SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

LUẬN BẢN QUYỂN 81

Nhiếp thu giải thích phần trên. Trên đây, đã ở chỗ bất tận trong nghĩa của Bản Địa, quyết định lựa chọn rộng đã xong. Về công dụng của phương pháp soạn luận cũng chưa rõ ràng. Nay lược giải thích về tác dụng của pháp kinh, luận, để làm một phần, gọi là phần nhiếp ích. Trong phần này luận có hai quyển. Vì quyển này ở trước, nên nói là trên.

Trong văn có ba:

1. Trước kết, sau chia ra.

2. Chính giải thích.

3. Giải thích xong, tổng kết.

Phần chính giải thích, lại chia làm hai:

1. Nói rộng bảy nghĩa.

2. Nói lược sáu nghĩa.

Trước có một bài tụng, lược nêu bảy môn. Tùy giải thích riêng. Theo nghĩa trong bài tụng này, có ba thế. Nếu theo nghĩa, nêu số thì có mười bốn. Nếu nghĩa so sánh theo nhau, thì chỉ có bảy môn. Nếu vì y cứ đủ năm đức, nên mới có thể nói pháp, khiến sinh ra nghĩa thắng lợi, thì chỉ có năm phần, văn chia làm sáu, vì lấy thắng lợi làm thứ sáu.

Nói: “Tùy nghĩa nêu số có mười bốn”:

1- Là thể, nghĩa là “năng thuyên”, “sở thuyên” của mười hai bộ kinh, đều là thể nên gọi là thể.

2- Là giải thích, vì dựa vào năm pháp môn để giải thích kinh, luận, nên gọi là “Thích”.

3- Là văn, cái gọi là danh, câu, chữ, thân, là văn kia.

4- Nghĩa: Tức là giáo “sở thuyên”, các nghĩa dưới có mười thứ, cái gọi là nghĩa của địa, cho đến nghĩa rộng.

5- Là pháp: Tức là giáo pháp của mười hai bộ kinh, nên gọi là Pháp.

6- Là khởi, nghĩa là Đẳng khởi. Vì nói về nhân duyên khởi của mười hai bộ kinh, nên gọi là “khởi”.

7- Là Nghĩa: Tức là nghĩa khác nhau trên pháp thể, cái gọi là nghĩa của tự tướng, cộng tướng v.v... chung, riêng, không đồng với nghĩa của “nghĩa văn” thứ tư.

8- Là nạn: Tức là giả đặt ra hỏi đáp.

Kế là, thứ chín, nói về thứ lớp của pháp. Sư là thứ mười, nói thành tựu mười pháp, gọi là Sư nói pháp. Nói chúng là thứ mười một; nói về chỗ ở tại năm chúng nói pháp, nên gọi là “thuyết chúng”. Nghe là mười hai, nói về người nói kia khi nói chánh pháp, nên an lập người khác, bảo họ trụ trong cung kính, không có lắng nghe trái ngược. Lược, rộng khen ngợi Đức Phật là thứ mười ba.

Theo pháp của các nước phương Tây, thông thường muốn nói pháp, hoặc muốn soạn luận, đều phải khen ngợi Tam Bảo, gọi là khen Phật rộng, lược.

Học thắng lợi là thứ mười bốn, nếu tu học đủ năm phần nói pháp, cũng như năm phần âm nhạc, thì sẽ làm cho mình, người sinh mừng vui. Lại, có thể dẫn phát lợi ích của mình, người gọi là học thắng lợi. Lại, đủ năm nghĩa nói pháp, có thể khiến cho mình, người đều có thắng lợi của ba học. Tướng thứ hai là từ bảy nghĩa: chín môn trước trong mười bốn môn trước được thu nhiếp làm hai, cái gọi là thể. Trong giải thích về thể có ba: Thể và văn, nghĩa. Hai thứ văn nghĩa nêu lại thể ở trước. Vì là ba thứ khác nhau nên làm một.

Trong giải thích có sáu: Giải thích một là nạn nghĩa của pháp chung khởi, theo thứ lớp, năm thứ này giải thích lại giải thích trước, nên thuộc về giải thích, năm pháp còn lại như trước, cho nên chỉ có bảy. Thứ ba thành bảy để làm năm. Giải thích thể ban đầu, chung làm môn thứ nhất. Sư là thứ hai, thuyết chúng là thứ ba, nghe là thứ tư. Khen ngợi Phật lược rộng, là thứ năm. Do học đủ năm môn trước, vì người khác nói pháp, có thể giúp cho mình, người sinh các thắng lợi. Dựa theo văn dưới đây có đủ ba lý này, y cứ vào lý đó để giải thích bài tụng, phải ba lượt mới tường tận. Nay giải thích Văn xuôi, văn có bảy đoạn:

1. Giải thích bốn nghĩa.

2. Giải thích năm nghĩa.

3. Sư.

4. Thuyết chúng.

5. Nghe.

6. Khen Phật lược, rộng.

7. Học thắng lợi.

Y cứ trong giải thích về bốn nghĩa đầu, giải thích về thể thứ nhất, nói thể của kinh có hai: 1- Văn, 2- Nghĩa: Nêu nghĩa văn sau, để giải thích về thể trước. Nói văn là “sở y”, nghĩa là “năng y”, nghĩa là do văn làm rõ nghĩa, để nói “năng” (chủ thể), sở (đối tượng). Hoặc do nghĩa khởi thuyết, tức nghĩa là đối tượng nương tựa, văn là chủ thể nương tựa.

Nay, dựa theo nghĩa trước để nói về Năng, Sở (Chủ thể, đối tượng”. Hoặc văn, hoặc nghĩa đều là sở tri, nên nói: “hai thứ đều gọi là cảnh giới sở tri”.

Văn trong đây, chung với pháp gốc để làm rõ, vì đều là nghĩa giải thích, nên giải thích vốn hiển bày và giải thích nghĩa là sở y của nghĩa. Nghĩa chỉ lấy sự làm rõ. Nghĩa rõ ràng, có thể làm rõ mười nghĩa của pháp căn bản. Vì khiến cho chúng sinh hiểu được, nên y văn mà nói rõ, nên là chủ thể nương tựa. “Năng y” hòa hợp với “sở y”, khiến cho chúng sinh hiểu biết. Cho nên văn, nghĩa làm nên tự tánh của giáo”.

Lại, giải thích: “Về mặt lý, thật ra chỉ lấy văn làm thể. Tuy nhiên, văn không có nghĩa, sẽ không được sinh hiểu biết, nên gồm nghĩa mà thôi.

Thứ hai, giải thích về cách giải thích. Nêu thứ như pháp v.v... có năm để giải thích thể ở trước, rộng như giải thích dưới đây.

Thứ ba, là giải thích văn, trong đó: 1- Nêu chung sáu thứ. 2- Giải thích riêng; 3- Giải thích xong tổng kết.

Trong giải thích riêng, văn chia làm hai: Trước giải thích sáu nghĩa.

Sau phân biệt tướng chung.

Trong phần trước có bốn:

1. Giải thích danh, câu, chữ.

2. Giải thích ngữ.

3. Giải thích hạnh.

4. Giải thích căn cơ thưa hỏi.

Trong phần đầu có hai: Trước, là giải thích riêng. Sau, là giải thích chung.

Muốn giải thích văn, trước chia ra sáu môn phân biệt danh, câu, chữ, thân:

1. Nói thể và giải thích danh.

2. Nói về tùy thân, tùy ngữ, hệ thuộc địa dài, ngăn.

3. Y cứ phân biệt ba tánh.

4. Nói về danh v.v... giải thích pháp tường tận, không tường tận.

5. Nói về tám thức “duyên” danh, không “duyên” danh khác nhau.

6. Nói về chuyển y tưởng dục, tầm từ, để giải thích trở ngại, sai trái.

Đầu tiên, nói về thể tánh: Nếu y cứ vào năm pháp phát ra thể, thì ba danh, câu, chữ, nói là trên tiếng, sẽ có tác dụng giải thích, mời gọi là, giả đặt tên v.v... Nếu tìm giả nhập thật, chỉ lấy tiếng làm thể. Nếu về đường lối đặc biệt của giả thật kia kết hợp dùng gốc khác, tức dùng pháp bất tương ưng trong năm pháp, làm thể của danh, câu, chữ, nghĩa là dựa vào chữ có danh, dựa vào danh có câu. câu tất nhiên có danh, anh tất nhiên có chữ. Tuy nhiên dựa vào tiếng để lập chữ là giả riêng. Dựa vào chữ đặt tên, dựa vào danh lập câu là giả trùng lập. Nhưng có chữ riêng không có “thuyên biểu”, nghĩa là có thể của chữ riêng.

Nếu dựa vào chữ thành danh, trong danh lại không có thể của chữ. Dựa vào danh thành câu, trong câu lại không có thể của danh. Nếu giải thích danh, thì vì sao gọi là danh?

Vì có thể khiến cho các thứ đều cùng được biết rõ, nên gọi là danh. Lại, có thể làm cho ý thức tạo nên các tướng, nên gọi là danh. Lại, do lời nói để kêu gọi là, nên gọi là danh.

Câu, nghĩa là nhiếp thọ các danh, ý xong, làm sáng rõ nghĩa không hiện thấy, nên gọi là câu.

Văn: làm rõ nghĩa. Do văn, làm cho các pháp như danh, câu mời gọi là kia được rõ ràng hiển bày, đó chỗ nương tựa của danh, câu, cũng gọi là chữ, không thể chuyển đổi, nghĩa gọi là chữ, có thể chuyển đổi gọi là danh, vì tùy đối tượng giải thích (sở duyên) các thứ chuyển biến.

Thứ hai, là nói tùy hệ thuộc thân, ngữ, dựa vào ba danh, câu, văn của Tiểu thừa văn có ba: ngũ địa tùy thân, Nhị địa tùy ngữ. Theo giải thích của tông Đại thừa, thì hữu lậu nghĩa là Bồ-tát Địa tiền. Nhị thừa, phàm phu đã khởi danh v.v... hoàn toàn tùy ngữ, hệ thuộc Nhị địa, vì dựa vào trên tiếng, để giả kiến lập, không đồng với nhận định của Tiểu thừa: “Ngoài âm thanh, có thật thể của danh riêng v.v... nên không được nói là tùy thân hệ thuộc ngũ địa. Nếu là Đại thừa thì Bồ-tát, chư Phật, Như lai, đã khởi danh v.v... chỉ là không hệ thuộc.

Thứ ba, y cứ ba tánh để phân biệt: Nếu theo luận Đối Pháp, thì ba pháp danh, câu, văn chỉ là vô ký, giải thích có ba nghĩa:

1. Y cứ ở môn tùy chuyển lý.

2. Y cứ môn từ nhiều luận.

3. Y cứ ở thể hiện rõ, giống với tướng kia đã nói.

Đầu tiên, tùy chuyển đạo lý, giáo pháp, danh, câu, văn v.v... đều có chung cả ba tánh phát ra ngữ nghiệp. Ngữ nghiệp đã có cả ba tánh, dựa vào Thinh, có ba tánh, để kiến đặt tên v.v... phải biết rằng, các lý như danh v.v... có cả ba tánh. Nay dựa vào môn tùy chuyển lý, đồng với tướng Tiểu thừa, nói là Vô ký.

2/ Từ phần nhiều để luận, nghĩa là chúng sinh đã khởi danh v.v... phần ít là thiện, ác, phần nhiều là vô ký, nên Đối Pháp theo phần nhiều xếp vào Vô ký. Vì thế, nên luận kia nói: “Tướng thuộc vô ký, nghĩa là danh, câu, văn. Trong phần nói về thiện, ác, mà là danh, câu v.v... nên biết được theo phần nhiều để xếp vào vô ký.

3/ Giống với danh kia, vì thể hiện rõ, nên gọi là vô ký. Nghĩa là Đại Bồ-tát và thể Hậu trí của Phật là thế gian, dường như thế gian khởi, gọi là thế gian. Vô ký cũng thế. Chư Phật, Bồ-tát đã khởi thật thể của danh v.v... là thiện, vì giống như vô ký, nên gọi là vô ký.

Thứ tư, là nói danh v.v... giải thích pháp hết, không hết, nghĩa là danh, câu trong năm pháp, chỉ giải thích bốn tướng trước, gọi là phân biệt, cùng với chánh trí. Quyết trạch trước: “Bốn tướng trước là chỗ yên đủ của các danh ngôn kia. Một thứ chân như, vì danh không giải thích. Lại, quyết trạch rằng: “Một thứ chân như, danh ngôn không bằng, vì chẳng phải chỗ yên ổn đủ. Lại, tự tướng (tướng riêng) của năm pháp này, danh ngôn không bằng, vì chỉ sở tri hiện lượng (nhận biết rằng hiện lượng). cộng tướng (tướng chung) của năm pháp tùy tâm khởi, vì là cảnh của tỷ lượng, nên danh ngôn sánh bằng.”

Thứ năm, là nói về thức “duyên” không duyên: Trong tám nhiễm, chỉ có ý thức được “duyên” danh v.v... bảy thức còn lại, không “duyên” tư duy sẽ hiểu. Ở tịnh, tám thức chuyển gọi là bốn trí. Nếu cứ tướng riêng mà nói, thì chỉ có trí diệu quán sát trong ý thức, gọi là trí dứt nghi là được “ duyên” danh, ba trí còn lại không “duyên”. Nếu y cứ tướng chung mà luận, thì cả bốn trí đều có trí thế gian, xuất thế gian, đều được “duyên” danh, vì trí thành sở tác, thành tướng, tác thân, nói pháp, độ người, nên biết bốn trí y cứ chung, đều “duyên” danh.

