अशोकावदान

तत आयुस्मान् वीतशोकः स्वगुणानुभ्दावयन् पश्यतः सर्वजनकायस्य ऋद्ध्या वैहायसमुत्पत्य प्रक्रान्तः / अथ राजाशोकः कृतकरपुटः प्राणिकशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतो गगनतलावसक्तदृष्टिरायुष्मन्तं वीतशोकं निरीक्षमाण उवाच /

स्वजनस्नेहनिःसङ्गो विहङ्ग इव गच्छसि / श्रीरागनिगडैर्बद्धानस्मान् प्रत्यादिशन्निव //

आत्मायत्तस्य शान्तस्य मनःसंकेतचारिणः / ध्यानस्य फलमेतच्च रागान्धैर्यन् न दृश्यते //

अपि च /

ऋद्धया खल्ववभर्त्सिताः परमया श्रीगर्वितास्ते वयं बुद्ध्या खल्वपि नामिताः शिरसिताः प्रज्ञाभिमानोदयाः / प्राप्तार्थेन फलान्धबुद्धिमनसः संवेजितास्ते वयं संक्षेपेण सबास्पदुर्दिनमुखाः स्थाने विमुक्ता वयं //

तत्रायुष्मान् वीतशोकः प्रत्यन्तिकेषु जनपदेषु शय्याशनाय निर्गतः / तस्य च महाव्याधिरुत्पन्नः / श्रुत्वा च राज्ञाशोकेन भैषज्यमुपस्थायकाश्च विसर्जिताः / तस्य तेन व्याधिना स्पृष्टस्य शिरः खुस्तमभवत् / यदा च व्याधिर्निर्गतस्तस्य विरुढानि शिरसि रोमाणि / तेन वैद्योपस्थायकाश्च विसर्जिताः / तस्य च गोरसः प्राय आहारोनुसेव्यते / स घोषं गत्वा भैक्षं पर्यटति /

तस्मिंश्च समये पुण्डवर्धननगरे निर्ग्रन्थोपासकेन बुद्धप्रतिमा निर्ग्रन्थस्य पादयोर्निपतिता चित्रार्पिता / उपासकेनाशोकस्य राज्ञो निवेदितं / श्रुत्वा च राज्ञाभिहितं शीघ्रमानीयतां /

तस्योर्ध्वं योजनं यक्षाः श्रुण्वन्ति / अधो योजनं नागाः / यावत्तं तत्क्षणेन यक्षैरुपनीतं / दृष्ट्वा च राज्ञा रुषितेनाभिहितं / पुण्डवर्धने सर्वे आजीविकाः प्रघातयितव्याः / यावदेकदिवसे ऽष्टादशसहस्राणि आजीविकानां प्रघातितानि /

ततः पाटलिपुत्रे भूयो ऽन्येन निर्ग्रन्थोपासकेन बुद्धप्रतिमा निर्ग्रन्थस्य पादयोर्निपतिता चित्रार्पिता / श्रुत्वा च राज्ञामर्षितेन स निर्ग्रन्थोपासकः सबन्धुवर्गो गृहं प्रवेशयित्वाग्निना दग्धः / आज्ञप्तं च यो मे निर्ग्रन्थस्य शिरो दास्यति तस्य दीनारं दास्यामि / इति घोषितं / स चायुष्मान् वीतशोक आभीरस्य गृहे रात्रिवासमुपगतः / तस्य च व्याधिना क्लिष्टस्य लूहानि चीवराणि दीर्घकेशनखश्मश्रु / आभीर्या बुद्धिरुत्पन्ना निर्ग्रन्थो ऽयमस्माकं गृहे रात्रिवासमुपगतः / स्वामिनमुवाच / आर्यपुत्र सम्पन्नो ऽयमस्माकं दीनारः / इमं निर्ग्रन्थं प्रघातयित्वा शिरो राज्ञो ऽशोकस्योपनामयेयमिति /

ततः स आभीरो ऽसिं निष्कोषं कृत्वा आयुष्मन्तं वीतशोकमभिगतः / आयुष्मता च वीतशोकेन पूर्वान्तं ज्ञानं क्षिप्तं / पश्यति स्वयंकृतानां कर्मणां फलमिदमुपस्थितं / ततः कर्मप्रतिशरणो भूत्वावस्थितः / तेन तथास्याभीरेण शिरश्छिन्नं / राज्ञो ऽशोकस्योपनीतं / दीनारं प्रयच्छेति /

दृष्ट्वा च राज्ञाशोकेन न परिज्ञातं / विरलानि चास्य शिरसि रोमाणि न व्यक्तिमुपगच्छन्ति / ततो वैद्या उपस्थायका आनीताः / तैर्दृष्ट्वाभिहितं / देव वीतशोकस्यैत् शिरः / श्रुत्वा राजा मुर्च्छितो भूमौ पतितः / यावज् जलसेकं दत्त्वा स्थापितः / अमात्यैश्चाभिहितं / देव वीतरागाणामपि अत्र पीडा जाता / दीयतां सर्वसत्त्वेष्वभयप्रदानं /

यावद्राज्ञाभयप्रदानं दत्तं, न भूयः कश्चित् प्रघातयितव्यः /

ततो भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयछेत्तारम् आयुष्मन्तमुपगुप्तं पृच्छन्ति / किं कर्म कृतमायुष्मता वीतशोकेन यस्य कर्मणो विपाकेन शस्त्रेण प्रघातितः / स्थविर उवाच / तेन ह्यायुष्मन्तः कर्माणि कृतानि पूर्वमन्यासु जातिषु / शूयतां /

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि अन्यतमो लुब्धो मृगान् प्रघातयित्वा जीविकां कल्पयति / अटव्यामुदपानं / स तत्र लुब्धो गत्वा पशान् यन्त्रांश्च स्थापयित्वा मृगान् प्रघातयति /

असति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोके उत्पद्यन्ते / विस्तरः / अन्यतरः प्रत्येकबुद्धस् तस्मिन्नुदपाने आहारकृत्यं कृत्वोदपानादुत्तीर्य वृक्षमूले पर्यङ्केण निषण्णः / तस्य गन्धेन मृगास्तस्मिन्नुदपाने (a-av 70) नाभ्यागताः / स लुब्ध आगत्य पश्यति नैव मृगा उदपानमभ्यागताः / पदानुसारेण च तं प्रत्येकबुद्धमभिगतः / दृष्ट्वा चास्य बुद्धिरुत्पन्ना / अनेनैष आदीनव उत्पादितः / तेनासिं निष्कोषं कृत्वा स प्रत्येकबुद्धः प्रघातितः /

किं मन्यध्वे आयुष्मन्तः / यो ऽसौ लुब्धः स एष वितशोकः / यत्रानेन मृगाः प्रघातितास् तस्य कर्मणो विपाकेन महान् व्याधिरुत्पन्नः /

यत्प्रत्येकबुद्धः शस्त्रेण प्रघातितस्तस्य कर्मणो विपाकेन बहूनि वर्षसहस्राणि नरकेषु दुःखमनुभूय पञ्चजन्मशतनि मनुष्यषुपपन्नः शस्त्रेण प्रघातितः / तत्कर्मावशेषेणैतर्हि अर्हत्त्वप्राप्तो ऽपि शस्त्रेण प्रघातितः /

किं कर्म कृतं येन उच्चकुले उपपन्नः / अर्हत्त्वं च प्राप्तं /

स्थविर उवाच / काश्यपे सम्यक्सम्बुद्धे प्रव्रजितः / अभूत् प्रदानरुचिः / तेन दायकदानपतयः सङ्घभक्ताः कारापिताः / तर्पणानि यवागूपानानि निमन्त्रणाकानि [कारापितानि] स्तूपेषु च छत्राण्यवरोपितानि / ध्वजपताकागन्धमाल्यपुष्पवादित्रसमुदयेन पूजाः कृताः / तस्य कर्मणो विपाकेनोच्चकुल उपपन्नः / यावद् दशवर्षसहस्राणि ब्रह्मचर्यं चरित्वा सम्यक् प्रणिधानं कृतं / तस्य कर्मणो विपाकेनार्हत्त्वं प्राप्तमिति /

इति श्रीदिव्यावदाने वीतशोकावदानमष्टाविंशतितमं /

कुनालावदानं यशो ऽमात्योपाख्यानं

स इदानीमचिरजातप्रसादो बुद्धाशासने यत्र शाक्यपुत्रीयान् ददर्श, आकीर्णे रहसि वा तत्र शिरसा पादयोर्निपत्य वन्दते स्म /

तस्य च यशो नामामात्यः परमश्राद्धो भगवति / स तं राजानमुवाच /

देव नार्हसि सर्वर्णप्रव्रजितानां प्रणिपातं कर्तुं / सन्ति हि शाक्यश्रामणेरकाश्चतुर्भ्यो वर्णेभ्यः प्रव्रजिता इति / तस्य राजा न किंचिदवोचद् /

अथ स राजा केनचित् कालान्तरेण सर्वसचिवान् उवाच / विविधानां प्राणिनां शिरोभिः कार्यं / तत्त्वममुकस्य प्राणिनः शीर्षमानय त्वममुकस्येति / यशो ऽमात्यः पुनराज्ञप्तस्त्वं मानुषं शीर्षमानयेति / समानीतेषु च शीरःस्वभिहिताः / गच्छतेमानि शिरांसि मूल्येन विक्रीणिध्वमिति /

अथ सर्वशिरांसि विक्रीतानि / तदेव मानुषं शिरो न कश्चिज् (a-av 72) जग्राह / ततो राज्ञाभिहितः / विनापि मूल्येन कस्मैचिद् एतच्छिरो देहिति /

न चास्य कश्चित् प्रतिग्राहको बभूव / ततो यशो ऽमात्यस्तस्य शिरसः प्रतिग्राहकमनासाद्य सव्रीडो राजानमुपेत्येदमर्थमुवाच /

गोगर्दभोरभ्रमृगद्विजानां मूल्यैर्गृहीतानि शिरांसि पुम्भिः / शिरस्त्विदं मानुषमप्रशस्तं न गृह्यते मूल्यमृते ऽपि राजन् //

अथ स राजा तममात्यमुवाच / किमिदमिति / इदं मानुषशिरो न कश्चिद् गृण्हातीति /

अमात्य उवाच / जुगुप्सितत्वादिति / राजाब्रवीत् / किमेतदेव शिरो जुगुप्सितमाहोस्वित् सर्वमानुषशिरांसीति / अमात्य उवाच / सर्वमानुषशिरांसीति /

राजाब्रवीत् / किमिदं मदीयमपि शिरो जुगुप्सितमिति / स च भयान्नेच्छति तस्माद् भूतार्थमभिधातुं / स राज्ञाभिहितः / अमात्य सत्यमुच्यतामिति / स उवाच / एवमिति /

ततः स राजा तममात्यं प्रतिज्ञायां प्रतिष्ठाप्य प्रत्यादिशन्निममर्थमुवाच / हं भो रूपैश्वर्यजनितमदविस्मित युक्तमिदं भवतः / यस्मात्त्वं भिक्षुचरणप्रणामं मां विच्छन्दयितुमिच्छसि /

विनापि मूल्यैर्विजुगुप्सितत्वात् प्रतिग्रहीता भुवि यस्य नास्ति / शिरस्तदासाद्य ममेह पुण्यं यद्यर्जितं किं विपरीतमत्र //

जातिं भवान् पश्यति शाक्यभिक्षुष्वन्तर्गतांस्तेषु गुणान्न चेति / अतो भवान् जातिमदावलेपादात्मानमन्यांश्च हिनस्ति मोहात् //

आवाहकाले ऽथ विवाहकाले जातेः परीक्षा न तु धर्मकाले / धर्मक्रियाया हि गुणा निमित्त गुणाश्च जातिं न विचारयन्ति //

यद्युच्चकुलीनगता दोषा गर्हां प्रयान्ति लोके ऽस्मिन् / कथमिव नीचजनगता गुणा न सत्कारमर्हन्ति //

चित्तवशेन हि पुंसां कडेवरं निन्द्यते ऽथ सत्क्रियते / शाक्यश्रमणमनांसि च शुद्धान्यर्चाम्यतः शाक्यान् //

यदि गुणपरिवर्जितो द्विजातिः पतित इति प्रथितो ऽपि यात्यवज्ञां / ननु निधनकुलोद्गतो ऽपि जन्तुः शुभगुणयुक्त इति प्रणम्यपूज्यः //

अपि च /

किं ते कारुणिकस्य शाक्यवृषभस्यैतद् वचो न श्रुतं प्राज्ञैः सारमसारकेभ्य इह यन्त्रेभ्यो ग्रहीतुं क्षमं / तस्यानन्यथवादिनो यदि च तामाज्ञां चिकीर्षाम्यहं व्याहन्तुं च भवान् यदि प्रयतते नैतत् सुहृल्लक्षणं //

इक्षुक्षोदवद् उज्झितो भुवि यदा कायो मम स्वप्स्यति प्रत्युत्थाननमस्कृताञ्जलिपुटक्लेशक्रियास्वक्षमः / कायेनाहमनेन किन्नु कुशलं शक्ष्यामि कर्तुं तदा तस्मान् न्वर्हमतः श्मशाननिधनात् सारं ग्रहीतुं मया //

भवनादिव प्रदीप्तान् निमज्जमानादिवाप्सु रत्ननिधेः / कायाद् विधाननिधनाद् ये सारं नाधिगच्छन्ति //

ते सारमपश्यन्तः सारासारेष्वकोविदाप्राज्ञाः / ते मरणमकरवदनप्रवेशसमये विषीदन्ति //

दधिघृतनवनीतक्षीरतक्रोपयोगाद् वरमपहृतसारो मण्डकुम्भोवभग्नः / न भवति बहुश्चोच्यं यद्वदेवं शरीरं सुचरितहृतसारं नैति शोको ऽन्तकाले //

सुचरितविमुखानां गर्वितानां यदा तु प्रसभमिह हि मृत्यु कायकुम्भं भिनत्ति / दहति हृदयमेषां शोकवन्हिस्तदानीं दधिघत इव भग्ने सर्वशो ऽप्राप्तसारे //

कर्तुं विघ्नमतो न मे ऽर्हति भवान् कायप्रणामं प्रति श्रेष्ठो ऽस्मीत्यपरीक्षको हि गणयन् मोहान्धकारावृतः / कायं यस्तु परीक्षते दशबलव्याहारदीपैर्बुधः नासौ पार्थिवभृत्ययोर्विस[ष]मतां कायस्य संपश्यति //

