SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 18 (Phần Đầu)

BẢN LUẬN QUYỂN 64

Đoạn lớn thứ bảy, quyết định lựa chọn địa Văn, Tư (Địa Quyết Trạch Văn, Tư). Văn, có một quyển, trong đó, ban đầu, là kết trước, sinh sau; kế là, chính là nói; sau, kết giải thích không hiện.

- Văn trong chính là nói được chia làm năm:

I. Giải thích quy y.

II. Giải thích về sự khác nhau giữa Sa-môn, và Bà-la-môn.

III. Giải thích ba cầu.

IV. Giải thích về nội minh.

V. Nghĩa của Tạp Quyết Trạch văn tuệ địa, có mười bốn câu.

- Trong phần đầu có ba:

A/ Nói về năm chỗ quán sát đối tượng quy, chỉ quán Phật bảo. B/ Hỏi, đáp để giải thích.

C/ Dùng sáu tướng Tam bảo khác nhau.

Trong phần đầu, ý nói là chín mươi sáu thứ đạo, mỗi đạo đều có chỗ trở về, nên quán đối tượng quy. Vì có năm nghĩa, nên xứng đáng quy y.

Đức Phật đã như thế, pháp Phật và các đệ tử cũng đáng quy y.

Pháp vô thượng, tức là lực, vô úy v.v....

Y cứ trong phần hỏi, đáp, trước là đặt ra năm câu hỏi:

1. Hỏi về số đầu của đối tượng quy?

2. Hỏi về đối tượng quy, vì sao chỉ có ba, không thêm không bớt?

3. “Ngang với thệ nguyện nào mà nói là chủ thể quy y?”

4. Hỏi về hạnh năng quy?

5. Hỏi về quy y được công đức gì?

Đáp câu hỏi đầu, rất dễ hiểu. Trong phần đáp câu hỏi thứ hai, tánh điều phục thiện, nghĩa là phiền não đã hết, tập khí cũng dứt trừ. Như người luyện vàng điều luyện rất khéo.

2/- Dùng phương tiện khéo léo đối với tất cả đối tượng điều phục. Nghĩa là vì khéo nhận biết căn cơ của chúng sinh, nên có phương tiện khéo léo đối với đối tượng điều phục, vì cho thuốc thích ứng với chứng bệnh, nên chủ thể điều phục có phương tiện giỏi khéo.

3/ Có tâm Đại bi trong suốt thời gian dài, thường vì chúng sinh mà không có mỏi mệt.

4/ Cúng dường tài vật, chưa phải làm điều thiện, vì khởi hạnh cúng dường mới hoan hỷ.

Đáp câu hỏi thứ ba, thể của chủ thể quy y lấy năm uẩn làm tánh. Bà-sa cũng nói là thể của chủ thể quy y, có thuyết nói là ngữ nghiệp, có thuyết nói là khởi tâm, ngữ nghiệp.”

Bình luận: “Quy y là tánh của năm uẩn, vì quy y là môn thọ luật nghi.

Nói bốn duyên:

1- Biết quy y, sinh công đức lớn.

2- Biết tà, đối tượng quy y có chánh khác nhau.

3- Tự thệ nguyện: Từ hôm nay, cho đến mai sau bỏ tà về chánh. 4- Ngoài Phật ra, không có Đại sư nào khác.

Đáp câu hỏi tư, có bốn hạnh của hai thứ, như văn. Đáp câu hỏi thứ năm về công đức của quy y:

1. Do quy y, có thể thọ luật nghi.

2. Do vâng giữ luật nghi, nên tâm hoan hỷ, cho nên thứ hai, được đại hoan hỷ. Do hoan hỷ, nên lần lượt sẽ được định, vì thế, thứ ba là được Tam-ma-địa. Do định phát tuệ, dứt “hoặc”, được thanh tịnh, cho nên, thứ tư, là được đại thanh tịnh.

Lại được bốn đức:

1. Đại hộ viên mãn, do thọ quy y. Được Tam Bảo che chở, gọi là Hộ viên mãn.

2. Khiến cho niềm tin bất chính của tâm mình trở nên mỏng nhẹ.

3. Nhập vào số chúng thông minh.

4. Giúp cho đức tin được thanh tịnh, các vị trời đều vui mừng.

Thứ ba, trong dùng sáu tướng để nói về sự khác nhau, nên lấy tướng khác tùy niệm Phật Bảo v.v.... Pháp sư Cảnh nói: “Phật là bậc tri thức chân thiện y vương, bực đạo sư vượt qua biển khổ, bạn lành tên con đường đầy nguy hiểm.

Pháp là vị thuốc hay. Lại dụ cho nhờ vào chiếc thuyền mà thoát qua dòng khổ, lên bờ vô úy.

Tăng, như người khám bệnh, bảo cho phương thuốc thoát khỏi đau khổ. Lại, dụ cho ruộng tốt, ứng cúng của người, trời.”

Pháp sư Thái, Pháp sư Cơ đồng nói: “Phật do niệm tướng riêng, tức tất cả công đức như mười lực, bốn vô úy v.v..., là niệm Phật Bảo.

Do diệt hết, lìa dục, được tướng Niết-bàn vô dư, là niệm Pháp Bảo.

Do tướng công đức vô tránh v.v..., là niệm Tăng Bảo. Còn lại tức Tam Bảo đối với nhau là còn lại. Nghĩa là ngoài pháp, tăng, tướng còn lại là Phật Bảo.

Niệm danh hiệu Phật khác nhau như thế: còn lại nghĩa là Thế tôn v.v..., đây là phát ra tướng còn lại như Phật Bảo v.v... “.

Thứ hai, trong giải thích về sự khác nhau giữa Sa-môn, Bà-la- môn. Lại, Bà-la-môn đã có giới pháp tùy thọ giới nào? Tùy thuộc chi phần nào? Tùy sự khác nhau của họ mà khai, cho, dứt v.v.... Cho nên về sự thấp kém, văn còn lại rất dễ hiểu.

Thứ ba, trong giải thích về ba cầu: Cầu dục: Cảnh năm dục, có năm:

1. Cầu nhiếp thọ, cho đến năm gọi là cầu thanh, nghĩa là như vợ, con vì nhiếp thọ nên cầu. Như của, gạo vì thọ dụng nên cầu. Như nhạc cụ, vì vui đùa, nên cầu. Ba sự mong cầu này rất dễ hiểu.

4/ Cầu thiếu hiểu rõ, nghĩa là vì thiếu hiểu rõ, nên cầu hiểu biết, gọi là cầu thanh, nghĩa là cầu tiếng tăm. Có đến cũng có năm v.v... : Pháp sư Cảnh nói: “ 1- Cầu pháp nhĩ, tức nhậm vận cầu thân cõi trên, cũng có thể lìa dục pháp nhĩ vào cuối kiếp, cầu có thân cõi trên.

2- Cầu kỳ nguyện, tác ý nguyện cầu, cũng có thể trừ thời kỳ cuối kiếp, cầu nguyện lìa dục sinh lên cõi trên.

3- Cầu ngu si, nghĩa là không hiểu rõ địa trên là pháp vô thường, nên mong cầu có thân cõi trên.

4- Cầu nhàm chán tai họa, chán cõi dưới, cầu cõi trên.

5- Cầu xét chọn, xét chọn Địa trên, lìa uế nhiễm của địa dưới, nên cầu địa trên.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Cầu “hữu”, tức là cầu thân ba cõi, không đồng với Tiểu thừa.

1. Cầu pháp nhĩ, nghĩa là chúng sinh vào cuối kiếp, cầu pháp nhĩ sinh lên cõi trên.

Luận sư Đại nghĩa nói: “Tức pháp nhĩ, tất cả chúng sinh cầu thân “hữu” đời sau.

2. Cầu kỳ nguyện nghĩa là mong cầu sinh lên cõi kia, được cõi kia v.v....

3. Cầu ngu si, nghĩa là ngoại đạo v.v..., vì chấp cõi trên là Niết-bàn nên cầu.”

Luận sư Đại nghĩa nói: “Vì ngu si nên nên cầu sinh lên cõi trên.”

4. Cầu nhàm chán tai họa, vì tai họa của cõi dưới.”

Luận sư Đại nghĩa nói: “Nhàm chán thân này, cầu thân sau.”

Cầu tư duy lựa chọn, nghĩa là người có trí tuệ, cầu sinh lên cõi trên, không chấp là Niết-bàn.”

Luận sư Đại nghĩa nói: “Tư duy lựa chọn chỗ đáng sinh mà cầu sinh.”

Cầu phạm hạnh có năm v.v.... Pháp sư Cảnh nói:

1. Cầu chỉ cầu, tức chỉ khởi tâm cầu Niết-bàn, không tu phạm hạnh.

2. Cầu thú hướng chứng đắc, là thú hướng Niết-bàn, thô tu phạm hạnh.

3. Cầu hiện chứng đắc, nghĩa là cầu Niết-bàn hiện tại mà tu phạm hạnh.

4. Cầu chứng đắc về sau: Cầu Niết-bàn ở đương lai, mà tu phạm hạnh.

5. Cầu tư duy lựa chọn, nghĩa là mỗi thứ tư duy lựa chọn mà tu phạm hạnh, đây là có cả tà, chánh.

Lại có sự khác nhau: nghĩa khác nhau từ cầu phạm hạnh, nghĩa là người cầu giả danh, đó là ngoại đạo.

Cầu đệ nhất nghĩa, nghĩa là đệ tử của pháp Phật. Cầu không có phương tiện, nghĩa là giải thích về cầu giả danh. Cầu có phương tiện, nghĩa là giải thích về cầu nghĩa đệ nhất.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Cầu chỉ cầu, nghĩa là người muốn tu phạm hạnh.”

Luận sư Đại nghĩa nói: “Tướng chung là cầu phạm hạnh”, Lại chỉ tâm có cầu, chưa năng phát thú hướng, vì phạm hạnh khó cầu, nên chưa thể tu hành.”

Cầu hướng đến chứng đắc, nghĩa là khởi tu hành, do đó gọi là thú hướng chứng đắc.

Luận sư Đại nghĩa nói: “Cầu riêng một việc, gọi là cầu hướng đến chứng đắc, nên cầu.

Cầu hiện được, nghĩa là cầu tu phạm hạnh, hiện được quả. Cầu được về sau, là cầu sẽ được quả sau.

Cầu tư duy lựa chọn, nghĩa là người có trí cầu chứng được Niết-bàn mà tu phạm hạnh v.v....

Cầu phạm hạnh, vì dùng nhân của đạo, nên lại có cầu đệ nhất nghĩa giả danh trong khác nhau.

Luận sư Đại nghĩa nói: “Cầu giả danh là một, tức ngoại đạo v.v.... Cầu đệ nhất nghĩa là một, nghĩa là phạm hạnh tà giả nếu cầu đệ nhất nghĩa, thì chính là phi phạm hạnh.

Cầu quán sát, nghĩa là phạm hạnh chân thật, vì quán sát pháp đáng bỏ, đáng ưa thích nên cầu.

Cầu không có phương tiện, nghĩa là cầu giải thoát tà. Cầu có phương tiện, nghĩa là cầu giải thoát chân thật.

Thứ tư trong giải thích về nội minh, văn được chia làm hai:

1/ Nêu chung, trước là nói lược, nêu lên nội minh là hơn. Sau nói rộng để giải thích kinh. Do môn sáu lý, nên tùy quyết định rõ.

Trong phần trước, nói là do bốn nghĩa, nên đối với xứ các minh, nội minh là hơn:

1) Vì gồm thu bốn đế.

2) Tức nghĩa của bốn đế, chẳng bị ngoại đạo hàng phục.

3) Tức nghĩa bốn đế, vì Noãn v.v... dễ hiểu.

4) Đã nhập đế lý, vì tám chánh không hư hoại, hoặc bốn niềm Tin không hư hoại, thanh tịnh.

Thứ hai, trong phần nói rộng về môn lý, văn chia làm hai: Trước lược nêu, sau giải thích rộng.

Trong phần trước, ban đầu là nêu chung, kế là chia riêng. Sau nói về danh, nghĩa.

Trong phần chia riêng, trước là nêu môn lý có sáu. Sau giải thích rộng.

Y cứ văn trong giải thích rộng, được chia làm ba:

Theo thứ lớp giải thích riêng về sáu thứ môn lý. Kế giải thích ba môn trước do ba môn sau, nên tùy theo quyết định rõ. Sau, là hỏi, đáp để chọn lựa.

Trong phần đầu chia làm sáu:

1. Giải thích về môn lý chân nghĩa. Pháp sư Thái rằng: “Nói thế tục chứng đắc. Nghĩa là an lập quả Dư lưu v.v....

Chỗ sở y kia, bốn quả là đối tượng chứng của người; bốn đế là thế tục chứng đắc.

Nói “Lại nữa, an lập, cho đến “Cho nên giả lập”, nói là Thắng nghĩa đế, nay là giả an lập. Do nghĩa đế này không thể an lập thắng và không thắng, chì vì thuận theo chúng sinh mà phát sinh tri chứng Thắng nghĩa này. Cho nên, giả lập danh từ Thắng nghĩa đế.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Đại nghĩa: “hoặc ba lớp tục đế, hoặc bốn lớp tục đế, đây là môn hai đế, nghĩa là tục đế có bốn; Thắng nghĩa cũng thế. Trong thế tục:

1- Giả danh vô thật đế. 2- Tùy sự sai khác đế.

3- Chứng đắc an lập đế. 4- Giả danh vô tác đế.

Nghĩa là giả an lập, gọi là Thắng nghĩa đế, mà không có thể của pháp, vì thể của pháp là không thể nói. Theo văn này thì chỉ có bốn lớp tục đế, không có Thắng nghĩa đế. Trước kia lập ba lớp, vì có pháp nghĩ định thích nghi. Sau này lập bốn, nghĩa là vì giả gọi là an lập. Phương Tây có lập bốn lớp thắng nghĩa, sự đối nhau cũng vậy.

1. Thắng nghĩa đế thế tục, tức thể là đạo lý thế tục, ở trước là thế tục đế vượt hơn thế tục, nên gọi là thắng nghĩa. Vì lập ra pháp y tha tánh v.v... của nhân, quả khác nhau, nên gọi là thế tục.

2. Thắng nghĩa đế của đạo lý, tức thể là thế tục chứng đắc ở trước, vì có nghĩa được quả dứt trừ “hoặc”, nên gọi là đạo lý. Vì vượt qua đạo lý ở trước, nên gọi là Thắng nghĩa.

