽपि विशेषतो ऽपि यथानिर्दिष्टा यथाभूतं वेदितव्या / अपि त्वचिन्त्यैव सर्वतर्कमार्गसमतिक्रान्तत्वादप्रमेयासंख्येयगुणसमुदितत्वादनुत्तरैव च सम्यक्संबोधिः सर्वश्रावक-प्रत्येकबुद्धतथागतानाभि निर्वृत्तये भवति / तस्मादेषैव बोधिरग्र्या श्रेष्ठा वरा प्रणीतेति /

इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे योगस्थाने सप्तमं बोधिपटलम् /

बलगोत्रपटलम् (छप्तेर् 1.8)

निर्दिष्टं तावद्यत्र बोधिसत्त्वेन शिक्षितव्यम् / यथा पुनः शिक्षितव्यं तद्वक्ष्यामि /

उद्दानम् /

अधिमुक्तेर्बहुलता धर्मपर्येष्टिदेशना / प्रतिपत्तिस्तथा सम्यगववादानुशासनम् / उपायसहितं कायवाङ्मनःकर्म पश्चिमम् /

इहादित एव बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वशिक्षासु शिक्षितुकामेनाधिमुक्तिबहुलेन भवितव्यं धर्मेपर्येषकेण धर्मदेशकेन धर्मानुधर्मप्रतिपन्नेन सम्यगववादानुशासकेन सम्यगववादानुशासन्याञ्च स्थितेन उपायपरिगृहीतकायवाङ्मनःकर्मणा च भवितव्यम् /

कथञ्च बोधिसत्त्वो ऽधिमुक्तिबहुलो भवति / इह बोधिसत्त्वो ऽष्टविधे ऽधिमुक्त्यधिष्ठाने श्रद्धाप्रसादपूर्वंकेण निश्चयेन रुच्या समन्वागतो भवति / त्रिषु रत्नेषु बुद्धधर्मंसंघगुणेषु बुद्धबोधिसत्त्वप्रभावे च यथानिर्दिष्टे तत्त्वार्थे च यथानिर्दिष्टे हेतौ च फले च विचित्रे यथायोगपतिते अविपरीते प्राप्तव्ये चार्थे समर्थो ऽहं प्राप्तुमिति / यथा प्राप्तव्ये अर्थे एवं प्राप्त्युपाये अस्त्ययं प्राप्त्युपायः प्राप्तव्यस्यार्थस्येति / तत्र प्राप्तव्यो ऽयथा बोधिरनुत्तरा / प्राप्त्युपायः पुनः सर्वे बोधिसत्त्वशिक्षामार्गाः / तथा सुभाषिते सुलपिते सुप्रव्याहृते ऽधिमुक्तिस्तद्यथा सूत्रं गेयं व्याकरणादिषु धर्मेषु /

तत्रास्मिन्नष्टविधे ऽधिमुक्त्याधिष्ठाने बोधिसत्त्वस्य द्वाभ्यां कारणाभ्यामधिमुक्तिबहुलता वेदितव्या / अधिमुक्त्यभ्यासबहुलीकारतश्च तीव्रक्षान्तिसन्निवेशतश्च /

तत्र धर्मं बोधिसत्त्वः पर्येषमाणः किं पर्येषते / कथं पर्येषते / किमर्थं (dutt 68) पर्येषते / समासतो बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वपिटकञ्च पर्येषते श्रावकपिटकञ्च / वाह्यकानि च शास्त्राणि लौकिकानि च शिल्पकर्मपस्थानानि पर्येषते /

तत्र द्वादशाङ्गाद्वचोगताद्यद्वैपुल्यं तद्वोधिसत्त्वपिटकम् / अवशिष्टं श्रावकपिटकं वेदितव्यम् / बाह्यकानि पुनः शास्त्राणि समासतस्त्रीणि / हेतुशास्त्रं शब्दशास्त्रं चिकित्सक शास्त्रञ्च / तत्र लौकिकानि शिल्पकर्मस्थानान्यनेकविधानि बहुनानाप्रकाराणि / सुवर्णकारायस्कारमणिकारकर्मज्ञानप्रभृतीनि / तान्येतानि सर्वविद्यास्थानपरिगृहीतानि पञ्चविद्यास्थानानि भवन्ति / अध्यात्मविद्या हेतुविद्या शब्दविद्या व्याधिचिकित्साविद्या शिल्पकर्मस्थानविद्या च / इतीमानि पञ्च विद्यास्थानानि यानि बोधिसत्त्वः पर्येषते / एवमनेन सर्वविद्यास्थानानि पर्येषितानि भवन्ति /