त्वङ्मांसास्थिशिरायाकृत्प्रभृतो भावा हि तुल्या नृणां आहार्यैस्तु विभूषणैरधिकता कायस्य निष्पाद्यते / एतत् सारमिहेष्यते तु यदिमं निश्रित्य कायाधमं प्रत्युत्थाननमस्कृतादि कुशलं प्राज्ञैः समुत्थाप्यते / इति /

राजाशोकोपाख्यानं

अथाशोको राजा हि क्षोदकसिकतापिण्डैरण्डकाष्ठेभ्यो ऽपि असारतरत्वं कायस्यावेत्य, प्रणामादिभ्यः समुत्थस्य फलस्य बहुकल्पशः स्थापयित्वा सुमेरुवन्, महापृथिवीभ्यः सारतरतामवेक्ष्य भगवतः (a-av 75) स्तूपवन्दनायाम् आत्मानमलङ्कर्तुकामो ऽमात्यगणपरिवृतः कुक्कुटारामं गत्वा तत्र वृद्धान्ते स्थित्वा कृताञ्जलिर् उवाच /

अस्ति कश्चिदन्यो ऽपि निर्दिष्टः सर्वदर्शिना / यथाहं तेन निर्दिष्टं पांशुदानेन धीमता //

तत्र यशो नाम्ना सङ्घस्थविर उवाच / अस्ति महाराज / यदा भगवतः परिनिर्वाणकालसमयस्तदापलालं नागं दमयित्वा कुम्भकारीं चण्डालीं गोपालीं च नागं च मथुरामनुप्राप्तः /

तत्र भगवानायुष्मन्तमानन्दम् आमन्त्रयत / अस्यामानन्द मथुरायां वर्षशतपरिनिर्वृतस्य तथागतस्य गुप्तो नाम्ना गान्धिको भविष्यति / तस्य पुत्रो भविष्यत्युपगुप्तो नाम्ना अववादकानामग्रः अलक्षणको बुद्धो यो मम वर्षशतपरिनिर्वृतस्य बुद्धकार्यं करिष्यति /

पश्यसि त्वमानन्द दूरत एव नीलनीलाम्बरराजिं / एवं भदन्त / एष आनन्द उरुमुण्डो नाम पर्वतो ऽत्र वर्षशतपरिनिर्वृतस्य तथागतस्य नटभटिका नामारण्यायतनं भविष्यति / एतदग्रं मे (a-av 76) आनन्द भविष्यति शमथानुकूलानां शय्यासनानां यदुत नटभटिका नामारण्यायतनम् / आह च /

अववादकानां प्रवर उपगुप्तो महायशाः / व्याकृतो लोकनाथेन बुद्धकार्यं करिष्यति //

राजाह /

किं पुनः स शुद्धसत्त्व उपपन्नः / अथाद्यापि नोत्पद्यत इति / स्थविर उवाच / उत्पन्नः स महात्मा उरुमुण्डे पर्वते जितक्लेशो ऽर्हद्गणैः परिवृतस्तिष्ठति लोकानुकम्पार्थं / अपि च देव /

सर्वज्ञलीलो हि स शुद्धसत्त्वो धर्मं प्रणीतं वदते गणाग्रे / देवासुरेन्द्रोरगमानुषांश्च सहस्रशो मोक्षपुरं प्रणेता //

तेन खलु समयेनायुष्मानुपगुप्तो ऽष्टादशभिरर्हत्सहस्रैः परिवृतो नटभटिकारण्यायतने प्रतिवसति / श्रुत्वा च राजामात्यगणान् आहूय कथयति /

संनाह्यतां हस्तिरथाश्वकायः शीघ्रं प्रयास्याम्युरुमुण्डशैलं / द्रक्ष्यामि सर्वास्रव विप्रमुक्तं साक्षदर्हन्तः ह्युपगुप्तमार्यं //

ततो ऽमात्यैरभिहितः / देव दूतः प्रेषयितव्यो विषयनिवासी स देवस्य स्वयमेवागमिष्यति / राजाह / नासावस्माक अर्हत्यभिगन्तुम् किंतु वयमेवार्हामस्तस्याभिगन्तुम् / अपि च /

मन्ये वज्रमयं तस्य देहं शैलोपमाधिकं / शास्तृतुल्योपगुप्तस्य यो ह्याज्ञामाक्षिपेन् नरः //

यावद् राज्ञा स्थविरोपगुप्तस्य सकाशं दूतः प्रेषितः स्थविरदर्शनाय आगमिष्यामीति / स्थविरोपगुप्तश्चिन्तयति / यदि राजागमिष्यति महाजनकायस्य पीडा भविष्यति / गोचरस्य च / ततः स्थविरेणाभिहितं / स्वयमेवागमिष्यामीति /

ततो राज्ञा स्थविरोपगुप्तस्यार्थे नौयानेनागमिष्यतीति यावच्च मथुरां यावच्च पाटलिपुत्रमन्तरान् नौसङ्क्रमो ऽवस्थापितः / अथ स्थविरोपगुप्तो राज्ञो ऽशोकस्य अनुग्रहार्थम् अष्टादशभिरर्हत्सहस्रैः परिवृतो नावमभिरुह्य पाटलिपुत्रमनुप्राप्तः /

ततो राजपुरुषै राज्ञो ऽशोकस्य निवेदितं / देव दिष्ट्या वर्धस्व / अनुग्रहार्थं तव सोपगुप्तश्चित्तेश्वरः शासनकर्णधारः पुरस्कृतस्तीर्णभवौघपारैः सार्धं समभ्यागत एष पभ्द्यां /

श्रुत्वा च राज्ञा प्रीतमनसा शतसहस्रमूल्यो मुक्ताहारः स्वशरीरादवनीय प्रियाख्यायिनो दत्तः / घाण्टिकं चाहूय कथयति / घूष्यन्तां पातलिपुत्रे घण्टाः / स्थविरोपगुप्तस्यागमनं निवेद्यतां / वक्तव्यं /

उत्सृज्य दारिद्रमनर्थमूलं यः स्फीतशोभां श्रियमिच्छतीह / स्वर्गापवर्गाय च हेतुभूतं स पश्यतां कारुणिकोपगुप्तं //

येभिर्न दृष्टो द्विपदप्रधानः शास्ता महाकारुणिकः स्वयम्भूः / ते शास्तृकल्पं स्थविरोपगुप्तं पश्यन्त्युदारं त्रिभवप्रदीपं //

यावद्राज्ञा पाटलिपुत्रे घण्टां घोषयित्वा नगरशोभां च कारयित्वा अर्धतृतीयानि योजनानि गत्वा सर्ववाद्येन सर्वपुष्पगन्धमाल्येन सर्वपौरैः सर्वमात्यैः सह स्थविरोपगुप्तं प्रत्युद्गतः /

ददर्श राजा स्थविरोपगुप्तं दुरत एव अष्टादशभिरर्हत्सहस्रैरर्धचन्द्रेणोपगुप्तं / यदन्तरं च राजा स्थविरोपगुप्तमद्राक्षीत् तदन्तरं हस्तिस्कन्धाद् अवतीर्य पद्भ्यां नदीतिरमभिगम्य एकं पादं नदीतीरे स्थाप्य द्वितीयं नौफलके स्थविरोपगुप्तं सर्वाङ्गेणानुपरिगृह्य नाव उत्तारितवान् / उत्तार्य च मूलनिकृत्त इव द्रुमः सर्वशरीरेणोपगुप्तस्य पादयोर्निपतितो मुखतुण्डकेन च पादावनुपरिमार्ज्य उत्थाय द्वौ जानुमण्डलौ पृथिवीतले निक्षिप्य कृताञ्जलिः स्थविरोपगुप्तं निरीक्षमाण उवाच /

यदा मया शत्रुगणान् निहत्य प्राप्ता समुद्राभरणा सशैला / एकातपत्रा पृथिवी तदा मे प्रीतिर्न सा या स्थविरं निरीक्ष्य //

त्वद्दर्शनाम् मे द्विगुणप्रसादः संजायते ऽस्मिन् वरशासनाग्रे / त्वद्दर्शनाच्चैव परोपि शुद्धो दृष्टो मयाद्य अप्रतिमः स्वयम्भूः //

अपि च /

शान्तिंगते कारुणिके जिनेन्द्रे त्वं बुद्धकार्यं कुरुषे त्रिलोके / नष्टे जगन्मोहनमीलिताक्षे त्वमर्कवज् ज्ञानवभासकर्ता //

त्वं शास्तृकल्पो जगदेकचक्षुरववादकानां प्रवरः शरण्यं / विभो ममाज्ञां वद शीघ्रमद्य कर्तास्मि वाक्यं तव शुद्धसत्त्व //

अथ स्थविरोपगुप्तो दक्षिणेन पाणिना राजानं शिरसि परिमार्जयन्नुवाच /

अप्रमादेन संपाद्य राजैश्वर्यं प्रवर्ततां / दुर्लभत्रीणि रत्नानि नित्यं पूजय पार्थिव //

अपि च महाराज तेन भगवता तथागतेनार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन तव च मम शासनमुपन्यस्तं सत्त्वसारथिवरेण गणमध्ये परीत्तं परिपाल्यं यत्नतो ऽस्माभिः / राजाह / स्थविर यथाहं निर्दिष्टो भगवता तदेवानुष्ठीयते / कुतः /

स्तूपैर्विचित्रैर्गिरिश्रृङ्गकल्पैश् छत्रध्वजैश्चोच्छ्रितरत्नचित्रैः / संशोभिता मे पृथिवी समन्ताद् वैस्तारिका धातुधराः कृताश्च //

अपि च /

आत्मा पुत्रो गृहं दाराः पृथिवी कोशमेव च / न किञ्चिदपरित्यक्तं धर्मराजस्य शासने //

स्थविरोपगुप्त आह / साधु साधु महाराज / एतदेवानुष्ठेयं / कुतः /

ये धर्ममुपजीवन्ति कायैर् भोगैश्च जीवितैः / गते काले न शोचन्ति इष्टं यान्ति सुरालयं //

यावद् राजा महता श्रीसमुदयेन स्थविरोपगुप्तं राजकुले प्रवेशयित्वा सर्वाङ्गेणानुपरिगृह्य प्रज्ञप्त एवासने निषादयामास / स्थविरोपगुप्तस्य शरीरं मृदु सुमृदु / तद्यथा तूलपिशुर्वा कर्पासपिशुर्वा /

अथ राजा स्थविरोपगुप्तस्य शरीरसंस्पर्शमवगम्य कृताञ्जलिरुवाच /

मृदूनि ते ऽङ्गानि उदारसत्त्व तूलोपमाङ्गं काशिकोपमं च / अहं त्वधन्यः खरकर्कशाङ्गो निःस्पर्शगात्रः परुषाश्रयश्च //

स्थविर उवाच /

दानं मनापं सुशुभं प्रणितं दत्तं मया ह्यप्रतिपुद्गलस्य / न पांशुदानं हि मया प्रदत्तं यथा त्वयादायि तथागतस्य //

राजाह / स्थविर /

बालभावादहं पूर्वं क्षेत्रं प्राप्य ह्यनुत्तरं / पांशून् रोपितवांस्तत्र फलं यस्येदृशं मम //

अथ स्थविरो राजानं संहर्षयन्नुवाच / महाराज /

पश्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं पांशुर्यत्र विरुह्यते / राजश्रीर्येन ते प्राप्ता आधिपत्यमनुत्तरं //

श्रुत्वा च राजा विस्मयोत्फुल्लनेत्रः अमात्यानाहूयोवाच / बलचक्रवर्तिराज्यं प्राप्तं मे पांशुदानमात्रेण / केन भगवन् भवन्तो नार्चयितव्यः प्रयत्नेन //

अथ राजा स्थविरोपगुप्तस्य पादयोर्निपत्योवाच / स्थविरो ऽयं मे मनोरथो ये भगवता बुद्धेन प्रदेशा अद्युषितास्तान् अर्चेयं / चिन्हानि च कुर्यां पश्चिमस्यां जनतायामनुग्रहार्थं /

स्थविर उवाच / साधु महाराज शोभनस्ते चित्तोत्पादः / अहं प्रदर्शयिष्याम्यधुना /

बुद्धेनाध्युषिता देशास्तान् नमस्ये कृताञ्जलिः / गत्वा चिन्हानि तेष्वेव करिष्यामि न संशयः //

अथ राजा चतुरङ्गबलकायं संनाह्य गन्धमाल्यपुष्पमादाय स्थविरोपगुप्तसहायः संप्रस्थितः / अथ स्थविरोपगुप्तो राजानमशोकं सर्वप्रथमेन लुम्बिनीवनं प्रवेशयित्वा दक्षिणं हस्तमभिप्रसार्योवाच / अस्मिन् महाराज प्रदेशे भगवान् जातः / आह च /

इदं हि प्रथमं चैत्यं बुद्धस्योत्तमचक्षुषः / जातमात्रेह स मुनिः प्रक्रान्तः सप्तपदं भुवि //

चतुर्दिशमवलोक्य वाचं भाषितवान् पुरा / इयं मे पश्चिमा जातिर्गर्भवासश्च पश्चिमः //

अथ राजा सर्वशरीरेण तत्र पादयोर् निपत्योत्थाय कृताञ्जलिः प्ररुदन्नुवाच / धन्यास्ते कृतपुण्याश्च यैर्दृष्टः स महामुनिः / प्रजातः संश्रुता यैश्च वाचस्तस्य मनोरमाः //

अथ स्थविरो राज्ञः प्रसादबुद्ध्यर्थमुवाच / महाराज किं द्रक्ष्यसि तां देवतां /

यया दृष्टः प्रजायन् स वने ऽस्मिन् वदतां वरः / क्रममाणः पदान् सप्त श्रुत्वा वाचो यया मुनेः //

राजाह / परं स्थविर द्रक्ष्यामि / अथ स्थविरोपगुप्तो यस्य वृक्षस्य शाखामवलम्बय देवी महामाया प्रसूता तेन दक्षिणहस्तमभिप्रसार्य उवाच /

नैवासिका य इहाशोकवृक्षे सम्बुद्धदर्शिनी या देवकन्या / साक्षादसौ दर्शयतु स्वदेहं राज्ञो ह्यशोकस्य प्रसादवृद्ध्यै //

यावत् सा देवता स्वरूपेण स्थविरोपगुप्तसमीपे स्थित्वा कृताञ्जलिरुवाच / स्थविर किमाज्ञापयसि / अथ स्थविरो राजानमशोकमुवाच / महाराज इयं सा देवता ययां दृष्टो भगवाञ् जायमानः / अथ राजा कृताञ्जलिस्तां देवतामुवाच /