3. Địa vị Thập v.v... địa hạnh là thắng nghĩa chứng đắc, tức thể là thắng nghĩa của thế tục ở trước, do an lập mà được tên gọi, gọi là thắng nghĩa, có thể có nghĩa chứng đắc, vì vượt hơn thế tục chứng đắc trước, nên gọi là thắng nghĩa.

4. Thắng nghĩa của thắng nghĩa, tức là phi an lập đế, vì thể chân như là pháp không thể an lập, nên gọi là thắng nghĩa, vì vượt qua thắng nghĩa của thắng nghĩa thế tục ở trước, nên gọi là thắng nghĩa.

Thứ hai, là giải thích môn chứng đắc lý. Pháp sư Thái nói: Trí chứng đắc, nghĩa là chín Trí giả. Trí tha tâm là quán khắp chốn, vì tu riêng công đức, nên chẳng phải trí chứng.

Nói chứng đắc của Độc giác thừa có hai:

1) Trước đã được thiện căn quyết trạch phần của Thanh văn. Lúc đắc quả, không có thầy, một mình giác ngộ.

2) Trước đã được kiến đạo, gọi là chứng đắc của chứng đắc. Khi trước, nhân đức Phật vì nói Bốn đế, được nhập kiến đạo, thành tựu Dư lưu. Về sau, khi chứng đắc quả thứ tư, không có thầy, giác ngộ một mình. Hai người trước này, trước là Thanh văn. Về sau tự giác ngộ một mình, không có thầy, gọi là Độc thắng, là chúng Xuất Bích chi. Sau cùng, dụ như Lân Giác, xuất hiện một mình.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Hai người trước trong ba người Độc giác, trở thành xuất chúng, vì trước đó đã được Noãn v.v... của Thanh văn. Khi chứng quả, vì ngắn ngửi không thể tu tập trong nhiều thời gian nên thành xuất chúng, nếu chưa quyết định sinh thời gian ít trong Quyết Trạch phần, tức nhập kiến đạo, ở vị Quyết trạch phần hồi tâm trở thành Độc giác. Và người chưa được thiện của Quyết trạch phần, mà hồi tâm cũng thế, vì còn phải trải qua thời gian dài để tu tập, rèn luyện căn cơ nhạy bén. Ở đây đều gọi là chứng đắc của chưa chứng đắc.

Trong đây nói chứng đắc, tức thiện của quyết trạch phần, gọi là chứng đắc. Vì đã chứng đắc chân vô lậu, nên kiến đạo v.v..., tức là chứng đắc của chứng đắc. Như người chưa đắc quả, gọi là chưa chưng đắc của chứng đắc, lại nói là chưa đắc quả.

Thứ ba, là hoàn toàn ở phần vị giải thoát, cho nên khác với hai phần trước. Trong giải thích môn lý giáo đạo, trước, nói lược về ba xứ; sau nói rộng về mười hai.

Trong phần trước nói Ma-đát-lý-ca, Hán dịch là Bản mẫu. Trong giáo này sinh ra các nghĩa là tướng mạo căn bản của các pháp, gọi là Bản mẫu. Mười bảy địa là Bản địa phần và bốn thứ nhiếp tức là bốn phần sau. Phật nói Tạng Ma-đát-lý-ca, lược nêu mười bảy địa và bốn thứ nhiếp làm môn Giáo đạo. Về sau Bồ-tát Di-lặc lại vì Ngài Vô Trước nói rộng ra. Lại, các Luận sư phương Tây còn giải thích rằng: “Di-lặc tức là Phật, nên đức Di-lặc vì Bồ-tát Vô Trước nói mười bảy địa và bốn thứ nhiếp, tức là Đức Phật nói Ma-đát-lý-ca.

Hai pháp nhiếp, nghĩa là hợp chung hai thứ trước, có mười thứ này, tức tạng và Bản mẫu. Mười thứ là:

1) Giáo đế tướng, tức nói tướng của bốn đế, hai đế: Biết khổ, dứt; Chứng Diệt, Tu đạo, bốn hợp với năm trên. Phẩm loại sai khác của bốn đế là thứ sáu. Sở y năng y là thứ bảy. Ở đây có hai giải thích.

1. Đối tượng nương tựa sở y, nghĩa là nhân, tức tập, đạo đế. Năng y (chủ thể nương tựa) nghĩa là quả, tức hai đế Khổ, Diệt.

Có chỗ giải thích: “Lý bốn đế là sở y (đối tượng nương tựa) Dựa vào lý này nói giáo, giáo là năng y, tức giáo tương xứng “năng thuyên” (chủ thể giải thích). “Sở duyên” (giáo lý thuyết giải).

Giáo thứ tám của pháp chướng biến tri v.v... : Tức nói pháp chướng của khổ đế, Tập đế.

Thuận với pháp là thứ chín: Tức là nói giáo của hai đế: Đạo, Diệt. Giáo thứ mười của công đức, lỗi lầm của Biến tri v.v..., không biến tri v.v..., nghĩa là nói chướng Biến tri v.v... ở trước, gọi là không biến tri, tức là lỗi lầm. Trí nhẫn biết khổ v.v... gọi là biến tri, tức là công đức.

Dưới đây, trong phần nói về mười hai giáo đạo, nói giáo không liễu nghĩa, nghĩa là Khế kinh, ứng Tụng, Biệt Ký v.v..., đây là y cứ ở pháp nói rộng môn giản lược, nói về liễu, bất liễu.

Giáo của Thế tục đế, nghĩa là tướng, gọi là phân biệt.

Giáo của thắng nghĩa đế, nghĩa là bốn Thánh đế và chân như. Pháp sư Khuy Cơ nói: “Trong đây không luận về chánh trí, vì là hữu vi, nên có thể là thế tục, vì là vô lậu như cảnh, nên gọi là Thắng nghĩa, do đó nên không luận.

Nay, giải thích chánh trí tức gồm thu trong đạo đế, cho nên không nói lại. Cung có thể chữ Đẳng (v/v) bao gồm chung Chánh trí.

Thắng Nhiếp ba, nghĩa là tên cây, tức xưa nói Giới Lâm là sai; là cây hồ Bá của xứ này. Đức Phật ngự ở rừng cây Hồ Bá để nói pháp, Ngài nhặt một chiếc là để thí dụ. Như pháp mà Ta đã nói cho A-nan, nghe như một chiếc lá, pháp mà ta biết nhiều như lá cây trong rừng.

Thứ tư, trong giải thích về sự xa lìa hai bên, là nói tăng ích, tổn giảm: tăng ích là biến kế sở chấp; Tổn giảm là y tha, viên thành.

Thứ năm, trong giải thích về không thể nghĩ bàn, nói “hoặc dựa vào kiến, tư để bàn; hoặc không dựa vào kiến, tư để bàn v.v....”. Pháp sư Thái nói: “hoặc người khởi ngã kiến, thì dựa vào ngã kiến để bàn bạc về ngã. Hoặc tức khởi ngã kiến, lại không dựa vào ngã kiến để nghĩ bàn về cái ngã.”

Có chỗ giải thích: “hoặc người khởi ngã kiến, thì dựa vào ngã kiến để tư duy, bàn luận về ba thứ trước; hoặc người không khởi ngã kiến thì không dựa vào ngã kiến để nghĩ bàn về ba thứ trước “

Thứ sáu, trong giải thích về môn lý của ý thú. Pháp sư Thái, Pháp sư Khuy Cơ đồng nói: “Ý thú lấy Dục và Thắng giải làm thể. Vì Dục và Thắng giải của Phật nên khiến ý thức có sự thú hướng, nên lấy dục và thắng giải làm ý thú, lược có mười sáu:

1. Thị hiện ý thú.

2. Khiến nhàm chán sinh, tử, gọi là trái lìa.

3. Đối với người chưa phát tâm, khuyên bảo, dìu dắt sao cho họ phát tâm là Giáo.

4. Dùng thứ giải thoát phần, nghĩa là khen ngợi, khuyến khích sao cho họ không lùi bước, là lợi.

5. Với người đã được quyết trạch phần, thì chúc mừng cho họ.

6. Giúp họ nhập kiến đạo.

7. Chánh thức nhập kiến đạo, dứt nghi.

8. Được quả học thành thục.

9. Được quả xong, khiến họ tu các định.

10. Giúp họ được quả Vô học.

11. Như ý nghĩ riêng của Nhiếp Đại thừa, vì khiến chúng nhập dần.

12. Giúp cho người chứng được đạo lý của nghĩa riêng, phát sinh ý thú vui mừng công đức.

13. Khiến người nghe được nghĩa riêng, đối với người giảng nói, sinh tâm tôn trọng.

14. Pháp giáo có công năng dẫn đường cho chúng sinh, gọi là pháp nhãn. Thường chuyển pháp giáo, gọi là pháp nhãn hằng chuyển.

15. Khuyên tu các điều thiện.

16. Nói giáo Đại thừa vô tướng,.

Dưới đây là thứ hai, giải thích ba môn trước, do ba môn sau nên tùy quyết định rõ ràng, trong đó, trước nói về môn lý chân nghĩa. Do xa lìa môn lý hai bên, nên tùy quyết đoán rõ ràng. Sau so với giáo đạo chứng đắc, do hai thứ sau.

Trong phần trước, đầu tiên là hỏi, kế là, giải thích, sau, là kết.

Trong giải thích, trước y cứ vào an lập nghĩa chân, phân tích lìa hai bên. Sau, y cứ vào phi an lập, nhằm nói về lìa hai bên.

Trong phần trước có hai:

1) Y cứ vào bốn đế, chính nói về lìa hai bên.

2) Nói rộng về nghĩa môn khác nhau của bốn đế,

Trong phần trước, nói “Vì đối trị bốn điên đảo, nên nói bốn niệm trụ, đó là tu thân niệm trụ, đối trị tịnh tăng, thọ niệm trụ, trị lạc tăng, Tâm niệm trụ, đối trị thường tăng và pháp niệm trụ, đối trị ngã tăng.

Bốn trí định: Ngài tam Tạng nói: “ Trí tuệ tương ưng với bốn khổ hành phẩm hạ, gọi là trí quyết định. Dùng hạnh khổ đối trị đảo tịnh lạc; hạnh vô thường, trị đảo thường; không vô ngã, trị điên đảo ngã.

Nói vì sinh, nghĩa là lìa uẩn, pháp sinh có riêng “hoặc” ngã sinh. Vì tướng, nghĩa là thể tướng, tướng trạng và nghiệp dụng v.v...

của ngã, rất dễ hiểu.

Nói: “Sáu bất tịnh, như địa Thanh văn nói, nghĩa là: Ô uế bất tịnh, khổ não bất tịnh, hạ liệt bất tịnh; quán đãi bất tịnh, phiền não bất tịnh và tốc hoại bất tịnh.

Chấp cho là không có tánh, để chứng tỏ là không có tánh. Chứng tỏ là không có tánh, nghĩa là đối với các đế, tâm chấp là không, miện nói là không.

“Thế nào là khổ đế” trở xuống, là thứ hai trong phần nói rộng về nghĩa môn sai khác của bốn đế, trước, nói về tướng đế, sau y cứ vào đế, để nói về người.

Phần trước, nói tám tướng như ở trước: Đây là nêu chung, chỉ cho sự đoạn diệt không có dục v.v... trước.

Dưới đây là tùy theo vấn nạn, mà giải thích lại.

Nói phương tiện tư lương, đạo thanh tịnh, lược chung, gọi là đạo đế, nghĩa là đồng với Đối Pháp quyển tám nói.

Lại, đạo Phương tiện của các Bồ-tát, đều bằng nhau, nghĩa là do đạo tư lương đồng với hạnh Thanh Văn, nên không nói riêng.

“Lại nữa v.v... trở xuống, là thứ hai, y cứ vào đế để nói về người, trong đó chia làm ba:

1/ Nói dựa vào đế, lập ra sự khác nhau của con người. 2/ Nói về người có mười ba pháp như tạo tác v.v....

3/ Y cứ vào pháp để nói cú nghĩa sai khác về người.

Trong phần đầu, nói các đế làm y cứ, làm nương tựa, làm chỗ kiến lập ra mười ba người. Pháp sư Thái nói: “Y cứ vào khổ đế làm y cứ; tập đế làm nương tựa; Đạo đế làm kiến lập. Y cứ vào ba đế này lập ra mười ba người.”

Pháp sư Khuy Cơ lại cho rằng: Những lời chung này là y cứ, nương tựa để kiến lập, tức một vật, không cần phối hợp riêng, tức ba đế đều phải. Hoặc bốn đế do chứng đắc vô vi v.v..., mới kiến lập sự khác nhau.

Bồ-tát cõi Dục, Bồ-tát cõi Sắc không thể nghĩ bàn đức Như lai: Ở đây Bồ-tát không sinh cõi Vô Sắc. Thân Như lai hoàn toàn vô lậu. Vì ra khỏi ba cõi, mà ở tại ba cõi, nên gọi là không thể nghĩ bàn.

Kế là, nói về mười ba pháp như tạo tác v.v..., có mười đoạn. Bốn thứ trước, trong mười hai thứ như tạo tác, rất dễ hiểu.

Tạo tác của dòng vượt hơn, nghĩa là người xuất gia kia tu hành thắng tấn, nhập Thánh đạo, nên việc ngăn ngừa, gìn giữ. Hoặc sinh, nghĩa là vì cầu sinh vượt hơn, cho nên tạo tác. Bậc Thánh là lìa dục, tạo tác. Tu tám giải thoát tạo tác. Rèn luyện căn tạo tác. Phát khởi vô lượng lợi tha tạo tác.

Nói mười một thứ chướng, tùy bất cứ một thứ chướng nào hiện ở trước, nghĩa là trong mười hai thứ chướng trước, sau, tùy một chướng hiện ở trước làm chướng ngại của chướng thứ sáu, lại không có tự thể riêng.

Nghiệp có hai: Tư và Tư xong. Nghĩa là ý nghiệp gọi là Tư, thân và ngữ gọi là Tư xong.