Thứ sáu, là y cứ chuyển y tướng, dục, Tầm từ kia, để nói về việc sai trái, ngăn ngại. Y luận rằng: “tất cả các pháp do tưởng nên đặt tên cho nên gọi là danh này là Tưởng”. Lại, luận này nói: “Trong đây, dục là đứng đầu danh, danh là đứng hàng đầu câu v.v... Đây là dựa vào dục khởi danh”.

Lại, Luận Thập Địa nói: “Vì sao người tịnh giác, với công đức của niệm trí đầy đủ, nói là các địa thượng diệu có năng lực không giải thích? Dưới đây sẽ giải thích về người Trung giác, vì là từ nhân, nên nêu thỉnh nói.

Dựa vào ba văn này, tức là tưởng dục với Tầm, từ đều khởi danh v.v... Nhiếp Luận chỉ nói: “Do chuyển y tưởng uẩn, được ngôn thuyết tự tại”. Dục và Tầm đều ở hành uẩn. Vì sao không nói là do chuyển y hành uẩn được ngôn thuyết tự tại ư?”

Đáp: “Dù đều là nhân, nhưng gần, xa có khác. Dục là duyên xa, do có hy vọng ở dục, khởi ngôn thuyết. Kế là, nẩy sinh nghĩa của pháp tưởng, thủ, cần an đặt tên tự. Sau, khởi lên Tầm, phát ra các ngôn thuyết. Công sức của tưởng trong khởi ngôn thuyết là việc rất mạnh mẽ đối với ngôn thuyết. Luận y cứ vào duyên này nên nói: “Do chuyển y tưởng uẩn được ngôn thuyết tự tại”.

Đã nói về nghĩa chuyển y tưởng uẩn. Kế là giải thích văn.

Y cứ trong giải thích riêng, đầu tiên, là giải thích danh thân, trước nêu chung về tướng.

Nói danh thân, nghĩa là biết chung tăng ngữ, nghĩa là danh từ tăng ngữ mà sinh, cũng có thể thêm cho ngôn ngữ, nên nói dùng danh này làm tăng ngữ. Do danh hiểu rõ pháp, mà mọi người đều biết, nên nói “tăng ngữ biết chung”.

“Đây có mười hai” trở xuống, là nêu số, bày danh. Theo thứ lớp, giải thích có sáu cặp:

1- Giả, thật từ sở thuyên (đối tượng giải thích) mà được tên gọi, giải thích pháp giả, gọi là giả. Giải thích việc thật, gọi là thật, tìm văn sẽ thấy.

Đồng loại, dị loại, tức là một cặp chung, riêng. Đồng loại, nghĩa là nói tên của hữu tình, tức là nói tất cả hữu tình đều cùng tận. Nếu nói đại chủng sắc, thọ, thì nghĩa ấy cũng thế.

Dị loại, nghĩa là nói Phật truyền trao cho bạn đức tên xanh, vàng v.v... Đây là giải thích riêng tên người, tên pháp như xanh v.v... nên thuộc về tên riêng.

Tùy danh đức, nghĩa là vì đổi thay, ngăn ngại, nên gọi là sắc, vì lãnh thọ, nên gọi là thọ v.v... là tùy theo danh nghĩa. Giả nói là danh, nghĩa là gọi là tham danh, giàu v.v... Danh này không dựa vào nghĩa, chỉ giả đặt ra, không đồng với cặp ban đầu, giải thích giả, gọi là giả. Cho nên, cặp thứ ba khác với cặp đầu. Cặp thứ tư rằng: “Đồng với đối tượng hiểu rõ là danh, nghĩa là đã hiểu chung về tưởng, tưởng cũng là danh, trái với danh này là chẳng phải đối tượng đồng hiểu rõ danh. Như tên đương quốc. Người đồng nước, đều được hiểu biết chung. Nếu nghe tên của nước khác, chẳng phải tên mà mọi người đều hiểu biết.”

Hỏi: “Đôi này với hai cặp thứ hai ở trước; đồng loại, dị loại, có gì khác chăng?”

Giải thích: “Đồng loại dị loại ở trước, y cứ vào biện xét cong vạy, đồng, khác trong đồng tên nước, nói chung, hữu tình là người đồng tên. Nói riêng, Đức Phật trao cho bạn đức, là tên riêng của người. Nói chung sắc, thọ và kể cả đại chủng là pháp đồng tên. Nói riêng, xanh, vàng, khổ, vui, xả, thọ, đất nước, gió v.v... là tên riêng của pháp. Nay, nói đồng được hiểu rõ, nghĩa là đối với đồng tên nước, chẳng đồng được hiểu rõ, đối với tên nước khác, chẳng phải đồng chính đáng hiểu rõ danh, thê nên, không lẫn lộn.

Cặp thứ năm: “Hiển rõ danh nghĩa dễ rõ. Không biết rõ danh, thì nghĩa khó hiểu”. Nhu minh chú v.v... của Đạt-la-nhị-trà, tức là chỗ sống lâu năm.

“Xưa, có vị tiên tên là Đạt-la-nhị-trà. Nước từ tên ấy, gọi là nước Đạt-la-nhị-trà.”

Nay, nói minh chú mà vị tiên đó đã nói, nghĩa của chú ấy khó hiểu. Thông thường văn chú đều khó hiểu, vã nêu ra đây một thí dụ, nên nói rằng: “Minh chú của Đạt-la-nhị-trà”.

Ở đây, nói về chú của đồng một nước, gọi là khó hiểu rõ, không so với nước khác, nên khác với cặp thứ tư.

Cặp thứ sáu rằng: “Danh lược, rộng: Thể của danh kia vin lấy chữ nhiều, ít, gọi là lược, rộng. Lược, nghĩa là danh lược, là một chữ danh, danh rộng, nghĩa là nhiều chữ danh, không đồng với đồng loại, khác loại của cặp thứ hai, so với “sợ thuyên” kia chung, riêng khác nhau.

Thứ hai, trong giải thích câu thân, nêu chung, bày danh, giải thích theo thứ lớp:

Câu không viên mãn: Cùng cực mới được viên mãn. Kế là dẫn bài tụng để chứng minh: Như nói:

“Các việc ác chớ làm”

Theo Tỳ-Bà-Sa: “Đây là tám chữ không dài, không ngắn, làm một câu”.

Trong đây xưa dịch chỉ có bốn chữ. Pháp sư Khuy Cơ nói: “Theo bản Phạm, thật ra có tám chữ. Ngữ Hán chỉ có bốn chữ. Nay, đồng với Tam Tạng Pháp sư, cũng nói rằng, bản Phạm vốn lấy tám chữ làm một câu.

Dựa vào bản Phạm, lại có chữ “giả”, nên dựa theo ngữ trong đây, gồm có năm chữ. Vì phải thêm vào đó chữ “giả”, cho nên phải đặt chữ giả.

Nếu thế của nghĩa là đồng, thì không cần cách biệt. Trái lại, nếu thế của nghĩa khác nhau, thì phải cách biệt. Như nói: “Các điều ác”. Là nêu thẳng pháp ác. Nay, nêu các việc ác, là muốn làm điều gì? Muốn cho đừng làm. Do có hai nghĩa như thế, nên cần đặt chữ “giả” để cách biệt ra: “Các thiện giả” vâng làm”.

Dù dẫn một bài tụng, nhưng ý chỉ lấy nửa bài tụng trên để làm chứng. Nửa bài tụng dưới theo nhau mà đến.

Dưới đây, chỉ sự để giải thích: Nếu chỉ nói các việc ác thì văn sẽ không rốt ráo. Nếu nói “các ác giả”, thì văn dù rốt ráo, nhưng nghĩa không rốt ráo. Vì thế, lại phải thêm hai chữ “đừng làm”, mới được viên mãn, tức là câu viên mãn (đầy đủ).

Câu sở thành, nghĩa là cho đến như nói “các hành vô thường”. “Pháp có khởi tận” v.v... rất dễ hiểu.

Câu nêu: “Như nói “tánh thiện”, phát ra điều thiện đã tu.

Câu giải thích: “nghĩa là thiện sĩ chính thú hướng, nêu người năng tu hành, giải thích về pháp lành đã dẫn, không đồng với “sở thành”, “năng thành”, đối với đồng một pháp, tùy theo nghĩa thành nhau.

Thứ ba, trong giải thích về thân chữ, Luận sư Cảnh nói: “Nói thân chữ, cho đến “bốn mươi chín chữ”, nghĩa là như lúc nhiều chữ danh nói là chưa đầy đủ, gọi là không rốt ráo.

Nếu nói khi đầy đủ thì gọi là rốt ráo. Trong câu cũng thế, đều lấy chữ “bỉ” (kia) làm nương tựa. Lấy chữ “lãm” (Vin lấy) để thành đặt tên, lấy danh thành câu, nên tất cả thể của chữ tự chúng không có rốt ráo, không cứu cánh. Khác nhau, vì không có “thuyên biểu”.

Ba mươi chín chữ, Tam tạng Pháp sư nói: “Phương Tây tự có ba giải thích:

1. Âm có mười bốn, theo các nước phương Tây, mười bốn âm theo thứ lớp là “tất đàm”. Ai, a, một y, ổ, ô, hột, lữ, hột, lữ, lữ, đằng, yên, ái. (Bốn chữ này chính là lầu lưu hư nước Lỗ). Ô, áo, ám, ác. Hai âm ám, ác, phần nhiều là lời trợ câu. Nhà sau lấy dùng, thêm vào thành mười sáu chữ, với lấy tiếng có tám, vượt qua tiếng có tám. Tiếng Tỳ có hai mươi lăm, thêm hai chữ Tất, Đàm kia, thành bốn mươi chín.

2. Nhà thứ hai nêu: “Hai chữ Tất-Đàm, chỉ là nêu chung, chẳng phải số chữ, thêm riêng ý lẫn lộn. Tiếng siêu, tiếng Tỳ là số đầu nhiều ít, như trước.

3. Nhà thứ ba cho rằng: “Âm có mười sáu, thêm ám, ác (khứ thinh), tiếng Siêu có tám. Tiếng Tỳ có hai mươi lăm. Nay y cứ ba mươi lăm chữ phẩm Văn tự của kinh Niết-bàn, gọi là thể của chữ, gọi là âm chữ “hô” (gọi là).

Nay, trong văn này vì nêu chung các chữ kia, nên nói là bốn mươi chín.

Trên đây, giải thích riêng ba danh, câu, chữ. Kế là phân biệt chung có năm lần “lại nữa”:

1/ Gốc, ngọn sinh nhau. Trong đây, cho đến danh, tất cả chữ, nghĩa là văn này không đủ. Nếu đủ thì nên nói rằng: “Dục” là đứng đầu “chữ”, “chữ” làm hàng đầu danh, danh làm hàng đầu câu. Câu phải có danh, danh phải có chữ, chữ phải có dục. Dục, tưởng với Tầm, đều phát khởi danh. Nay, vả nêu dục, lại, nếu có chữ, đã không thuộc danh, chỉ có chữ không có danh, nghĩa là chỉ có danh, tất nhiên kèm theo chữ, tự có chữ, danh mà không thuộc về đâu, nghĩa là không có “thuyên biểu”

2/ Ý lập ba.

Hỏi: “Vì sao lập ba?”

Ý đáp: “Lập ba danh, câu, văn, là vì muốn cho chúng sinh dựa vào danh lãnh thọ. Gọi là pháp đã gọi là, nghĩa là các tăng ngữ như sắc, thinh v.v... là Danh. Danh có thể sinh thêm ngôn ngữ, hoặc danh từ “tăng ngữ xúc”, kia mà sanh, cho nên nói danh này là tăng ngữ xúc.

Thứ ba, là nói về nghĩa của danh v.v... danh có ba nghĩa:

1. Vì để cho người khác đều được biết rõ, nên gọi là Danh.

2. Có thể khiến cho ý dựa vào danh, lấy tướng.

3. Phát ra ngữ ngôn, kêu gọi là, xứng danh.

Nói nhiếp thọ các danh rốt ráo, rõ ràng, vì nghĩa không hiện nhìn thấy, nên gọi là Câu. Nhiếp thọ danh thành câu, hay làm rõ nghĩa không hiện thấy, là nghĩa câu kia. Vì tùy theo làm rõ danh, câu, nên gọi là Văn: văn là chữ của chương, có thể làm rõ thành tác dụng của danh, Câu. Thế nên gọi là Văn. Hoặc danh là chữ, không thể thay đổi.

Thứ tư, là giải thích văn kinh. Như Đức Thế tôn nói: “Tăng ngữ, Tăng ngữ lộ, cho đến “nói rộng”: Dưới đây sẽ nói về Từ và việc lập bày, danh là nói rộng.

Tăng ngữ, nghĩa là tất cả chúng đồng loại, tương ưng với danh: Như có một danh, mọi người đồng hiểu, thêm vào đó ngôn thuyết của danh.

Tăng ngữ lộ: đều là chúng đồng loại vì dục có thể khởi danh kia, tức là dùng tâm dục hy vọng, cần đặt tên, phát ra lời nói sinh ra danh v.v... gọi là Tăng ngữ lộ.

Từ, nghĩa là ngữ tương ưng kia, tức là thể của luận Thinh Minh, gọi là Từ. Do tu tập luận kia dẫn sinh ra danh v.v... gọi là lộ.