तत्र बुद्धवचनमध्यात्मशास्त्रमित्युच्यते / तत्पुनः कत्याकारं प्रवर्तते / एवं यावल्लौकिकानि शिल्पकर्मस्थानानि कत्याकाराणि प्रवर्तन्ते / बुद्धवचनं समासतो द्व्याकारं प्रवर्तते / सम्यघेतुफलपरिदीपनाकारं कृताविप्रहाणा कृतानभ्यागमपरिदीपनाकारञ्च / हेतुशास्त्रमपि द्व्याकारम् / परोपारंभकथानुशंसपरिदीपनाकारं परतश्चेतिवादविप्रमोक्षानुशंसपरिदीपनाकारञ्च / शब्दशास्त्रमपि द्व्या कारम् / धातुरूपसाधनव्यवस्थानपरिदीपनाकारं वाक्संस्कारानुशंसपरिदीपनाकारञ्च / चिकित्साशास्त्रञ्चतुराकारं प्रवर्तते / आवाधकोशलपरिदीपनाकरम् / आवाधसमुत्थानकौशलपरिदीपनाकारम् / उत्पन्नस्यावाधस्य प्रहाणकौशलपरिदीपनाकारम् / प्रहाणस्य चावाधस्यायत्यामनुत्पादकौशलपरिदीपनाकारम् / लौकिकानि शिल्पकर्मस्थानज्ञानानि स्वकस्वकशिल्पकर्मस्थानानुष्ठानकार्यपरिनिष्पत्तिपरिदीपनाकाराणि /

कथञ्च बुद्धवचनमविपरीतं हेतुफलं परिदीपयति / दशेमे हेतवः अविपरीतं हेतुव्यवस्थानं सर्वहेतुसंग्रहे वेदितव्याः संक्लेशाय वा व्यवदानाय वा लौकिनामपि च तेषां सस्यादीनामव्याकृतानां प्रवृत्तये / दश हेतवः (dutt 69) कतमे / अनुव्यवहारहेतुः / अपेक्षाहेतुः / आक्षेपहेतुः / परिग्रहहेतुः / अभिनिर्वृत्तिहेतुः / आवाहकहेतुः प्रतिनियमहेतुः / सहकारिहेतुः विरोधहेतुः / अविरोधहेतुश्च /

तत्र सर्वधर्माणां यन्नाम नामपूर्विका च संज्ञा संज्ञापूर्वकश्चाभिलापः / अयमुच्यते तेषां धर्माणामनुव्यवहारहेतुः / तत्र यदपेक्षं यद्धेतुकं यस्मिन् वस्तुन्यर्थित्वमुपादानञ्च भवत्ययमस्योच्यते ऽपेक्षाहेतुः / तद्यथा हस्तापेक्षं हस्तहेतुकमादानकर्म / पादापेक्षं पादहेतुकमभिक्रमप्रतिक्रमकर्म / पर्वापेक्षं पर्वहेतुकं समिञ्जितप्रसारितकर्म / जिघत्सापिपासापेक्षं जिघत्सापिपासाहेतुकं भोजनपानादानं पर्येषणता च / इत्येवंभागीयो ऽप्रमाण-नयानुगतः अपेक्षाहेतुर्वेदितव्यः / तत्र बीजमावसानिकस्य स्वफलस्याक्षेपहेतुः / बीजनिर्मुक्तः तदन्यः प्रत्ययः परिग्रहहेतुः / तदेव बीजं स्वफलस्य निर्वृत्तिहेतुः / तत्पुनर्बीजनिर्वृत्तं फलमुत्तरस्य बीजाक्षिप्तस्य फलस्यावाहकहेतुः नानाविजातीय-विभिन्नकारणत्वं प्रतिनियमहेतुः / यश्चापेक्षाहेतुः यश्चाक्षेपहेतुः यश्च परिग्रहहेतुर्यश्च निर्वृत्तिहेतुर्यश्चावाहकहेतुर्यश्च प्रतिनियमहेतुरित्येतान् सर्वान् हेतून् एकध्यमभिसंक्षिप्य सहकारिहेतुरित्युच्यते / उत्पत्तावान्तरायिको हेतुविरोधहेतुः / अन्तरायवैकल्यमविरोधहेतुः /