Nói sai khác trong đây, nghĩa là đến ý lạc, là tánh quả. Pháp sư Thái nói: “Tu thành tánh quả là căn. Khi tu chưa thành, nhân tánh là giới. Như thứ lớp, hiện hành, hạt giống, tín, giải và ý lạc, đều lấy dục, thắng giải làm tánh. Nhưng ngay từ lúc đầu khởi nhân, gọi là tín giải. Về sau, lúc khởi quả, gọi là dục lạc.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Hai thứ căn, giới, hoặc nhiễm, hoặc tịnh, tùy thích hợp thông dụng năm căn như tín v.v... và năm thọ căn, ý căn làm thể, chỉ hiện hành gọi là căn, hạt giống gọi là giới. Luận sư Đại nghĩa nói: “hoặc mới tu chưa mãn, gọi là giới là nghĩa tăng thượng, đã thành tựu viên mãn, gọi mỗi căn là nghĩa tăng thượng vì gọi là quả nên nói là nhân quả, mà thể không khác.

Giải thích về ý lạc, như các luận, đều lấy hai pháp dục và Thắng giải làm thể. Hoặc nhiễm, hoặc tịnh đều đồng, cũng không khác nhau, chỉ có Tín giải này là nhân, ý lạc là quả, tức hạt giống gọi là tín giải, quả gọi là ý lạc. Đây chính là văn của các luận”. Đại nghĩa nói: “Tức khi mới khởi tín v.v..., gọi là tín giải, cho nên là nhân. Thời gian sau sinh khởi tín v.v..., gọi là ý lạc, cho nên là quả, chứ chẳng phải y cứ ở hạt giống v.v... để giải thích. Nghĩa này như thế.

Tùy miên có hai: Có thể hại, chẳng thể hại, nghĩa là người có chủng tánh đã có tùy miên, gọi là có thể hại; người không có chủng tánh, gọi là không thể hại.

Sinh, đại khái có hai: Không có rảnh sinh và có rảnh sinh.

Hỏi: “Không có rảnh sinh với xứ tám mạn, rộng hẹp thế nào?” Ngài Tam Tạng nói: “Thân thọ tám nạn, không thể tu, khởi nhập phương tiện của bậc Thánh, đều gọi là không có rảnh sinh.

Tập khí có hai: Tập khí Vô gián sinh và tập khí trước sanh. Pháp sư Cảnh, Bổ Khuyết: “Đời hiện tại huân tập tập khí của ba tánh, gọi là tập khí Vô gián sinh. Đời quá khứ hun đúc tập khí của ba tánh. Tam Tạng Pháp sư nói: “Hạt giống phiền não gọi là tập khí đời trước, dứt trừ hạt giống hoặc xong, tất cả loại khí, gọi là Vô gián sinh”.

Có chỗ giải thích: “Kế là thân trước đã sinh tập khí, gọi là Vô gián sinh. Thân thứ ba trở đi, gọi là tập khí sinh trước.

Nhóm có ba thứ, cho đến phương tiện bất định. Bổ Khuyết: “Tà Định có hai:

1. Tà định bản tánh, nghĩa là người không có tánh Ba thừa, thành nghiệp Vô gián.

2. Tà định phương tiện, nghĩa là người có tánh Niết-bàn, gặp được ở địa vị phàm, duyên khởi nghiệp năm tội nghịch ở trong Ba thừa.

Chánh định cũng có hai:

1. Định Chánh tánh của bản tánh, thành tựu chủng tánh Nhất thừa.

2. Định chánh tánh của phương tiện, nghĩa là nhập Kiến đạo trở lên.

Bất định cũng có hai:

1. Bất định bản tánh: Người này ở phàm, thành tựu chung chủng tánh Ba thừa.

2. Bất tịnh phương tiện, nghĩa là gặp duyên, hoặc thực hành tà định; hoặc thực hành tạo chánh định. Trong chánh định, hoặc làm Thanh Văn, cho đến làm Phật.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “ Tà định có hai: Bản tánh, và phương tiện:

1) Là người không có chủng tánh.

2) Là người cắt đứt gốc lành; đều có tánh, không có tánh”. Đại Nghĩa nói người: “Cắt đứt điều thiện, rồi nối tiếp trở lại, chưa chắc là nhóm tà kiến. Người gây ra nghiệp năm nghịch, quyết định là tà định”.

Luận sư Đại Nghĩa nói: “Định chánh tánh có hai: Bản tánh, và phương tiện. Ban đầu, tức bản hữu của Nhị Thừa đều có tánh quyết định riêng. Kế là, chính người này đã nhập Thánh đạo là phải”.

Luận sư Đại nghĩa nói: “Bất định cũng có hai thứ:

1) Bản tánh. 2) Phương tiện.

Người đầu tiên, là người vốn có chủng tánh của ba thừa. 1) Trong thân người có chủng tánh của ba thừa. 2) Phương tiện bất định, nghĩa là giải thích nhập Thánh đạo xong, nhưng vì bắt đầu nhập phương tiện hồi hướng Đại thừa v.v... nên mới không nhất định, gọi là phương tiện bất định.

Người trước là người lúc còn là phàm phu có chủng tử của ba thừa; hoặc tức hồi tâm, hoặc đều là người định, bất định, không nhất định địa vị kia. Kế là, định cũng thế. Một người tánh bất định này hoặc đủ hạt giống của ba thừa; hoặc chỉ có hai hạt giống “

Có chỗ giải thích: “ Ba nhóm đều có pháp nhỉ mới huân tập hai hạt giống, gọi là bản tánh, phương tiện”.

Dưới đây, là nói về sự khác nhau của cú nghĩa.

“Lại nữa v.v... cho đến câu” như điều kiện thích hợp kia”, nghĩa là giải thích mười ba pháp ở trước xong, lẽ ra cũng dựa vào pháp đó để lập mười ba người. Về phần kết khuyến nên biết. Mười ba người đối với trong mười ba, tùy thích hợp “có” “không có” nên nói rằng: như điều kiện (Đối tượng) thích hợp kia. Bốn trường hợp của hai lượt, nghĩa ấy rất dễ hiểu.

Dưới đây, kế là thứ hai, trong y cứ phi an lập, nói về lìa hai biên, đầu tiên, là nêu chân thật phi an lập làm cảnh của Thánh trí, đây là Trung đạo. Kế là, nói về bên tăng ích:

Nói “Do ba nhân duyên là hoàn toàn không hợp lý v.v... “

1) Nếu danh ngôn có tánh nghĩa, nghĩa là như danh có nhiều nghĩa, lẽ ra thể cũng nhiều.

2) Nếu lìa nhiều danh ngôn dài, ngắn v.v... thì nghĩa dài, ngắn v.v... kia vì biết là bất sinh, nên nghĩa đã lấy nhất định chẳng phải có thật. Hai nhân này lấy danh bỏ nghĩa.

3) Nếu như nghĩa lấy danh, thì khi thấy sắc v.v... lẽ ra sinh biết danh. Vì sao? Vì đã giải thích danh nghĩa nương vào nhau mà chuyển, vì danh nghĩa tương xứng, thì khi biết nghĩa, nên biết danh. Một nhân này lấy nghĩa để bỏ danh, có thể dẫn văn Nhiếp Luận.

Dưới đây là thứ ba, hỏi đáp để phân biệt, trong đó có ba:

Hỏi: “Như trong mười sáu ý thú trước, nói nghĩa riêng tương ưng với ý thú, điều này có nghĩa gì nên hiểu rõ môn lý giáo đạo thứ ba chăng?”

Đáp: “Chẳng phải như nghĩa ngôn giáo tương ưng với ý thú, chỉ là trừ bỏ nghĩa kém của như ngôn. Ngoài ra, Thắng nghĩa gọi là ý thú của nghĩa riêng, nên ý thú rất dễ hiểu rõ môn lý của giáo dắt; có thể tạo ra văn này cũng là Nghĩa ngôn giáo dẫn đạo; có thể tạo ra văn này cũng là nghĩa ngôn giáo của thời gian riêng tương ưng với thú. Vì ý thay đổi nhau với nghĩa của thời gian riêng, nên gọi là ý thú của nghĩa riêng. Do thắng nghĩa khác dứt trừ ý nghĩa của thời gian riêng. để nói về giáo dẫn dắt.

Trong đây tùy theo vấn nạn; vì giải thích khác nhau, cho nên mười lăm pháp còn lại, không phân biệt nữa.

Kế là, giải thích về môn ba lý ở trước; do ba môn sau nên tùy theo nghĩa quyết định rõ ràng, trong đó;

1) Nói về nghĩa chân quyết định rõ là căn bản; môn lý khác cũng tùy quyết định rõ.

2) Nói về môn lý của Nghĩa chân tùy quyết định rõ, nghĩa là có thể nhập năm thứ ly sinh. Luận sư Thái, Khuy Cơ cũng nói: “Phiền não của kiến đạo cũng như thức ăn qua đêm trong thân không tiêu hóa, mà người phương Tây hay gọi là thức ăn đêm là “sinh thực”. Sinh thực (Thức ăn sống) ở trong thân, thường hay gây nên tai họa chết, phiền não kiến đạo tồn tại, có thể tạo nên tai họa trầm trọng. Nếu dứt bỏ kiến hoặc như lìa sinh thực, nên là lìa sinh, tức xưa nói là “vượt lên ly sinh, chính là nhập kiến đạo”.

Người lìa sinh có năm hạng:

1. Là Sơ quả.

2. Là vượt qua Nhất Lai.

3. Là vượt qua Bất Hoàn.

4. Là Độc giác.

5. Là Bồ-tát.

Dưới đây, là nói về lý do kiến lập hai đế an lập, phi an lập, có ba lượt hỏi, đáp:

Hai ràng buộc của đạo lý trong hỏi, đáp từ đầu đã được cắt đứt ngay một lúc. Luận chủ y cứ ở nghĩa để nói dứt trừ trước, sau. Có Luận sư dùng nghĩa này để chứng minh cho Hậu trí của người Nhị thừa, tức chẳng phải đạo đoạn, vì có tướng, nên như trí gia hạnh v.v.... Hai giải thích của Duy thức mà không có lấy.

Trong hỏi, đáp thứ hai, gia hạnh có hai:

1. Gia hạnh xa, tức gọi là đạo tư lương.

2. Gia hạnh gần, tức gọi là đạo phương tiện.

Vì muốn cho hai đạo gia hạnh được thanh tịnh, dẫn phát đạo chánh đoạn, nên lại nói an lập.

Ý hỏi trong lượt hỏi, đáp thứ ba rằng “Nếu quán, giải của Tiểu thừa dứt trừ hai phược ở bốn đế thì se có lỗi gì? Lại nói là phi an lập ư?” Có hai nghĩa trong phần đáp:

1. Nếu có người chứng Bất hoàn một cách siêu việt, thì se dựa vào định thứ tư khi khởi Noãn v.v..., tạo nên mười sáu quán hạnh vì an lập đế, lẽ ra như Thánh đạo dứt trừ hai phược, rất thanh tịnh, nhưng đàng này thì không thừa nhận như thế, nên tâm có tướng không cắt đứt phược.

2. Nếu đạo có tướng kia có thể dứt trừ hai phược ấy, thì lẽ ra so với đạo xuất thế không có gì khác nhau, nhưng vì có sai khác, nên không hợp lý!

Trên đây, trong chính phần nói có năm đoạn. Bốn đoạn trước đã nói xong.

Dưới đây là đoạn thứ năm, về nghĩa của tạp Quyết Trạch Văn Tuệ Địa, có mười bốn trường hợp.

1. Nói về tính thô nặng không có khả năng. Nay, sự thô nặng ở đây không có tính kham năng, tức là nương gá nới năm uẩn nối tiếp nhau. Về loại khí có năm tướng:

a- Thân, tâm, nặng nề.

b- Ngang bướng, không điều hòa nhu thuận.

c- Chướng ngại cho việc thực hành điều thiện.

d- Khiếp nhược, yếu hèn, không có khả năng gánh vác công việc.

e- Không chuyển biến tùy theo điều mình mong muốn.

2. Nói về phương pháp nuôi lớn căn đại. Từ xưa việc nuôi lớn có bốn, thêm tránh xa Bất bình đẳng, là năm. Ở đây lược có hai:

a- Nhậm trì trưởng dưỡng (gìn giữ sự nuôi lớn), tức là bốn cách ăn.

b- Không gây tổn hại sự nuôi lớn, tức là bốn thứ sau, nghĩa là mộng tránh khỏi bất bình đẳng, phạm hạnh, đẳng chí.

Gìn giữ, nuôi lớn có bốn:

a- Gìn giữ, biến hoại là đoạn thực. b- Gìn giữ mừng, vui là xúc thực. c- Hy vọng là tư thực.

c- Nhiếp thọ, chấp lấy là thức thực.

3. Nói về năm hành:

a- Thân hành: Hơi thở ra vào.

b- Ngữ hành: Tầm, từ.

c- Ý hành: Tưởng, thọ v.v....

d- Nghiệp hành: Hành của thể nghiệp.

đ- Thọ hành: Do sức định bờ mé chuyển biến tuổi thọ làm cho dài ra, gọi là thọ hành. Hoặc nói rằng, tức thể của Mạng căn.

4. Nói năm thứ không buông lung.

5. Nói về Danh, Sắc, đều có năm thứ Danh. Năm thứ là: a/ Tâm; b/ Tâm sở. Hai thứ này phát ra thể; nghĩa của ba thứ sau là khác.

Sắc có năm thứ:

a- Các đại.

b- Đại chủng sở tạo, nghĩa là y cứ ở thể. Nghĩa của ba thứ sau, là khác.

6. Nói về phiền não, được chia làm ba: Trước nói về năm thứ ngu. Kế là, nói về năm thứ hữu ái. Pháp sư Khuy Cơ nói: “1/ Ái Pháp tánh, vào thời kỳ cuối kiếp, pháp nhĩ ái sinh lên cõi trên. Như pháp nhĩ v.v.... 2/ Ái thệ nguyện: mà chẳng phải ngoài này, thệ nguyện khác sinh lên cõi kia. 3/ Ái ngu si, tức ngoại đạo v.v... chấp cõi trên kia là Niết-bàn. 4/ Ái chán lìa, tức nhàm chán cõi dưới, ưa thích cõi trên. 5/ Ái tư duy, lựa chọn, nghĩa là bực thanh sinh vào con người thượng lưu của định tuệ kia.”

Luận sư Đại nghĩa nói: “Nay, nói “hữu ái” chưa chắc là “duyên” hai cõi trên, chỉ “duyên” có thân bên trong là phải.

Ái Pháp tánh: Tức ái nhậm vận như thức thứ bảy chỉ ái Lại-da.

Ái thệ nguyện, như phát phát nguyện là ta. Nguyện nhất định được như thế, như thế v.v....

Ái ngu si, tức vô minh thêm ái, hoặc sinh tử, cũng như ngoại đạo cầu sinh lên cõi trời v.v....