Nói là ngữ tương ưng kia, lại “tức ngữ này cho đến “gọi là lộ kia”, nghĩa là lấy chung “năng thuyên” của luận kia, đều có thể sinh danh, gọi là lộ.

“Lập bày cho đến “gọi là lộ kia”, nghĩa là do tâm tưởng v.v... đối với thể của các pháp, nhất nhất phân biệt, thi thiết, kiến đặt tên, câu, văn v.v...

Nói tâm thi thiết v.v..., làm con đường như danh v.v... “Dục”, tức là Từ cho đến con đường thi thiết”, nghĩa là ở trước, nói “Dục”. Là tâm pháp. Nay, nói “dục” là âm thanh. Dựa vào tiếng đặt tên, tức nói tiếng là con đường của danh.

Thứ năm, là y cứ vào sáu xứ nương tựa, phân biệt danh v.v... Danh v.v... dựa vào sáu xứ kia mà được kiến lập, chỉ cho Địa Văn Tuệ.

Trên đây, đầu tiên, giải thích về danh, câu, chữ đã xong, dưới đây là thứ hai, giải thích về ngữ, trong đó trước là nêu chung tám ngữ, mỗi ngữ đều có đủ bảy đức, nên có thể nói chánh pháp.

Kế là, giải thích riêng, trong đó trước giải thích tám ngữ. Sau giải thích bảy đức, trong phần trước, đầu tiên, là nói về tám ngữ. Kế là nói tám ngữ có đủ ba đức.

1. Đức thú hướng, thú hướng Niết-bàn.

2. Đức tự thể, nghĩa là tốt đẹp sáng tỏ.

3. Đức gia hạnh, nghĩa là dể hiểu, ưa nghe, không có nương tựa, không trái với năm thứ như vô biên v.v... là công năng nghe, hiểu kia gọi là gia hạnh.

Dưới đây, sẽ nói về tám ngữ, mỗi ngữ có đủ bảy đức:

1. Tương ưng: ngữ và danh v.v... tương ưng với thứ lớp v.v... Lại, dựa vào tương ưng của bốn thứ đạo lý.

2. Giúp đỡ có thể thành tựu thứ lớp.

3. Thuận theo, nghĩa là giải thích theo thứ lớp.

4. Trong suốt.

5. Thanh tịnh giúp đỡ.

6. Tương xứng.

7. Thường ủy thác phần tư lương. Dựa vào văn này, nêu chung một xứ tương tự là thứ bảy. Kế là tương tự trong văn giải thích, được chia làm hai, tức thành tám.

“Xem xét đều là việc đã làm”: là Giải thích nghĩa ủy thác.

“Vì thường tạo tác: Giải thích nghĩa thường, ở đây là giải thích riêng thường ủy thác.

“Phần kia”, nghĩa là chánh kiến v.v... là ba mươi bảy đạo phần.

Đây là tư lương của ba mươi bảy đạo phần kia, nghĩa là nói về tám thứ ngữ là tư lương của đạo phần kia.

Thứ ba, là giải thích về hành tướng, nói về danh, câu, văn, giải thích về uẩn, giới, xứ v.v... khác nhau không đồng, gọi là hành tướng. Cũng có thể danh, câu, văn v.v... là thuyết của Phật, Bồ-tát v.v... nói. Nghĩa là sở duyên (đối tượng duyên) của kiến phần, gọi là hành tướng, tức là tướng phần.

Thứ tư, giải thích về căn cơ thưa hỏi. Có hai mươi bảy thứ. Y cứ vào bảy vị kia có hai mươi bảy:

1. Do căn cơ nhạy bén thuần túy là hai nhiếp thu người cũng tận.

2. Do hạnh phân biệt có bảy: Ba độc, tức là ba, bốn chấp mắc ngã.

5. Tư giác; 6. Các phần như ba độc v.v... ; 7. Bạc trần hành. Văn còn lại rất dễ hiểu.

Trên đây, giải thích sáu nghĩa xong. Dưới đây là, phân biệt tướng chung:

Sáu văn như thế, gồm có bốn tướng, gọi là văn, nghĩa là dù Nêu sáu môn, nhưng chẳng ngoài bốn tướng:

1. Tướng sở thuyết: Hành tướng của danh thân v.v... là sau, nghĩa là dùng ngữ nói danh v.v... nên bốn thứ như danh v.v... là đối tượng thuyết, nghĩa là danh, câu, văn chính là thể văn. Hành tướng là danh, câu, văn, tương đương với tâm kiến phần của người nói kia khởi. Vì sinh ra kiến phần, nên gọi là hành tướng, cũng thuộc về thể của văn.

2. Tướng sở vi. Nghĩa là căn cơ thưa hỏi v.v... gồm thu hai mươi bảy thứ Bổ-đặc-già-la, tức là giáo đã phổ cập căn cơ, do căn cơ nên nói. Nay, nhân duyên của thuyết giáo cũng là văn.

3. Tướng chủ thể nói (năng thuyết): ngữ, nghĩa là do dựa vào tiếng uẩn khúc, phô bày ra ngoài, giải thích, mời gọi là các pháp, vì giả đặt tên v.v... nên ngữ là đối tượng nương tựa (sở y).

4. Tướng người nói: Thanh văn, Bồ-tát, và Như lai. Luận nói Thông thường, người nói pháp cũng có cả các vị trời. Kể cả người biến hóa. Nay, giản lược, nên nói có ba người.

“Sáu thứ như thế v.v... đến “Cho nên gọi là văn”, là tổng kết. Danh v.v... chính là thể văn, ngữ là nương tựa văn, cũng gọi là văn. Do căn cơ khởi thuyết, căn cơ cũng gọi là văn. Dưới đây kế là, thứ tư, giải thích nghĩa, trong đó trước nói mười nghĩa, sau kết khuyên y giáo, tìm nghĩa nói pháp.

Trong phần trước có ba:

1. Chia ra mười thứ.

2. Theo thứ lớp giải thích riêng.

3. Dùng tụng gồm chung.

Theo trong giải thích riêng, văn có chín đoạn:

Đầu tiên là giải thích về nghĩa của địa, có hai lượt:

1/ Nói ngũ địa.

2/ Nói mười Thất địa, các hành văn rất dễ hiểu.

Có chỗ giải thích: “Y cứ một pháp thể, tùy nghĩa giải thích rộng, nên gọi là tướng của môn khác. Bốn pháp như Tín v.v... gọi là tướng Du-già. Tùy duyên tăng khác, chuyển khác, gọi là tướng chuyển khác, nhiễm, tịnh rất dễ hiểu.

Nay, giải thích chung một nêu danh, chia riêng nhiều môn, như nói môn khác của Bổ-đặc-già-la có sáu v.v... gọi là tướng của môn khác, ở mỗi môn, lại chia ra nhiều thứ, gọi là tướng khác chuyển. Các môn pháp này, như Thanh văn Địa v.v...

Dưới đây là nói năm thứ như tướng v.v... sở thuyên, trong đó, hai tướng trước thuộc về ba tánh. Ba tướng sau, cũng thuộc về ba tánh.

Đầu tiên, là tướng “sở thuyên”, nghĩa là năm pháp như tướng v.v... như trong ngũ sự đã nói. Như văn trong ngũ sự của quyết trạch phần đã nói.

Năm pháp chỉ nhiếp thu hai tánh, bốn pháp trước là y tha, như như là Viên thành thật. Chấp mắc năm thứ này, là Biến kế sở chấp. Ở đây đồng với văn trong Quyết Trạch và luận Phật tánh, ba luận vô tánh v.v... đều nói về năm pháp, không gồm thu tánh Biến kế sở chấp.

Thứ hai là tướng “năng thuyên”: Nói là tức ở chỗ kia cho đến, là tướng tự tánh của Biến kế sở chấp, nghĩa là chấp có danh tánh nhất định “năng thuyên”, là tánh Biến kế sở chấp, giải thích này đồng với luận Trung biên Phân biệt, gọi là tánh phân biệt. Nếu dựa vào trong luận Hiển Dương thì tướng “sở thuyên” (chủ thể giải thích) cũng có đủ ba tánh, danh của nhân duyên là y tha.

Mười hai bộ kinh từ Pháp giới lưu xuất, là cảnh giới thanh tịnh, chân thật của đạo sinh, trong đó chấp quyết định, là Biến kế sở chấp. Kế là nói các tên khác nhau của Biến kế sở chấp.

Ở trên, nói hai tướng trước, thuộc về ba tánh. Dưới đây, nói về ba tướng sau, cũng thuộc về ba tánh.

Nói tương ưng với hai tướng này, cho đến “chấp đối tượng y chỉ”, nghĩa là chấp có tướng quyết định “năng thuyên”, “sở thuyên”, thuộc về chấp mắc, là tánh Biến kế sở chấp.

Nói “Tứ là chấp tánh Biến kế sở chấp”: là tâm hay chấp, tức là đối tượng nương tựa cho sáu, bảy, hai thức, nghĩa là chính thức phát ra Biến kế sở chấp tánh. Dù không có tự thể, nhưng có thể sinh ra tâm “năng chấp” kia, gọi là “sở y chỉ”. Dựa vào luận Hiển Dương, chỉ khiến làm giải thích, tức tương đương với Kinh Lăng-già gọi là “Tướng là tự tánh vọng tưởng”.

Nói “Tướng chấp mắc, nói là các người ngu cho đến chấp tự tánh Biến kế sở chấp”, nghĩa là tâm năng chấp hiện hành là tánh y tha. Nói riêng chỉ có hai thức sáu, bảy,, gọi là chấp. Nay tâm hữu lậu của ba cõi, đều gọi là tướng chấp mắc, nghĩa là từ tướng được tên gọi. Và tùy miên kia là do chấp Biến kế huân tập thành hạt giống của tám thứ, cũng là thuộc về tánh y tha, tức tương đương với kinh Lăng-già nói “Phân biệt là tự tánh của duyên khởi”.

Nói “tướng không chấp mắc, nghĩa là người đã thấy đế lý, như thật biết rõ tướng Biến kế sở chấp, nghĩa là chân như vô tướng và giải thoát tập khí kia: Trạch diệt vô vi rất dễ hiểu rõ tâm là Chánh trí. Hai pháp này là Viên thành, tức tương đương với Chánh trí Lăng-già: Như Như không hư hoại là thành tự tánh.

Thứ ba, giải thích nghĩa tác ý v.v... trong đó có năm môn. Nay, nêu tác ý. Bốn pháp còn lại như đẳng thủ v.v.., nên nói “đẳng”. Phải biết rằng kinh luận mới phiên dịch, chỉ chấp mắc chữ Đẳng, tức là hướng ngoại v.v..., không đồng với kinh luận xưa dịch, hoặc hướng ngoại v.v..., hoặc hướng nội v.v...

1. Nói bảy tác ý.

2. Nói mười trí.

3. Nói sáu thức.

4. Nói về chín Biến tri.

5. Nói ba môn giải thoát.

Nói “Trong đây v.v... đến “Nên quán các pháp”, nghĩa là tương đương với thức trí và các sử của Tỳ Đàm, phải dùng ba môn để giải thích. Nếu hỏi thức, thức giả, thì sẽ phải dùng tánh môn để giải thích.

Thứ tư, là giải thích nghĩa y xứ, chính là nói dựa vào ba sự này, Phật giáo mới khởi, cho nên nói: “y xứ”:

1. Nêu ba môn.

2. Dựa vào môn để nói.

3. Giải thích xong, tổng kết.

Trong dựa vào môn để nói, giải thích về y xứ. Sự, lại chia làm ba:

1. Chia ra các môn.

2. Dựa vào môn để giải thích.

3. Kết thành thứ lớp.

Trong chia ra các môn, đầu tiên chia chung ba môn:

1. Sự y xứ căn bản, tức là thể của quả sinh tử, Niết-bàn.

2. Được y xứ của sự phương tiện, tức là nhân của quả trước. Hai pháp này là lợi mình.

3. Y xứ của sự thương xót người khác, là hạnh lợi người.

Kế là chia làm hai mươi ba môn. Trong dựa vào môn để giải thích, đầu tiên theo thứ lớp, giải thích riêng. Sau, là phân biệt lại.

Trong phần trước, nói lui sụt có hai:

1. Không vừa người khác, nghĩa là tự nhiên mạng sống lâu, sức khỏe v.v... lùi giảm, sau kém hơn trước.

2. Vừa người khác, nghĩa là như một thời kỳ thọ mạng của ta ngắn ngủi, sức khỏe v.v... yếu kém không bằng người, gọi là lui sụt. Trái lại gọi là tiến lên.

Mười thứ thọ dục, như Bản Địa quyển hai ghi nhận, giải thích.

Thí, giới, tu hạnh hữu lậu thiện: Phần nhiều là nói Bốn vô lượng là tu.

Ba thứ hạnh ác: Ở đây có hai cách giải thích:

1. “Tức không bố thí, không giữ giới và tu bốn vô lượng.

2. “Là hành vi ác của thân, ngữ, ý”.

Lưu chuyển tạp nhiễm có hai câu, nghĩa là vô minh và ái hữu:

Các kiến không hiểu rõ, gọi là vô minh. Người xuất gia phần nhiều do kiến chấp, nên trôi lăn trong sinh tử. Kẻ tại gia vì phần nhiều do ái, nên trôi lăn trong dòng sinh tử. Vì hai thứ này là căn bản của sinh tử, nên nói riêng rằng, Vô minh là gốc duyên khởi của mé trước. Ái hữu là gốc duyên khởi của mé sau.