दृष्ट्स्त्वया लक्षणभूषिताङ्गः प्रजायमानः कमलायताक्षः / श्रुतास्त्वया तस्य नरर्षभस्य वाचो मनोज्ञाः प्रथमा वने ऽस्मिन् //

देवता प्राह /

मया हि दृष्टः कनकावदातः प्रजायमानो द्विपदप्रधानः / पादानि सप्त क्रममाण एव श्रुताश्च वाचा अपि तस्य शास्तुः //

राजाह / कथय देवते कीदृशी भगवतो जायमानस्य श्रीर्बभूवेति / देवता प्राह / न शक्यं मया वाग्भिः संप्रकाशयितुमपि तु संक्षेपतः श्रृणु /

विनिर्मिताभा कनकावदाता सैन्द्रे त्रिलोके नयनाभिरामा / ससागरान्ता च मही सशैला महार्णवस्था इव नौश्चचाल //

यावद्राज्ञा जात्यां शतसहस्रं दत्तं / चैत्यं च प्रतिष्ठाप्य राजा प्रक्रान्तः / अथ स्थविरोपगुप्तो राजानं कपिलवस्तु निवेशयित्वा दक्षिणहस्तमभिप्रसार्योवाच / अस्मिन् प्रदेशे महाराज बोधिसत्त्वो राज्ञः शुद्धोदनस्योपनामितः / तं द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणालंकृतशरीरमसेचनकदर्शनं च दृष्ट्वा राजा सर्वशरीरेण बोधिसत्त्वस्य पदयोर्निपतितः /

इदं महाराज शाक्यवर्धं नाम देवकुलम् / अत्र बोधिसत्त्वो जातमात्र उपनीतो देवमर्चयिष्यतीति / सर्वदेवता च बोधिसत्त्वस्य पादयोर्निपतिता / ततो राज्ञा शुद्धोदनेन बोधिसत्त्वो देवतानामप्ययं देव इति तेन बोधिसत्त्वस्य देवातिदेव इति नामधेयं कृतं / अस्मिन् प्रदेशे महाराज बोधिसत्त्वो ब्राह्मणानां नैमित्तिकानां विपश्चिकानाम् उपदर्शितः / अस्मिन् प्रदेशे ऽसितेन ऋषिणा निर्दिष्टो बुद्धो लोके भविष्यतीति /

अस्मिन् प्रदेशे महाराज महाप्रजापत्या संवर्धितः / अस्मिन् प्रदेशे लिपिज्ञानं शिक्षापितः / अस्मिन् प्रदेशे हस्तिग्रीवायामश्वपृष्ठे रथे शरधनुग्रहे तोमरग्रहे ऽङकुशग्रहे कुलानुरूपासु विद्यासु पारगः संवृतः / इयं बोधिसत्त्वस्य व्यायामशाला बभूव / अस्मिन् प्रदेशे महाराज बोधिसत्त्वो देवताशतसहस्रैः परिवृतः षष्टिभिः स्त्रीसहस्रैः सार्धं रतिमनुभूतवान् /

अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वो जीर्णातुरमृतसंदर्शनोद्विग्नो वनसंश्रितः / अस्मिन् प्रदेशे जम्बुच्छायायां निषद्य विविक्तं पापकैरकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखमनास्रवसदृशं प्रथमध्यानं समापन्नः / अथ परिणते मध्यान्हे ऽतिक्रान्ते भक्तकालसमये ऽन्येषां वृक्षाणां छाया प्राचीननिम्ना प्राचीनप्रवणा प्राचीनप्राग्भारा जम्बुच्छाया बोधिसत्त्वस्य कायं न जहाति / दृष्ट्वा च पुनर् राजा शुद्धोदनः सर्वशरीरेण बोधिसत्त्वस्य पादयोर्निपतिताः / अनेन द्वारेण बोधिसत्त्वो देवताशतसहस्रैः परिवृतो ऽर्धरात्रे कपिलवस्तुनो निर्गतः /

अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वेन छन्दकस्याश्वमाभरणानि च दत्त्वा प्रतिनिवर्तितः / आह च /

छन्दकाभरणान्यश्वश्चास्मिन् प्रतिनिवर्तितः / निरुपस्थायको वीरः प्रविष्टैकस्तपोवनं //

अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वो लुब्धकसकाशात् काशिकैर्वस्त्रैः काषायाणि वस्त्राणी ग्रहाय प्रव्रजितः / अस्मिन् प्रदेशे भार्गवेणाश्रमेणोपनिमन्त्रितः / अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वो राज्ञा बिम्बिसारेणार्धराज्येनोपनिमन्त्रितः / अस्मिन् प्रदेशे आराडोद्रकमभिगतः / आह च /

उद्रकाराडका नाम ऋषयो ऽस्मिन् तपोवने / अधिगतार्यसत्त्वेन पुरुषेन्द्रेण तापिताः //

अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वेन षड्वर्षाणि दुष्करं चीर्णं / आह च /

षड्वर्षाणि हि कटुकं तपस्तप्त्वा महामुनिः / नायं मार्गो ह्यभिज्ञाया इति ज्ञात्वा समत्यजत् //

अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वेन नन्दाया नन्दबलायाश्च ग्रामिकदुहित्रोः सकाशात् षोडशगुणितं मधुपायसं परिभुक्तं /

आह च /

अस्मिन् प्रदेशे नन्दाया भुक्त्वा च मधुपायसं / बोधिमूलं महावीरो जगाम वदतां वरः //

अस्मिन् प्रदेशे बोधिसत्त्वः कालिकेन नागराजेन बोधिमूलमभिगच्छन् संस्तुतः /

आह च /

कालिकभुजगेन्द्रेण संस्तुतो वदतां वरः / प्रयातो ऽनेन मार्गेण बोधिमण्डे ऽमृतार्थिकः //

अथ राजा स्थविरस्य पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुवाच

अपि पश्येम नागेन्द्रं येन दृष्टस्तथागतः / व्रजानो ऽनेन मार्गेण मत्तनागेन्द्रविक्रमः //

अथ कालिको नागराजः स्थविरसमीपे स्थित्वा कृताञ्जलिरुवाच / स्थविर किमाज्ञापयसीति / अथ स्थविरो राजानमुवाच / अयं स महाराज कालिको नागराजा येन भगवान् अनेन मार्गेण बोधिमूलं निर्गच्छन् संस्तुतः / अथ राजा कृताञ्जलिः कलिकं नागराजमुवाच /

दृष्टस्त्वया ज्वलितकाञ्चनतुल्यवर्णः शास्ता ममाप्रतिसमः शरदेन्दुवक्त्रः / आख्याहि मे दशबलस्य गुणैकदेशं तत्कीदृशी वद हि श्रीः सुगते तदानीं //

कालिक उवाच / न शक्यं वाग्भिः संप्रकाशयितुमपि तु संक्षेपं शृणु /

चरणतलपराहतः सशैलो ह्यवनितलः प्रचचाल षड्विकारं / रविकिरणविभाधिका नृलोके सुगतशशिद्युतिरक्षया मनोज्ञा //

यावद् राजा चैत्यं प्रतिष्ठाप्य प्रक्रान्तः / अथ स्थविरोपगुप्तो राजानं बोधिमूलमुपनामयित्वा दक्षिणं करमभिप्रसार्योवाच / अस्मिन् प्रदेशे महाराज बोधिसत्त्वेन महामैत्रीसहायेन सकलं मारबलं जित्वानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरभिसम्बुद्धा / आह च /

इह मुनिवृषभेण बोधिमूले नमुचिबलं विकृतं निरस्तमाशु / इदममृतमुदारमग्र्यबोधि ह्यधिगतमप्रतिपुद्गलेन तेन //

यावद् राज्ञा बोधौ शतसहस्रं दत्तं / चैत्यं च प्रतिष्ठाप्य राजा प्रक्रान्तः / अथ स्थविरोपगुप्तो राजानमशोकमुवाच / अस्मिन् प्रदेशे भगवान् चतुर्णां महाराजानां सकाशाच् चत्वारि शैलमयानि पात्राणि ग्रहाय एकपात्रमधियुक्तं / अस्मिन् प्रदेशे त्रपुषभल्लिकयोर्वणिजोरपि पिण्डपात्रं प्रतिगृहीतं / अस्मिन् प्रदेशे भगवान् वाराणसीमभिगच्छन् उपगणेनाजीविकेन संस्तुतः / यावत् स्थविरो राजानम् ऋषिपतनम् उपनीय दक्षिणं हस्तमभिप्रसार्योवाच / अस्मिन् प्रदेशे महाराज भगवता त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारं धार्म्यं धर्मचक्रं प्रवर्तितं / आह च /

शुभं धर्ममयं चक्रं संसारविनिवर्तये / अस्मिन् प्रदेशे नाथेन प्रवर्तितमनुत्तरं //

अस्मिन् प्रदेशे जटिलसहस्रं प्रव्राजितं / अस्मिन् प्रदेशे राज्ञो बिम्बिसारस्य धर्मं देशितं / राज्ञा च बिम्बिसारेण सत्यानि दृष्टानि (a-av 88) चतुरशीतिभिश्च देवतासहस्रैर् अनेकैश्च मागधकैर् ब्राह्मणगृहपतिसहस्रैः / अस्मिन् प्रदेशे भगवता शक्रस्य देवन्द्रस्य धर्मो देशितः / शक्रेण च सत्यानि दृष्टानि चतुरशीतिभिश्च देवतासहस्रैः / अस्मिन् प्रदेशे महाप्रातिहार्यं विदर्शितं / अस्मिन् प्रदेशे भगवान् देवेषु त्रयास्त्रिंशेषु वर्षा उषित्वा मातुर्जनयित्र्या धर्मं देशयित्वा देवगणपरिवृतः अवतीर्णः / विस्तरेण यावत् स्थविरो राजानमशोकं कुशिनगरीमुपनामयित्वा दक्षिणं करतलमभिप्रसार्योवाच / अस्मिन् प्रदेशे महाराज भगवान् सकलं बुद्धकार्यं कृत्वा निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतः / आह च /

लोकं सदेवमनुजासुरयक्षनागमक्षय्यधर्मविनये मतिमान् विनीय / वैनेयसत्त्वविरहादुपशान्तबुद्धिः शान्तिं गतः परमकारुणिको महर्षिः //

श्रुत्वा च राजा मूर्च्छितः पतितः / यावज् जलपरिषेकं कृत्वोत्थापितः / अथ राजा कथंचित् संज्ञामुपलभ्य परिनिर्वाणे शतसहस्रं दत्त्वा चैत्यं प्रतिष्ठाप्य पादयोर्निपत्योवाच / स्थविर अयं मे मनोरथो ये च भगवता श्रावका अग्रतायां निर्दिष्टास्तेषां शरीरपूजां करिष्यामीति / स्थविर उवाच / साधु साधु महाराज / शोभनस्ते चित्तोत्पादः / स्थविरो राजानमशोकं जेतवनं प्रवेशयित्वा दक्षिणं करमभिप्रसार्योवाच / अयं महाराज स्थविरशारिपुत्रस्य स्तूपः / क्रियतामस्यार्चनमिति / राजाह / के तस्य गुणा बभूवुः / स्थविर उवाच / स हि द्वितीयशास्ता धर्मसेनाधिपतिर्धर्मचक्रप्रवर्तनः प्रज्ञावतामग्रो निर्दिष्टो भगवता /

सर्वलोकस्य या प्रज्ञ स्थापयित्वा तथागतं / शारिपुत्रस्य प्रज्ञायाः कलां नार्हति षोडशीं //

आह च /

सद्धर्मचक्रमतुलं यज् जिनेन प्रवर्तितं / अनुवृत्तं हि तत् तेन शारिपुत्रेण धीमता //

कस्तस्य साधु बुद्धादन्यः पुरुषः शारद्वतस्येह / ज्ञात्वा गुणगणनिधिं वक्तुं शक्नोति निरवशेषात् //

ततो राजा प्रीतमनाः स्थविरशारद्वतीपुत्रस्तूपे शतसहस्रं दत्त्वा कृताञ्जलिरुवाच / शारद्वतीपुत्रमहं भक्त्त्या वन्दे विमुक्तभवसङ्गं / लोकप्रकाशकिर्तिं ज्ञानवतामुत्तमं वीरं //

यावत् स्थविरोपगुप्तः स्थविरमहामौद्गल्यायनस्य स्तूपमुपदर्शयन्नुवाच / अयं महाराज स्थविरमहामौद्गल्यायनस्य स्तूपः / क्रियतामस्यार्चनमिति / रजाह / केतस्य गुणा बभूवुरिति / स्थविर उवाच / स हि ऋद्धिमतामग्रो निर्दिष्टो भगवता येन दक्षिणेन पादाङगुष्ठेन शक्रस्य देवेन्द्रस्य वैजयन्तः प्रासादः प्रकम्पितो नन्दोपनन्दौ नागराजानौ विनीतौ / आह च /

शक्रस्य येन भवनं पादाङगुष्ठेन कम्पितं / पूजनीयः प्रयत्नेन कोलितः स द्विजोत्तमः //

भुजगेश्वरौ प्रतिभयौ दान्तौ येनातिदुर्दमौ लोके / कस्तस्य शुद्धबुद्धेः पारं गच्छेद् गुणार्णवस्य //

यावद् राजा महामौद्गल्यायनस्य स्तूपे शतसहस्रं दत्त्वा कृताञ्जलिरुवाच /

ऋद्धिमतामग्रो यो जन्मजराशोकदुःखनिर्मुक्तः / मौद्गल्यायनं वन्दे मूर्ध्ना प्रणिपत्य विख्यातं //

यावत् स्थविरोपगुप्तः स्थविरमहाकाश्यपस्य स्तूपम् उपदर्शयन्नुवाच / अयं महाराज स्थविरमहाकाश्यपस्य स्तूपः / क्रियतामस्यार्चनमिति / राजाह / के तस्य गुणा बभूवुः / स्थविरोवाच / स हि महात्मापेच्छान्नां सन्तुष्टानां धूपगुणवादिनामग्रो निर्दिष्टो भगवता, अर्धासनेनोपनिमन्त्रितः श्वेतचीवरेणाच्छादितो दीनातुरग्राहकः शासनसंधरकश्चेति / आह च /

पुण्यक्षेत्रमुदारं दीनातुरग्राहको निरायासः / सर्वज्ञचीवरधरः शासनसंधारको मतिमान् //