Ái nhàm lìa: như luận rằng: “Đối với pháp xả, người thọ không có xấu hổ, tức bỏ đi pháp thọ giới không có sự xấu hổ, tức người xả giới ngày nay, chính là nhàm chán việc này, yêu thích việc kia.

Ái tư duy lựa chọn, nghĩa là như xét chọn rằng: “Người, trời là hơn ta, nên quyết định sinh lên cõi đó”. Lại, hạt giống của thế lực ái, dưới đây là nói do năm thứ lập ra vô tàm quí, trước, là nói về tướng mạo của Vô tàm quí, sau, làm rõ Tàm, quí, cũng có năm tướng.

Nói: “Ba người đối với pháp xả, thọ không có xấu hổ. Pháp sư Thái nói: “Người này là đối với pháp xả, thọ giới, không có hổ thẹn.

7/ Nói về người nói pháp xấu ác và tướng mạo của bạn ác. Trước nói về bạn ác, nói xấu ác. Sau chứng tỏ trái lại, bạn thiện, nói điều tốt lành.

8/ Nói về chỉ, quán: Pháp sư Thái nói: “Cùng tận tánh sở hữu, nghĩa là nhận xét tự tánh của tất cả pháp. Như tánh sở hữu, nghĩa là biết rõ sự khác nhau của các pháp.

Luận sư Chân Đế giải thích là trí như lý, trí như lượng, không thuận với bản phạm.

9/ Nói về ba lậu. Pháp sư Cảnh nói: “Dục, lâu có năm tướng “duyên” phiền não của năm dục ngoài cõi Dục, gọi là dục lậu. Năm tướng hữu lậu: Ba tướng đầu nói là “duyên” ba tướng trong, nghĩa là “duyên” thân ba hữu, sinh ra lậu, đều cùng gọi là hữu lậu, hữu lậu là nói chung. Luận Tiểu thừa vì y cứ ở lậu tăng, nên chỉ nói là “hoặc” của hai cõi trên, gọi là hữu lậu. Bốn tướng sinh không có dục lạc, có các phiền não: “Hoàn” là phiền não của diệu giới cõi giữa; sinh ra có dục lạc, có các phiền não: “Hoàn” là phiền não cõi kém. Đại khái do năm tướng lập ra tà giải thoát.

Dục vô minh lậu, nghĩa là Hữu tưởng luận v.v... “ Luận này nói nhân năm luận trong tà kiến của kiếp cuối mà sinh ra vô minh, gọi là vô minh lậu, cũng có khắp cả ba cõi. Pháp sư Thái nói: “Nội Căn khắp ba cõi là ba lậu trước, chung cho năm dục là hai lậu sau. Cõi ác có thể sinh không có Dục lạc, có các phiền não. Người, trời sinh dục, lạc, có các phiền não”.

Pháp sư Khuy Cơ cho rằng: “Đại Nghĩa nói: “Hai cõi trên được gọi là không có dục lạc, phiền não, cõi Dục, gọi là có dục lạc. Phiền não. Vô minh lậu trong đây chỉ lấy sáu mươi hai kiến tương ưng với vô minh, chỉ ở cõi Dục. Vì sáu mươi kiến này gọi là che lấp giải thoát v.v.... Nên như quyển tám mươi chín lấy vô minh làm chính. Ở đây nói rằng vô minh thật ra, kiến cũng là vô minh, như quyển tám mươi chín nói. Nhưng trong đây, chỉ nêu kiến phân biệt của bờ mé sau, không nêu kiến của mé trước, bởi vì luận nói: “Nếu dục vô minh lậu, dục là nghĩa mong muốn, “duyên” ở bờ mé sau, khởi mong muốn vượt hơn, chứ chẳng phải “duyên” kiến của mé trước, nên không gọi là vô minh lậu, tức như quyển tám mươi chín nói.

10/ Nói về sự khác nhau của các pháp. Pháp sư Cảnh nói:

a/ Do tướng, nghĩa là mười tám giới đều có tướng trạng. Sở y (đối tượng nương tựa) là tướng căn, hành là tướng thức; sở trụ (đối tượng trụ) là tướng trần, cũng có thể sở y là nhân duyên của các pháp. Hành là hữu vi; trụ là vô vi.

b/ Do thể, nghĩa là các pháp nhân có thể của sắc, tâm v.v..., tức dựa vào tự tướng sai khác khác để nói về thể của pháp.

c/ Do nghiệp các pháp đều có nghiệp dụng, nghĩa là đều có tác dụng và tà hạnh, chánh hạnh đều có tác dụng trái nhau.

d/ Do pháp, tức là pháp của hai đế v.v... nhiễm tịnh.

đ/ Do nhân quả: Ba thời gian gần, xa là nhân, vì nghiệp riêng và ái, phi ái là quả. Pháp sư Thái nói: “Nói tướng, nghĩa là do sở y và vì hành, trụ, như nhãn thức vì do sở y, nên nhãn căn làm tướng và trụ tự phân biệt rõ, tức là tướng.

11/ Nói về ba thứ, ba luận.

Nói: “Thinh văn rốt ráo luận”, nghĩa là các chú thuật ác: Rộng là lời chú, nghĩa không muốn cầu, chỉ được lắng nghe tức là rốt ráo.

Tranh tụng rốt ráo luận. Nghĩa là nhân minh của các ngoại đạo.

Pháp sư Cảnh nói: “Không có ý ra khỏi, chỉ tìm kiếm lỗi sai.

Pháp sư Hiểu người Tân-la nói: Sự hưng khởi của Nhân minh vốn bắt đầu từ ngoại đạo về lý, thật sự chung cho nội, Luận chủ y cứ ở gốc là ngữ, nên nói là luận Nhân Minh của ngoại đạo. Luận sư Trần-na v.v... vì muốn hàng phục ngoại đạo, nên soạn luận Nhân minh, gọi là Nội luận. Nay, giải thích:

Nhân minh của nghĩa tà, gọi là nhân minh ngoại nhân minh của nghĩa chánh, vốn do Phật nói. Thật ra, vì tất cả luận ngoại đều có ra từ giáo.

12/ Nói về nghi thức soạn luận có bốn:

a. Trước hết quy lễ hai sư. Đại sư của luận này, tức là Chư Phật. Sư mở rộng nghĩa, đó là các Bồ-tát.

b. Đủ sáu nhân mới có thể soạn luận.

c. Đủ bốn đức mới có thể soạn luận.

d. Nói soạn luận, gọi là trang nghiêm kinh.

13/ Nói về bảy thứ thông đạt. Pháp sư Cảnh nói: “Lời chữ thông suốt: Thông suốt là thường, nghĩa là như nghĩa của âm, chữ suy A v.v... thường cố định, nên gọi là thường. Nghĩa cố định của khuôn ghép là nghĩa của chữ.

Nghĩa của chữ thông đạt: đạt là vô thường, nghĩa là đối với nghĩa thể của một pháp, vì nói bất định, nên gọi là vô thường. Lại, thấu rõ đối tượng giải thích không có tánh quyết định, vì không đồng với biến kế, nên gọi là vô thường.

“Nếu vậy, chữ không có tánh cố định, sao lại nói là thường? Do lý này nên không bằng giải thích trước. Thông đạt pháp tánh, nghĩa là chủ thể thông đạt. An trụ pháp tánh, nghĩa là quả của thông đạt này; an trụ pháp giới, đây là nhân thông đạt. Về lý nhân quả, có Phật, không Phật, vì lý ấy tất nhiên, nên gọi là pháp tánh. Pháp giới không đồng với pháp chân như thường trụ, nên gọi là pháp giới của pháp tánh.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Thông đạt nghĩa chữ, đạt là vô thường, tức chữ được nghĩa giải thích, có thể đổi thay tùy thuộc vào địa phương, nơi chốn, nghĩa tức tập nên gọi là vô thường. Như nhãn gọi là mắt, cũng gọi là soi rõ, dẫn đường v.v..., túc chữ sở nhân nghĩa là vô thường. Vì cho nên biết được chính danh, cú v.v... cũng là vô thường, vì chúng có thể được thay đổi. Lại, nghĩa vô thường của các hành nhân v.v... của chữ này, nên gọi là nghĩa của chữ là vô thường.”

14/- Nói do mười tướng, nên đầy đủ học rộng. Năm thứ trước là đức, năm thứ sau là đức nói.

BẢN LUẬN QUYỂN 65

Thứ tám của đoạn lớn, là địa Quyết trạch Tư tuệ, có văn của hai quyển. Đầu tiên là kết trước, sinh sau. Kế là, chánh quyết trạch; sau là kết giải thích không hiện.

Y theo chánh quyết trạch, trước dùng năm môn tạp Quyết trạch.

Kế là dùng hai mươi chín môn để phân biệt.

Trong phần trước. 1/ Nói về bốn thứ nghĩ bàn, có chẳng có nghĩ bàn, như Bản địa phần đã nói. Nghĩa là hữu vi, vô vi, gọi là “hữu”. Không có ngã, ngã sở, gọi là “phi hữu”.

Nhân, quả nghĩ bàn, như địa Tầm, Từ, nghĩa là nhờ nghĩ lường mười nhân, năm quả.

2- Nói về hai thứ nghĩ bàn (tư duy bàn luận) tư duy xấu ác, nghĩ bàn, như bản địa phần nói, nghĩa là so lường sự việc, tư duy xấu ác của tác ý phi lý. Nếu dựa vào phẩm “hắc”, cho đến mới khởi sự tư duy, bàn luận, thì không nên nghĩ bàn về ngã, hữu tình v.v....

3- Nói về “hữu” “phi hữu”, trong đó trước nêu kinh làm câu hỏi, sau đối với câu hỏi để nói, chia làm ba:

a- Chánh nói về tướng “hữu” “phi hữu”. b- Phá ngã.

c- Kết, chỉ bày chánh nghĩa.

Trong phần đầu, trước nói tướng “hữu”; sau, nói giả, thật.

Ban đầu nói rằng: “1- Nếu sinh, đã sinh, vì hiện tại, nên biết là “có”“. Pháp sư Cảnh nói: “Vì phân biệt quá khứ, vị lai là “không” để giải thích:

Nếu sinh, là tướng sinh; Đã sinh: tức tướng trụ, Dị; ở đây, y cứ vào hiện tại để nói về ba tướng, cho nên là “có”.

2- Nếu vì vật thật, vì sự, vì nghĩa v.v... Pháp sư Cảnh cho rằng: “Nói “nói xấu vì vật thật”, nghĩa là nói chung hai tánh y tha, viên thành là thật có.

Nói sự: Đây là nói sắc v.v... từ sự duyên sinh. Nói vì nghĩa: Đây là nói viên thành “có”. Pháp sư Khuy Cơ nói: “Có chỗ giải thích:

1. Nhân chứng Y tha ơ đây.

2. Nhân chứng viên thành là “có”. Vì những lý do này, nên gọi là danh nghĩa riêng của chân như, không còn gọi là riêng nữa.”

Lại giải thích: “Ba chữ “vì” này cũng chứng minh Y tha: Vì vật thật, nên phân biệt với sự tợ pháp nên thuộc về sự thể và vì nghĩa nên nghĩa khác nhau đều là Y tha khởi.

Kế là, nói về thật có, nói là nếu các pháp không đối đãi với cái khác là tướng thật có v.v... Pháp sư Cảnh nói: “Như pháp thật thể của sắc, hương v.v..., không còn đối đãi (chờ đợi) với pháp khác, mới bắt đầu đặt ra danh từ sắc, hương v.v.... Sắc, hương này là có thật. Nếu có pháp nào phải đối đãi với cái khác, nương tựa cái khác, mới đặt ra tự tướng, nên biết là giả có, như bình, chậu v.v..., đối đãi với sắc khác v.v..., nương tựa vào sắc khác v.v..., mới đặt tên bình, nên là giả có. “Như đối với sắc v.v... v.v... cho đến “Như thế, tức đối với sự tưởng sắc v.v... giả lập sắc v.v... “, như Độc đầu ý thức tìm kiếm tên của sắc v.v... mà lấy sắc. Sắc như thế v.v..., ở đây gọi là thật giả từ nhân duyên sinh, gọi là pháp thật. Do nhờ tên sắc, mới sinh tri giác về sắc lại gọi là giả.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Đối đãi, không đối đãi với pháp khác, gọi là giả, thật v.v..., như Đối Pháp quyển ba nói: “Đầu tiên như tức đối với sắc v.v... làm nương tựa, vì đối đãi với ngã v.v... là giả, cũng đối đãi vào uẩn như sắc v.v..., gọi là uẩn như sắc v.v... cũng là giả có, vì đối đãi với sắc v.v... khác mà thành uẩn.”

Hỏi: “Trong nhân thành đạo lý “ trở xuống, kế là, phá chấp ngã, trước nói đại khái, sau nói rộng. Hỏi, đáp trong đơn giản thì khó thông suốt?”

“Nếu nói trong, ngoài, khoảng giữa, nếu lìa các uẩn, thì sẽ không thể được” ấy, là ông đã chấp ngã trong sáu thức, mười tám giới: Căn trong, trần ngoài, khoảng giữa, mỗi chỗ tìm kiếm “ngã” không thể được.”

Lại, giải thích: “Tự nối tiếp nhau, gọi là trong: nối tiếp nhau của người khác và khí thế giới bên ngoài, gọi là ngoài; chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, gọi là khoảng giữa, nên lập lượng rằng:

“Ngã ông lập, quyết định là không. Vì không thật có.

Như hoa đốm trong hư không v.v....”

Nói là “như nhãn v.v... cho đến “đều không thể thấy”, nghĩa là như nhãn v.v... thật có, nghiệp dụng chấp ngã đều không thể thấy. Lập lượng rằng:

“Ngã ông chấp, thể, dụng đều là không. Vì không thể thấy.

Giống như sừng thỏ.”

“Làm sao biết được ngã v.v... trở xuống, phá rộng, trong đó, trước hỏi, sau đáp. Trong đáp, đầu tiên, nêu bốn thứ chấp ngã đều cho là sai trái.

Vì sao v.v... ? trở xuống, là phá riêng bốn chấp.