Hạnh thanh tịnh: Đại khái có ba Học, ngũ địa v.v... nghĩa là Địa tư lương, tức giải thoát phần địa gia hạnh, thông đạt phần. Kiến, tu rốt ráo, tức là ngũ địa. Phải biết rằng, học v.v... có chín trường hợp căn bản là “giới học tăng thượng v.v... “ và Địa gia hạnh, nghĩa là giới, định có ba thứ như vô tham v.v... ở Nhị địa. Hai lần ba là sáu. Tuệ học tăng thượng, cho đến “và rốt ráo địa”, nghĩa là tuệ học ở kiến đạo, gọi là bốn không điên đảo, ở tu đạo gọi là minh, ở Vô học, gọi là giải thoát.

Lại làm ba trường hợp cộng với trước thành chín. Nói “khiến lìa dục, nghĩa là các hạnh quở trách v.v... của sáu thứ phẩm hắc. Như quyển ba mươi nói: “Thế nào gọi là Tầm, tư phẩm kia? Nghĩa là nghĩ rằng: “Nếu ta đối với các tướng sắc tịnh, tánh của pháp bất tịnh kia, không biết như thật, phát khởi tham dục các tướng sắc tịnh trong ngoài, tức là điên đảo, thuộc về phẩm hắc, là pháp có tranh cãi, có khổ, hại, có các tai họa, có phiền não nung đốt khắp. Do nhân duyên này, mà phát khởi các thứ nhiễm não sinh, già, bệnh, chết. Sầu than, lo khổ ở đương lai. Nếu đối với các tướng sắc tịnh, tánh của pháp bất tịnh kia, ta như thật tùy quán, tức là không điên đảo, thuộc về phẩm bạch, là pháp không có tranh cãi, không có khổ đau, không có não hại. (Nói rộng cho đến do nhân duyên này, có thể tiêu diệt sinh, già, bệnh, chết trong đương lai. Cho đến nhiễu loạn, phiền não).

Giải thích: 1/ Pháp có tranh cãi. 2/ Có khổ. 3/ Có hại. 4/ Có các tai họa. 5/ Có phiền não thiêu đốt khắp. 6/ Do nhân duyên này phát khởi các thứ phiền nhiễu ở mai sau, đó là sáu thứ phẩm hắc.

Dưới đây, trong phần phân biệt lại. Trước trong phân biệt riêng về thương xót có năm. Kế là, trong kết hợp phân biệt xứ sự căn bản có sáu mười hai trong sự phương tiện.

Phần trước, trước là đem sự lìa dục để thị hiện công hạnh, đối với biện luận có ba trường hợp, trong trường hợp đều cũng có ba lượt:

1/ Hoặc khiến lìa dục mà không thị hiện như giáo hóa, dẫn dắt người, sao cho họ lìa dục, mà bảo với họ rằng: “Như điều đã nói kia, tôi không nên làm. Nay, ông cũng không nên làm. Đây là khuyên đồng với người khác không nên làm các việc xấu ác, mà không thị hiện, phân biệt nhân thiện được vui, nhân ác sẽ phải chịu khổ v.v...

2/ Hoặc làm cho người kia sợ hãi mà nói: “Ông không bỏ việc xấu ác, ta sẽ đánh ông v.v... “

3/ Hoặc yêu cầu rằng: “Nếu ông là người thân của tôi, tất nhiên không nên làm.

Với ba lần khuyên bảo như thế, không khởi phiền não, chỉ mong sao họ được lìa dục.

Trường hợp thứ hai, hoặc có thị hiện, không khiến lìa dục. Như trong xứ, nghĩa là chỉ thị hiện, công đức thực hành điều thiện và lỗi lầm của hành vi xấu ác, nhưng vẩn chưa có khả năng ngăn ngừa, để cho họ lìa xa lỗi lầm. Về trường hợp đều có, rất dễ hiểu. Không nói về trường hợp “câu phi”.

Kế là, hợp nêu hai trường hợp giáo hóa, dẫn dắt, khen cố gắng. Sau, giải thích về sự chúc mừng có năm thắng lợi.

Dưới đây, sẽ khiến phân biệt sáu “đắc” trong xứ căn bản, nhân quản của mười hai sự trong phương tiện đắc sinh nhau. Đối với luận rất dễ hiểu.

Nói “thuận với hạnh của phần thối, thuận với hạnh của phần tiến, tùy theo sự thích ứng với hạnh đó, nghĩa là đều chung cho cả nhiễm, tịnh, hoặc cảm đường thiện, hoặc cảm đường ác.

“Ba sự như thế v.v...” trở xuống, là kết thành thứ lớp, rất dễ hiểu.

Trên đây đã giải thích về “sự y xứ” xong. Dưới đây là, thứ hai, giải thích về “thời y xứ” có ba.

Nói sự v.v... “Vì pháp ba đời có thể làm nơi chốn yên ổn đầy đủ cho ngôn thuyết. Quyết trạch ngũ pháp cũng nói: “Bốn pháp trước, có thể gọi là đã bằng. Một thứ như như, gọi là cái không bằng.

Thứ ba, giải thích về y xứ của Bổ-đặc-già-la, như trước đã nói. “Tức y là xứ v.v... trở xuống, là tổng kết nói rõ về nghĩa y xứ kia.

Kế là, có bốn nghĩa, như văn rất dễ hiểu.

Thứ chín, giải thích về nghĩa lược và nghĩa rộng. Văn có ba lượt:

Lượt đầu nói: “Nghĩa lược là giảng nói các pháp đồng loại tương ưng: Như nói sắc v.v... lại không nói pháp khác”.

Nghĩa rộng: giảng nói các pháp khác loại tương ưng, lại như nói: “Nhân, sắc tức nói tâm v.v... “

Lượt thứ hai: Kinh không liễu nghĩa, gọi là lược, kinh liễu nghĩa gọi là rộng Trong lượt thứ ba, đầu tiên, nói danh nghĩa lược, rộng, kế là, dẫn thuyết chứng thành.

Dưới đây, là giải thích về ý kinh đã dẫn. Văn rộng, nghĩa lược v.v... trong Khế kinh, nghĩa là văn xuôi nói tản mát, văn rộng, nghĩa lược. Trong bài tụng, văn lược gồm thu nhiều nghĩa. Sau đây sẽ dùng một bài tụng gồm thu mười môn trước.

“Đức là Thắng lợi Phi đức, lỗi lầm”

Bài tụng và văn xuôi theo thứ lớp không đồng, vì nhân lời nói dễ dàng.

“Lại nữa” ở dưới, kết khuyến.

Trong Văn xuôi có bảy đoạn: Đầu tiên, là giải thích bốn nghĩa xong. Từ đây trở xuống là đoạn thứ hai, giải thích năm nghĩa, trong đó, đầu tiên kết trước, sinh sau, sau theo thứ lớp giải thích riêng.

Trong phần trước, nói “như thế kiến lập thể của nghĩa văn các kinh”, kết nghĩa văn đã nói ở trước. Giải thích về môn thể ở trước, gọi là chung là thể, tức gồm thu ba nghĩa văn thành một môn.

“Các người nói pháp cho đến “Về sau nên nói thứ lớp”. Đây là dùng nghĩa đẳng khởi của pháp để giải thích vấn nạn, giải thích theo thứ lớp Thích môn kia, gọi là chung là “thích”. Gồm thu mười bốn môn kia trong giải thích kệ ở trước, làm bảy môn, vì dựa vào văn của xứ này để giải thích kệ trước. Nếu không giải thích như thế, thì đối với văn xứ này, se không thể tiêu thích.

Y cứ trong giải thích riêng, văn có năm đoạn, trong giải thích pháp ở đầu tiên, trước, là nêu chung

Hỏi: “Vì sao nói mười hai phần không thêm, không bớt ư?

Đáp: “Vì muốn trị mười hai chi”.

Kế là, theo thứ lớp, giải thích riêng:

Nói “Khế kinh nghĩa là xuyên suốt, nghĩa là ngôn giáo của bậc Thánh xuyên suốt các tướng, như sở chỉ xỏ hoa. Đây là giải thích nghĩa Khế kinh, tức là nghĩa Tô-đắt-lãm.

Văn xuôi nói thẳng: Đây là nói về tướng của khế kinh, phân biệt với Già tha, nên nói rằng Văn xuôi nói thẳng.

Phần nhiều nhiếp thọ thể tánh của ý thú, nghĩa là nói về nghĩa của “sở thuyên” của giáo ban đầu này. Phần nhiều nói về ý thú của “sở thuyên” và thể tánh “sở thuyên”.

Ứng Tụng, nghĩa là sau Văn xuôi, nên nói Già-đà: là nói lại nghĩa trước.

Lại, nêu sơ lược các kinh không liễu nghĩa đã nói. Dù Văn xuôi đã nói nghĩa, nhưng vẫn chưa rõ. Nên nay, tụng lại, để cho nghĩa được sáng suốt, rõ ràng.

Thọ ký riêng: Phân biệt rộng lược về nghĩa đã nêu. Thông thường, trước nêu lược, sau, lại nói rộng, phân biệt, chỉ bày, đều gọi là thọ Ký. Lại, ghi nhận mạng qua nơi sinh của đệ tử, đây là thọ ký về nhân, quả gọi là thọ ký riêng.

Duyên khởi: cho đến giảng nói pháp yếu, như kinh kia ban đầu nói: “Có một con nai đen đến chỗ ta v.v... “ Văn kinh như thế gọi là kinh duyên khởi.

Lại, dựa vào đạo nhân khởi của Biệt giải thoát, Tỳ-nại-da, gồm thu ngôn thuyết đã có, như trong văn luật có đoạn nói: “Bấy giờ, Bạt- Đà-Ma Tử phạm tội ấy. Đức Phật nhân việc này mà nói”, cũng là Kinh Duyên khởi.

Bản sự: Trừ bản sinh nói mọi sự đã có của đời trước, nghĩa là trừ nói Bản sinh của Bồ-tát, nói về việc ngoài thân quá khứ của Bồ-tát và nói Bản sự ngoài bản sinh của người khác.

Nói “bốn hạnh Bồ-tát của Thất địa (Như quyển bốn mươi chín trước đã nói).

Thất địa là:

1. Địa chủng tánh.

2. Địa thắng giải hạnh.

3. Địa tịnh thắng ý lạc.

4. Địa Hành chánh hạnh.

5. Địa quyết định.

6. Địa quyết định hạnh.

7. Địa đáo rốt ráo.

Lại nói “Có bốn hạnh Bồ-tát trong tất cả địa Bồ-tát:

1. Hạnh Ba-la-mật-đa.

2. Hạnh Bồ-đề Phần pháp.

3. Hạnh thần thông.

4. Hạnh thành tựu hữu tình, giải thích rộng như văn kinh kia.

Lại, như các chữ, nếu không có Ma-đát-lý-ca, thì sẽ không sáng rõ: Theo ghi nhận của các nước phương Tây nói: “Vào thời kỳ kiếp sơ. Phạm Vương soạn luận Thinh Minh, gồm một trăm muôn bài kệ. Thời kỳ sau, Thiện Đế Thích nói tóm tắt mười muôn bài kệ. Lại, vào thời kỳ sau nữa, có vị tiên Ca-đơn-thiết-la soạn một muôn hai ngàn bài kệ. Kế có vị tiên Ba-Nị-Ni lại soạn tám ngàn bài kệ. Luận sư Hộ Pháp lại soạn ba ngàn bài kệ, gọi là “Tạp bảo Thinh minh”, hiện nay đang thịnh hành”.

Lại, tức ở đây, cho đến “cũng gọi là nghĩa luận”, chẳng phải phân biệt thẳng thể, tướng của các pháp, gọi là luận nghị. Nếu giải thích dụng của nghĩa, hoặc giải thích danh tướng, thì chỉ khiến cho nghiên cứu theo thứ lớp xoay vần, đều gọi là luận nghị.

Thứ hai, là giải thích Đẳng khởi, tức dựa vào ba thứ mà khởi ngôn giáo.

Thứ ba, là giải nghĩa; 1- Kết trước, sinh sau; 2- Chia chương, giải thích, lược có hai thứ:

1. Nghĩa chung.

2. Nghĩa riêng, là chia ra môn chương.

Trong giải thích, trước giải thích nghĩa chung, sau giải thích nghĩa riêng.

Phần trước, trước nói về bốn tướng, sau giải thích lại hai tướng sau.

Trong giải thích nghĩa riêng, trước nói bốn tướng, sau nói lại hai tướng sau.

Lời lẽ dạy bảo, giải thích, lại có năm thứ:

1. Do tướng nên đặt tên.

2. Do tự tánh, nên đặt tên.

3. Do pháp nhĩ nên đặt tên.

4. Do pháp nhĩ nên đặt tên.

5. Do nhân quả nên đặt tên.

Sự khác nhau của môn nghĩa, do năm tướng. Nói tự tánh của hành có ba hành khác nhau. Luận sư Cảnh nói: “Hành v.v... trên thân, miệng, ý sanh hành riêng trong hành uẩn, cũng có thể ba thiện căn là ba hạnh, cũng có thể ba bất thiện căn là ba hạnh. Hoặc ba học là ba hạnh.

Nay, giải thích tức ba nghiệp: Thân, miệng, ý. Ba môn của năm thứ trong vị khác nhau, xét văn rất dễ hiểu.