कस्तस्य गुरोर्मनुजो वक्तुं शक्तो गुणान् निरवशेषान् / आसनवरस्य सुमतिर्यस्य जिनो दत्तवानर्धं //

ततो राजाशोकः स्थविरमहाकाश्यपस्य स्तूपे शतसहस्रं दत्त्वा कृताञ्जलिरुवाच /

पर्वतगुहानिलयमरणं वैरपराङमुखं प्रशमयुक्तं / सन्तोषगुणविवृद्दं वन्दे खलु काश्यपं स्थविरं //

यावत् स्थविरोपगुप्तः स्थविरबत्कुलस्य स्तूपं दर्शयन्नुवाच / अयं महाराज स्थविरबत्कुलस्य स्तूपः / क्रियतामर्चनमिति / राजाह / केतस्य गुणा बभूवुरिति /

स्थविर उवाच / स महात्माल्पबाधानाम् अग्रो निर्दिष्टो भगवता / अपि च न तेन कस्यचिद् द्विपदिका गाथा श्राविता / राजाह / दीयतामत्र काकणिः / यावदमात्यैरभिहितः / देव किमर्थं तुल्येष्ववस्थितेष्वत्र काकणी दीयत इति / राजाह / श्रूयतामत्राभिप्रायो मम /

आज्ञाप्रदीपेन महोगृहस्थं हृतं तमो यद्यपि तेन कृत्स्नं / अल्पेच्छभावान्न कृतं हि तेन यथा कृतं सत्त्वहितं तदन्यैः //

सा प्रत्याहता तस्यैव राज्ञः पादमूले निपतिता / यावद् अमात्या विस्मिता ऊचुः / अहो तस्य महात्मनो ऽल्पेच्छता / बभूवानयाप्यनर्थी /

यावत् स्थविरोपगुप्तः स्थविरानन्दस्य स्तूपमुपदर्शयन्नुवाच / अयं स्थविरानन्दस्य स्तूपः / क्रियतामस्यार्चनमिति / राजाह / के तस्य गुणा बभूवुरिति / स्थविर उवाच / स हि भगवत उपस्थायको बभूव / बहुश्रुतानामग्र्यो प्रवचनग्राहकश्चेति / आह च / मुनिपात्ररक्षणपटुः स्मृतिधृतिमतिनिश्चितः श्रुतसमुद्रः / विस्पष्टमधुरवचनः सुरनरमहिंतः सदानन्दः //

सम्बुद्धचित्तकुशलः सर्वत्र विचक्षणो गुणकरण्डः / जिनसंस्तुतो जितरणः सुरनरमहितः सदानन्दः //

यावद् राज्ञा तस्य स्तूपे कोटिर्दत्ता / यावद् अमात्यैरभिहितः / किमर्थमयं देव सर्वेषां सकाशादधिकतरं पूज्यते /

राजाह / श्रूयतामभिप्रायः /

यत्तच्छरीरं वदतां वरस्य धर्मात्मनो धर्ममयं विशुद्धं / तद् धारितं तेन विशोकनाम्ना तस्माद् विशेषेण स पूजनीयः //

धर्मप्रदीपो ज्वलति प्रजासु क्लेशान्धकारान्तकरो यदद्य / तत् तत्प्रभावात् सुगतेन्द्रसूनोस्तस्माद् विशेषेण स पूजनीयः //

यथा सामुद्रं सलिलं समुद्रैर्धार्येत कच्चिन् न हि गोष्पदेन / नाथेन तद्धर्ममवेक्ष्य भावं सूत्रान्तको ऽयं स्थविरो ऽभिषिक्तः //

अथ राजा स्थविराणां स्तूपार्चनं कृत्वा स्थविरोपगुप्तस्य पादयोर्निपत्य प्रीतिमना उवाच /

मानुष्यं सफलीकृतं ऋतुशतैरिष्टेन यत् प्राप्यते राज्यैश्वर्यगुणैश्चलैश्च विभवैः सारं गृहीतं परं / लोकं चैत्यशतैरलङ्कृतमिदं स्वेताभ्रकूटप्रभैः अस्याद्याप्रतिमस्य शासनकृते किं नो कृतं दुष्करं //

इति //

यावद् राजा स्थविरोपगुप्तस्य प्रणामं कृत्वा प्रक्रान्तः /

यावद् राज्ञाशोकेन जातौ बोधौ धर्कचक्रे परिनिर्वाणे एकैकशतसहस्रं दत्तं / तस्य बोधौ विशेषतः प्रसादो जात इह भगवतानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरभिसम्बुद्धेति / स यानि विशेषयुक्तानि रत्नानि तानि बोधिं प्रेषयति /

अथ राज्ञो ऽशोकस्य तिष्यरक्षिता नामाग्रमहिषी / तस्या बुद्धिरुत्पन्ना / अयं राजा मया सार्धं रतिमनुभवति विशेषयुक्तानि च रत्नानि बोधौ प्रेषयति / तया मातङ्गी व्याहरिता / शक्यसि त्वं बोधिं मम सपत्नीं प्रघातयितुं / तयाभिहितं / शक्ष्यामि किन्तु कार्षापणान् देहीति /

यावन् मातङ्ग्या बोधिवृक्षो मन्त्रैः परिजप्तः सूत्रं च बद्धं / यावद् बोधिवृक्षः शोष्टुमारब्धः / ततो राजपुरुषै राज्ञे निवेदितं / देव बोधिवृक्ष शुष्यत इति / आह च /

यत्रोपविष्टेन तथागतेन कृत्स्नं जगब्दुद्धमिदं यथावद् / सर्वज्ञता चाधिगता नरेन्द्र बोधिद्रुमो ऽसौ निधनं प्रयाति //

श्रुत्वा च राजा मुर्च्छितो भूमौ पतितः / यावज् जलसेकं दत्त्वा उत्थापितः / अथ राजा कथंचित् संज्ञामुपलभ्य प्ररुदन्नुवाच / दृष्ट्वा न्वहं तं द्रुमराजमूलं जानामि दृष्टो ऽद्य मया स्वयम्भूः / नाथद्रूमे चैव गते प्रणाशं प्राणाः प्रयास्यन्ति ममापि नाशं /

अथ तिष्यरक्षिता राजानं शोकार्तमवेक्ष्योवाच / देव, यदि बोधिर्न भविष्यत्यहं देवस्य रतिमुत्पादयिष्यामि / राजाह / न सा स्त्री अपि तु बोधिवृक्षः / स यत्र भगवतानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरधिगत / तिष्यरक्षिता मातङ्गीमुवाच / शक्यसि त्वं बोधिवृक्षं यथापौराणमवस्थापयितुं / मातङ्गी आह / यदि तावत् प्राणणुकमवशिष्टं भविष्यति, यथापौराणमवस्थापयिष्यामीति /

विस्तरेण यावत् तया सूत्रं मुक्त्वा वृक्षं सामन्तेन खनित्वा दिवसे क्षीरकुम्भसहस्रेण पाययति / यावदल्पैरहोभिर्यथापौराणः संवृत्तः / ततो राजपुरुषै राज्ञे निवेदितं / देव, दिष्ट्या वर्धस्व / यथापौराणः संवृत्तः / श्रुत्वा च प्रीतिमना बोधिवृक्षं निरीक्षमाण उवाच /

बिम्बिसारप्रभृतिभिः पार्थिवेन्द्रैर् द्युतिन्धरैः / न कृतं तत् करिष्यामि सत्कारद्वयमुत्तमं //

बोधिं च स्नापयिष्यामि कुम्भैर्गन्धोदकाकुलैः / सङ्घस्य च करिष्यामि सत्कारं पञ्चवार्षिकः //

अथ राजा सौवर्णरूप्यवैडूर्यस्फटिकमयानां कुम्भानां सहस्रं गन्धोदकेन पूरयित्वा प्रभूतं चान्नपानं समुदानीय गन्धमाल्यपुष्पसञ्चयं कृत्वा स्नात्वाहतानि वासांसि नवानि दीर्घदशानि प्रावृत्याष्टाङ्गसमन्वागतमुपवासमुपोष्य धूपकटच्छुकमादाय शरणतलमभिरुह्य (a-av 95) चतुर्दिशमायाचितुमारब्धः / ये भगवतो बुद्धस्य श्रावकास्ते ममानुग्रहायागच्छन्तु /

अपि च /

सम्यग्गता ये सुगतस्य शिष्याः शान्तेन्द्रिया निर्जितकामदोषाः / सम्माननार्हा नरदेवपूजिता अयान्तु ते ऽस्मिन्ननुकम्पया मम //

प्रशमदमरता विमुक्तसङ्गाः प्रवरसुताः सुगतस्य धर्मराजाः / असुरसुरनरार्चितार्यवृत्तास्त्विह मदनुग्रहणात् समभ्युपेयुः //

वसन्ति काश्मीरपुरे सुरम्ये ये चापि धीरास्तमसोवने ऽस्मिन् / महावने रेवतके य आर्या अनुग्रहार्थं मम ते ऽभ्युपेयुः //

अनवतप्तह्रदे निवसन्ति ये गिरिनदीषु च पर्वतकन्दरेः / जिनसुताः खलु ध्यानरताः सदा समुदयन्त्विह ते ऽद्य कृपाबलाः //

शईरीषके ये प्रवरे विमाने वसन्ति पुत्रा वदतां वरस्य / अनुग्रहार्थं मम ते विशोका ह्यायान्तु कारुण्यनिविष्टभावाः //

गन्धमादनशैले च ये वसन्ति महौजसः / इहायान्तु हि कारुण्युमुत्पाद्योपनिमन्त्रिताः //

एवमुक्ते च राज्ञि त्रीणि शतसहस्राणि भिक्षूणां संनिपतितानि / तत्रैकं शतसहस्रमर्हतां द्वे शैक्षाणां पृथग्जनकल्याणकानां च / न कश्चिद् वृद्धासनमाक्रम्यते स्म / राजाह / किमर्थं वृद्धासनं तन् नाक्रम्यते / तत्र यशो नाम्ना वृद्धः षडभिज्ञः / स उवाच / महाराज वृद्धस्य तदासनमिति / राजाह / अस्ति स्थविर त्वत्सकाशादन्यो वृद्धतर इति / स्थविर उवाच / अस्ति महाराज / वदतां वरेण वशिना निर्दिष्टः सिंहनादिनामग्र्यः / पिण्डोलभरद्वाजस्यैतद् अग्रासनं नृपते /

अथ राजा कदम्बपुष्पवदाहृष्टरोमकूपः कथयति / अस्ति कश्चिद् बुद्धदर्शी भिक्षुर्घ्रियत इति /

स्थविर उवाच / अस्ति महारज पिण्डोलभरद्वाजो नाम्ना बुद्धदर्शी तिष्ठत इति /

राजा कथयति / स्थविर, शक्यः सो ऽस्माभिर्दृष्टिमिति / स्थविर उवाच / महाराज इदानीं द्रक्ष्यसि / अयं तस्य आगमनकाल इति / अथ राजा प्रीतिमाना उवाच / लाभः परः स्याद् अतुलो ममेह महासुखश्चायमनुत्तमश्च / पश्याम्यहं यत्तमुदारसत्त्वं साक्षाद् भरद्वाजसगोत्रनाम //

ततो राजा कृतकरपुटो गगनतलावसक्तदृष्टिरवस्थितः / अथ स्थविरपिण्डोलभरद्वाजो ऽनेकैरर्हत्सहस्रैरर्धचन्द्राकारेणोपगूढो राजहंस (a-av 97) इव गगनतलादवतीर्य वृद्धान्ते निषसाद् / स्थविरपिण्डोलभरद्वाजं दृष्ट्वा तान्यनेकानि भिक्षुशतसहस्राणि प्रत्युपस्थितानि /

अद्राक्षीद् राजा पिण्डोलभरद्वाजं श्वेतपलितशिरसं प्रलम्बुभ्रूललाटं निगूढाक्षितारकं प्रत्येकबुद्धाश्रयं / दृष्ट्वा च राजा मूलनिकृत्त इव द्रुमः सर्वशरीरेण स्थविरपिण्डोलभरद्वाजस्य पादयोः पतितः / मुखतुण्डकेन च पादावनुपरिमार्ज्योत्थाय तौ जानुमण्डलौ पृथिवीतले प्रतिष्ठाप्य कृताञ्जलिः स्थविरपीण्डोलभरद्वाजं निरीक्षमाणः प्ररुदन्नुवाच /

यदा मया शत्रुगणान् निहत्य प्राप्ता समुद्राभरणा सशैला / एकातपत्रा पृथिवी तदा मे प्रीतीर्न सा या स्थविरं निरीक्ष्य //

त्वद्दर्शनाद् भवति दृष्टो ऽद्य तथागतः / करुणालाभात् त्वद्दर्शनाच्च द्विगुणप्रसादो ममोत्पन्नः / अपि च स्थविर दृष्टस्ते त्रैलोक्यनाथो गुरुर्मे भगवान् बुद्ध इति / ततः स्थविरपिण्डोलभरद्वाज उभाभ्यां पाणिभ्यां भ्रुवमुन्नाम्य राजानमशोकं निरीक्षमाण उवाच /

दृष्टो मया ह्यसकृदप्रतिमो महर्षिः / सन्तप्तकाञ्चनसमोपमतुल्यतेजः / द्वात्रिंशलक्षणधरः शरदिन्दुवक्त्रो ब्राह्मस्वराधिकरणो ह्यरणाविहारी //

राजाह / स्थविर कुत्र ते भगवान् दृष्टः कथं चेति / स्थविर उवाच / यदा महाराज भगवान् विजितमारपरिवारः पञ्चभिरर्हच्छतैः सार्धं प्रथमतो राजगृहे वर्षामुषितो ऽहं तत्कालं तत्रैवासम् / मया स दक्षिणीयः सम्यग् दृष्ट इति / आह च /

वीतरागैः परिवृतो वीतरागो महामुनिः / यदा राजगृहे वर्षा उषितः स तथागतः //

तत्कालमासं तत्राहं सुबुद्धस्य तदन्तिके / यथ पश्यसि मां साक्षादेवं दृष्टो मया मुनिः //

यदापि महाराज भगवता श्रावस्त्यां तीर्थ्यान् विजयार्थं महाप्रातिहार्य कृतं बुद्धावतंसकं यावदकनिष्ठभवनं निर्मितं महत् तत्कालं तत्रैवाहमासम् / मया तद् बुद्धविक्रीडितं दुष्तमिति /