Trong phần đầu, nói “Rất xa bờ kia không ngoài bốn thứ: Pháp sư Thái nói: cho đến rất xa bờ kia, không ngoài chỉ có bốn thứ này: một là ngay nơi uẩn mà chấp là Ngã, hai là khác uẩn là Ngã, ngã trụ trong uẩn. Ba là đều chẳng phải hai thứ trước, chẳng phải tức các uẩn mà khác các uẩn: không đồng với chấp đầu. Chẳng phải tức các uẩn: chính là chẳng phải chấp đầu. Mà khác các uẩn: là lập tông. Chẳng phải trụ trong uẩn, nghĩa là chẳng phải chấp thứ hai, mà trụ trong pháp “khác” với uẩn, “lìa” uẩn, là lập Tông, nghĩa là trụ trong vô vi, là pháp lìa uẩn.

Theo giải thích của Luận Thành Thật, cái giả kia, nghĩa là chẳng phải năm uẩn thật, gọi là pháp lìa uẩn, như các luận kia, kinh La Địa đã nói. Chấp ngã thứ tư không đồng với ba chấp trước. Đầu tiên là nói không đồng với ba chấp ở trước.

Kế là, nói “Mà không có uẩn, tất cả pháp uẩn đều không tương ưng”, là lập Tông.”

(Hỏi: “Chấp thứ nhất trong bốn chấp là “tức” uẩn; ba chấp sau, là “khác” uẩn, chỉ là hai câu đầu. Chấp thứ ba vừa một, “vừa khác.

Chấp thứ tư “chẳng phải một”, chẳng phải khác, đâu có thuộc ư? “tức” là khác với trước; “chẳng phải khác” tức là một chấp trước, nên không khác với chấp trước sau.”

Luận sư Trắc nói: “Ba chấp ngã sau đều là chấp “khác” với uẩn, cho nên, luận Duy thức nói: “Là thuộc chấp “lìa uẩn” thứ hai trong ba chấp ngã.

Bốn chấp của luận này hẹp, chỉ thuộc về ngoại đạo; ba chấp của luận kia rộng, vì cũng bao gồm Tiểu thừa. Lại giải thích: chấp thứ ba của luận kia thuộc về chấp thứ hai của luận này, cả hai luận không có rộng, hẹp.”

Pháp sư Khuy Cơ cho rằng: “Nói là chấp xa lìa không ngoài bốn chấp này, chấp sau chẳng phải chấp trước. Mỗi chấp đều khác nhau, xét ra chẳng phải chấp trước, rất dễ hiểu.

Vì bốn trường hợp phân biệt tường tận, nên y cứ vào phá riêng tức là bốn đoạn:

1- Phá “tức” uẩn chấp “ngã”, văn rõ ràng rất dễ hiểu, chỉ lập lượng rằng:

“Ngã ông chấp “chẳng phải một”, “chẳng phải thường”, vì không lìa uẩn, giống như “uẩn”.

Kế là, phá chấp thứ hai:

Nói: “Nếu vô thường, tức chấp ngã sát-na, sát-na khởi khác, diệt khác. Nghĩa là “ngã” lìa uẩn, nếu là vô thường, thì mỗi niệm diệt.

Chỗ này tử khác, nơi kia sinh khác, nghĩa là nếu “ngã” vô thường, thì “ngã” sẽ chết trong loài người, “ngã” sinh lên cõi trời. Làm khác, thọ khác: Đây là đối tượng chấp ngã. Nếu mỗi niệm vô thường, tức “ngã” của thân này có thể tạo nghiệp mà không cảm thọ quả báo. “Ngã” của thân khác thọ quả, báo kia mà không tạo nghiệp. Nên lập lượng rằng:

“Ngã” mà ông chấp, làm khác, thọ khác. Vì là vô thường

Như Đề-Ba-Diên, hoặc làm khác, thọ khác.

Lại, các uẩn khác có một ngã riêng có sinh, có diệt, đều không thật có, dùng lý để trách cứ thẳng, nên lập lượng rằng:

“Ông chấp ngoài uẩn, có một ngã riêng, nhất định không có tự thể. Vì không thật có. Như hoa đốm trong hư không.”

Nếu “ngã” là thường v.v... đến không hợp lý”, nghĩa là nêu chung hai nhân, nhằm quở sự không thay đổi của hai nhân ấy.

Dưới đây sẽ nêu ra hai nhân chẳng phải ở đương lai, cũng chẳng phải pháp hiện tại.

Nếu ở đương lai “ngã” không thay đổi, thì lẽ ra sẽ không có sống, già, bệnh, chết và trôi lăn trong năm đường. Vì sao trong tông chỉ của ngoại đạo các ông, thường tự nói: “rằng “ngã” ở vị lai sẽ cảm thọ sinh tử, luân hồi trong năm đường?” Ở đối với pháp hiện tại, nếu: “ngã” không thay đổi thì lẽ ra đối với mỗi thứ cảnh giới ái, phi ái kia, sẽ không có khổ, niềm vui, và các thứ phiền não tham, giận v.v..., sao trong hiện tại, lại gặp phải các duyên trái, thuận v.v... ?

Nói là “ngã” thọ khổ, đôi khi cảm thọ vui, sinh, tham, giận v.v..., đã là duyên thay đổi, làm sao là thường? Nên lập lượng rằng:

“Ngã” mà ông lập, nhất định chẳng phải thường. Vì hai duyên thay đổi.

Như sữa thành lạc.

“Như thế, “ngã” đối với pháp đương lai, hiện tại” trở xuống, nhắc lại cả hai “duyên”, để nói về “ngã” có thay đổi.

Dưới đây là phá chấp thứ ba:

“ Pháp đã chấp kia cho đến “huống chi là an trụ ngã sở, nghĩa là pháp lìa các uẩn còn không có, làm sao chấp pháp an trụ của “ngã”? Như nói: “Con của cô gái bất dục trên đầu có đội tràng hoa đốm trong hư không? Sự giả dối là chất chồng lên cái giả, nên lập lượng rằng:

“Ông lập “ngã” lìa uẩn, quyết định là không vì không có pháp nào được trụ lìa uẩn. Như tràng hoa đốm hư không đội trên đầu đứa con của cô gái bất dục!

Dưới đây là phá chấp thứ tư:

(Nếu không có uẩn thì sẽ không có sắc, chẳng phải tương ưng với thân, uẩn giả mà ông chấp không tương ưng, làm thân thọ của ngã, tức lẽ ra không có sắc, cũng chẳng phải khổ, vui v.v... thì lẽ ra không có thọ. Cũng chẳng phải số nhiều, lẽ ra cũng không có tưởng. Cũng chẳng phải thiện v.v..., tức lẽ ra không có hành. Cũng chẳng phải ý phân biệt thọ dụng cảnh giới sắc v.v..., tức là lẽ ra không có thức. Nếu như thế, thì nghĩa này đáng lý ra là không có sắc, thọ, tưởng, thức đã nương tựa. Nếu các pháp này không do công dụng, tự nhiên giải thoát!?

Dưới đây, kế là, kết thứ ba, chỉ bày nghĩa đúng:

“Lại nữa v.v... cho đến “chẳng phải vật thật có, tổng kết “ngã” chẳng thật. Dưới đây là chỉ bày nghĩa đúng.

(Do “ngã” chẳng thật có, vì chỉ có uẩn, nên tất cả đạo lý nhiễm, tịnh đều thành tựu. Đây là chia ra hai môn nhiễm, tịnh.

“Được thành v.v... “trở xuống, là giải thích riêng về hai môn trước nhiễm, sau tịnh.

Thứ tư, là nói về giả lập hữu tình, trong đó chia làm hai:

1- Dùng ba duyên để lập chín hữu tình, cách hành văn rất dễ hiểu.

2- Phá chấp của ngoại đạo, được chia làm ba: Trước, nêu chấp ngoài. Kế là, phá, sau kết Phương Tây có ngoại đạo lõa thể không mặc y phục, để bày tỏ vì lìa ràng buộc, nên gọi là ly hệ. Ngoại đạo kia chấp cỏ, cây có mạng, do tăng trưởng, nên trong phần phá được chia làm ba:

1- Y cứ ở nhân tăng trưởng, để có phá mạng.

2- Y cứ vào thuyết nói nhân “có” “không” để phá.

3- Y cứ vào yếu tố giống nhau, không giống nhau để phá.

Trong phần đầu hỏi: “Sự tăng trưởng là do mạng làm nhân, hay là có nhân riêng?(Nếu mạng làm nhân, thì khi chưa xả mạng đến nay, vì sao có lúc vẫn không tăng trưởng, như trời nắng hạn v.v....

E rằng biết không có mạng, nếu mạng có là thường, thì sẽ ra khỏi tăng trưởng. Nếu còn có nhân tăng trưởng khác, nghĩa là tự tại vì nhân riêng nên được tăng trưởng, thì đâu cần phải lập mạng?

Thứ hai, là y cứ trong thuyết nói về nhân. Luận sư Cảnh nói: “Ngoai đạo lại lập các cây cỏ này chỉ khi có mạng, nhất định tăng trưởng. Về sau, lúc không có mạng, thì sẽ không tăng trưởng, nên lại phá rằng: (“Các vật không có mạng, không có tăng trưởng là vì có nói nhân, hay không nói nhân? Vì có nhân duyên của tỷ lượng nên nói là vật không có mạng, không có tăng trưởng ư? Hay vì không nói có nhân ư?(Nếu nói có nhân, thì vì nhân duyên của thuyết này không thật có, nên không có đồng pháp dụ. Như nói: “Tất cả các vật ngại không có mạng, đều không tăng trưởng, vì không có mạng kia làm nhân của sinh, không có đồng pháp dụ, nên nói: “Vì nhân duyên của pháp này không thật có. Nếu không nói nhân, không có nhân, mà tất nhiên là như vậy thì không hợp với đạo lý. Nghĩa là lập tỷ lượng không thành, mà nói là vật không có mạng, không tăng trưởng, nhất định đều như thế, là không hợp lý.

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Nói nhân, nghĩa là nói nhân, nói lý do, tức nói là người ngoài nói: “Vì nói là có lý do, nên không tăng trưởng hay vì không có lý do, nên không tăng trưởng? Tức là thành lập lý do nhân của Tông.

Trong đây là tỷ lượng, suy nghĩ sẽ hiểu.

Thứ ba, là y cứ trong yếu tố giống nhau, không giống nhau, trước quyết định, sau vấn nạn, cách hành văn rất dễ hiểu.

Dưới đây, trong phần nêu kết, theo thứ lớp, nêu ba đoạn trên, để kết luận chung không có lý.

Thứ năm, là nói về sự giả của sắc, v.v..., thật, trong đó, trước nói về tướng giả, thật của bốn trần như uống, ăn v.v.... Sau, là nói về phẩm loại khác nhau của giả có.

Trong phần trước, vì là pháp thật không biến đổi cho nên giải thích pháp giả có thay đổi, không chung với nhau, v.v... kế nói rằng: y theo các hữu pháp lập vật tướng, v.v... Bốn trần như sắc, v.v... là thật pháp, có khả năng làm thành các pháp giải như bình, v.v... gọi là Hữu pháp. Y theo hữu pháp này lập ra vật có tướng giả, chẳng phải một chẳng phải nhiều, nói lược có hai: một là y chỉ một nhóm, hai là chỉ chẳng phải một nhóm, chia làm hai môn, nói thức ăn uống khác nhu cho đến “gọi là nương tựa một nhóm: Như bánh, cơm v.v... chỉ là một vật bằng bột, gạo. Xe cộ cũng chỉ là một vật bằng gỗ, rừng; áo là vật bằng gai, vải, gọi là dựa vào một nhóm.

Nói: “Các nghiệp dụng bức họa sặc sỡ v.v... cho đến “gọi là nương tựa chẳng phải một nhóm, nghĩa là bức họa sáng rỡ là do dùng lẫn lộn các màu, màu sắc xanh, vàng, tía, lục v.v... cho đến bốn binh gọi là quân. Tụ hoa, quả xen lẫn cây, trúc, gỗ v.v... gọi là rừng, được gọi là chẳng phải dựa vào một nhóm.

Dưới đây là thứ hai, dùng hai mươi chín môn nhằm quyết định các nghĩa. Trước giải thích riêng, sau là tổng kết.

Trong phần trước có hai mươi bảy đoạn:

1. Giải thích pháp có sắc, không có sắc. Trước, là phân tích đúng có sắc, không có sắc; sau, tùy theo vấn nạn, mà giải thích lại.

Trong phần trước, trước, là nói về năm tướng có sắc khác nhau. Sau, làm rõ ngược lại, không có sắc cũng do năm tướng khác nhau mà kiến lập.

Trong phần trước, trước là hỏi, sau, là giải thích. Trong phần giải thích có hai:

1- Nêu chung có sắc, liệt kê năm tướng của sắc đó. 2- Giải thích riêng năm tướng.

Trong phần trước nói: “Do các sắc kia có đủ tự tướng của sắc, tức dùng việc này trở lại nói về sự này v.v..., nghĩa là vì sắc lại là tướng có sắc, nên gọi là có sắc. Luận Đối Pháp chép: “Vì tánh có sắc, nên gọi là pháp có sắc. Nay nói rằng: “Tự tướng có lý do gì?”

(Giải thích: Tướng là thể tướng. Thể cũng gọi là tánh, nên không trái nhau. Y cứ trong giải thích riêng năm tướng, về môn của sự đầu, rất dễ hiểu.

Tự tướng của sắc có ba:

a. Sắc thanh tịnh, là năm căn.

b. Sắc bị chấp là năm trần.

c. Sắc bị ý chấp lấy, nghĩa là sắc trong pháp xứ (lĩnh vực pháp) Bỏ giả, nói thật, chỉ nói cảnh định.

3- Giải thích về tướng chung (cộng tướng) có ba: Cái gọi là năm căn, năm trần, là vì có đối. Vì y cứ phương hướng nơi chốn, nên gọi là cộng tướng đầu tiên, tức đối với giải thích về sắc cũng gọi là y cứ vào nghĩa của xứ tướng để giải thích sắc. Lại, tức thể của mười xứ ở trước là đối ngại. Vì có tăng, giảm, nên giải thích về sắc, gọi là tướng chung của sắc là thứ hai. Lại, tức tất cả sắc này đều bị xúc xúc chạm, tức là đổi thay hư hoại. Hoặc hư hoại tay chân v.v..., hoặc hư hoại lạnh nóng v.v.... Đây là thứ ba, giải thích về sắc đổi thay hư hoại, gọi là tướng chung của sắc.

4- Giải thích về môn giới (cõi).

Nói: “Lại, ở trước nói v.v... đến “Trừ Thiên biến của cõi Dục, còn thì tất cả, nghĩa là y cứ trực tiếp trong cõi Dục, trừ sáu Thiên biến, ngoài ra là các đường.