Thứ tư, là giải thích về vấn nạn. 1- Nêu chung; 2- Giải thích riêng. Trong giải thích riêng, trước thiết lập vấn nạn. Sau, giải thích, trong đó, trước chính là giải thích về năm nạn. Sau, biên minh bốn thọ ký.

Trong phần trước, nói là đối với vấn nạn bất liễn nghĩa, phương tiện rõ ràng giúp cho người kia được hiểu. Về vấn nạn trái nhau ngữ, bảo cho họ ý thú thuận theo hội thông.

Kế là, so sánh, giải thích về vấn nạn thứ tư, thứ năm. Kế là giải thích vấn nạn trái nhau của đạo lý thứ ba. Hoặc dùng giáo khác mà phán quyết. Nếu trái với bốn đạo lý, mà tìm thuyết khác của ngoại đạo, thì chẳng phải là pháp của ta. Nếu là nghĩa của Phật pháp, hoặc là thị hiện bốn thứ đạo lý, hoặc tương ưng với nhân quả, cái gọi là lời nói này hoặc là thêm quả, hoặc là thêm nhân, nên Đức Phật đưa ra thuyết này. Dưới đây, là nói về bốn thọ ký để giải thích:

1. Hoàn toàn thọ ký, nghĩa là như lý thưa hỏi.

2. Phân biệt thọ ký: hoặc như lý, hoặc không như lý mà đến thưa hỏi, nghĩa là như Tiểu thừa nói: “Nếu có người hỏi rằng: “Vì nga nói ấm chăng?” Nên bảo với người đó rằng: “Ấm có năm thứ, vì nói thứ nào?”

3. Hỏi ngược lại rằng. Vì khiến người kia hỏi chơi mà, tự nêu lên lỗi mình, cũng như Tiểu thừa nói: “Như có người hỏi rằng: “Pháp có rất nhiều, vì nói những pháp nào?” không vì phân biệt sắc, thọ v.v... riêng lẻ.

4. Ghi nhận đặt để, do bốn nhân duyên chỉ cho địa tư tuệ. Lại biết có người hỏi:

“Đức Như lai sau diệt độ, là “có” hay “không”? v.v... Chín mươi sáu phái ngoại đạo đều nói thầy mà mình thờ là Như lai. Như hỏi: “Thân Như lai sau diệt độ là “có” hay “không”?

Câu hỏi này đối với hai đế đã có đạo lý, đều không nên ghi nhận. Đức Như lai y cứ thắng nghĩa đế, vì chẳng phải có tánh, nên không thể thọ ký là “có”, vì thắng nghĩa đế rốt ráo không có người . Y cứ “sở y”, “năng y” của thế tục đế vì trái với đạo. Y cứ trong thế tục đế, chẳng phải không có người giả, vì dựa vào Đạo đế, giả kiến lập, nên đạo là sở y, nhân là năng y, không đồng với y cứ trong thắng nghĩa đế, hoàn toàn là “không”, nên lời nói trái nhau. Ở trong thế đế, vì có dứt trừ hết hoặc, không thành thật, vì kiến lập Như lai nên chẳng phải là không. Lại, y cứ thể của pháp Diệt đạo, cũng không thật có nói là có, không . Đạo là có, vì mỗi niệm sinh diệt. “Sở y” của niệm trước đã diệt, thì chẳng thể nói “có”. Đạo “năng y” của niệm sau “có”, thì không thể gọi là “không”. Cho nên trái nhau.

Kế là, y cứ ở quả diệt, cũng chẳng phải “có” “không”, dứt hoặc, được Trạch diệt, chẳng thể nói là không, mà trạch diệt chỉ giả do kiến lập đối với Chân như, không có thật thể, nên chẳng thể nói là “có”.

Thứ năm, là giải thích về thứ lớp. Nói “Như lời Đức Thế tôn nói, lời nói này biểu thị rõ thứ lớp của sự thịnh vượng tốt đẹp viên mãn. Nghĩa là đầu tiên, xuất gia tốt đẹp, sau xoay bánh pháp tốt đẹp, nên nói: “Ba thứ lớp trong thịnh vượng, tốt đẹp viên mãn.”

Lại nữa, nói: “Vì sao cho đến “Có thể thành trình tự”, nghĩa là vì thành tựu trước khi xuất gia, nên thành chủ thể thành thịnh vượng, tốt đẹp.

Lại nữa, trong kinh, lược nói các pháp, như nói: “Ba thọ”. Lại nói: “Lạc thọ, khổ thọ, bất khổ, bất lạc thọ v.v... Nói “chỉ vì nói thọ này, nên gọi là thứ lớp viên mãn. như nói bốn đế, lại nói: “Lời nói khổ, tập, diệt, đạo v.v... chỉ thứ lớp viên mãn.

Đoạn thứ ba trong bảy đoạn, giải thích về sư. Nói mười nghĩa của pháp, nghĩa là sáu pháp như danh thân v.v... mười nghĩa của nghĩa địa v.v.... Như trên đã nói. Bốn, nghĩa là ngôn từ, thiện xảo, nghĩa là công đức viên mãn.

Tám chi thành tựu v.v... nghĩa là bảy thanh như tương ưng v.v..., tám ngữ như đứng đầu v.v... đều như trước đã nói.

Hai mươi thứ phương tiện thiện xảo: như văn của Nhân Minh.

Thứ tư, là giải thích về thuyết chúng. Trước, là nêu chung, nêu tám ngôn, năm chúng. Sau, là nhắc lại danh, giải thích riêng:

Nói “Lìa năm thứ nạn”: Như trong giải thích về vấn nạn ở trước đã nói.

Ba pháp: uẩn, giới, xứ, hoặc ba học.

Nói “ở chúng tịnh tín cho đến “Vì khiến cho sinh tịnh tín”: nghĩa là ở chúng tịnh tín, để cho niềm tin được tăng trưởng. Ở chúng oán tà khiến nhập niềm tin trong xứ. Chúng trong các xứ, vì khiến sinh niềm tin thanh tịnh.

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 22 (Phần Đầu)

BẢN LUẬN QUYỂN 82

Trên đây, đã giải thích bốn đoạn trước trong bảy đoạn xong. Nay, giải thích đoạn thứ năm, yên định người khác, để cho họ lắng nghe, tức là: 1- Nói thể của giáo; 2- Nói, giải thích Phép tắc; 3- Nói về đức của sư thuyết pháp đã thành.

Kế là, nói ở trong năm chúng mà nói các pháp, đã ở trong chúng nói pháp, yên định người kia, khiến trụ cung kính, không có lắng nghe trái ngược. Đầu tiên, tăng từ một đến mười, là nói về nhân lắng nghe. Hoặc có lợi ích chẳng phải bốn trường hợp như yên vui v.v..., như Bồ- tát địa nói:

Lợi ích chẳng phải an vui: Như khổ hạnh giữ giới hiện tại; An vui chứ chẳng phải lợi ích, nghĩa là đang được niềm vui nhiễm, gọi là yên vui, mà thể chẳng phải thiện, vì không chiêu cảm lợi ích cho đời sau.

Lợi ích đều có: Lạc thọ tương ưng với tu hành điều thiện v.v....

Câu phi: khổ thọ tương ưng với thực hành sát sinh v.v....

Hai nhân: 1- Thiện, pháp kiến lập. 2- Có quả vượt hơn. Mau chứng giải thoát, rất sâu xa rộng lớn, tức là chân như.

Dường như rất sâu: Tức là “hai không”. “Hai không” là môn chứng chân như, nên gọi là dường như.

Các pháp duyên khởi: chân như và “hai không” đều do pháp nhân duyên làm sáng tỏ, nên luận nói: “Pháp do nhân duyên sinh, ta nói tức là “không”. Dứt trừ năm pháp, năng tu bảy pháp: Dứt trừ năm cái, tu bảy giác. Tất cả pháp tập, đều thành pháp Diệt: nghĩa là nghiệp phiền não v.v... gọi là pháp tập. Do nghe pháp nên đều trừ diệt.

Đoạn thứ sáu trong bảy đoạn, giải thích khen ngợi Phật lược, rộng, trong đó: 1- Nêu chung, lập chương; 2- Giải thích riêng, trước lược, sau rộng. Trong lược có hai: Trước, y cứ năm tướng để nói về ca ngợi Phật. Sau, y cứ vào sáu tướng để nói.

Lìa nhiễm dơ bẩn, nghĩa là lìa triền nhơ.

Không có ô uế vẩn đục, nghĩa là lìa sử, tùy miên. Lại, trước lìa phiền não, sau, lìa nghiệp.

Trong khen ngợi Phật lược, rộng có mười bốn đoạn:

1. Khen ngợi sáu đức.

2. Khen ngợi bốn đức.

3. Khen ngợi năm đức.

4. Khen ngợi sáu đức.

5. Khen ngợi bảy đức.

6. Khen ngợi tám đức.

7. Khen ngợi tám đức.

Nói ba vắng lặng: là Thân, ngữ, ý vắng lặng.

8. Khen ngợi mười hiệu.

9. Khen ngợi hai mươi hai đức.

10. Khen chung, riêng.

Năm đức: La-hán là chung, bốn trí là riêng.

11. Khen sáu đức, trong đó, Luận sư Cảnh nói: “ Dứt trừ hẳn năm chi: là dứt trừ năm kiết phần trên. Thành tựu sáu chi: là thành sáu pháp thường trụ. Niệm, Tuệ và Xả thường khởi đối với môn sáu thức.”

Pháp sư Khuy Cơ nói: “Dứt trừ năm chi, nghĩa là dứt trừ năm phần trên và năm phần dưới.

Thành tựu sáu chi: Là thành tựu sáu niệm. Lại thành tựu, tức sáu chi đã hiện hành. Quyển ba mươi bốn thọ ký, giải thích như ở trước. Nay, y cứ Kinh A-hàm nói: “quả La-hán dẹp bỏ năm cái, giữ gìn sáu trụ, được một thân niệm, hàng phục bốn ma v.v..., nhưng ở trong đây lại khen sáu đức kia:

1. Dứt trừ năm Cái.

2. Thành sáu hằng trụ.

3. Giữ gìn bốn niệm trụ.

4. Hàng phục bốn ma.

5. Chứa nhóm điều thuần thiện.

6. Trượng phu là trên hết.

12. Khen ngợi bảy đức.

13. Khen ngợi chín đức.

14. Khen ngợi tám đức.

Trên đây, là ca ngợi đức. Hoặc có khi rộng, trước, lược khen đức. Hoặc có khi than thở riêng không nói đức trong lược qua. Tìm văn sẽ hiểu.

Đoạn thứ bảy, trong bảy đoạn, là giải thích thắng lợi của học, trong đó văn chia làm hai:

1) Dựa vào thể để giải thích, vì của đại chúng nói pháp năm phần.

2) Nêu thắng lợi của học, giải thích theo thứ lớp của văn kinh.

Ở trước nói: “Các sư nói pháp cho đến” hoặc văn, hoặc nghĩa”

Trước là phải tìm sáu trong văn, mười trong nghĩa, để cho khéo thông đạt, tức là thấu suốt thể của pháp trước.

“Lại nữa, cho đến giảng nói chánh pháp”: Nhắc lại pháp trong giải thích, khởi vấn nạn về nghĩa. Kế là nói về đạo lý của năm thứ giải thích, nên gọi là vì người khác chuyển năm thứ thích. Đây là nêu thể trước và giải thích chung làm một.

“Lại, nên an lập thân mình như thế cho đến” mười thứ viên mãn”, đây là thứ hai, nói về đức của vị sư kia. Quyển trước nói: “Sư, là người thành tựu mười pháp v.v... cho đến nói rộng”.

Như thế, tự an lập rồi, nên vì chúng nói pháp. Kế là, nói thứ ba nói về chúng, ổn định chỗ ở cho người khác, để họ trụ cung kính, lắng nghe không có trái ngược là thứ tư, yên định nơi chúng nghe.

Lại, nên trước hết, khen ngợi công đức của Đại sư. Đây là thứ năm, khen đức lược rộng.

Năm phần nói chánh pháp như thế, nghĩa là như năm phần âm nhạc sinh ra sự mừng vui của mình, người. Lại có thể dẫn phát lợi ích của mình và mọi người. Đây là thứ sáu, nói về thắng lợi của học. Ở phần thứ ba của đầu quyển trước, giải thích về kệ để làm sáu phần. Theo văn ở chỗ này, nên tạo ra sự phán quyết này.

Nói “Nếu khéo tu học như thế xong. Phải biết rằng, đã đầy đủ năm thắng lợi, tức năm phần ở trước, nói là trong mỗi phần đều có đủ năm điều lợi. Cũng có thể năm phần được riêng một điều lợi:

1) Do thông suốt giải thích thể, nên đối với nghĩa Phật nói, hiểu rõ ràng, không khó.

2) Do đức của sư có thể khéo viên mãn nói các pháp tướng.

3) Do ở chúng nói pháp, nên khéo khởi phát niềm hoan hỷ rộng lớn cho mình và người.

4) Có thể yên định chúng nghe, khéo dẫn phát xuất ly, cho đến ngợi ca đầy khắp trong cõi người, trên cõi trời.

5) Do khen ngợi rộng, lược đức Phật, có thể sinh vô lượng công đức.

Dưới đây là đoạn thứ hai, nêu thắng lợi của Học, giải thích rộng.