आह च /

तीर्थ्या यदा भगवता कुपथप्रयाता ऋद्धिप्रभावविधिना खलु निर्गृहीताः / विक्रीडीतं दशबलस्य तदा ह्युदारं दृष्टं मया तु नृप हर्षकरं प्रजानां //

यदापि महाराज भगवता देवेषु त्रयस्त्रिंशेषु वर्षा उषित्वा मातुर्जनयित्र्या धर्मं देशयित्वा देवगणपरिवृतः सांकाश्ये नगरे ऽवतीर्णो ऽहं तत्कालं तत्रैवासम् / मया सा देवमनुष्यसंपदा दृष्टा उत्पलवर्णया च निर्मिता चक्रवर्तिसंपदा इति /

यदावतीर्णो वदतां वरिष्ठो वर्षामुषित्वा खलु देवलोके / तत्राप्यहं सन्निहितो बभूव दृष्टो मयासौ मुनिरग्रसत्त्वः //

यदा महाराज सुमागधया अनाथपिण्डदुहित्रा उपनिमन्त्रितः पञ्चभिरर्हच्छतैः सार्धमृद्ध्या पुण्डवर्धनं गतस्तदाहं ऋद्ध्या पर्वतशैलं ग्रहाय गगनतलमाक्रम्य पुण्डवर्धनं गतः / त्वन्निमित्तं च मे भगवताज्ञा क्षिप्ता / न तावत्ते परिनिर्वातव्यं यावद्धर्मो नान्तर्हित इति / आह च /

यदा जगामर्द्धिबलेन नायकः सुमागधायोपनिमन्त्रितो गुरुः / तदा गृहीत्वर्द्धिबलेन पर्वतं जगाम तूर्णं खलु पुण्डवर्धनं //

आज्ञा तदा शाक्यकुलोदितेन दत्ता च मे कारुणिकेन तेन / तावन्नते निर्वृतिरभ्युपेया अन्तर्हितो यावदयं न धर्मः //

यदापि महाराज त्वया पूर्वं बालभावाद् भगवतो राजगृहं पिण्डाय प्रविष्टस्य सक्तुं दास्यामीति पांश्वञ्जलिर्भगवतः पात्रे प्रक्षिप्तो राधगुप्तेन चानुमोदितं त्वं च भगवता निर्दिष्टो ऽयं दारको वर्षशतपरिनिर्वृतस्य मम पाटलिपुत्रे नगरे ऽशोको नाम राजा भविष्यति चतुर्भागचक्रवर्ती धार्मिको धर्मराजा यो मे शरीरधातुकं वैस्तारिकं करिष्यति चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापयिष्यत्यहं तत्कालं तत्रैवासम् / आह च /

यदा पांश्वञ्जलिर्दस्त्वया बुद्धस्य भाजने / बालभावात् प्रसादित्वा तत्रैवाहं तदाभवम् //

राजाह / स्थविर / कुत्रेदानीमुष्यत इति / स्थविर उवाच /

उत्तरे सरराजस्य पर्वते गन्धमादने / वसामि नृपते तत्र सार्धं सब्रह्मचारिभिः //

राजाह / कियन्तः स्थविरस्य परिवाराः / स्थविर उवाच /

षष्ट्यर्हन्तः सहस्राणि परिवारो नृणां वर / वसामि यैरहं सार्धं निष्पृहैर्जितकल्मषैः //

अपि च महाराज किमनेन सन्देहेन कृतेन / परिविष्यतां भिक्षुसङ्घः / भुक्तवतो भिक्षुसङ्घस्य प्रतिसंमोदनं करिष्यामि / राजाह / एवमस्तु यथा स्थविर आज्ञापयति / किन्तु बुद्धस्मृतिप्रतिबोधितो ऽहं बोधिस्नपनं तावत् करिष्यामि / समनन्तरं च मनापेन चाहारेण भिक्षुसङ्घमुपस्थास्यामीति /

अथ राजा सर्वमित्रम् उद्घोषकमामन्त्रयति / अहम् आर्यसङ्घस्य शतसहस्रं दास्यामि / कुम्भसहस्रेण च बोधिं स्नापयिष्यामि / मम नाम्ना घुष्यतां पञ्चवार्षिकमिति /

तत्कालं च कुनालस्य नयनद्वयमविपन्नमासीत् / स राज्ञो दक्षिणे पार्श्वे स्थितः / तेनांगुलिद्वयमुत्क्षिप्तं न तु वाग् भाषिता / द्विगुणं त्वहं प्रदास्यामीत्याकारयति / पाणौ वर्धितमात्रे च कुनालेन सर्वजनकायेन हास्यं मुक्तं /

ततो राजा हास्यं मुक्त्वा कथयति / अहो राधगुप्त केनैतद् वर्धितमिति /

राधगुप्तः कथयति / देव बहवः पुण्यार्थिनः प्राणिनो यः पुण्यार्थी तेन वर्धितमिति /

राजाह / शतसहस्रत्रयं दास्यामीत्यार्यसङ्घे / कुम्भसहस्रेण च बोधिं स्नपयिष्यामि / मम नाम्ना घुष्यतां पञ्चवार्षिकमिति /

यावत् कुनालेन चतस्रो ऽङगुलय उत्क्षिप्ता / ततो राजा रूषितो राधगुप्तमुवाच / अहो राधगुप्त को ऽयमस्माभिः सार्धं प्रतिद्वन्द्वयति अलोकज्ञः /

रुषितं च राजानमवेक्ष्य राधगुप्तो राज्ञः पादयोर्निपत्योवाच / देव कस्य शक्तिर्नरेन्द्रेण सार्धं विस्पर्धितुं भवेत् / कुनालो गुणवान् पित्रा सार्धं विकुरुते / अथ राजा दक्षिणेन परिवृत्य कुनालमवलोक्योवाच / स्थविर अहं कोशं स्थापयित्वा राज्यमन्तःपुरममात्यगणमात्मानं च कुनालं चार्यसङ्घे निर्यातयामि / सुवर्णरूप्यस्फटिकवैडूर्यमयैः पञ्चकुम्भसहस्रैर्नानागन्धपूर्णैः क्षीरचन्दनकुंकुमकर्पूरवासितैर्महाबोधिं स्नपयिष्यामि / पुष्पशतसहस्राणि च बोधिप्रमुखे चार्यसङ्घे ददामि / मम नाम्ना घुष्यतां पञ्चवार्षिकमिति / आह च /

राज्यं समृद्धं हि संस्थाप्य कोशमन्तः पुरामात्यगणं च सर्वं / ददामि सङ्घे गुणपात्रभूते आत्माकुनालं च गुणोपपन्नं //

ततो राजा पिण्डोलभरद्वाजप्रमुखे भिक्षुसङ्घे निर्यातयित्वा बोधिवृक्षस्य च चतुर्दिशं वारं बद्ध्वा स्वयमेव च वारमभिरुह्य चतुर्भिः कुम्भसहस्रै र्बोधिस्नपनं कृतवान् / कृतमात्रे च बोधिस्नपने बोधिवृक्षो यथापौराणः संवृत्तः / वक्ष्यति हि /

कृतमात्रे नृपतिना बोधिस्नपनमुत्तमं / बोधिवृक्षस्तदा जातो हरित्पल्लवकोमलः //

दृष्ट्वा हरितपत्राढ्यं पल्लवाङ्कुरकोमलं / राजा हर्षपरं यातः सामात्यगणनैगमः //

अथ राजा बोधिस्नपनं कृत्वा भिक्षुसङ्घं परिवेष्टुमारब्धः / तत्र यशो नाम्ना स्थविरः / तेनाभिहितं / महाराज महानयं परमदक्षिणीय आर्यसङ्घः संनिपतितः / तथा ते परिवेष्टव्यं यथा तेन क्षतिर्न स्यादिति /

ततो राजा स्वहस्तेन परिवेषयन् यावन् नवकान्तं गतः / तत्र द्वौ श्रामणेरौ संरञ्जनीयं धर्मं समादाय वर्ततः / एकेनापि सक्तवो दत्ता द्वितीयेनापि सक्तवः / एकेन खाद्यका द्वितीयेनापि खाद्यका एव / एकेन मोदका द्वितीयेनापि मोदकाः / तौ दृष्ट्वा राजा हसितः / इमौ श्रामणेरौ बालक्रीडया क्रीडतः /

यावद् राज्ञा भिक्षुसङ्घं परिवेष्य वृद्धान्तमारूढः / स्थविरेण चानुयुक्तः / मा देवेन कुत्रचिद् अप्रसाद उत्पादित इति /

राजाह / नेति / अपि तु अस्ति द्वौ श्रामणेरौ बालक्रीडया क्रीडयो यथा बालदारकाः पांश्वागारैः क्रीडन्त्येवं तौ श्रामणेरौ सक्तुक्रीडया क्रीडतः खाद्यक्रीडया क्रीडतः /

स्थविर उवाच / अलं महाराज / उभौ हि तौ उभयतो भागविमुक्तौ अर्हन्तौ /

श्रुत्वा च राज्ञः प्रीतिमनसो बुद्धिरुत्पन्ना / तौ श्रमणेरावागम्य भिक्षुसङ्घं पटेनाच्छादयिष्यामि / ततस्तौ श्रामणेरौ राज्ञो ऽभिप्रायमवगम्य भूयो ऽन्ये ऽस्माभिः स्वगुणा उभ्दावयितव्या इति [चिन्तितौ] / तयोरेकेन कटाहका उपस्थापिता द्वितीयेन रङ्गः समुदानीतः /

राज्ञा पृष्टौ श्रामणेरकौ / किमिदमारब्धं / तयोरभिहितं / देवो ऽस्माकमागम्य भिक्षुसङ्घं पटेनाच्छादितुकामः / तान् पटान् रञ्जयिष्यामः /

श्रुत्वा च राज्ञो बुद्धिरुत्पन्ना / मया केवलं चिन्तितं न तु वाङ निश्चारिता / परचित्तविदावेतौ महात्मानौ / ततः सर्वशरीरेण पादयोर्निपत्यं कृताञ्जलिरुवाच /

मौर्यः सभृत्यः सजनः सपौरः सुलब्धलाभार्थसुयष्टयज्ञः / यस्येदृशः साधुजन प्रसादः काले तथोत्साहि करोति दानं //

यावद् राज्ञाभिहितं / युष्माकमागम्य त्रिचीवरेण भिक्षुसङ्घमाच्छादयिष्यामीति / ततो राजाशोकः पञ्चवार्षिके पर्यवसिते सर्वभिक्षून् त्रिचीवरेणाच्छाद्य चत्वारि शतसहस्राणि सङ्घास्याच्छादनानि (a-av 104) दत्त्वा पृथिवीमन्तःपुरममात्यगणमात्मानं च कुनालं च निष्क्रीतवान् / भूयसा भगवच्छासने श्रद्धा प्रतिलब्धा / चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितम् / इति /

कुनालोपाख्यानं

यस्मिन्नेव दिवसे राज्ञाशोकेन चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितं तस्मिन्नेव दिवसे राज्ञो ऽशोकस्य पद्मावती नाम्ना देवी प्रसूता / पुत्रो जातः अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको नयनानि चास्य परशोभनानि / यावद् राज्ञो ऽशोकस्य निवेदितं / देव दिष्ट्या वृद्धिर्देवस्य पुत्रो जातः / श्रुत्वा राजा आत्तमनाः कथयति /

प्रीतिः परा मे विपुला ह्यवाप्ता मौर्यस्य वंशस्य परा विभूतिः / धर्मेण राज्यं मम कुर्वतो हि जातः सुतो धर्मविवर्धनो ऽस्तु //

तस्य धर्मविवर्धन इति नाम कृतं / यावत् कुमारो राज्ञो ऽशोकस्योपनामितः / अथ राजा कुमारं निरीक्ष्य प्रीतमनाः कथयति /

सुतस्य मे नेत्रवरा सुपुण्या सुजातनीलोत्पलसंनिकाशा / अलङ्कतं शोभति यस्य वक्त्रं सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं विभाति //

यावद् राजामात्यान् उवाच / दृष्टानि भवभ्दिः कस्येदृशानि नयनानि / अमात्या ऊचुः / देव मनुष्यभूतस्य न दृष्टानि / अपि तु देव, अस्ति हिमवति पर्वतराजे कुनालो नाम पक्षी प्रतिवसति / तस्य सदृशानि नयनानि / आह च /

हिमेन्द्रराजे गिरिशैलशृङ्गे प्रबालपुष्पप्रसवे जलाढ्ये / कुनालनाम्नेति निवासि पक्षी नेत्राणि तेनास्य समान्यमूनि //

ततो राज्ञाभिहितं / कुनालः पक्षी आनीयतामिति /

तस्योर्ध्वतो योजनं यक्षाः श्रृण्वन्ति / अधो योजनं नागाः / ततो यक्षिस्तत्क्षणेन कुनालः पक्षी आनीतः / अथ राजा कुनालस्य नेत्राणि सुचिरं निरीक्ष्य न किंचिद् विशेषं पश्यति / ततो राज्ञाभिहितं / कुमारस्य कुनालसदृशानि नयनानि / भवतु कुमारस्य कुनाल इति नाम / वक्ष्यति हि /

नेत्रानुरागेण स पार्थिवेन्द्रः सुतं कुनालेति तदा बभाषे / ततो ऽस्य नाम प्रथितं पृथिव्यां तस्यार्यसत्त्वस्य नृपात्मजस्य //

विस्तरेण यावत् कुमारो महान् संवृत्तः / तस्य काञ्चनमाला नाम दारिका पत्न्यर्थे आनीता /

यावद् राजाशोकः कुनालेन सह कुक्कुटारामं गतः / तत्र यशो नाम्ना सङ्घस्थविरः अर्हन् षडभिज्ञः / स पश्यति कुनालस्य न चिरान् नयनविनाशो भविष्यति /

तेन राजाभिहितः / किमर्थं कुनालः स्वकर्मणि न नियुज्यते / ततो राज्ञाभिहितः / कुनाल सङ्घस्थविरो यदाज्ञापयति तत् परिपालयितव्यं / ततः कुनालः स्थविरस्य पादयोर्निपत्य कथयति / स्थविर किमाज्ञापयसि / स्थविर उवाच / चक्षुःकुनाल अनित्यमिति कुरु / आह /

कुमार चक्षुः सततं परीक्ष्यं चलात्मकं दुःखसहस्रयुक्तं / यत्रानुरक्ता बहवः पृथग्जनाः कुर्वन्ति कर्माण्यहितावहानि //