तत्र विरोधः समासतः षड्विधः / वाग्विरोधः / तद्यथा शास्राणि पूर्वापरविरुद्धानि भवन्ति तदेकत्यानां श्रमणब्राह्मणानाम् युक्तिविरोधः / साध्यस्य ज्ञेयस्यार्थस्य साधनायोपपत्तिसाधनयुक्तिरयुज्यमाना भवति / उत्पतिविरोधः / तद्यथा उत्पत्ति प्रत्ययवैकल्पादुत्पत्त्यान्तरायिकधर्मसान्निध्याच्चोपत्तिर्न भवति / सहवस्थान विरोधः / तद्यथा आलोकतमसो रागद्वेषयोः सुखदुःखयोः / विप्रत्यनीकविरोधः / तद्यथा अहिनकुलयोर्मार्जारमूषिकयोरन्योन्यप्रत्यर्थिकयोश्च प्रत्यमित्रयोः / विपक्षप्रातिपक्षिकश्च विरोधः / तद्यथा ऽशुभभावना-कामरागयोः मैत्रीभावना-व्यापादयोः करुणाभावनाविहिंसयोः बोध्यङ्गार्याष्टाङ्गमार्गभावनायाः सर्वक्लेशानाञ्च त्रैधातुकावचराणाम् अस्मिंस्त्वर्थे उत्पत्तिविरोध एवाभिप्रेतः /

पुनः सर्वेषामेषां हेतूनां द्वाभ्यां हेतुभ्यां संग्रहः / जनकेन च हेतुना (dutt 70) उपायहेतुना च / यदाक्षेपकं निर्वर्तकञ्च बीजं तज्जनको हेतुः / अवशिष्टा हेतव उपायहेतुर्वेदितव्यः /

चत्वारः प्रत्ययाः हेतुप्रत्ययः समनन्तरप्रत्ययः आलम्बनप्रत्ययः अधिपतिप्रत्ययश्च / तत्र यो जनको हेतुः सः हेतुप्रत्ययः / यः पुनरुपायहेतुः सो ऽधिपतिप्रत्ययो वेदितव्यः / समनन्तरप्रत्ययश्चालम्बनप्रत्ययश्च चित्तचैतसिकानामेव धर्माणाम् / तथा हि चित्तचैतसिका धर्माः प्रागुत्पन्नावकाशदानपरिगृहीता आलम्बनपरिगृहीताश्च प्रादुर्भवन्ति प्रवर्तन्ते च / तस्मात्समनन्तरप्रत्यय आलम्बनप्रत्ययश्च परिग्रहहेतुना संगृहीतौ वेदितव्यौ /

तत्र कथमेभिर्दशभिर्हेतुभिः सर्वलौकिका भावाःप्रवर्तन्ते / कथञ्च संक्लेशो भवति / कथञ्च व्यवदानम् / यानीमानि विविधानि सस्यानि धान्यसंख्यातानि लोके यैरयं लोको जीविकां कल्पयति तेषां तावद्यदिदं नाम संज्ञा व्याग्व्याहारो विविधस्तद् यथा यवशालिगोधूमतिलमुद्गमाषकुलत्थादिकः / अयमेषामनुव्यवहारहेतुः यवा आनीयन्तां दीयन्तां पिष्यन्तां स्थाप्यन्तामित्येवमादिकस्य व्यवहारस्य यथा यवा एवमवशिष्ठेष्वपि वेदितव्यम् जिघत्सापिपासादौर्बल्यं कायस्थित्यपेक्षं कवडीकाराहारास्वादापेक्षञ्च / तेष्वर्थित्वं पर्येषणा उपनादानमुपभोगश्च भवति / अयमेषामपेक्षाहेतुः / यतो यतः स्वबीजाद् यस्य [यस्य] सस्यस्य प्रादुर्भावो भवति तद्बीजं तस्याक्षेपहेतुः / पृथिवीवृष्ट्यादिकः प्रत्ययो ऽड्कुरप्रादुर्भावाय परिग्रहहेतुः तद्बीजं तस्याङ्कुरस्याभिनिर्वृत्तिहेतुः / स खल्वङ्कुरकाण्ड पत्रपरंपरासन्तानस्तस्याः सस्यनिष्पत्तेः सस्यपरिपाकग्यावाहकहेतुः / यवबीजाच्च यवाङ्कुरस्य यवसस्यस्य च प्रादुर्भावो भवति नान्यस्य / एवं परिशिष्टेभ्यो वेदितव्यम् / अयमेषां प्रतिनियमहेतुः / सर्वे चैते अपेक्षाहेतुमुपादाय प्रतिनियमहेत्वन्ताहेत वः सस्यस्याभिनिष्पत्तये सहकारिहेतुः / न हि तद्धान्यमन्यतमहेतुवैकल्यान्निष्पद्यते / तस्मात्सर्वा सा सामग्री सहकारिहेतुरित्युच्यते / अशनि-सस्यरोगनिपातादयो ऽन्तराया विरोधहेतुः / तद्वैकल्यं नानन्तरायः अविरोधहेतुः / एवमेते दश हेतवस्तदन्येष्वपि लौकिकेषु भावेषु यथायोगं वेदितव्याः / तद्यथा धान्यपरिग्रहे /