Trong kinh có bốn trường hợp:

1. Các thầy Tỳ-kheo phải an trụ thắng lợi tu học, đây là giới học.

2. Tuệ đứng đầu.

3. Giải thoát vững chắc.

4. Niệm là tăng thượng.

Như bốn câu này trải đủ môn trong văn, giải thích theo thứ lớp: Đầu tiên, là dựa vào thể, kế là, dựa vào môn giải Thích.

Trong phần trước, trước chung, sau riêng. Lại nữa, như trong kinh nói “Thắng lợi của trụ học, phải biết rằng, lấy nghĩa của văn kinh này làm thể, văn này là chung. Dưới đây là phân biệt riêng, trước văn, sau nghĩa:

Nói văn, nghĩa là kinh này nói: “Các thầy Bí-sô! Phải biết thắng lợi của an trụ tu học”. Đây là nói về giới học v.v....

Nói “Trong đây có mười hai chữ”: Số chữ của các thầy có mười hai chữ.

Bốn danh, một câu: “Các thầy Tỳ-kheo”, là một danh. “Cần phải an trú” là danh thứ hai. “Tu học” là danh thứ ba, tức ba học. “Thắng lợi” là danh thứ tư, bốn danh dù khác nhau, nhưng đồng nói về một giới học, gọi là một câu. Như thế, tức gồm thâu danh, câu, chữ, thân, nghĩa là lúc nói một câu bốn danh, mười hai chữ giới học này, tức gồm thu danh, câu, chữ, thân của ba văn trước trong sáu văn.

Nói “Ngôn thuyết” trong đây tương ưng với danh, câu, chữ, là nơi chốn học là tướng đương tâm, tức thuộc về hành tướng.

Nói “Lời Đức Như lai nói, vốn vì Tỳ-kheo thưa hỏi, nghĩa là kinh kia đã nói: “Các thầy Tỳ-kheo v.v... ”.

Nói “Tức là vốn vì Tỳ-kheo, và đức Phật nói giới học này”, tức là căn cơ thưa hỏi.

Ngôn âm, mà đức Như lai đã nói, tức thuộc về ngữ. Cho nên một câu kinh này có đủ sáu văn, phải biết.

Như trong các câu “Tuệ là đứng đầu”, v.v... đều tùy tương ưng mà biết, như kinh ấy nói tuệ là đứng đầu nên thuộc về bốn danh, một danh, một câu cũng có hành tướng, căn cơ thưa hỏi và ngữ. Nếu nói giải thoát vững chắc thì niệm là tăng thượng, cũng thuộc về sáu văn, tùy theo tướng, nên biết.

Dưới đây, đem bốn câu kinh. Trải qua môn nghĩa đế nói. Nghĩa có mười môn. Văn trong đây có tám đoạn. Đầu tiên, là y cứ ở địa để nói, nghĩa là chỉ nói Địa Thanh văn trong nghĩa của địa: “Trước, là nói về mười bảy địa. Nay nói “Chỉ nói địa Thanh văn trong nghĩa của địa, nghĩa là vì kinh kia nói: “Bảo các Tỳ-kheo” vì nói câu này, nên biết chỉ là địa Thanh văn, hoặc đủ năm địa, nghĩa là nếu y cứ năm địa để nói về bốn câu này, thì bốn câu này đủ năm địa. Kinh nói “Thắng lợi của Học, là địa tư lương”: là ngắc lại giới học là địa Tư lương, tuệ làm thượng thủ, là địa Gia hạnh, nghĩa là tuệ tạo nên mười sáu hạnh ở trong địa vị như Noãn v.v.... Giải thoát vững chắc, niệm làm tăng thượng là Kiến địa, Tu địa, rốt ráo địa. Hai đạo kiến, Tu dứt trừ “hoặc” đều được giải thoát. Niệm nghĩa là Kiến đạo có niệm giác chi. Tu đạo có chánh niệm. Mười chi vô học, của địa Rốt ráo, cũng có niệm, cũng có giải thoát, không mất mát.

“Là gọi Nghĩa của Địa”, nghĩa là kết.

Thứ hai, là y cứ vào tướng để nói. Thắng lợi của Học trong nghĩa tướng là tự tướng của giới v.v... Kinh ấy nói về nghĩa tướng, có ba thứ năm: Đầu tiên, năm như tự v.v.... Kế là, năm như dị môn v.v... sau là năm như “sở thuyên” v.v...

Nay, trong văn này, chỉ y cứ vào tự tướng, cộng tướng của môn đầu, để phân biệt bốn câu.

Nói “Thắng lợi của Học: là tự tướng của giới, giới là sắc pháp, không có tương ưng, cộng hữu, cho nên chỉ có tự tướng, tuệ làm thượng thủ: Đủ hai thứ tướng, nói là đối với tự tướng của tuệ, nghĩa là thể của tuệ là tự tướng. Sở duyên giúp đỡ của sở y, gọi là cộng tướng: Sở y là căn, giúp đỡ là tâm pháp sở còn lại đồng thời. “Sở thuyên” là tướng theo cảnh, vì đều gọi là tuệ, nên là cộng tướng.

Giải thoát vững chắc: xác thực là tự tướng của giải thoát: Giải thoát là trạch diệt, trạch diệt là diệt “hoặc” kia chỉ là tự tướng. Niệm là tăng thượng, là tự tướng của niệm: Niệm là tâm sở tương ưng, cũng chỉ thuộc về tự tướng.

Kế là y cứ tác ý thứ ba v.v..., nói là thắng lợi của Học, nghĩa là chẳng phải các tác ý chỉ làm rõ tác ý, kiến lập nơi chốn, đây là nói giới học chẳng phải bảy tác ý, chỉ là nơi chốn của “sở y” của tác ý, vì dựa vào giới mà tu tác ý.

Tuệ làm thượng thủ: Nên biết tác ý thắng giải của tướng liễu, nghĩa là hai tác ý thắng giải, chỉ có đạo phương tiện.

Tuệ làm thượng thủ. Ở trước y cứ vị trong địa ở địa Gia hạnh, tức là phần xa. Cho nên chỉ tức hai tác ý thắng giải của tướng liễu.

Giải thoát vững chắc, nghĩa là “hiển bày cho đến “tác ý quả”: Đối Pháp v.v... nói “Xa lìa là đoạn vô ngại phẩm thượng, gồm cả đoạn vô ngại phẩm hạ. Tác ý của quả phương tiện, rốt ráo là đạo giải thoát. Nay, nói giải thoát vững chắc là Trạch diệt vô vi. Do được đạo vô ngại, giải thoát nên nói “Chỉ bày”. Thắng giải tướng liễu là đạo phương tiện. Tác ý quán sát là đạo Thắng Tấn. Với giải thoát vững chắc kia vì không có công năng, nên không nói hiển bày.

“Niệm làm tăng thượng”, phải biết đây là nói về tác ý quán sát, nghĩa là thể của niệm chỉ ghi nhớ sự “hoặc” đã dứt trừ, chưa dứt trừ, vì đồng với sự sở duyên của tác ý quán sát, nên đồng làm rõ nhau. Do lý này, nên tùy kiến lập trong trí v.v..., nghĩa là thắng lợi của Học, kết bốn câu được giải thích. Nên tùy kiến lập trong mười trí v.v... Đẳng, nghĩa là đẳng thủ, sáu thức, chín biến tri, ba môn giải thoát. Tuệ làm thượng thủ trong mười trí, thích hợp vớ đẳng trí kia, vì vị ở địa Gia hạnh. Hoặc niệm làm tăng thượng cho giải thoát vững chắc, đều chẳng phải mười trí.

Đối với sáu thức, giới học và giải thoát chẳng thuộc về sáu thức. Hai thứ Niệm, Tuệ tương ưng với ý thức. Đối với chín biến tri. Đối với nghĩa của ba giải thoát, so sánh rất dễ hiểu.

Thứ tư, là y cứ vào y xứ để nói, ý xứ có ba:

1. Y xứ của sự.

2. Y xứ của thời.

3. Y xứ của Bổ-đặc-già-la. Trong Y xứ sự, lại có ba thứ:

1, Y xứ sự căn bản.

2, Y xứ sự của phương tiện đắc.

3, Y xứ sự của xót thương người khác.

Trong sự căn bản có sáu. Trong sự phương tiện đắc, có mười hai.

Trong sự xót thương người khác có năm, như quyển trước có nói.

Nay, nói “Dựa vào Niết-bàn thuộc về Học xứ trong nghĩa y xứ”. Nghĩa là bốn trường hợp như thắng lợi v.v... của Học, y cứ trong sáu sự căn bản, chỉ là Niết-bàn thứ sáu.

Nói Hạnh thanh tịnh, nghĩa là bốn trường hợp như thắng lợi v.v... của Học, trong mười hai hạnh của phương tiện đắc, chỉ là hạnh thanh tịnh.

Tùy sự thích ứng trong năm trường hợp của y xứ sự của thương xót người khác, chỉ là ba trường hợp sau, cái gọi là giáo hóa, dẫn dắt, khen ngợi, khích lệ, chúc mừng, nên nói “Tùy theo sự thích ứng với y xứ kia”.

“Khởi giáo hóa dẫn dắt”, cái gọi là giáo hóa, dẫn dắt, cho đến chúc mừng”.

Hỏi: Bốn trường hợp thắng lợi của Học ở trong sự căn bản, vì sao không nói Thắng tấn? Phương tiện đắc trong mười hai hạnh, vì sao không nói lìa hạnh làm lành, phần thắng tấn, thực hành hạnh nghĩa của mình? Và trong năm sự xót thương của người khác, vì sao không nói lìa dục v.v... ư?”. nay, sẽ giải thích, nên nói “Phải biết rằng, trong đây cũng có chung hạnh thiện v.v.... Vì tùy theo sự vượt hơn của việc thiện kia, nên chỉ nói hạnh thanh tịnh.

Trên đây, chỉ trải qua trong ba y sự xứ, để nói về văn của bốn trường hợp thắng lợi v.v... của Học xong. Dưới đây, đối chung với y xứ của Bổ-đặc-ca-già-la thứ ba, để nói về văn kinh của bốn trường hợp thắng lợi v.v... của Học.

Trước, nói về y xứ của Bổ-đặc-già-la có hai mươi bảy. Thắng lợi của Học chỉ thích ứng với Bổ-đặc-già-la xuất gia, nên nói “Bổ-đặc- già-la xuất gia là y xứ của Bổ đặc ca la. Lại, dựa vào căn nhuyến v.v..., tất cả Bổ-đặc-già-la phải biết chúc mừng. Ở trong hai mươi bảy hạng người, có chúng xuất gia với bốn trường hợp đầy đủ. Xuất gia, trong đó có lợi căn độn, cũng có bảy trong hạnh, cũng có người do nguyện, nên có ba, chỉ lấy Thanh văn, chứ chẳng phải lấy Bậc thánh khác. Chỉ lấy người đáng cứu độ. Cũng có người do chính trong hạnh, như trong văn sau nói “Chỉ trừ tại gia và người có chướng ngại không thể cứu độ, chẳng phải không trói buộc người, chỉ người chẳng phải trời, đều thuộc về bốn trường hợp, nên nói “Lại dựa vào căn nhuyến v.v..., tất cả Bổ- đặc-già-la, cần phải chúc mừng! Vì đã trải qua y xứ thời gian. Nói “Lại, trong thời quá khứ hiện tại, cần phải chúc mừng. Vì đã chứng đắc, vì đang chứng đắc. Nghĩa là các Tỳ-kheo v.v... ở hai đời quá khứ, hiện tại, đã chứng, đang chứng ba học và quả, cần phải chúc mừng. Nói ở thời gian hiện tại, khởi thị hiện, vào thời gian vị lai, khởi sự giáo hóa, dẫn dắt và khen ngợi, khích lệ. Trong hiện tại, Tỳ-kheo khởi sự thị hiện, ở vị lai, khởi sự giáo hóa, dẫn dắt.”

Thứ năm, là y cứ thắng lợi để giải thích: Nói trong nghĩa thắng lợi, nghĩa là tu ba học mau chóng được viên mãn là nghĩa thắng lợi. Thắng lợi này là thứ sáu trong mười nghĩa, nay thứ năm, là giải thích chung. Nghĩa là các Tỳ-kheo đối với ba học, sớm được viên mãn là thắng lợi.

Kia nói thắng lợi, tóm lại, đối với nghĩa nên khen ngợi mà khởi khen ngợi, hoặc pháp, hoặc người.”

Thứ sáu, là dựa vào tai hại lỗi lầm để nói. Trong nghĩa tai họa lỗi lầm, nói là người xuất gia, không nên làm hạnh khác lạ, không nên chứa nhóm tài vật khác. Điều này hợp với thắng lợi thứ năm, nay, ở thứ sáu kia nói: “nghĩa tai hại lỗi lầm”. Tóm lại, đối với nghĩa nên hủy bỏ, nhàm chán, mà khởi hủy bỏ, nhàm chán, hoặc pháp, hoặc người.

Thứ bảy, là y cứ sở trị (đối tượng trị) và năng trị (chủ thể trị) để nói có hai lượt, lượt thứ hai nói: “Lại, tất cả hạnh tạp nhiễm đều là đối tượng trị. Hạnh ba Học sở trụ v.v... đều là chủ thể trị. Lượt thứ hai kia nói đối tượng trị, nói tóm lại, tất cả hạnh tạp nhiễm. Nghĩa chủ thể trị, tóm lại tất cả hạnh thanh tịnh.

Thứ tám, y cứ ở nghĩa lược và rộng, để nói rất dễ hiểu.