स च तथाभ्यासं करोति मनसिकारप्रयुक्तः / एकाभिरामः प्रशमारामश्च संवृत्तः / स राजकुले विविक्ते स्थाने ऽवस्थितस् चक्षुरादीन्यायतनानि अनित्यादिभिर् आकारैः परीक्षते /

तिष्यरक्षिता च नाम्नाशोकस्याग्रमहिषी तं प्रदेशमभिगता / सा तं कुनालमेकाकिनं दृष्ट्वा नयनानुरागेण गात्रेषु परिष्वज्य कथयति /

दृष्ट्वा तवेदं नयनाभिरामं श्रीमद् वपुर्नेत्रयुगं च कान्तं / दंदह्यते मे हृदयं समन्ताद् दावाग्निना प्रज्वलते च कक्षः //

श्रुत्वा कुनाल उभाभ्यां पाणिभ्यां कर्णौ पिधाय कथयति /

वाक्यं न युक्तं तव वक्त्तुमेतत् सूनोः पुरस्ताज् जननी ममासि / अधर्ममार्गं परिवर्जयस्व अपायमार्गस्य स एव हेतुः //

ततस्तिष्यरक्षिता तत्कालमलभमाना ऋद्धा कथयति /

अभिकामामभिगतां यत्त्वं नेच्छसि मामिह / न चिरादेव दुर्बुद्धे सर्वथा न भविष्यसि //

कुनाल उवाच /

मम भवतु मरणं मात स्थितस्य धर्मे विशुद्धभावस्य / न तु जीवितेन कार्यं सज्जनजनधिक्कृतेन मम //

स्वर्गस्य धर्मलोपो यतो भवति जीवितेन किं तेन / मम मरणहेतुना वै बुधपरिभूतेन धिक्कृतेन //

यावत् तिष्यरक्षिता कुनालस्य छिद्रान्वेषिणि अवस्थिता /

राज्ञो ऽशोकस्योत्तरापथे तक्षशिला नगरं विरुद्धं / श्रुत्वा च राजा स्वयमेवाभिप्रस्थितः / ततो ऽमात्यैरभिहितः / देव कुमारः प्रेष्यतां /

अथ राजा कुनालमाहूय कथयति / वत्स कुनाल गमिष्यसि तक्षशिलानगरं संनामयितुं /

कुनाल उवाच / परं देव गमिष्यामि /

ततो नृपस्तस्य निशाम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य / स्नेहाच्च योग्यं मनसा च बुद्द्वा आज्ञापयामास विहारयात्रां //

अथ राजाशोको नगरशोभां मार्गशोभां च कृत्वा जीर्णातुरकृपणांश्च मार्गादपनीय एकरथे ऽभिरुह्य कुमारेण सह पाटलिपुत्रान् निर्गतः / अनुव्रजित्वा निवर्तमानः कुनालं कण्ठे परिष्वज्य नयनं निरीक्षमाणः प्ररुदन्नुवाच /

धन्यानि तस्य चक्षूंषि चक्षुष्मन्तश्च ते जनाः / सततं ये कुमारस्य द्रक्ष्यन्ति दुखपङ्कजं //

यावन् नैमित्तिको ब्राह्मणः पश्यति कुमारस्य न चिरान् नयनविनाशो भविष्यति / स च राजाशोकस्तस्य नयनेष्वत्यर्थमनुषुक्तः / दृष्ट्वा च कथयति /

नृपात्मजस्य नयने विशुद्धे महीपतिश्चाप्यनुरक्तमस्य / श्रिया विवृद्धे हि सुखानुकूले पश्यामि नेत्रे ऽद्य विनश्यमाने //

इदं पुरं स्वर्ग इव प्रहृष्टं कुमारसंदर्शनजातहर्षं / पुरं विपन्ने नयने तु तस्य भविष्यते शोकपरीतचेतः //

अनुपूर्वेण तक्षशिलामनुप्राप्तः / श्रुत्वा च तक्षशिलापौरा अर्धत्रिकाणि योजनानि मार्गशोभां नगरशोभां च कृत्वा पूर्णकुम्भैः प्रत्युद्गताः / वक्ष्यति च /

श्रुत्वा तक्षशिलापौरो रत्नपूर्णघटादिकान् / गृह्य प्रत्युज्जगामाशु बहुमान्य नृपात्मजं //

प्रत्युद्गम्य कृताञ्जलिरुवाच / न वयं कुमारस्य विरुद्धा न राज्ञो ऽशोकस्य / अपि तु दृष्टात्मानो ऽमात्या आगत्यास्माकमपमानं कुर्वन्ति / यावत् कुनालो महता सम्मानेन तक्षशिलां प्रवेशितः /

राज्ञश्चाशोकस्य महान् व्याधिरुत्पन्नः / तस्य मुखादुच्चारो निर्गन्तुमारब्धः / सर्वरोमकूपेभ्यश्चाशुचि प्रघरति न च शक्यते चिकित्सितुं / ततो राज्ञाभिहितं / कुनालमानयत राज्ये प्रतिष्ठापयिष्यामीति / किं ममेदृशेन जीवितेन प्रयोजनं /

श्रुत्वा च तिष्यरक्षिता चिन्तयति / यदि कुनालं राज्ये प्रतिष्ठापयिष्यति नास्ति मम जीवितं / तयाभिहितं / अहं त्वा स्वस्थं करिष्यामि किं तु वैद्यानां प्रवेशः प्रतिषिध्यतां / यावद् राज्ञा वैद्यानां प्रवेशः प्रतिषिद्धः / ततस्तिष्यरक्षितया वैद्यानामभिहितं / यदि कश्चिदीदृशेन व्याधिना स्पृष्टः स्त्री वा पुरुषो वागच्छति मम दर्शयितव्याः /

अन्यतमश्चाभीरस्तादृशेनैव व्याधिना स्पृष्टः / तस्य पत्न्या वैद्याय व्याधिर्निवेदितः / वैद्येनाभिहितं / स एवागच्छत्वातुरो व्याधिं दृष्ट्वा भैषज्यमुपदेक्ष्यामि / यावदाभीरो वैद्यसकाशमभिगतः / वैद्येन च तिष्यरक्षितायाः समीपमुपनीतः / ततस्तिष्यरक्षितया प्रतिगुप्ते प्रदेशे जीविताद् व्यपरोपितः / जीविताद् व्यपरोप्य कुक्षिं पाटयित्वा पश्यति च तस्य पक्वाशयस्थानं / अन्त्रायां कृमिर्महान् प्रादुर्भूतः / स यद्यूर्ध्वं गच्छति तेनाशुचि प्रघरति / अथाघो गच्छत्यधः प्रघरति / यावत् तत्र मरिचान् पेषयित्वा दत्तो न च [स] म्रियते / एवं पिप्पलिं श्रृङ्गवेरं च / विस्तरेण यावत् पलाण्डुं दत्तः / स्पृष्टश्च (a-av 111) मृत उच्चारमार्गेण निर्गतः / एतच्च प्रकरणं तया राज्ञे निवेदितं / देव पलाण्डुं परिभुंक्ष्व स्वास्थ्यं भविष्यति / राजाह / देवि, अहं क्षत्रियः कथं पलाण्डुं परिभक्षयामि / देव्युवाच / देव, परिभोक्तव्यं जीवितस्यार्थे भैषज्यमेतत् /

राज्ञा परिभुक्तं / स च कृमिर्मृत उच्चारमार्गेण निर्गतः / स्वस्थीभूतश्च राजा / तेन परितुष्टेन तिष्यरक्षिता वरेण प्रवारिता / किं ते वर प्रयच्छामि / तयाभिहितं / सप्ताहं मम देवो राज्यं प्रयच्छतु / राजाह / अहं को भविष्यामि / देव्युवाच / सप्ताहस्यात्ययाद् देव एव राजा भविष्यति /

यावद् राज्ञा तिष्यरक्षितायाः सप्ताहं राज्यं दत्तं / तस्या बुद्धिरुत्पन्ना / इदानीं मयास्य कुनालस्य वैरं निर्यातयितव्यः / तया कपटलेखो लिखितस्तक्षशिलकानां पौराणां / कुनालस्य नयनं विनाशयितव्यमिति / आह च /

राजा ह्यशोको बलवान् प्रचण्ड आज्ञापयत्तक्षशिलाजनं हि / उद्धार्यतां लोचनमस्य शत्रौर्मौर्यस्य वंशस्य कलङ्कु एषः //

राज्ञो ऽशोकस्य यत्र कार्यमाशु परिप्राप्यं भवति [स] दन्तमुद्रया मुद्रयति / यावत् तिष्यरक्षिता शयितस्य राज्ञस्तं लेखं दन्तमुद्रया मुद्रयिष्यामीति राज्ञः सकाशमभिगता / राजा च भीतः प्रतिबुद्धः / (a-av 112) देवी कथयति / किमिदमिति / राजा कथयति / देवि स्वप्नं मंऽशोभनं दृष्टं / पश्यामि द्वौ गृध्रौ कुनालस्य नयनमुत्पाटयितुमिच्छतः / देवी कथयति / स्वास्थ्यं कुमारस्येति / एवं द्विरपि राजा भीतः प्रतिबुद्धः कथयति / देवि स्वप्नो मे न शोभनो दृष्ट इति / तिष्यरक्षिता कथयति / कीदृशः स्वप्न इति / राजाह / पश्यामि कुनालं दीर्घकेशनखश्मश्रुं पौरं प्रविष्टं / देव्याह / स्वास्थ्यं कुमारस्येति /

यावत् तिष्यरक्षितया राज्ञः शयितस्य स लेखो दन्तमुद्रया मुद्रयित्वा तक्षशिलां प्रेषितः / यावद् राज्ञा शयितेन स्वप्ने दृष्टं दन्ता विशीर्णाः /

ततो राजा तस्या एव रात्रेरत्यये नैमित्तिकान् आहूय कथयति / कीदृश एषां स्वप्नानां विपाक इति / नैमित्तिकाः कथयन्ति / देव य ईदृशस्वप्नानि पश्यति तस्य पुत्रस्य चक्षुर्भेदो भवति / आह च /

दन्ता यस्य विशीर्यन्ते स्वप्नान्ते प्रपतन्ति च / चतुर्भेदं च पुत्रस्य पुत्रनाशं स पश्यति //

श्रुत्वा च राजाशोकस् त्वरितमुत्थायासनात् कृताञ्जलिश्चतुर्दिशं देवतां याचयितुमारब्धः / आह च /

या देवता शास्तुरभिप्रसन्ना धर्मे च सङ्घे च गणप्रधाने / ये चापि लोके ऋषयो वरिष्ठा रक्षन्तु ते ऽस्मत्तनयं कुनालं //

स च लेखो ऽनुपूर्वेण तक्षशिलामुपनीतः / अथ तक्षशिलाः पौरजानपदा लेखदर्शनात् कुनालस्य गुणविस्तरतुष्टा नोत्सहन्ते तदप्रियं निवेदितुं / चिरं विचारयित्वा चण्डो राजा दुःशीलः स्वपुत्रस्य न मर्षयति प्रागेवास्माकं [किं] मर्षयति / आह च /

मुनिवृत्तस्य शान्तस्य सर्वभूतहितैषिणः / यस्य द्वेषः कुमारस्य कस्य नास्य भविष्यति //

तैर्यावत् कुनालस्य निवेदितं / लेखश्चोपनीतः / ततः कुनालो वाचयित्वा कथयति / विश्रब्धं यथात्मप्रयोजनं क्रियतामिति / यावच् चण्डाला उपनीताः कुनालस्य नयनम् उत्पाटयतेति / ते च कृताञ्जलिपुटा ऊचुः / नोत्सहयामः / कुतः /

यो हि चन्द्रमसः कान्तिं मोहादभ्युद्धरेन् नरः / स चन्द्रसदृशाद् वक्त्रात् तव नेत्रे समुद्धरेत् //

ततः कुमारेण मकुटं दत्तम् / अनया दक्षिणयोत्पाटयत इति / तस्य तु कर्मणावश्यं विपक्तव्यं / पुरुषो हि विकृतरूपोष्टादशभिर्दौर्वर्णिकैः (a-av 114) समन्वागतो ऽभ्यागतः / स कथयति / अहमुत्पाटयिष्यामीति / यावत् कुनालस्य समीपं नीतः / तस्मिंश्च समये कुनालस्य स्थविराणां वचनमामुखीभूतं / स तद् वचनमनुस्मृत्योवाच /

इमां विपत्तिं विज्ञाय तैरुक्तं तत्त्ववादिभिः / पश्यानित्यमिदं सर्वं नास्ति कश्चिद् ध्रुवे स्थितः //

कल्याणमित्रास्ते मह्यं सुखकामा हितैषिणः / यैरयं देशितो धर्मो वीतक्लेशैर्महात्मभिः //

अनित्यतां संपरिपश्यतो मे गुरूपदेशान् मनसि प्रकुर्वतः / उत्पाटने ऽहं न बिभेमि सौम्य नेत्रद्वयस्यास्थिरतां हि पश्ये //

उत्पाट्ये वा न वा नेत्रे यथा वा मन्यते नृपः / गृहीतसारं चक्षुर्मे ह्यनित्यादिभिराश्रयैः //

ततः कुनालस् तं पुरुषमुवाच / तेन हि भोः पुरुष एकं तावन् नयनम् उत्पाट्य मम हस्ते ऽनुप्रयच्छ / यवत् स पुरुषः कुनालस्य नयनमुत्पाटयितुं प्रवृत्तः / ततो ऽनेकानि प्राणिशतसहस्राणि विक्रोष्टुमारब्धानि / कष्टं भोः /

एष हि निर्मलज्योत्स्नो गगनात् पतते शशी / पुण्डरीकवनाच्चापि श्रीमानुत्पाट्यते ऽम्बुजः //

तेषु प्राणिशतसहस्रेषु रुदत्सु कुनालस्यैव नयनमुत्पाट्य हस्ते दत्तं / ततः कुनालस्तन्नयनं गृह्योवाच /

रूपाणि कस्मान्न निरीक्षसे त्वं यथा पुरा प्राकृतमांसपिण्ड / ते वञ्चितास्ते च विगर्हणीया आत्मेति ये त्वामबुधाः श्रयन्ते //

सामग्र्यकं बुर्बुदसन्निकाशं सुदुर्लभं निर्विषयास्वतन्त्रं / एवं प्रवीक्षन्ति सदाप्रमत्ता ये त्वां न ते दुःखमनुप्रयान्ति //