तत्र सर्वस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य यदिदं नामसंज्ञा-वाग्व्याहारः तद्यथा अविद्या संस्कारा विज्ञानं नामरूपंविस्तरेण यावज्जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः / इत्ययन्तावत् संक्लेशस्यानुव्यवहारहेतुः / अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा यावज्जातिप्रत्ययं जरामरणमित्येवमादिकस्य अनुव्यवहारस्य विषयास्वादापेक्षा चैषु भवाङ्गेषु प्रवृतिः / अयमस्य संक्लेशस्यापेक्षाहेतुः / अविद्यादीनां धर्माणां दृष्टे धर्मे यानि बीजानि जातस्य भूतस्येह तान्यन्यजान्मिकस्य जातिजरामरणस्याक्षेपहेतुः / असत्पुरुषसंसेवा ऽसद्धर्मश्रवणमयोनिशोमनस्कारः पूर्वाभ्यासावेधश्चाविद्यादीनामुत्पत्तये परिग्रहहेतुः / स्वकस्वकं बीजमविद्यादीनां निर्वृंत्तिहेतुः / ते पुनरविद्यादयो भवपर्यवसाना उत्तरोत्तरावाहनपारंपर्येण तस्यान्यजान्मिकस्य जातिजरामरणस्यावाहकहेतुः / अन्ये सह स्ववीर्यैरविद्यादयो भवपर्यवसाना नरकोपपत्तये संवर्तन्ते / अन्ये तिर्यक्प्रेतमनुष्यदेवोपपत्तये / इत्येयं संक्लेशस्य प्रतिनियमहेतुः / अपेक्षाहेतुमादिं कृत्वा सर्व एते हेतवः प्रतिनियमहेतुपर्यवसानाः सहकारिहेतुरित्युच्यते / तस्य पुनः संक्लेशस्य विरोधहेतुः गोत्रसंपद् बुद्धानामुत्पादः सद्धर्मस्य देशना सत्पुरुषसंसेवा सद्धर्मश्रवणं योनिशो मनस्कारो धर्मानुधर्मप्रतिपत्तिः सर्वे च बोधिपक्ष्या धर्माः / अविरोधहेतुरेषामेव यथोद्दिष्टानां धर्माणां वैकल्यं विरहितत्वम् / एवमेभिर्दशभिर्हेतुभिः सर्वः संक्लेशः सर्वसत्त्वानां वेदितव्यः / तत्र यः सर्वेषु व्यवदानपक्ष्येषु धर्मेंषु निरोधे च निर्वाणे नामसंज्ञावाग्व्याहारः / अयं व्यवदानस्यानुव्यवहारहेतुः /

इतीमानि स्मृत्युपस्थानानि सम्यक् प्रहाणानि यावदार्याष्टाङ्गो मार्गंः / अविद्यानिरोधाच्च संस्कारनिरोधो विस्तरेण यावज्जातिनिरोधाज्जरामरणनिरोध इत्यस्यैवंभागीयस्यानुव्यवहारस्य / तत्र या संस्कारादीनवापेक्षा व्यवदानपर्येषणा व्यवदानपरिग्रहो व्यवदानपरिनिष्पत्तिः अयमस्यापेक्षाहेतुः / या गोत्रस्थस्य पुद्गलस्य गोत्रसंपत् सोपधिशेष [निरूपधिशेष] निर्वाणाधिगमाय पूर्वङ्गमाय / [अयं] व्यवदानस्याक्षेपहेतुः / सत्पुरुषसंसेवा सद्धर्मश्रवणं योनिशोमनस्कारः पूर्वकृतश्चेन्द्रियपरिपाकः परिग्रहहेतुः / तानि गोत्रसंगृहीतान्यनास्रवबोधिपक्ष्यधर्मबीजानि तेषां बोधिपक्ष्याणां धर्माणामभिनिर्वृत्तिहेतुः ते पुनः स्वबीजान्निर्वृत्ता बोधिपक्ष्या धर्माः सोपधिशेष-निरुपधिशेषनिर्वाणधात्वोः क्रमेणावाहकहेतुः / (dutt 72) तत्र यच्छ्रावकगोत्रं श्रावकयानेन परिनिर्वाणाय संवर्तते प्रत्येकबुद्धगोत्रं प्रत्येकबुद्धयानेन परिनिर्वाणाय संवर्तते महायानगोत्रं महायानेन परिनिर्वाणाय संवर्तते अयं व्यवदानस्य प्रतिनियमहेतुः / यश्चापेक्षाहेतुर्व्यवदानपक्ष्यो यश्च यावत् प्रतिनियमहेतुरयमस्य सहकारिहेतुरित्युच्यते / गोत्रासम्पन्नता बुद्धानामनुत्पादः अक्षणेपपत्तिरसत्पुरुषसंसेवा ऽसद्धर्मश्रवणमयोनिशोमनस्कारो मिथ्याप्रतिपत्तिः विरोधहेतुः / अस्यैव विरोधहेतोर्यद्वैकल्यविरहितत्वमयमुच्यते ऽविरोधहेतुः / तत्र यः संक्लेशपक्ष्यो विरोधहेतुः स व्यवदानहेतुर्द्रष्टव्यः / यो व्यवदानपक्ष्यो विरोधहेतुः स संक्लेशहेतुर्द्रष्टव्यः /