Trên đây, đã dựa vào hai môn nghĩa văn trong thể, để phân biệt bốn câu kinh như thắng lợi v.v... của Học đã xong. Dưới đây, là thứ hai dựa vào năm môn trong giải thích, để phân biệt văn của bốn câu kinh, cái gọi là nghĩa khởi của pháp khó thứ tự, túc là năm. Đầu tiên, vì y cứ pháp khởi, nên gọi là Học. Do Nhẫn, Giới, Tịnh, nên nêu nhẫn nhục v.v....

Nói “Lại, vì vắng lặng cho đến “Nên gọi là Học”, nghĩa là vì tĩnh phá giới, được giới trong mát, trừ diệt nghiệp nhơ, nên gọi là Học.

Nói “Lại, nên biết rằng, vì tướng của thuyết trước, cho đến “và vì nhân, quả”, là giải thích lại lời dạy bảo. Dựa vào bài hát của môn huấn từ có năm môn này để giải thích tên đắc. Giới do tướng được danh, cho đến “Vì từ nhân, quả nên được danh”.

“Trong sự sai khác của môn nghĩa” trở xuống, là thứ tư, giải thích về sự sai khác của môn nghĩa. Khúc có năm môn:

1. Tự tánh.

2. Giới.

3. Thời.

4. Vị.

5. Người.

Nói “tự tánh sai khác cho đến “hoặc qua hai trăm năm mươi Học xứ”, đây là nói về bảy nhóm Thi-la là tự tánh giới, trong đó, từ Bốn giới trọng cho đến Bảy diệt tránh là hai trăm năm mươi. Ngoài ra còn có “giới chúng học”, chung làm một, nghĩa là giới học của chúng. Hoặc chia làm hai: ác tác, ác thuyết. Hoặc chia ra thành một trăm, cho đến một ngàn. Nay, y cứ ở số nhiều oai nghi, nên nói “Hoặc quá hai trăm năm mươi”.

Sự khác nhau của cõi. “Đến chẳng phải cõi bị hệ thuộc”, Luận sư Phạm nói “Vô Sắc gọi là Tĩnh lự. Về danh có thông, có cuộc hạn. Luận Du-già y cứ chung, nên gồm cả Vô Sắc. Như Tĩnh lự Ba-la-mật cũng có cả Vô Sắc. Nếu dựa vào Luận Hiển Dương, quyển mười ba nói: “Thi-la tĩnh lự v.v... cho đến Thi-la, thì Vô Sắc không gọi là tĩnh lự. Luận Chủ Đối Pháp nói: “không có sắc Dị thục trong cõi Vô Sắc, nên lược qua không nói.

Kiến lập luật nghi của cõi Sắc: Vì không có sắc Dị thục thô, nên Khắc Thật nói: “Phương tiện không cũng là đối trị của phần xa, vì đối trị với thân, ngữ phá giới của cõi Dục, nên về định đều có trên tư duy, cũng được giả lập tánh xa lìa của Thân, Ngữ.

Sự khác nhau về thời gian: Rất dễ hiểu Vị khác nhau, theo quyển trước, vị khác nhau có hai mươi lăm. Nay, trong văn này chỉ luận về năm thứ ba môn, lược qua không y cứ luận về năm thứ hai môn.

Nói: “Đã nhập chánh pháp chưa thành thục”, là vị của phẩm hạ. Đã nhập pháp Phật chưa thành tựu giải thoát phần, gọi là Địa vị phẩm hạ, cũng có thể phần giải thoát gọi là địa vị phẩm hạ.

Kế là, y cứ hai mươi bảy thứ Bổ-đặc-già-la để phân biệt. Đầu tiên, hai người tại gia, xuất gia, chỉ nói xuất gia có bốn:

1. Dẫn kinh liễu nghĩa.

2. Phân biệt về sự rốt ráo.

3. Hạnh.

4. Quả.

- Hạnh lại có hai:

a. Hạnh tà.

b. Hạnh chánh. Quả cũng có hai;

a. Quả hạnh tà.

b. Quả của hạnh chánh.

Nay, trong kinh này chỉ nói Hạnh chánh và Quả hạnh chánh:

Nói “Ba học như giới v.v... như thế, đây gọi là bờ mé của học, nghĩa là nếu ba Học mãn, thì các hạnh đều Viên. Vì quả hạnh dù nhiều, nhưng chẳng ngoài ba Học, nên nói là “Bờ mé”.

Lại, nói “Kinh như thế”, đây là nói lên chánh phương tiện, thuộc về bốn thứ Du-già, tức là Tín, Dục, Tinh Tấn và Tuệ, gọi là Du-già. Du- già này là thể của Hạnh.

“Trụ ba học như thế”, đây là chỉ rõ quả của hạnh chánh: Ba Học là quả của bốn Du-già ở trước Tín, Dục trong đây là trước, rồi mới đến phương tiện, nghĩa là tu phương tiện Ba Tuệ.

Kế là, y cứ ở nghĩa riêng để nói: Về nghĩa riêng có bốn:

1. Phân biệt về danh khác nhau.

2. Phân biệt về tướng của tự thể.

3. Dạy bảo, giải thích về ngôn từ.

4. Sự khác nhau của môn nghĩa.

Dạy bảo, giải thích về ngôn từ có năm:

1. Do tướng.

2. Do tự tánh.

3. Do nghiệp.

4. Do pháp.

5. Do nhân, quả.

Sự khác nhau của môn nghĩa cũng có năm thứ:

1. Tự tánh sai khác.

2. Giới sai khác.

3. Thời sai khác.

4. Vị sai khác.

5. Nhân sai khác.

Nay, y cứ theo bốn môn của nghĩa riêng, để phân biệt bốn câu văn kinh nói về sự thắng lợi của học, trong đó có bảy:

1. Nêu bốn môn để phân biệt về tu học.

2. Y cứ bốn môn, nhằm phân biệt về sự thắng lợi.

3. Phân biệt Bí-sô.

4. Nói về an trụ.

Bốn trường hợp này đều là giới Học.

5. Nói Tuệ là đứng đầu.

6. Nói về giải thoát vững chắc.

7. Giải thích Niệm là tăng thượng.

Đầu tiên nói “Trong nghĩa riêng cho đến “Gọi là khác nhau, đây là thứ nhất phân biệt về tên gọi sai khác.

Trước hết, giới học được gọi là tu học, cũng gọi là Tập, cũng được gọi là tu.

Nói “Thân, ngữ thanh tịnh, chánh mạng hiện hành, là tự tánh của học”, đây là thứ hai, phân biệt về thể, tướng của giới, dùng chánh ngữ v.v... làm thể.

Nói “Do tu hạnh chánh Thi-la, nhẫn nhục v.v... này, làm hiểu phát, nên gọi là Học”, đây là thứ ba, giải thích về huấn từ.

“Sao gọi là Học hạnh chánh Thi-la? Nói nói về “Lại nữa”, pháp trong giải thích, nghĩa là về mười hai phần giáo, phải biết rằng đây là thuộc về Khế kinh: Nói về thắng lợi của Học, bốn câu văn kinh là thuộc về mười hai bộ. Lại, vì thọ ký do liễu nghĩa: Như kinh ấy nói: “Các thầy Tỳ-kheo cho đến “Niệm làm tăng thượng v.v... “, tức thọ ký là giới v.v... được quả giải thoát, tương đương với thọ ký kia.

Thứ hai, y cứ ở “đẳng ký” để nói, có bốn lần “lại nữa”:

1. “Nghĩa là cần phải nói y chỉ nơi chốn, là vì muốn tự làm rõ sức trí hạnh khắp, nên phát khởi kinh này. Ở trước, nói về đẳng khởi có ba.

a. Y sự; b. Y Thời gian; c. Y nhân. Mà nói kinh pháp, nên gọi là Đẳng Ký. Nay nói đức Như lai có sức trí hạnh cùng khắp, cần phải biết rằng, vì dựa vào sự, người, nên nói giáo pháp này”.

2. “Lại, vì chỉ bày rõ tinh tấn, siêng năng tu tập hạnh thanh tịnh, nghĩa là vì chỉ rõ người của hạnh thanh tịnh, nên nói bốn trường hợp này.

Nói “đến hiển bày chú trọng về của cải, lợi dưỡng cho đến nhanh chóng được viên mãn thắng lợi của ba Học”, nghĩa là vì giáo hóa của các Tỳ-kheo v.v... ham vui, chấp mắc của cải, lợi dưỡng sao cho họ tu ba học, nên nói bốn trường hợp này.

3. “Lại, vì bày tỏ về thể của bốn hạng Tỳ-kheo. Trường hợp này là chung.

Trong đây, kinh nói: “Sự thắng lơi của Học, là vì khiến thể của Bí-sô xa lìa dòng họ, hình tướng. Tỳ-kheo không nên giữ lấy dòng họ, thân hình khôi ngô, mà cần phải nghiêm trì giới Học, thắng lợi của Học, mới được gọi là Tỳ-kheo”.

Và “khiến xa lìa cho đến “vì thể của Bí-sô”: Có các Tỳ-kheo với tướng mạo bên ngoài, biểu hiện giả dối oai nghi, trong khi bên trong thì thường trái phạm. Nay, vì xa lìa dòng họ, hình tướng kia, nên nói là giữ gìn thể thắng lợi của giới học, mà Tuệ là đứng đầu. Nghĩa là vì muốn cho các Tỳ-kheo xa lìa chấp mắc giả dối về tiếng khen, nên khen ngợi thể của Bí-sô, để nói rằng, chỉ cầu chân trí, đừng mê đắm tiếng khen”.

Giải thoát vững chắc, thì Niệm là tăng thượng, khuyên bảo tu tập hạnh chánh chân thật, vì thể của Bí-sô, nghĩa là đã lìa giả dối, tức là tu chân thật.

“Vì sao v.v... trở xuống, là giải thích về thành lập thuyết trên”.

4. “Lại nữa”, văn rất dễ hiểu.

Thứ ba y cứ nghĩa để nói. Trước y cứ ở nghĩa chung để phân biệt, sau y cứ nghĩa riêng.

Trong phần trước, nếu theo quyển trên, thì nghĩa chung, là chung cho hai người lợi căn. Độn căn. Y cứ ở hạnh có bảy, nghĩa là phần Bạc trần của nhiều tham, nhiều giận, nhiều si, chấp mắc ngã, giác lo nghĩ v.v..., hoặc cũng giải thích đầy đủ.

Y cứ nguyện có ba, nghĩa là Ba thừa chỉ là Thanh văn, vì kinh ấy nói: “Phật bảo các Tỳ-kheo! Tỳ-kheo ở gần Phật, chỉ chúng Thanh văn, nên chẳng phải Độc giác. Độc giác ra đời không có Phật, nên gọi là Độc giác, vì giác ngộ riêng. Cũng chẳng phải Bồ-tát thì điều phục riêng quyến thuộc của mình, nên không nói về thắng lợi của ở chung tu giới”.

Trong có Bát Niết-bàn, không có Bát Niết-bàn, chỉ nói người nhập Niết-bàn. Người đã nhập chánh pháp của Phật pháp, chẳng phải chưa vào, trừ người có chướng ngại, không có tánh Ba thừa. Lấy người không có chướng ngại, cũng là người ràng buộc đủ, không buộc ràng đủ, chẳng phải không có ràng buộc. Vì trong kinh khuyên rằng: “Phải an trụ tu học thắng lợi, nên biết chẳng phải không có người ràng buộc. Chỉ có người chẳng phải trời, vì không có pháp xuất gia, nên chẳng phải Tỳ-kheo, nên trừ trời.

Nói “Như đối với thắng lợi của học cho đến “năm thứ khác nhau”, nghĩa là như năm tu trong khác nhau của môn nghĩa này, phân biệt tu thể của giới học.

Như thế, đối với Tuệ đứng đầu, cho đến Niệm làm tăng thượng v.v..., cũng nên lấy tự tánh, lấy thời gian; lấy vị, để phân biệt người cũng thế”.

Trên đây, đã dùng bốn môn để phân biệt tu học xong. Dưới đây thứ hai, y cứ bốn môn để phân biệt thắng lợi.

Nói “Thắng lợi trong đây là công đức, là tăng tấn, viên mãn gọi là khác nhau, tức là thắng lợi, gọi là môn sai khác, cũng gọi là thắng lợi, cũng gọi là công đức, cũng gọi là tăng tấn, cũng gọi là viên mãn, gọi là sai khác. Như nói “Phải quán mười thứ thắng lợi, là tự tánh của môn sai khác kia”, đây là giải thích về thể tánh (Mười thứ thắng lợi, như dưới đây sẽ giải thích).

Nói “Pháp này có thể có lợi ích, vì có thể đáng khen ngợi, nên gọi là thắng lợi”, đây là giải thích về lời dạy dỗ.

“Lại nữa”, ở đây cho đến “gọi là thắng lợi”, nghĩa là nói về giới học kia huân tập thức, thành hạt giống, tùy theo chỗ hạt giống đã sinh, quyết định theo đuổi, nên gọi là thắng lợi.

“Lại nữa” Vì khen ngợi pháp này đã tùy theo, nên gọi là thắng lợi. Nghĩa là chỉ có tâm, chủ thể giữ giới có khen ngợi.

Ba “Lần lại nữa” trên đây, là giải thích chung, khen ngợi chung. “Sai biệt môn đến “cho đến nói rộng”, tức là sự khác nhau của

môn nghĩa mười câu, rất dễ hiểu.