Nói: “Trong các tầng trời cõi Dục, chỉ có tay, chân v.v... bị thay đổi, hư hoại bởi đụng chạm, không có bị đổi thay hu hoại bởi gặp phải thời tiết lạnh, nóng v.v..., nghĩa là trong trời kia, chỉ có A-Tố-Lạc (A- Tu-La) hữu vi. Tay chân bị biến đổi hư hoại khi xúc chạm dao, gậy. Các sắc của cõi Sắc không có tay, chân bị tổn hại v.v..., vì cõi Sắc, không có thay đổi, hư hoại. Giải thích về sắc, chỉ có y cứ vào nghĩa phương hướng, nơi chốn có nghĩa thêm bớt.

5- Giải thích về nghiệp rất dễ hiểu.(Tùy theo trong vấn nạn, giải thích lại pháp sư Cảnh, Bổ Khuyết rằng: “Nói tụ đại chủng bất cộng, nghĩa là ở trong đây, chỉ có một loại đại chủng có thể được, như ở chỗ núi rừng chỉ một đại địa, các chỗ sông biển chỉ một thủy đại, như sức nóng của ánh sáng mặt trời chỉ một hỏa đại. Như gió trong không gian, chỉ một phong đại, không còn có đại khác, gọi là không chung. Tùy có bất cứ một đại nào khắp với sắc của thể sở tạo nhập vào nhau.

“Chẳng phải tu đại chủng không chung cho đến “hoặc nhiều chủng loại đại chủng có thể được, nghĩa là tùy vật thế gian đủ đại nhiều ít, đồng một nơi chốn với sắc tạo, thể chúng cùng khắp, nhập nhau mà không có tăng, giảm, chỉ hai thể trong đồng loại ngăn ngại nhau, không được nhiếp nhập nhau. Như hai địa đại. Hai sắc, hương v.v... cũng thế. Lại, ở trong nhóm đại chủng không chung cho đến “không có một chỗ nào mà sắc của các đại chủng không lìa nhau, nghĩa là trong đây, phải biết rằng. Đại chủng không chung: chỉ nói về đại chủng, không nói về sắc tạo. Trong tụ đại chủng không chung, vả như nhóm gỗ, đá chỉ một đại địa thật, thì không có việc đó. Giả sử chỉ có một vi khởi, tức chẳng thuộc ba thứ không lìa nhau. Nếu có hai vi trở lên, nhiều vi trụ lẫn lộn, tức là lìa nhau, không lìa nhau, vì hai đại địa không nạp thọ nhau, không có nghĩa đồng một chỗ không lìa nhau. Hai đại địa vi đồng thời vi khít khao khó phân tích, không đồng với nhóm lúa, đậu v.v..., nên chẳng phải thuộc về hòa hợp không lìa nhau.

Đối với cực vi của đại chủng không chung, như sắc sở tạo và đại chủng khác, phải biết rằng, cũng có đồng một nơi chốn không lìa nhau, nghĩa là như tay con người có đủ bốn đại: Cứng, chắc là đất, thấm nhuần là nước; ấm áp là lửa; lay động là gió. Bốn đại chủng này tạo chung một tay. Việc làm là đồng thể, dung nạp nhau, thuộc nơi chốn không lìa nhau cho nên đây là thuộc về đồng xứ, không lìa nhau. Tướng ấy chưa được sáng suốt, là nêu dụ để làm rõ: Tướng mạo của bốn đại cùng khắp giống như cái gì? Nên nói rằng: “Như sắc sở tạo, thể khắp với đại chủng khác nhiếp thọ nhau. Bốn đại khắp nhau, nghĩa ấy cũng thế. Phải biết rằng, cũng có đồng xứ không lìa nhau: Kế là, hàng phục vấn nạn, nạn rằng: “Thể của đại tạo khắp nhau có, lẽ ra có “năng tạo” và “sở tạo”. (Vì giải thích mối nghi ngờ này, nên nói: “Nhưng đại chủng kia

chẳng phải sắc sở tạo, vì không nương tựa nhau mà vẫn được chuyển, nên đều có công năng, vì y cứ vào nơi chốn riêng. Giải thích rằng: “Nếu là sắc tạo, thì cần phải dựa vào đại chủng, mới bắt đầu được khởi. Không có công năng riêng khởi, y cứ vào nơi chốn. Vì nơi chốn dung hợp nhau với đại chủng, nên là sở tạo, còn bốn đại thì không như thế, không nương tựa lẫn nhau mà có thể tự chuyển, đều có công năng khởi, y cứ vào nơi chốn. Dù thể dung nạp nhau, nhưng kia đây đối nhau chẳng phải “năng tạo”, “sở tạo”.

Lại, Một xứ không lìa nhau v.v... trở xuống, là nói lại ba thứ tướng không lìa nhau.”

Pháp sư Thái nói: “Như Cựu vi trong một nhóm đại chủng của địa không chung trở lên, đại chủng của các địa hòa hợp liên kết nhau, phải biết rằng, phương hướng có sắc đại chủng của các địa xen lẫn nhau, không lìa nhau, nhưng vì đại địa không tự dung nạp đại địa, nên không có một chỗ, sắc đại chủng của các địa không lìa nhau, vì đại địa không nhân đại địa mà tạo ra các sắc, vì không có công dụng, nên không tự dung nạp. Cực vi đại chủng ở trong nhóm đại chủng không chung, như lượng của sắc sở tạo, lại nhiếp nhập nhau, đồng một nơi chốn, như đại chủng của đất, đồng một sắc tạo với đại chủng nước, lửa v.v... khác. Phải biết rằng, cũng có đồng một nơi chốn không lìa nhau, nghĩa là nếu đại đối với nhau tạo sắc riêng, tức lìa nhau. Đai chủng kia đồng một nơi chốn không lìa nhau, chẳng phải sắc sở tạo, vì không nương tựa lẫn nhau mà được chuyển. Nếu nói đều có công năng y cứ vào nơi chốn riêng, vì phân biệt được chuyển, nên biết đồng xứ không nương tựa lẫn nhau.”

Nói: “Lại, một xứ không lìa nhau cho đến “không lìa nhau”, nghĩa là như ánh sáng của viên ngọc xanh, vàng, đỏ, trắng, thể của các thứ ánh sáng đều riêng, nhưng lại quan hệ nhau, vào khắp dung lượng của rương không lìa nhau. Các đại chủng và thể của sắc sở tạo, siêng đồng với lượng, lại liên quan nhau, cũng giống như thế. Các đại còn lại đồng tạo cũng giống như thế. Nói rằng nếu có nhóm cho đến nên biết các chỗ còn lại là tướng của một nhóm. Mè đậu v.v... là các thứ keo, v.v... thuộc về một nhóm đây chẳng phải pháp liên quan nhau một chỗ không lìa. Cũng chẳng phải pháp đồng thể, liền nhau, xen lẫn nhau, không lìa nhau. Nhưng có tự thể riêng, không liên quan nhau. Nhưng vì keo, v.v... giữ gìn hòa hợp không lìa nhau. Là tướng nhiều nhóm tụ tập, chẳng phải một nhóm, nên biết rằng, một xứ khác không lìa nhau và lìa nhau.

Không lìa nhau là tướng của một nhóm. Trong văn này có ba thứ không lìa nhau:

1- Xứ không lìa nhau như “năng tạo” đối với “sở tạo” và khác với đại, đồng với sở tạo, hoặc khác với tạo, đồng với bốn đại; hoặc đồng vơi tạo, đồng với bốn đại, không có khác với đại, khác với sở tạo, làm một xứ không lìa.

2- Lẫn lộn nhau, không lìa nhau, như pháp tư loại trong một nhóm.

3- Hòa hợp không lìa nhau. Cây gai, đậu v.v... là sự gìn giữ thuộc về keo v.v....

Nói: “Lại, lẫn lộn nhau, không lìa nhau, nương tựa một chỗ không lìa nhau.

Không như thế thì không hợp với đạo lý, nghĩa là lấy lý mà nói, cung có một chỗ không lìa nhau, y chỉ lìa nhau, không lìa nhau như khác với tạo, đồng với đại. Nay, trong văn lược y cứ vào một tướng để nói, cũng có lẫn lộn nhau, không lìa nhau, không nương một chỗ, không lìa nhau. Như cảnh giới định, sắc không nương vào đại chủng và không có hương, vị.

Tam Tạng Pháp sư cho rằng: “Lẫn lộn nhau, không lìa nhau, chỉ y cứ cực vi giả trở lên, dù nhiều cực vi, nhưng không thể dùng sự phân tích, mới nói là lẫn lộn nhau, không lìa nhau, Hai cực vi ở giữ đều khác loại mà đồng chỗ, cho nên lẫn lộn mà không lìa nhau tất nhiên dựa vào đồng xứ không lìa nhau. Giả lập một, hai cực vi, lúc khác biệt nhau được có các vi khác loại, đồng xứ tự loại chỉ một vi, nên đồng xứ không nương tựa lẫn lộn nhau. Nếu tự loại hoặc một sắc lớn, nhỏ chẳng phải lẫn lộn nhau.”

Luận sư Trắc nói: “Ba thứ này khác nhau: 1- Đồng xứ cũng một đại tạo.

2- Lẫn lộn nhau, dù chẳng phải đồng xứ, mà là cùng một nghĩa đại tạo, được chia ra các phương. Như trong các nhóm sắc của một đại sở tạo, nghĩ định giác, phân tích có nhiều cực vi, với trú xứ đông, tây, nam, bắc đều khác mà vì trụ lẫn lộn gần, nên gọi là lẫn lộn nhau.

3- Xứ hòa hợp khác, đại cũng khác. Lại, giải thích: “Bảy pháp loại đồng xứ đều khác nhau, dù ở đồng xứ mà không lìa nhau, nhưng với nghĩa không lìa nhau của ba thứ này, có giải thích rằng “Tùy theo nghĩa của Kinh bộ, chứ chẳng phải nghĩa của Đại thừa.”

Có chỗ giải thích: “Là nghĩa của Đại thừa.”

Tam tạng Pháp sư nói rằng: “Là nghĩa Đại thừa, là vượt hơn. Hai hợp giải thích về pháp có kiến, vô kiến và pháp có đối, không đối, trong đó có ba: Đầu tiên giải thích có kiến, không có kiến. Kế là, giải thích môn có đối vô đối. Sau giải thích môn vô kiến, vô đối.”

Pháp sư Cảnh nói: “Rằng Tam-ma-địa có các oai đức đều có thắng giải của các sắc, đây gọi là nhân duyên: trong văn dưới đây sẽ nói là định căn bản, gọi là oai đức.

Người kia đã sinh xong, nơi chốn có thể được: Giải thích này y cứ vào nơi chốn không có kiến, không có đối, thật ra chẳng phải phương hướng nơi chốn, chỉ do người tu hành, tâm đã quán sắc, kỳ hạn ở trong một phòng màu Xanh hiển hiện. Nguyện đã nhập quán, lúc quán màu xanh, đã hiện sắc xanh đầy khắp một phòng làm duyên tăng thượng, làm cho nhãn thức của người khác ở chỗ một phòng nhìn thấy màu xanh, nên nói “Nơi chốn có thể được”.

Nói “Dù không cùng với người kia đến, “nhưng được giống như tự tánh kia thể hiện rõ ràng. Đây là giải thích sư hiển hiện. Văn này tức nói lúc tâm định đã hiện ra năm căn như nhãn v.v..., ảnh tượng của năm trần như sắc v.v..., gọi là sắc của định tự tại, tùy quán ảnh tượng của sắc nào trong mười sắc lúc hiện ra, dù chẳng phải bản chất, nhưng giống như sự thể hiện của sắc kia, đối với nhóm sắc khác, chấp nhận thọ nghiệp qua, lại v.v... “Chẳng phải chướng ngại trụ” trở xuống, giải thích không có biến đổi khác. Người tu hành bấy giờ quán màu xanh trong một thất đều đầy khắp, nhưng không bỏ con người qua lại, gọi là không đối khác.”

Lại, “Chẳng phải tất cả sắc thanh tịnh, nghĩa là giải thích tên gọi không có kiến v.v... ; tay, chân v.v...” trở xuống, là giải thích không có nghĩa đổi khác. Lại, định căn bản gọi là Tam-ma-địa đủ oai đức, sắc này là đối tượng duyên (sở duyên) của định kia: Đây là giải thích “sở duyên”, tức vì phương tiện vượt hơn của định căn bản, nên gọi là đủ oai đức.

“Thí như chẳng phải tất cả tâm đều có thể biến hóa” trở xuống, là nêu tâm của định căn bản, mới có thể khởi tác, huống chi tâm của định căn bản mới có thể hiện ra sắc vô kiến kia.”

Pháp sư Thái cho rằng: “Như thần thông đã hiện ra sắc giống như mười sắc nhập v.v..., chủ yếu là định căn bản khởi, thần thông có thể sinh. Định phương tiện của các sắc vô đối, vô kiến này và tâm tán, chỉ tâm tưởng dường như có, nhưng vì hạnh quán chưa thành, nên không như định căn bản khởi lên quán này.”

Pháp sư Khuy Cơ cho rằng: “Nói: “Lại, chẳng phải tất cả sắc v.v... thanh tịnh”, nghĩa là vì sắc định này nhỏ nhiệm, nên chẳng phải đối tượng mà năm thức chứng đắc. Nhưng nếu biến chuyển để cho thọ dụng thì cũng được thấy, như cách giải thích của quyển năm mươi lăm ở trước. Ở đây có hai giải thích:

1. “Do tự tâm định thứ sáu, dẫn sinh từ sắc hữu lậu thứ tám biến hiện, để cho người khác nương gá vào đó mà thọ dụng, nên là hữu lậu. Nếu không như thế, thì vì từ đệ lục là vô lậu, làm sao khiến người khác thọ dụng?”

2. “Chính do từ thức thứ sáu làm duyên tăng thượng giúp cho người khác gá vào cũng biến thành hữu lậu, không nhờ từ thức thứ tám biến hiện, như Chư Phật há có biến chuyển, tịnh độ v.v... từ thức thứ tám?” giải thích này là hơn, vì không đồng với chỗ khác, vì tâm tán “duyên” chỉ vì cảnh của tâm định, nên gọi là không có kiến, không có đối, chứ chẳng phải người khác không thấy.