एवं एभिर्दशभिर्हेतुभिः संक्लेशो दशभिरेव व्यवदानं भवत्यतीते ऽप्यध्वन्यभूदनागते ऽप्यध्वनि भविष्यति संक्लेशाय वा व्यवदानाय वा न एभ्य उत्तरि न एभ्यो भूयानन्यो हेतुर्विद्यते /

तत्र फलं कतमत् / समासतः पञ्च फलानि / विपाकफलं निष्यन्दफलं विसंयोगफलं पुरुषकारफलमधिपतिफलञ्च /

अकुशलानां धर्माणामपायेषु विपाको विपच्यते / कुशलसास्रवाणां सुगतौ / तद्विपाकफलम् / यत्पुनरकुशलाभ्यासादकुशलारामता संतिष्ठते अकुशलबहुलता कुशलाभ्यासात्कुशलारामता कुशलबहुलता पूर्वकर्मसादृश्येन वा पश्चात्फलानुवर्तनता तन्निष्यन्दफलम् / आर्याष्टाङ्गस्य मार्गस्य क्लेशनिरोधो विसंयोगफलम् / यः पुनलौकिकेन मार्गेण क्लेशनिरोधः स नात्यन्तमनुवर्तते पृथग्जनानाम् / तस्मात्तन्न विसंयोगफलम् / यत्पुनरेकत्यदृष्टे धर्मे ऽन्यतमान्यतमेन शिल्पकर्मस्थानसन्निश्रितेन पुरुषकारेण यदि वा कृष्या यदि वा वणिज्यया यदि वा राजपौरुष्टेण लिपि-गणन-न्यसन-संख्या-मुद्रया सस्यादिकं लाभादिकञ्च फलमभिनिर्वर्तयति इदमुच्यते पुरुषकारफलम् / चक्षुविज्ञानञ्चुक्षुरिन्द्रियस्याधिपतिफलम् / एवं यावन्मनोविज्ञानं मनैन्द्रियस्य / तथा प्राणैरवियोगो जीवितेन्द्रियस्य / इति सर्वेषामिन्द्रियस्य / इति सर्वेषामिन्द्रियाणां द्वाविंशतीनां स्वेन स्वेनाधिपत्येन यत्फलं निर्वर्तते तदधिपतिफलं वेदितव्यम् / तच्चाधिपत्यं द्वाविंशतीनामिन्द्रियाणां वेदितव्यम् / तद्यथा वस्तु संग्रहण्याम् / (dutt 73) एवं हि बोधिसत्त्वो बुद्धवचनं सम्यघेतुफलपरिदीपनाकारं विदित्वा स्थानास्थानज्ञानबलगोत्रमासेवनान्वयात् क्रमेण विशोधयति विवर्धयति च /

न चाकृतमन्यकृतं वा कस्यचिद्विपच्यते / न च स्वयं कृतानां कर्मणां कल्पशतैरपि प्रणाशो भवति फलदानं प्रति / एवमकृतानभ्यागमकृताविप्रणाशं बुद्धवचनं परिदीपितं बोधिसत्त्वो यथाभूतं ज्ञात्वा कर्म-स्वकता-ज्ञानबलगोत्रं क्रमेण विशोधयति विवर्धयति च /