Thứ ba, trong y cứ bốn môn để phân biệt Bí sô, nói chúng đồng phần của Cụ túc luận nghi Biệt giải thoát, là tự tánh của Bí-sô kia. Nghĩa là ở trên Biệt giải thoát, giả lập chúng đồng phần, chúng đồng phần là tự tánh, của Tỳ-kheo, vì phái Tát-bà-đa nói “Sự hòa hợp là tự tánh của Tăng”.

Nói “Đối với hình sắc kia cho đến “gọi là Bí-sô”, đây là huấn từ.

Vì cạo bỏ râu, tóc, mặc ca sa v.v..., nên nói là “hình, sắc v.v... kia”.

Nói “Khác nhau môn”, nghĩa là vì sự khác nhau của Sát-Đế-Lợi v.v.... Trong phần nói về Bí-sô, có bốn tánh xuất gia khác nhau.

Thứ tư, là y cứ bốn môn để nói về an trụ kia. Nói “trụ trong đây v.v... đến “gọi là đó là khác nhau”, đây là giải thích về sự khác nhau của tên trụ:

Trụ cũng là Cúi, y cứ ở thời gian cũng gọi là tinh tấn, siêng năng, cũng gọi là tu tập. Tự tánh của trụ này, lìa ngoài học đã nói, không có tánh riêng, là giải thích tự tánh.

Thứ năm, y cứ bốn môn để giải thích Tuệ là đứng đầu. Nói “môn Sai biệt, nghĩa là tùy theo sự thích ứng với môn đó, được an lập như trước: như nghĩa sai khác của môn trong giải thích về tu học thứ nhất ở trước, có năm:

1. Sự sai khác của tự tánh.

2. Sự sự Sai khác của giới (cõi).

3. Sự sai khác của thời gian.

4. Sự sai khác của vị.

5. Sự sai khác của người.

Nay, trong giải thích Tuệ là thượng thủ, lẽ ra cũng đồng với giải thích kia, cho nên nói an lập như trước.”

Thứ sáu, y cứ trong bốn môn để nói về giải thoát vững chắc.

Nói Mâu-ni: Xưa dịch là Mãn Túc (đầy đủ). Nay Tam Tạng Pháp sư nói: “Hán dịch là tịch tỉnh (vắng lặng).

Thứ bảy, là y cứ bốn môn, giải thích Niệm là tăng thượng. Nói “Lại nữa, tùy pháp thích ứng với môn kia như trước, phải biết là sai khác”, nghĩa là như trước đã nói về sự khác nhau của năm môn: tự tánh, giới, thời gian, vị, con người v.v....

Trên đây, nhiều môn đều là giải thích môn thứ ba trong năm môn, y cứ vào nghĩa để nói xong. Dưới đây, thứ tư, y cứ phần giải thích vấn nạn, để nói. Dựa vào môn vấn nạn trước, có năm:

1. Vì chưa liễu nghĩa, được hiểu rõ ràng?

2. Trái nhau Ngữ?

3. Trái với bốn đạo?

4. Chỉ bày không nhất định?

5. Rốt ráo chẳng phải hiện thấy?

- Trong năm vấn nạn này, chỉ giải thích hai vấn nạn:

1. Nạn vì chưa hiểu nghĩa, được hiểu rõ?

2. Nạn là nói trái nhau, trong đó:

a. Có đoạn giải thích về vấn nạn chưa hiểu rõ nghĩa.

b. Có đoạn giải thích về vấn nạn lời nói trái nhau.

3. Có hai hỏi, đáp để giải thích lại về vấn nạn chưa liễu nghĩa.

4. Giải thích rải rác, văn, kinh. Văn ban đầu nói:

Hỏi: “Trụ thắng lợi của học, nghĩa là gì?

Đáp: “Tăng ngữ” này đến “Thấy trụ công đức thù thắng”: “Tăng ngữ” là danh. Vì danh có thể tăng thượng lời nói, nên gọi là tăng ngữ. Nói thẳng nên nói: “Đây là chỉ bày rõ giới học, thấy trụ công đức thù thắng “cho đến niệm là tăng thượng”: đến “bất sinh hỷ túc”, nghĩa là do niệm tính đếm, so lường mà được đầy, không đầy v.v..., cho nên với một ít thấp kém, bất sinh mừng đủ.

Kế là, có hai đoạn, giải thích vấn nạn về ngữ trái nhau:

Môn đầu, trong kinh khác nói “cho đến chẳng phải tâm tăng thượng”, nghĩa là trong kinh khác nói: “thứ lớp trước, sau của ba thứ giới, định, tuệ”. Trong đây nói giới ở sau, tức nói đến Tuệ, không nói về tâm học ư?”

Đáp: “Cho đến tức là chỉ bày rõ tâm học tăng thượng”: Về ý đáp, du văn không nói, nhưng đã ở trong những gì đã nói, nên như sự bày tỏ trong đây, đã dừng lại ở lời nói “thắng lợi” của học, tức làm sáng tỏ nhiếp thọ văn v.v... và chứng đắc Tam-ma-địa không có ăn năn v.v.... Cho nên. Đã có trong ngôn thuyết”.

Dưới đây dẫn thuyết để chứng thành. Như Đức Thế tôn nói: cho đến cái gọi là Tuệ căn, gọi là căn, lực tuệ vượt hơn. “Do các Tỳ-kheo, cho đến đều nói cùng lúc”, nghĩa là dẫn kinh để chứng minh rằng, vì định được dẫn do Tuệ, nên chỉ nói Tuệ, tức ảnh lược nói do định đã dẫn, nhưng định, tuệ đồng thời. Kế là, hỏi đáp rất dễ hiểu.

Thứ ba, có hai lượt hỏi đáp, để giải thích lại vấn nạn về nghĩa chưa rõ:

1. Hỏi, đáp rất dễ hiểu.

2. Trong hỏi, đáp nói: “Đối với giải thoát, cho đến “rất là vững chắc”, nghĩa là trong pháp vô thường, tuệ là trên hết, vì giải thoát thường rất vững chắc, nên gọi là riêng vững chắc.

Thứ tư, là giải thích rải rác văn kinh, trong đó có hai:

1- Y cứ thường giữ gìn Thi-la v.v..., để giải thích bốn câu kinh.

2- Dẫn giới do Đức Phật nói có nhiều danh, để giải thích văn kinh.

Ở phần trước: 1- Giải thích về trụ thắng lợi của Học. 2- Giải thích nghĩa của ba câu sau. Đầu tiên trong phần trước, là nêu chung, quán mười thắng lợi, thường giữ giới v.v..., gọi là trụ thắng lợi của Học. Kế là, giải thích riêng nghĩa thắng lợi kia, trong đó có hai: Trước, là giải thích nghĩa của mười câu. Sau, giải thích năm câu như thường giữ giới v.v....

Trong phần trước có hai: Trước, là giải thích về nghĩa câu, kế là, nói nhiếp thu mười làm ba, chia ra ba làm mười:

1. Khiến cho tăng không nhiễm ô.

2. Khiến cho tăng được trụ yên vui. Hai câu này đều gồm thu chín câu trước.

3. Làm cho giáo pháp của Phật, Thánh tùy chuyển trong thời gian dài, là nhiếp riêng thứ mười.

Nói “Do bảy thứ tùy hộ trong đây, là chỉ bày rõ trụ không có nhiễm ô và an lạc trụ. Nghĩa là bảy gồm thu hai câu trước trong hai, tức là nhiếp thu chín câu trước, trong đó một câu đầu, gồm thâu câu chung. Một câu kế là, gồm thu câu thứ hai, thứ ba. Một câu tiếp theo gồm thu thứ tư, thứ năm. Bốn câu tiếp theo là gồm thu một. Một câu sau cùng, chỉ bày rõ Thánh giáo tùy chuyển trong thời gian dài, là ngoài bảy câu trước.

Xét luật Từ phần chép: “Từ nay trở đi, sẽ nhóm hợp nghĩa mười câu kiết giới cho các Tỳ-kheo:

1. Được tăng nhiếp thủ.

2. Khiến tăng hoan hỷ.

3. Khiến tăng yên vui.

4. Để cho người chưa tin, khiến cho tin.

5. Người đã tin, khiến cho tăng trưởng.

6. Kẻ khó điều thuận, khiến cho điều thuận.

7. Người hổ, thẹn được an vui.

8. Dứt trừ hữu lậu trong hiện tại.

9. Dứt trừ hữu lậu ở vị lai.

10. Chánh pháp được tồn tại lâu dài.

Luật Sư Thủ sớ thích: “Đây là nói về lợi ích kiết giới, trong đó ba câu đầu, lợi thể của giới pháp, xuất sinh công đức của các pháp.

Thứ hai, câu kế là có sáu lợi, nói công đức của hạnh riêng, lợi sinh thiện diệt ác. Thứ ba, câu kế là có một lợi, chính là nói về kiến lập hưng thịnh chánh pháp hạnh, được tăng nhiếp thủ: nghĩa là kinh này giáo hóa rộng, như sợi chỉ ràng buộc, giữ gìn. Người tu hành lìa lỗi lầm của bảy chi thân, miệng, như sợi chỉ xỏ hoa khiến cho không phân tán, nên nói nhiếp thủ thân, miệng, đã lìa hành động, sao cho nhu hòa, gọi là người ấy là Tăng. Đức Phật đã chế giới này, để cho các Tỳ-kheo, nửa tháng nói một lần. Giới đồng vâng giữ, dứt hết mọi tranh cãi, nên nói khiến tăng hoan hỷ. Y giáo vâng tu, đời sau, tất nhiên sẽ được quả báo rất lớn, do thần thông của mình, nên nói “khiến cho tăng yên vui”.

Dưới đây, là sáu lợi là pháp lợi hạnh riêng, trong đó có hai:

1/ Có hai lợi, nói về sinh thiện.

2/ Có bốn lợi, nói về điều phục, diệt hạnh ác.

Dưới đây, giải thích năm câu thường giữ gìn Thi-la, như văn rất dễ hiểu.

Ở trên, đã giải thích về trụ thắng lợi của học, dưới đây sẽ giải thích nghĩa của ba câu sau.

Nói “hành giả như thế thường xuyên giữ gìn Thi-la, là nhắc lại giữ giới ở trên.

Dưới đây, chính là giải thích nghĩa của ba câu, cách hành văn rất dễ hiểu.

Trên đây, y cứ thường gìn giữ thi-la v.v... để giải thích bốn câu kinh đã xong.

Dưới đây, thứ hai, sẽ dẫn thuyết giới v.v... có nhiều thứ, để giải thích văn kinh.

Giới thiện sự: là giới cận sự, giới Tỳ-kheo: là giới của năm chúng xuất gia.

Giới cận trụ: Giới một ngày, một đêm. giới tĩnh lự cho đến Người giữ giới, là Định cộng giới. Giới mà bậc Thánh ưa thích là đạo cộng giới.

Nói “Dựa vào giới Bí-sô, do rất vượt hơn”, nghĩa là giới Tỳ-kheo sinh ra giới vô lậu thiền, nên gọi là rất vượt hơn.

Thế gian giải thoát là giả danh vì đạo thế tục không thể dứt trừ kiết, vì không được vô vi.

Dưới đây, thứ năm, y cứ theo thứ lớp để nói. Trong thứ tự, trước nên trụ Thi-la Tỳ-kheo. Kế là nên nghe, trụ chánh pháp của Như lai, là Văn tuệ. Nên tác ý tư duy như lý là Tư tuệ.

“Hành giả như thế, cho đến “Vì viên mãn dần”, nghĩa là quyển trước nói: “Theo thứ lớp có ba: 1- Thứ lớp viên mãn.

2- Thứ lớp giải thoát. 3- Thứ lớp năng thành.

Đây là thứ lớp viên mãn thứ nhất, thứ lớp năng thành rất dễ hiểu.

Giải thích về thứ lớp, nghĩa là khéo dạy răn đệ tử Thanh văn, đối với tất cả việc nên làm, nên gọi là đại sư: thông thường, văn kinh giải thích trong nêu đại sư v.v....

Trên đây, trong chính giải thích, có hai đoạn: Đoạn thứ nhất nói về bảy nghĩa xong. Dưới đây, đoạn thứ hai, đại khái dựa vào sáu tướng, để giải thích kinh Phật.

1- Sự biết khắp nghĩa là uẩn, xứ, giới v.v...

2- Xa lìa hạnh xấu ác và các “hoặc” phiền não 3- Thọ học hạnh lành.

4- Vì như bệnh v.v... trí hạnh thông suốt khắp tức như bệnh ung thư v.v... mười một hạnh chánh kiến hiện hành.

5- Do quả kia, là quả giải thoát.

6- Do mình và người thọ lãnh quả giải thoát kia. Nghĩa là “sanh tử của ta đã hết v.v... “

Đây là nêu sáu tướng. Do sáu tướng này và do tướng đã kiến lập như trước, nên khéo giải thích kinh. Nghĩa là đều nhắc lại hai môn trước, sau; để giải thích kinh Phật.

Dưới đây, là y theo vấn nạn, để giải thích lại.

Quả kia: là người nhàm chán tai họa, lìa bỏ dục lạc. Hàng phục xa lìa nghĩa là giải thoát và người giải thoát khắp, đạo vô lậu đoạn, được giải thoát, cũng có thể người lìa dục, giải thoát nhàm chán tai họa, hàng phục, lìa và người giải thoát khắp đoạn, lìa hẳn.