एवं चिन्तयता तेन सर्वभावेष्वनित्यतां / स्त्रोतापत्तिफलं प्राप्तं जनकायस्य पश्यतः //

ततः कुनालो दृष्टसत्यस्तं पुरुषमुवाच / इदानीं द्वितीयं विश्रब्धं नयनमुत्पाट्यतां / यावत्तेन पुरुषेण कुनालस्य द्वितीयं नयनमुत्पाट्य हस्ते दत्तं / अथ कुनालो मांसचक्षुषि उद्धृते प्रज्ञाचक्षुषि च विशुद्धे कथयति /

उद्धृतं मांसचक्षुर्मे यद्यप्येतत् सुदुर्लभं / प्रज्ञाचक्षुर्विशुद्धं मे प्रतिलब्धम् अनिन्दितं / परित्यक्तो नृपतिना यद्यहं पुत्रसंज्ञया / धर्मराजस्य पुत्रत्वमुपेतो ऽस्मि महात्मनः //

ऐश्वर्याद् यद्यहं भ्रष्टः शोकदुःखनिबन्धनाद् / धर्मैश्वर्यमवाप्तं मे दुःखशोकविनाशनं //

यावत् कुनालेन श्रुतं नायं तातस्याशोकस्य आदेशः / अपि तु तिष्यरक्षितायां अयं प्रयोग इति / श्रुत्वा च कुनालः कथयति /

चिरं सुखं तिष्ठतु तिष्यनाम्नी आयुर्बलं पालयतां च देवी / संप्रेषितोयं हि यया प्रयोगो यस्यानुभावेन कृतः स्वकार्थः //

ततः काञ्चनमालया श्रुतं कुनालस्य नयनानि उत्पाटितानीति / श्रुत्वा च भर्तृतया कुनालसमीपमुपसंक्रम्य पर्षदमवगाह्य कुनालमुद्धृतनयनं रुधिरावसिक्तगात्रं दृष्ट्वा मूर्छिता भूमौ पतिता / यावज् जलसेकं कृत्वा उत्थापिता /

ततः कथंचित् संज्ञामुपलभ्य सस्वरं प्ररुदती उवाच /

नेत्राणि कान्तानि मनोहराणि ये मां निरीक्ष्या जनयन्ति तुष्टिं / ते मे विपन्ना ह्यनिरीक्षणीया स्त्यजन्ति मे प्राणसमाः शरीरं //

ततः कुनालो भार्यामनुनयन्नुवाच / अलं रुदितेन / नार्हसि शोकमाश्रयितुं / स्वयंकृतानामिह कर्मणां फलमुपस्थितं / आह च /

कर्मात्मकं लोकमिदं विदित्वा दुःखात्मकं चापि जनं हि मत्वा / मत्वा च लोकं प्रियविप्रयोगं कर्तुं प्रिये नार्हसि वाष्पमोक्षं //

ततः कुनालो भार्यया सह तक्षशिलाया निष्कासितः / स गर्भाधानमुपादाय परमसुकुमारशरिरः / न किञ्चिद् उत्सहते कर्म कर्तुं / केवलं वीणां वादयति / गायति च / ततो भैक्ष्यं लभते कुनालः पत्न्या सह भुंक्ते /

ततः काञ्चनमाला येन मार्गेण पातलिपुत्रादानीता तमेव मार्गंमनुसरन्ती भर्तुद्वितीया पाटलिपुत्रं गता / यावदशोकस्य गृहमारब्धा प्रवेष्टुं / द्वारपालेन च निवारितौ / यावद् राज्ञो ऽशोकस्य यानशालायामवस्थितौ /

ततः कुनालो रात्र्याः प्रत्युषमये वीणां वादयितुमारब्धः / यथा नयनान्युत्पाटितानि सत्यदर्शनं च कृतं तदनुरूपं हितं च गीतं प्रारब्धं / आह च /

चक्षुरादीनि यः प्राज्ञः पश्यत्यायतनानि च / ज्ञानदीपेन शुद्धेन स संसाराद् विमुच्यते //

यदि तव भवदुःखपीडिता भवति च दोषविनिश्चिता मतिः / सुखमिह च यदीच्छसि ध्रुवं त्वरितमिहायतनानि संत्यज //

तस्य गीतशब्दो राज्ञाशोकेन श्रुतः / श्रुत्वा च प्रीतमना उवाच / गीतं कुनालेन मयि प्रसक्तं वीणास्वरश्चैव श्रुतश्चिरेण / अभ्यागतो ऽपीह गृहं नु कञ्चिन् न चेच्छति द्रष्टुमयं कुमारः //

अथ राजाशोको ऽन्यतमपुरुषमाहूयोवाच / पुरुष लक्ष्यते / न खल्वेष किं गीतस्य कुनालसदृशो ध्वनिः / कर्मण्यधैर्यतां चैव सूचयन्निव लक्ष्यते //

तदनेनास्मि शब्देन धैर्यादाकम्पितो भृशं / कलभस्येव नष्टस्य प्रनष्टकलभः करी //

गच्छ कुनालमानयस्वेति / यावत् पुरुषो यानशालां गतः / पश्यति कुनालम् उद्धृतनयनं वातातपपरिदग्धगात्रमप्रत्यभिज्ञाय च राजानमशोकम् अभिगम्योवाच / देव न ह्येष कुनालः / अन्धक एष वनीपकः पत्न्या सह देवस्य यानशालायाम् अवस्थितः / श्रुत्वा च राजा संविग्नश्चिन्तयामास / यथा मया स्वप्नान्यशोभनानि दृष्टानि नियतं कुनालस्य नयनानि विनष्टानि भविष्यन्ति / आह च /

स्वप्नान्तरे निमित्तानि यथा दृष्टानि मे पुरा / निःसंशयं कुनालस्य नेत्रे वै निधनं गते //

ततो राजा प्ररुदन्नुवाच /

शीघ्रमानीयतामेष मत्समीपं वनीपकः / न हि मे शाम्यते चेतः सुतव्यसनचिन्तया //

यावत् पुरुषो यानशालां गत्वा कुनालमुवाच / कस्य त्वं पुत्रः / किं च नाम / कुनालः प्राह /

अशोको नाम राजासौ मौर्याणां कुलवर्धनः / कृत्स्नेयं पृथिवी यस्य वशे वर्तति किंकर //

तस्य राज्ञस्त्वहं पुत्रः कुनाल इति विश्रुतः / धार्मिकस्य तु पुत्रो ऽहं बुद्धस्य आदित्यबान्धवः //

ततः कुनाल पत्न्या सह राज्ञो ऽशोकस्य समीपमानीतः / अथ राजाशोकः [पश्यति] कुनालमुद्धृतनयनं वातातपपरिदग्धगात्रं रथ्याचोडकसंघातप्रत्यवरेण वाससा लक्ष्यालक्ष्यप्रच्छादितकौपीनं / स तमप्रत्यभिज्ञाय आकृतिमात्रकं दृष्ट्वा कथयति / त्वं कुनाल इति / कुनालः प्राह / एवं देव कुनालो ऽस्मीति / श्रुत्वा मूर्च्छितो भूमौ पतितः / वक्ष्यति हि /

ततः कुनालस्य मुखं निरीक्ष्य नेत्रोद्धृतं शोकपरीतचेताः / राजा ह्यशोकः पतितो धरण्यां हा पुत्र शोकेन हि दह्यमानः //

यावज् जलपरिषेकं कृत्वा राजानमुत्थापयित्वासने निषादितः / अथ राजा कथञ्चित् संज्ञामुपलभ्य कुनालमुत्सङ्गे स्थापयामास / वक्ष्यति हि /

ततो मुहूर्तं नृप आश्वसित्वा कण्ठे परिष्वज्य रसाश्रुकण्ठः / मुहुः कुनालस्य मुखं प्रमृज्य बहूनि राजा विललाप तत्र //

नेत्रे कुनालप्रतिमे विलोक्य सुतं कुनालेति पुरा बभासे / तदस्य नेत्रे निधनं गते ते पुत्रं कुनालेति कथं च वक्ष्ये //

आह च /

कथय कथय साधुपुत्र तावद् वदनमिदं तव केन चारुनेत्रं / गगनमिव विपन्नचन्द्रतारं व्यपगतशोभम् अनीक्षकं कृतं ते //

अकरुणहृदयेन तेन तात मुनिसदृशस्य न साधु साधुबुद्धेः / नरवरनयनेष्ववैरवैरं प्रकृतमिदं मम भूरिशोकमूलं //

वद सुवदन क्षिप्रमेतदर्थं व्रजति शरीरमिदं पुरा विनाशं / तव नयनविनाशशोकदग्धं वनमिव नागविमुक्तवज्रदग्धं //

ततः कुनालः पितरं प्रणिपत्य उवाच /

राजन्नतीतं खलु नैव शोच्यं किं न श्रुतं ते मुनिवाक्यम् एतत् / यत्कर्मभिस्ते ऽपि जिना न मुक्ताः प्रत्येकबुद्धाः सुदृढैस्तथैव //

लब्धाफलस्थाश्च पृथग्जनाश्च ये कृतानि कर्माण्यमृतानि देहिनां / स्वयं कृतानामिह कर्मणां फलं कथं तु वक्ष्यामि परैरिदं कृतं //

अहमेव महाराज कृतापराधश्च सापराधश्च / विनिवर्तयामि यो ऽहं विनयामि विपत्तिजननानि /

न शस्त्रवज्राग्निविषाणि पन्नगाः कुर्वन्ति पीडां रभसापकारिणः / शरीरलक्ष्ये हि धृते हि पार्थिव पतन्ति दुःखान्यशिवानि देहिनां //

अथ राजा शोकाग्निना संतापितहृदय उवाच /

केनोद्धृतानि नयनानि सुतस्य मह्यं को जीवितं सुमधुरं त्यजितुं व्यवस्तः / शोकानलो निपतितो हृदये प्रचण्डः आचक्ष्व पुत्र लघु कस्य हरामि दण्डं //

यावद् राज्ञाशोकेन श्रुतं तिष्यरक्षिताया अयं प्रयोग इति / श्रुत्वा राजा तिष्यरक्षितामाहूयोवाच /

कथं ह्यधन्ये न निमज्जसे क्षितौ छेत्तास्मि शीर्षं परशुप्रहारितं / त्यजाम्यहं त्वामतिपापकारिणीम् अधर्मयुक्तां श्रियमात्मवानिव //

ततो राजा क्रोधाग्निना प्रज्वलितस्तिष्यरक्षितां निरीक्ष्योवाच /

उत्पाट्य नेत्रे परिपाटयामि गात्रं किमस्या नखरैः सुतीक्ष्णैः / जीवन्तिशूलामथ कारयामि छेत्तास्मि नासां क्रकचेन वास्याः //

क्षूरेण जिव्हामथ कर्तयामि विषेण पूर्णामथ घाटयिष्ये / स एवमित्यादिवघप्रयोगं बहुप्रकारं ह्यवदन्नरेन्द्रः //

श्रुत्वा कुनालः करुणात्मकस्तु विज्ञापयामास गुरुं महात्मा / अनार्यकर्मा यदि तिष्यरक्षिता त्वमार्यकर्मा भव मा वधी स्त्रियं //

फलं हि मैत्र्या सदृशं न विद्यते प्रभो तितिक्षा सुगतेन वर्णिता / पुनः प्रणम्य पितरं कुमारः कृताञ्जलिः सूनृतवाग् जगाद //

राजन्न मे दुःखलवो ऽस्ति कश्चित् तीव्रापकारे ऽपि न मन्युतापः / मनः प्रसन्नं यदि मे जनन्यां ययोद्धृते मे नयने स्वयं हि / तत्तेन सत्येन ममास्तु तावन् नेत्रद्वयं प्राक्तनमेव सद्यः //

इत्युक्तमात्रे पूर्वाधिकप्रशोभिते नेत्रयुग्मे प्रादुर्बभूवतुः / यावद् राज्ञाशोकेन तिष्यरक्षितामर्षितेन जतुगृहं प्रवेशयित्वा दग्धा / तक्षशिलाश्च पौराः प्रघातिताः /

भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयछेत्तारमायुष्मन्तं स्थविरोपगुप्तं पृच्छति / किं कुनालेन कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेन नयनान्युत्पाटितानि /

स्थविर उवाच / तेन ह्यायुष्मन्तः श्रूयतां /

भूतपूर्वमतीते ऽध्वनि वाराणस्यामन्यतमो लुब्धकः / स हिमवन्तं गत्वा मृगान् प्रघातयति / सो ऽपरेण समयेन हिमवन्तं गतः / तत्र चाशनिपतितानि पञ्चमृगशतनि एकस्या गुहायां प्रविष्टान्यासादितानि / तेन वागुरया सर्वे गृहीताः / तस्य बुद्धिरुत्पन्ना / यदि (a-av 124) प्रघातयिष्यामि मांसः क्लेदमुपयास्यति / तेन पञ्चानां मृगशतानामक्षीण्युत्पाटितानि / ते उद्धृतनयना न क्वचित् पलायन्ति / एवं बहूनां मृगशतानां नयनान्युत्पाटितानि /

किं मन्यध्वमायुष्मन्तः / यो ऽसौ लुब्धकः स एष कुनालः / यत्तत्रानेन बहूनां मृगशतानां नयनान्युत्पाटितानि तस्य कर्मणो विपाकेन बहूनि वर्षशतसहस्राणि नरकेषु दुःखमनुभूय ततः कर्मविशेषेण पञ्चजन्मशतानि तस्य नयनान्युत्पाटितानि /

किं कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेनोच्चे कूले उपपन्नः / प्रासादिकश्च संवृत्तः / सत्यदर्शनं च कृतं /

तेन ह्यायुष्मन्तः श्रूयतां /

भूतपूर्वमतीते ऽध्वनि चत्वारिंशद्वर्षसहस्रायुषि प्रजायां क्रकुच्छन्दो नाम सम्यक्सम्बुद्धो लोक उदपादि /

यदा क्रकुच्छन्दः सम्यक्सम्बुद्धः सकलं बुद्धकार्यं कृत्वा निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृतः, तस्याशोकेन राज्ञा चतूरत्नमयः स्तूपः कारितः / यदा राजाशोकः कालगतो ऽश्राद्धो राजा राज्ये प्रतिष्ठितः / तानि रत्नान्यदत्तादायिकैर्हृतानि / पांशुकाष्ठं चावशिष्टं / तत्र जनकायो गत्वा विशीर्णं दृष्ट्वा शोचितुमारब्धः /