Thứ ba, là giải thích pháp hữu lậu, vô lậu, trước là nói về hữu lậu, trong đó, đầu tiên là nêu, lên năm tướng. Kế là, giải thích riêng. Sau là kết.

Y cứ trong giải thích riêng. 1- Giải thích về sự hữu lậu, nói là thanh tịnh sắc trong, nghĩa là năm căn bên trong và tướng căn ấy nương tựa hay không nương tựa sắc ngoài, nghĩa là phù căn năm trần gọi là nương tựa nhau, núi, sông v.v... bên ngoài, gọi là không nương tựa nhau.”

“Nếu các tâm nhiễm” trở xuống, là nói về pháp của ba tâm tánh. Ở đây là nêu chung năm căn, năm trần và tâm, tâm sở của ba tánh là sự hữu lậu, tùy điểu kiện thích hợp với sự hữu lậu đó, do bốn nhân duyên như Tùy miên v.v..., nên gọi là hữu lậu.

2- Giải thích Tùy miên. (Nói “Nếu đối sắc thanh tịnh v.v... cho đến “Do tùy miên nên gọi là hữu lậu” đây là dựa vào môn lý tùy miên, hạt giống phiền não được huân tập ở năm căn và trong các tâm, chưa dứt trừ về trước, thường có hạt giống “hoặc”, gọi là “do tùy miên, nói là hữu lậu.”

3- Giải thích tương ưng.(“Nếu các tâm, tâm pháp nhiễm do tương ưng, gọi là hữu lậu “. Đây là nói về tâm nhiễm ô trong tâm của ba tánh ở trước, chứ chẳng phải trực tiếp do tùy miên lậu, cũng do tương ưng với lậu, nên gọi là hữu lậu.

4- Giải thích đối tượng Duyên (sở duyên). (“Nói nếu các sự hữu, hoặc hiện lượng đã hành, tăng thượng đã khởi sở duyên của tất cả lậu như thế, nên gọi là hữu lậu”, nghĩa là trong đây lấy chung năm trần.

Dưới đây sẽ giải thích về sự “có”.

(Hiện tại có tự Thể, gọi là sự “có”, chẳng phải quá khứ, vị lai Quá khứ, vị lai là “không”, không gọi là sự “có”. Nếu dựa vào thức đã hiện hành sắc thanh tịnh, thì gọi là “sở hành” (hoạt động) của hiện lượng, chính là chấp năm trần tương ưng với phiền não, duyên với năm trần kia gọi là sở hành của hữu lậu, nên gọi là hữu lậu. Trong đây chỉ có năm trần gọi là hiển lượng thật ra ý duyên với ngũ câu cũng phải, nhưng phân biệt thì. “Sở hành” của hiện lượng, là phân biệt với pháp trần và ba tánh tâm. Như văn dưới đây cũng chấp “sở hành” là năm trần, cho nên không nêu ý căn, như các sở hành còn lại gọi là “sơ hành” phi hiện lượng, nghĩa là ý thức câu kết, vẽ với, đạt ra “duyên” năm trần, không gọi là “hành hiện lượng”. Đây là giải thích về “hành hiện lượng”.

“Nếu các xứ trong cho đến “Phải biết hữu lậu”, nghĩa là do sức tăng thượng của năm căn dẫn khởi năm trần. Năm trần là cảnh, khởi các phiền não. Đây, là do “sở duyên” hữu lậu, nên gọi là hữu lậu. “Nếu việc hiện tại chẳng phải đối tượng hoạt động (sở hành) của hiện lượng, cho đến “chẳng phải các pháp kia vì là cảnh sở hành rõ ràng này”, nghĩa là muốn nói về phiền não của ý thức. Khi lập ra “duyên” năm căn hiện tại và tám thức, ý thức tự biến chuyển giống với tướng của năm căn, giống như tướng của tám thức kia, đương tâm mà khởi. Phiền não của ý thức đối với năm căn kia, tâm của tám thức v.v... không trực tiếp “duyên” chấp mắc, nên năm căn v.v... vì không do đối tượng duyên hữu lậu, nên gọi là hữu lậu. Vì “duyên” phiền não này chỉ do tướng tự phân biệt khởi, khởi các phiền não. Các Pháp thiện này v.v... chính là về sau, do sinh khởi trở thành hữu lậu.”

(Hỏi: “Phiền não của năm thức cũng “duyên” năm trần, tướng phần của A-lại-da, không chấp mắc, chỉ “duyên” ảnh tượng năm trần của tự tâm biến chuyển khác, làm sao đối với năm trần, tướng phần của A-lại-da kia, được gọi là sở duyên của phiền não, nói là hữu lậu ư?

(Giải thích: “Dù không “duyên” chấp mắc, nhưng vì năm thức kia không có phân biệt, nên năm trần được biến ra, gọi là bản chất kia, được gọi là cảnh giới “sở hành” rõ ràng. Làm sở duyên của lậu, gọi là hữu lậu. Nếu ý thức này do lúc “duyên” năm căn hiên tại, tám thức v.v..., câu kết, phát họa điên đảo, không xứng với bản chất kia, nên nói rằng: “Chẳng phải các pháp của năm căn kia là sự rõ ràng này.”

(“Nếu vậy, thì năm thức, bảy thức sao gọi là hữu lậu?

(Giải thích: “Hoặc do tùy miên theo đuổi, hoặc tương ưng với hữu lậu, nói là cảnh sở hành của hữu lậu.”

5- Giải thích sinh khởi. (“Nói rằng các tùy miên cho đến “do sinh khởi, nên nói là hữu lậu”, đây là nói về phiền não của sáu thức, do ba nhân sinh khởi, nên gọi là hữu lậu. Lại, từ các quả Dị thục của tất cả phiền não bất thiện, có nghĩa là năm uẩn của căn bên trong do phiền não hữu lậu bất thiện sinh ra, nên gọi là hữu lậu. Và tăng thượng của quả Dị thục đã dẫn phát sự bên ngoài sinh khởi, nghĩa là do căn trong, nên trần ngoài sinh khởi xa từ lậu sinh, nên gọi là hữu lậu. Lại, do không có sắc của sắc vô ký trói buộc tất cả phiền não ở lậu kia tiếp tục sinh v.v..., nghĩa là do phiền não vô ký của hai cõi trên phát nghiệp, chiêu cảm sinh cõi trên, cũng gọi là sinh từ hữu lậu, gọi là hữu lậu.

Trong năm môn hữu lậu này, thứ nhất là môn chung. Thứ hai là hạt giống phiền não. Thứ ba là tâm, tâm sở nhiễm ô. Thư tư là năm trần. Thứ năm là tất cả năm căn bên trong, tâm vô ký, thiện và ngữ nghiệp, thân nghiệp giới biệt giải thoát, khí thế giới bên ngoài đều là do phiền não dẫn phát. Hoặc ở trong đây vì chính lúc đang sinh, đã sinh, sẽ sinh v.v..., nên gọi là hữu lậu. Tất cả pháp sắc, không có sắc cũng thế, có quả Dị thục thiện cũng thế. Văn trong đây lược chỉ nói quả Dị thục bất thiện.

Kế là, giải thích vô lậu. Pháp sư Cảnh nói: “1/ Vì có các pháp lìa ràng buộc (triền), nên gọi là vô lậu, nghĩa là tất cả các sắc “sơ duyên”, “sở y” của tâm, tâm sở thiện, vô ký, nếu là các sắc sở duyên, sở y của tâm, tâm sở nhiễm, thì tức là sinh ra hữu lậu, nên gọi là hữu lậu. Vì ở đây chỉ nêu các sắc sở y duyên của tâm vô ký thiện và nhóm của tâm vô ký thiện, do lìa trần nên gọi là vô lậu. 2/ Vì tùy miên đã dứt trừ, nên gọi là vô lậu, cho đến “Nếu các pháp tâm, tâm sở thiện của thế gian”, các các pháp này đều y cứ vào nghiệp thân, ngữ thiện trong thân La-hán, nên nói là các sắc tạo thiện. Lại có tự thể của nghiệp thân, ngữ của oai nghi công xảo, không thuộc về nghiệp vô ký thiện của người học phàm phu, nên nói một phần tạo sắc vô ký. Nếu các sắc uẩn vô ký của năm căn, năm trần, hoặc bốn uẩn vô ký; hoặc gia hạnh thiện của ba tuệ thế gian, sinh tâm đắc thiện và tâm sở. Các pháp như thế, đều do dứt trừ tùy miên, nên nói là vô lậu.

3/ Chấp Niết-bàn hữu lậu dứt hết. 4/ Chấp kiến đạo.

5/ Chấp tu đạo và Vô học đạo làm vô lậu.

Hai pháp trước trong năm, tùy nghĩa nói vô lậu. Ba pháp sau căn cứ ở thể để nói là vô lậu.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Trong giải thích năm thứ vô lậu, y cứ vào năm nghĩa chưa hẳn gồm thu hết, tức giới v.v... biệt giải thoát thuộc vô lậu.

Thứ hai, là nói “vì tùy miên đã dứt, nên gọi là các việc thiện trong vô lậu v.v..., tức nghiệp thân, ngữ thiện và giới.

Một phần vô ký, tức nghiệp thân, ngữ vô ký của vô học. Do trong thân lậu và sức dẫn phát của vô lậu sinh, nên gọi là vô lậu, vì không chấp pháp khác, nên gọi là một phần. Các vô ký, nghĩa là bốn tâm vô ký.

Các người ở đây cũng tức năm căn, nghĩa là nếu không như thế thì chẳng phải do sức hữu lậu dẫn phát, vì chủng loại xưa, cho nên không đồng với nghiệp thân ngữ. Thứ tư, giải thích về pháp hữu tránh, vô tránh. Năm thủ uẩn, gọi là sự của pháp hữu tránh, tức nghĩa khổ vô thường trên thể của sự đã được tranh luận, trái với thường lạc, gọi là tự tánh của tranh luận. Năm thủ uẩn là pháp “có”, có thể có pháp tranh luận về vô thường, khổ v.v..., nên gọi là có pháp tranh luận. Do ái nhiễm thân mình, ham vui, chấp mắc ngoại cảnh, chiêu cảm khổ, vô thường, gọi là nhân duyên tranh luận, nếu vô thường, khổ, v.v... là tự tánh của tránh thì vô minh thường cùng có với nhân, quả của tranh luận, gọi là giúp đỡ cho cuộc tranh luận.

Về Đẳng khởi có năm thứ phẩm hắc, như văn, trong đó. 1- Nói về năm thứ phẩm hắc.

2- Nói phẩm hắc hay có năm thứ quả không an trụ. Vô tránh trái với hữu tránh, rất dễ hiểu.

Thứ năm, là giải thích về pháp hữu nhiễm, vô nhiễm. Sự hữu nhiễm, tức năm hữu thủ uẩn. Nhân duyên, nghĩa là trong đây, chính thức lấy tham tương ưng với hai thọ hỷ, Lạc, gọi là thể có nhiễm, vì hỷ, lạc kia sinh tham nhiễm, nên vị ái là tham, là nhân duyên của giúp cho tham nhiễm kia, tức là pháp tương ưng khác và cảnh giới thuận.

Tự tánh: Tức lấy hai thọ hỷ, lạc. Giúp đỡ: Tức là tham ái tương ưng với hỷ lạc.

Đẳng khởi, nghĩa là năm phẩm hắc, vô nhiễm trái với hữu nhiễm ở trước.

Thứ sáu, là giải thích dựa vào ham vui, thèm khát, dựa vào pháp xuất ly, tác ý không đúng như lý tương ưng với tà nguyện:

1. Giải thích: “Tư nhiễm là tà, vì sao Luận Tiểu thừa nói rằng, tương ưng, nghĩa là tư dứt trừ v.v..., cũng có thể tuệ nhiễm thường là dứt trừ bất chính. Chánh trí là chánh đoạn, cũng có thể lấy tác ý không đúng như lý làm tà đoạn.”

Thứ bảy là giải thích pháp thế gian, xuất thế gian. Luận sư Cảnh nói: “Bốn, tất cả tâm, tâm pháp thiện sẽ dứt trừ, đã dứt trừ: Nếu người học phàm phu sẽ dứt trừ. Nếu người học đã dứt trừ thế gian, thì tức là phân biệt tâm vô lậu, cho nên, phải nói là sẽ dứt trừ, đã dứt trừ.

Năm, “sở hành” Tam-ma-địa của tất cả thế gian, thế gian của sắc không có thấy, không có đối, nghĩa là nếu là người Nhị thừa, thì thể của sắc do tâm định của Hậu trí thể hiện là hữu lậu, gọi là thế gian. Nếu ở Thập địa và Phật, thì sắc nhất định do Hậu trí thể hiện, thật ra là vô lậu, vì đối với trí chứng, gọi là thế gian. 1/ Kiến đạo trong xuất thế. 2/ Tu đạo đều lấy trí vô phân biệt. 3/ Do chỗ giải thoát v.v... của tưởng giải thoát. Tưởng là danh, nghĩa là người ba thừa đã chứng lý chân như không có hý luận, nên tâm pháp tương ưng với hậu trí kia mà không chấp mắc.

Bốn, sắc vô đối, vô kiến, sở duyên kia, trí Hậu đắc của Thập địa và Phật, hiện ra thể của sắc, là vô lậu, gọi là xuất thế gian. Thể hậu trí của hàng nhị thừa dù hữu lậu, nhưng do chứng trí giúp đỡ dẫn dắt đạo, phân biệt hiện ra sắc này, cho nên, sắc này được gọi là xuất thế gian.

Năm, một phần, nghĩa là “hoặc” do kiến dứt trừ, lấy Diệt, Trạch diệt làm thể. Tất cả nghĩa là kiến, hoặc tu hoặc, lấy diệt, trạch diệt làm thể.”

Pháp sư Thái nói: “Chưa dứt trừ tùy miên, nói là sẽ dứt. Nếu đã dứt tùy miên, thì nói là đã đoạn. Tâm thiện đã thế, vô ký cũng thế. Hai quán “không” “hữu” của ba thừa, với vô ký dứt trừ tưởng nhiễm ô, gọi là tưởng giải thoát không có hí luận, vì tuệ chung cho hữu lậu, vô lậu, nên có sắc xuất thế gian không có kiến, không có đối của sở duyên kia.

Thứ tám, giải thích pháp đọa, phi đọa, rất dễ hiểu.