तस्मिंश्च समयेन्यतमश्च श्रेष्ठिपुत्रः / तेनोक्तः / किमर्थं रुद्यत इति / तैरभिहितं क्रकुच्छन्दस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य स्तूपश्चतूरत्नमय आसीत् / स इदानीं विशीर्णं इति /

ततस्तेन या तत्र क्रकुच्छन्दस्य सम्यक्सम्बुद्धस्य कायप्रमाणिका प्रतिमा बभूव विशीर्णा साभिसंस्कृता / सम्यक्प्रणिधानं च कृतं / यादृशः क्रकुच्छन्दः शास्तेदृशमेव शास्तारमारागयेयं / मा विरागयेयमिति /

किं मन्यध्वमायुष्मन्तः / यो ऽसौ श्रेष्ठिपुत्रः स एष कुनालः / यत्रानेन क्रकुच्छन्दस्य स्तूपो ऽभिसंस्कृतस्तस्य कर्मणो विपाकेनोच्चकुले उपपन्नः / यत् प्रतिमाभिसंस्कृता तस्य कर्मणो विपाकेन कुनालः प्रासादिकः संवृत्तः / यत् प्रणिधानं कृतं तस्य कर्मणो विपाकेन कुनालेन [यादृशः] शाक्यमुनिः सम्यक्सम्बुद्धस्तादृश एव शास्ता समारागितो न विरागितः / सत्यदर्शनं च कृतं /

इति श्रीदिव्यावदाने कुनालावदनं सप्तविंशतिमं समाप्तं //

अशोकावदानं

यदा राज्ञाशोकेन भगवच्छासने श्रद्धा प्रतिलब्धा स भिक्षून् उवाच / केन भगवच्छासने प्रभूतं दानं दत्तं / भिक्षव ऊचुः / अनाथपिण्डदेन गृहपतिना / राजाह / कियत्तेन भगवच्छासने दानं दत्तं / भिक्षव ऊचुः / कोटिशतं तेन भगवच्छासने दानं दत्तं / श्रुत्वा च राजाशोकश्चिन्तयति / तेन गृहपतिना भूत्वा कोटिशतं भगवच्छासने दानं दत्तं / तेनाभिहितं / अहमपि कोटीशतं भगच्छासने दानं दास्यामि /

तेन यावच् चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितं / सर्वत्र च शतसहस्राणि दत्तानि / जातौ बोधौ धर्मचक्रे परिनिर्वाणे च सर्वत्र शतसहस्रं दत्तं / पञ्चवार्षिकं कृतं / तत्र च चत्वारि शतसहस्राणि दत्तानि / त्रीणि शतसहस्राणि भिक्षूणां भोजितानि / यत्रैकमर्हतां द्वे शैक्षाणां पृथग्जनकल्याणकानां च / कोषं स्थापयित्वा महापृथिवीमन्तःपुरामात्यगणमात्मानं कुनालं चार्यसङ्घे निर्यातयित्वा चत्वारि शतसहस्राणि दत्त्वा निष्क्रीतवान् / षण्णवतिकोट्यो भगवच्छासने दानं दत्तं / स यावद् ग्लानीभूतः / अथ राजा इदानीं न भविष्यामीति विक्लवीभूतः /

तस्य राधगुप्तो नामामात्यो येन सह पांशुदानं दत्तं / तदा स राजानमशोकं विक्लवीभूतमवेक्ष्य पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिरुवाच /

यच्छत्रुसङ्घैः प्रबलैः समेत्य नोद्वीक्षितं चण्डदिवाकराभं / पद्माननश्रीशतसंप्रपीतं कस्मात् सवाष्पं तव देव वक्त्रं //

राजाह / राधगुप्त, नाहं द्रव्यविनाशं न राज्यनाशनं न चाश्रयवियोगं शोचामि / किन्तु शोचामि, आर्यैर्यद्, विप्रयोक्ष्यामि /

नाहं पुनः सर्वगुणोपपन्नं सङ्घं समक्षं नरदेवपूजितं / संपूजयिष्यामि वरान्नपानैर् एतद् विचिन्त्याश्रुविमोक्षणं मे //

अपि च राधगुप्त, अयं मे मनोरथो बभूव, कोटीशतं भगवच्छासने दानं दास्यामीति / स च मे ऽभिप्रायो न परिपूर्णः /

ततो राज्ञाशोकेन चतस्रः कोटीः परिपुरयिष्यामीति हिरण्यसुवर्णं कुक्कुटारामं प्रेषयितुमारब्धः /

तस्मिंश्च समये कुनालस्य संपदी नाम पुत्रो युवराज्ये प्रवर्तते / तस्यामात्यैर् अभिहितं / कुमार अशोको राजा स्वल्पकालवस्थायी / (a-av 128) इदं च द्रव्यं कुक्कुटारामं प्रेष्यते / कोशबलिनश्च राजानः / निवारयितव्यः /

यावत्कुमारेण भाण्डागारिकः प्रतिषिद्धः / यदा राज्ञो ऽशोकस्याप्रतिषिद्धा [सम्पत्] तस्य सुवर्णभाजने आहारमुपनाम्यते / भुक्त्वा तानि सुवर्णभाजनानि कुक्कुटारामं प्रेषयति /

तस्य सुवर्णभाजनं प्रतिषिद्धं / रूप्यभाजने आहारमुपनाम्यते / तान्यपि कुक्कुटारामं प्रेषयति / ततो रूप्यभाजनमपि प्रतिषिद्धं / तस्य यावन् मृभ्दाजन आहारमुपनाम्यते /

तस्मिंश्च समये राज्ञो ऽशोकस्यार्धामलकं करान्तरगतं / अथ राजाशोकः संविग्नः अमात्यान् पौरांश्च संनिपात्य कथयति / कः साम्प्रतं पृथिव्यामीश्वरः /

ततो ऽमात्या उत्थायासनाद् येन राजाशोकस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य ऊचुः / देव पृथिव्यामीश्वरः / अथ राजा अशोकः साश्रुदुर्दिननयनवदनो ऽमात्यान् उवाच /

दाक्षिण्यादनृतं हि किं कथयथ भ्रष्टाधिराज्या वयं शेषं त्वामलकार्धमित्यवसितं यत्र प्रभुत्वं मम / ऐश्वर्यं धिगनार्यमुद्धतनदीतोयप्रवेशोपमं मर्त्येन्द्रस्य ममापि यत् प्रतिभयं दारिद्र्यमभ्यागतं //

अथवा को भगवतो वाक्यमन्यथा करिष्यति / सम्पत्तयो हि सर्वा विपत्तिनिदाना इति प्रतिज्ञातं यदवितथवादिना गौतमेन न हि तद् विसंवदति / प्रतिशिष्यते ऽस्मन्नचिराज्ञा मम यावतिथा मनसा साद्य महाद्रिशिलातले विहतावन् नदी प्रतिनिवृत्ता /

आज्ञाप्य व्यवधूतडिम्बडमराम् एकातपत्रां महीं उत्पाट्य प्रतिगर्वितानरिगणान् आश्वास्य दीनातुरान् / भ्रष्टास्थायतनो न भाटि कृपणः संप्रत्यशोको नृपश् छिन्नम्लानविशीर्णपत्रकुसुमः शुष्यत्यशोको यथा //

ततो राजाशोकः समीपगतं पुरुषमाहूयोवाच / भद्रमुख पूर्वगुणानुरागाद् भ्रष्टैश्वर्यस्यापि मम इमं तावद् अपश्चिमं व्यापारं कुरु / इदं ममार्धामलकं ग्रहाय कुक्कुटारामं गत्वा सङ्घे निर्यातय / मद्वचनाच्च सङ्घस्य पादाभिवन्दनं कृत्वा वक्तव्यं /

जम्बुद्वीपैश्वर्यस्य राज्ञ एष साम्प्रतं विभव इति / इदं तावद् अपश्चिमं दानं तथा परिभोक्तव्यं यथा मे सङ्घगता दक्षिणा विस्तीर्णा स्यादिति / आह च /

इदं प्रदानं चरमं ममाद्य राज्यं च तच्चैव गतं स्वभावं / आरोग्यवैद्योषधिवर्जितस्य त्राता न मे ऽस्त्यार्यगणाद् बहिर्धा //

तत्तथा भुज्यतां येन प्रदानं मम पश्चिमं / यथा सङ्घगता मे ऽद्य विस्तीर्णा दक्षिणा भवेत् //

एवं देवेति स पुरुषो राज्ञो ऽशोकस्य प्रतिश्रुत्य तदर्धामलकं गृह्य कुक्कुटारामं गत्वा वृद्धान्ते स्थित्वा कृताञ्जलिस्तदर्धामलकं सङ्घे निर्यातयन्नुवाच /

एकच्छत्रसमुच्छ्रयां वसुमतीमाज्ञापयन् यः पुरा लोकं तापयति स्म मध्यदिवसप्राप्तो दिवा भास्करः / भाग्यच्छिद्रमवेक्ष्य सो ऽद्य नृपतिः स्वैः कर्मभिर्वञ्चितः संप्राप्ते दिवसक्षये रविरिव भ्रष्टप्रभावः स्थितः //

भक्त्यावनतेन शिरसा प्रणम्य सङ्घाय तेन खलु दत्तमिदमामलकस्यार्धं लक्ष्मीचापल्यचिन्हितं / ततः सङ्घस्थविरो भिक्षूनुवाच / भदन्ता भवभ्दिः शक्यमिदानीं संवेगमुत्पादयितुं / कुतः / एवं ह्युक्तं भगवता- परविपत्तिः संवेजनीयं स्थानमिति / कस्येदानीं सहृदयस्य संवेगो नोत्पाद्यते / कुतः /

त्यागशूरो नरेन्द्रो ऽसौ अशोको मोर्यकुञ्जरः / जन्बुद्विपेश्वरो भूत्वा जातो ऽर्धामलकेश्वरः //

भृत्यैः स भूमिपतिरद्य हृताधिकारो दानं प्रयच्छति किलामलकार्धमेतत् / श्रीभोगविस्तरमदैरतिगर्वितानां प्रत्यादिशन्निव मनांसि पृथग्जनानां //

यावद् तदर्धामलकं चुर्णयित्वा यूषे प्रक्षिप्य सङ्घे चारितं / ततो राजाशोको राधगुप्तमुवाच / कथय राधगुप्त कः साम्प्रतं पृथिव्यामीश्वरः /

अथ राधगुप्तो ऽशोकस्य पादयोर्निपत्य कृताञ्जलिर् उवाच / देवः पृथिव्यामीश्वरः /

अथ राजाशोकः कथंचिदुत्थाय चतुर्दिशमवलोक्य सङ्घायाञ्जलिं कृत्वोवाच /

एष इदानीं महत् कोशं स्थापयित्वा इमां समुद्रपर्यन्तां महापृथिवीं भगवच्छ्रावकसङ्घे निर्यातयामि /

आह च /

इमां समुद्रोत्तमनीलकञ्चुकामनेकरत्नाकरभूषिताननां / ददाम्यहं भुतधरां समन्दरां सङ्घाय तस्मै ह्युपभुज्यतां फलं //

अपि च /

दानेनाहमनेन नेन्द्रभवनं न ब्रह्मलोके फलं काङ्क्षामि द्रुतवारिवेगचपलां प्रागेव राजश्रियं / दानस्यास्य फलं तु भक्तिमहितं यन्मे ऽस्ति तेनाप्नुयां चित्तैश्वर्यमहर्यमार्यमहितं नायाति यद् विक्रियां //

यावत् पत्राभिलिखितं कृत्वा दन्तमुद्रया मुद्रितं / ततो राजा महापृथिवीं सङ्घे दत्त्वा कालगतः / यावदमात्यैर्नीलपीताभिः शिविकाभिर्निर्हरित्वा शरीरपूजां कृत्वा ध्मापयित्वा राजानं प्रतिष्ठापयिष्याम इति [उक्तम्] / यावद् राधगुप्तेनाभिहितं / राज्ञाशोकेन महापृथिवी सङ्घे निर्यातिता इति / ततो ऽमात्यैरभिहितं किमर्थमिति /

राधगुप्त उवाच / एष राज्ञो ऽशोकस्य मनोरथो बभूव कोटीशतं भगवच्छासने दानं दास्यामीति / तेन षण्ण्वतिकोट्यो दत्ताः / यावद् आज्ञा प्रतिषिद्धा / तदभिप्रायेण राज्ञा महापृथिवी सङ्घे दत्ता /

यावदमात्यैश्चतस्रः कोटीर् भगवच्छासने दत्त्वा पृथिवीं निष्क्रीय संपदी राज्ये प्रतिष्ठापितः /

संपदिनो बृहस्पति पुत्रो बृहस्पते ऽर्वृषसेनो वृषसेनस्य पुष्यधर्मा पुष्यधर्मणः पुष्यमित्रः / सो ऽमात्यानामन्त्रयते / क उपायः स्याद् यदस्माकं नाम चिरं तिष्ठेद् /

तैरभिहितं / देवस्य च वंशाद् अशोको नाम्ना राजा बभूवेति / तेन चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितं यावद् भगवच्छासनं प्राप्यते तावत् तस्य यशः स्थास्यति / देवो ऽपि चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापयतु /

राजाह / महेशाख्यो राजाशोको बभूव / अन्यः कश्चिदुपाय इति / तस्य ब्राह्मणपुरोहितः पृथग्जनो ऽश्राद्धः / तेनाभिहितं / देव, द्वाभ्यां कारणाभ्यां नाम चिरं स्थास्यति / राज्ञाशोकेन चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं स्थापितमतस्तस्य नाम चिरं तिष्ठति / भवांश्चेत् तानि नाशयेद् भवतो नाम चिरतरं स्थास्यतीति /

यावद् राजा पुष्यमित्रश्चतुरङ्गबलकायं संनाहयित्वा भगवच्छासनं विनाशयिष्यामीति कुक्कुटारामं निर्गतः / द्वारे च सिंहनादो मुक्तः / यावत् स राजा भीतः पाटलिपुत्रं प्रविष्टः / एवं द्विरपि त्रिरपि / यावद् भिक्षूंश्च सङ्घमाहूय कथयति / भगवच्छासनं नाशयिष्यामीति / किम् इच्छथ स्तूपं सङ्घारामान् वा / स्तूपाः भिक्षुभिः (a-av 134) परिगृहीताः / यावत् पुष्यमित्रो यावत् सङ्घारामं [नाशयन्] भिक्षूंश्च प्रघातयन् प्रस्थितः /