Thứ chín, là giải thích pháp hữu vi, vô vi. Văn chia làm ba:

1. Nói hữu vi.

2. Nói về vô vi.

3. Nói về bốn trường hợp diệt rồi của Niết-bàn.

Trong phần đầu, do năm tướng nên kiến lập hữu vi. Ba đời là ba. Bốn nhân duyên nối tiếp nhau, nghĩa là hạt giống. Năm quả nối tiếp nhau, nghĩa là Thức A-lại-da. Thể của quả sắc tâm còn lại là có, không chẳng nhất định. Kế là, do năm tướng lập pháp vô vi, trái với hữu vi trên, rất dễ hiểu. Thứ ba, là nói về bốn trường hợp của Niết-bàn xong.

Nói “Nếu cho rằng Niết-bàn là có khác, thì phải biết rằng, đây là các câu hỏi không đúng như lý, tức hữu vi kia về lý diệt gọi là Niết-bàn, không được nói là khác: nếu cho rằng không khác. Nếu chấp hữu vi Niết-bàn không khác thì không đúng, vì nhiễm, tịnh đã khác, thường, vô thường khác nhau, nên “có” “không”, nghĩa là trường hợp thứ ba chấp “cũng có khác”, “cũng không có khác”.

Chẳng phải có chẳng phải không có khác, nghĩa là trường hợp thứ tư chấp chẳng phải khác, chẳng phải không khác. Phải biết đều là hỏi, đáp không như lý, đây đều là phi.

“Vì sao” trở xuống, giải thích bốn trường hợp đó:

Vì Niết-bàn kia chỉ do hữu vi diệt hiển bày: đây là nói không khác. Với pháp hữu vi, thì tướng của chúng khác, nghĩa là nói chẳng phải không khác. Dựa vào hai nghĩa này là gốc. Nói lìa bốn chấp, chỉ do hữu vi diệt làm rõ, nói là có khác, cho đến tức là hý luận, chẳng phải đối tượng của hý luận, nghĩa là Niết-bàn của hữu vi kia vì không nhất định tướng đó khác, nên nói Niết-bàn chẳng phải hý luận. Nay, nói nhất định khác, tức là pháp hý luận chẳng phải hý luận. Với pháp hữu vi, vì tướng của chúng khác, nên cho là không có khác, tức là hý luận, chẳng phải đối tượng của hý luận. Rất dễ hiểu.

Tóm lại, như trước đã nói, vì hai thứ nhân, nên cũng khác, không khác là không hợp lý, nghĩa là chẳng phải chấp thứ ba “do hữu vi diệt, chứng Niết-bàn nên đến “không hợp với đúng lý” nghĩa là chẳng phải chấp thứ tư. Vì ông chấp Niết-bàn đều không có sở hữu, nên nói là “ chẳng phải có khác” “chẳng phải không khác”, tức là chê bai “không “ không hợp với đạo lý.

Dưới đây, là giải thích nghĩa Niết-bàn. Nghĩa Niết-bàn, nghĩa là tất cả vì pháp bạch đã phát rõ ràng, tức do pháp bạch của đạo đế phát huy rạng rỡ là nghĩa Niết-bàn. Tướng Niết-bàn, nghĩa là cho đến tướng sở chứng bên trong: chứng vắng lặng bên trong không có tướng hý luận là tướng Niết-bàn.

Thứ mười, giải thích pháp sở duyên (đối tượng duyên) trong đó trước nêu. Chung, gạn hỏi năm tướng. Sau, giải thích riêng theo thứ lớp. Trong giải thích riêng có hai

1) Giải thích bốn tướng trước.

2) Giải thích tướng thứ năm.

Trong phần trước, lại có hai: Trước chính là nói về sở duyên (đối tượng duyên). Sau, nhân luận, sinh luận, giải thích khế kinh.

Trong phần trước, nói “Cõi Dục trói buộc tác ý thiện, nhiễm, vô ký, chủ thể “duyên” tất cả pháp v.v... của ba cõi. Luận sư Cảnh nói: “ Vô ký tức lấy Lại-da “duyên” hạt giống của ba cõi, vô ký “duyên” pháp của ba cõi, nghĩa là thuộc về sở duyên, (đối tượng duyên) của hành giả. Cõi Sắc trói buộc tác ý thiện, cũng “duyên” tất cả pháp của ba cõi, giản lượt không nói cõi Sắc. Tác ý vô ký của A-lại-da thức “duyên” hạt giống của ba cõi.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Tâm thiện trong đây rất dễ hiểu. Nhiễm ô: Tức gồm nói Hữu Phú vô ký”.

Hỏi: “Hữu Phú “duyên” ba cõi ra sao?”

Đáp: “Hữu phú của cõi Dục chỉ thân, biên câu sinh, chỉ ở ý thức thứ sáu, như văn luận quán ba cõi là một, đồng một loại v.v.... Vì là ngã nên pháp khác không có khả năng này. Lại, không có tâm hữu phú “duyên”.

Vô ký “duyên” ba cõi: Tức tâm Dị thục sinh, độc đầu khởi: Và “duyên” Đẳng lưu dẫn sinh, sau của tâm oai Nghi công xảo, cũng gọi là tâm oai nghi, tâm công xảo duyên “duyên” rộng khắp, không mông cầu, không nhiễm. Lại, thức thứ tám cũng là “duyên” pháp hạt giống của ba cõi.

Nói “Tác ý thiện của cõi Sắc “duyên” với pháp ba cõi: Trong đây nên nói là vô ký của tâm nhiễm, cũng tức tâm nhiễm, vì sao quyển năm mươi chín nói: “Cõi Sắc đối với hành phiền não cõi Dục, nghĩa là cõi trên duyên phiền não và “duyên” mạn của cõi dưới. Và, như quyển sáu ở trước nói: “ Ta thấy sắc vì nhỏ nhiệm và, tâm vô ký Dị thục sinh, lược qua không nói.

“Trong cõi Vô Sắc” trở xuống: Luận sư Cảnh nói: “Phàm phu của cõi Vô Sắc; định thiện của ngoại đạo và tâm sinh đắc, chỉ “duyên” Địa mình. Nếu Bồ-tát mới phát tâm, tu riêng trí tuệ, gọi là Bồ-tát Tỳ-bà-xá- na. Lại, có Thanh văn học rộng, nghe nhiều, gọi là tuệ rộng, có cả hữu học, Vô học. Những vi này lìa dục của hai cõi dưới, được sinh Vô Sắc. Tác ý của Vô Sắc có thể “duyên” tất cả Pháp của địa dưới. Văn này nói rõ rằng, cõi Vô Sắc “duyên” khéo tất cả pháp của cõi dưới. Pháp sư Thái nói: “ Đại Bồ-tát Địa trở xuống, vì chưa có thể làm lợi ích chúng sinh một cách sâu rộng, nên có vị sinh lên cõi Vô Sắc, nhưng trong đó, tu tuệ riêng, “duyên” tất cả pháp của cõi dưới. Nếu Thanh văn tu tuệ rộng, có cả Hữu học, Vô học, sinh lên cõi Vô Sắc, cũng “duyên” địa dưới. Nếu người tu tuệ rộng của địa dưới, thì đồng với phàm phu không “duyên” địa dưới. Bồ-tát Sơ địa trở lên, gọi là được tự tại, không sinh Vô Sắc”.

Pháp sư Khuy Cơ nói: “ Bồ-tát Tỳ-Bát-Xá-Na trong đây, gọi là địa tiền, cũng “duyên” địa dưới, nghĩa là vì nói là tâm thiện không kể cùng cực, nên được “duyên” địa dưới. Không nói “duyên” địa trên, vì sinh cõi trên. Như Hữu học, chỉ vì quán đế lý, không dùng sáu hạnh ưa thích cõi trên, cho nên lược qua mà không luận đến Bồ-tát, mà theo đa số Thanh văn để luận, cũng không nói sự thật được “duyên” địa dưới, trong đây không luận. Các tâm nhiễm này lẽ ra cũng nghiên cứu để hỏi. Lại, phàm phu của xứ kia cũng không nói và đều không nói “duyên” vô lậu, vì giới là pháp. Dưới đây, trong nhân luận sinh luận, giải thích nghĩa kinh, đầu tiên, là dẫn tụng để hỏi. (Sau, là đối với câu hỏi để giải thích:

Nói “Nhân sở duyên của tư. Nghĩa là nhân sở duyên của tác ý tư duy thiện v.v... có thể giải thích bài tụng này. Lại, giải thích: “Nhân tư duy về sở duyên của hai chấp Nhân, pháp nên nói bài tụng này, gọi là phản ánh đối với tất cả v.v...

Luận sư Cảnh nói: “Danh có hai thứ:

1) Danh của bốn uẩn, do tâm của bốn uẩn chấp có Nhân, pháp, chấp khắp đối tượng chấp, có thể phản ảnh tất cả lý của hai vô ngã, nên nói rằng: “phản ảnh đối với tất cả”.

2) Nói là chúng sinh không có trí. Tìm kiếm ngôn thuyết, gọi là chấp có nhân, pháp, nhóm họp thành sinh tử, nên nói là phản ảnh với tất cả. Danh không có lỗi, nghĩa là do một pháp của danh này đều theo hành tự tại, có thể do chúng sinh chấp chặt một danh, khiến cho pháp tạp nhiễm tự tại tùy hành. Nếu tỏ ngộ lỗi tập khởi của danh này, thì phát ra pháp tịnh quan trọng, cũng tự tại tùy hành”.

Pháp sư Khuy Cơ nói: “1) Danh từ bốn uẩn tức là ở dưới nói do quán biết nên dứt trừ trời người, pháp. 2/ Danh từ tên gọi tức ở dưới nói biết tên gọi này nên trừ pháp chấp. Nói danh từ bốn uẩn có công năng “duyên” khắp tất cả, sinh khởi khắp tất cả, pháp, nên gọi là phản ảnh tất cả, ý nói danh ngôn có thể phản ánh tất cả, danh ngôn có công năng gọi khắp tất cả danh, phản ánh tất cả.

Y cứ trong đối với câu hỏi giải thích, được chia làm hai: Đầu tiên, chính là giải thích bài tụng của kinh; sau, dẫn thuyết để chứng minh lại.

Trong phần trước chép: “Nếu nói tóm lược nhân thanh tịnh, nên bình đẳng. Pháp sư Cảnh nói: “Nếu hiểu rõ hai danh sanh, khởi các tai hại lỗi lầm, tức là chứng nhập đạo lý “hai không” gọi là nhân thanh tịnh. Quán sát hai danh, khéo biết tự tướng, nghĩa là dùng bốn uẩn, và âm thanh làm tánh, gọi là quán tự tướng. Mê chấp hai danh, khởi rộng phiền não, phát nghiệp được quả báo, gọi là nhân tạp nhiễm. Do quán nhân này, nên gọi là quán nhân tạp nhiễm.

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Vì quán sát nhân thanh tịnh, tức dưới đây nói: “duyên” danh ầy nên rất dễ hiểu được các nhân vô ngã, vì làm sáng tỏ lý kia, nên gọi là nhân thanh tịnh. Quán sát tự tướng: tức dưới đây nói: “Vì duyên” hai thứ danh, nên tướng ngã không thể được, chính là tướng phần của hai chấp.

Nay, biết sự kia, quán sát nhân nhiễm, tức dưới đây nói” không khéo biết rõ”. Danh ấy tức nhiễm ô sinh khởi, tức là vì kiến phần kia sinh khởi, nên tất cả pháp sinh.

Lại giải thích: “Nói hai thứ danh, vì có ba nghĩa, nên gọi là phản ảnh tất cả:

1) Quán danh này, nghĩa là được thanh tịnh, là nhân của tịnh kia.

2) Biết hai danh, “duyên” Tất cả pháp của mình.

3) Biết hai danh là pháp nhiễm. Vì ba nghĩa này, gọi là phản ảnh tất cả.

Nói “Trong đây chỉ rõ Bổ-Đặc-già-la Vô. Ngã, nghĩa là bình đẳng v.v... Pháp sư Thái nói: “ Vì phần nhiều chấp bốn uẩn làm ngã, nên nói riêng lượng rằng: Nói là rất dễ hiểu rõ do tên của bốn uẩn, chấp giả dối Thần ngã vốn không có tánh, chỉ ở trong các cảnh như sắc v.v... khởi chấp so đo giả dối, nên nói “dứt trừ tất cả tướng của tự cảnh giới”, cho nên nói là phản ảnh tất cả.

Lại, nhân ngôn thuyết, gọi là chấp các pháp, khiến tỏ ngộ danh này chỉ là giả lập, không có pháp thật riêng, nhập vào “pháp vô ngã”. Đây là giải thích câu đầu.

Nói “Nếu quá khứ như thế cho đến” cũng không thể được, nghĩa là giải thích câu thứ hai.

“ Nếu đối với danh này cho đến” sinh khởi tùy chuyển”, là giải thích chung.

“Nếu không khéo biết rõ hai danh,” nghĩa là với cảnh, khởi chấp hai Trần Nhân, pháp sinh tử tạp nhiễm, sinh khởi tùy chuyển.

“ Tất cả cảnh tướng và các tạp nhiễm đều do năng lực tăng thượng kia sinh ra “Nghĩa là cảnh giới hai trần Nhân, pháp và, với sinh tử tạp nhiễm, đều nhân sức tăng thượng của hai danh mà khởi. Đây là giải thích hai câu sau. Dưới đây sẽ dẫn thuyết để chứng minh lần nữa.

Nói “Dựa vào mật ý này để nói lên lời này”. Nghĩa là dựa vào mật ý của bài tụng trên, để nói bài tụng sau đây.

“Vì chấp tự tánh pháp, nên chấp tánh ngã mà chuyển”, nghĩa là do chấp pháp có, nêu chấp ngã mới sinh.

Vì Giác biết đây, nên giác biết kia, “Nghĩa là vì giác biết “ pháp không này, nên giác biết Nhân không kia. Cũng do Giác biết hai trần nhân, pháp này là “không” nên lại diệt hạt giống của hai chấp.

Trên đây, là giải thích bốn tướng trước đã xong. Dưới đây, sẽ giải thích tướng thứ năm, hệ thuộc “sở duyên” của Tác ý Du-già, trong đó. 1) Nêu chung, bày danh, chỉ ra như Địa Thanh văn để nói. 2) Theo vấn nạn để giải thích lại, được chia làm hai: Đầu tiên, nêu chung “ sở duyên” của “hoặc” tịnh: Sau, là nói riêng.

Trong phần trước nói bốn Thánh đế và Chân Như: vì rộng nên bốn đế; vì lược, nên chân như.