SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

BẢN LUẬN QUYỂN 75

Trên đây, đã nói về bố Thí. Dưới đây sẽ nói về phẩm giới.

Đầu là nêu biểu chung. Tỳ-nại-da, Hán dịch nói là diều phục, là điều phục ba nghiệp. Kế là giải thích riêng có bốn:

1/ Chính nói về tướng.

2/ Nói về gìn giữ, chẳng gìn giữ. 3/ Nói về nhân duyên chuyển, xả. 4/ Lược giải thích về tướng phạm.

Trong phần đầu có chia ra ba tụ, tức ba đoạn:

I. Nói về giới luật nghi. Luận sư Cảnh nói: “Giới Luật nghi của Bồ-tát, tức là bảy nhóm mà Thanh văn lãnh thọ. Như Bồ-tát xuất gia, tức với Đại tăng của Thanh văn đã phán quyết, phần nhiều là đồng. Bồ- tát tại gia tức với năm giới đã phán quyết, phần nhiều đều đồng, nên nói là bảy nhóm đã thọ lãnh.

Về lý, thật ra là kỳ hạn vào thời gian có khác, tức tâm, phi tâm, giới thể cũng khác.

Pháp sư Bị nói “Lại, giải thích: “Bảy chúng Thanh văn, nếu khi thọ giới Bồ-tát, sẽ chuyển giới của bảy chúng trước khiến thành giới Bồ-tát, nên nói “Tức bảy nhóm”.

II. Nói về Nhiếp thiện Pháp Giới.

Giải thích lược về sáu tâm, nên khéo quán sát nói về tướng, như văn. Về ba tâm trước không nên sinh khởi. Nếu có khởi thì nên xả. Nhẫn thọ có tội, thứ tư có tội, không tội chẳng nhất định, rất dễ hiểu. Thứ năm, là bệnh ràng buộc thân, tâm không được tự tại tu thiện, nhẫn thọ này không có tội. Thứ sáu, chướng thuận theo hạnh tâm. Hoặc ngu thế tục, nói năng vô nghĩa, quán trong chúng có nghĩa lợi.

Nhẫn thọ không có tội, nhẫn khác thì có tội. Ba thứ trước như thế, hoàn toàn có tội, thứ năm, hoàn toàn không có tội. Thứ tư, thứ sáu đã sinh Nhẫn thọ, hoặc có tội, hoặc không có tội chẳng nhất định.

Dưới đây là nói về giới nhiếp chúng sinh. Phải quán sáu xứ:

1. Tự, 2. Tha, 3. Tài vật hao mòn, 4. Tài vật thịnh vượng, 5. Pháp suy đối, 6. Pháp hưng thịnh. Về tài vật hưng thịnh, như văn rất dễ hiểu.

Pháp suy đồi, nghĩa là đã vượt qua người đã thọ lãnh không được ba học. Trước kia chưa nghe, cho đến không được nghe. Trước đây chưa tư duy, chưa tu chứng, nghĩa là mất ba tuệ, tức là mất ba học, mất ba tuệ gọi là pháp suy đồi. Ngược lại thì gọi là pháp thịnh vượng.

Khiến cho tài vật người hưng thịnh, không nên làm, nghĩa là Bồ-tát vì người khác, kinh doanh tài vật, đem cấp cho chúng sinh, tự mất ba tuệ và ba học, điều này không nên làm.

Như khiến cho tài vật dồi dào, pháp hưng thịnh cũng thế. Bồ-tát nói pháp cho người nghe để cho pháp khác hưng thịnh. Tự mất ba học để cho pháp mình suy đồi. Điều này không nên làm, cho đến lại các Bồ-tát làm cho tài vật của mình dồi dào, khiến tài vật người khác hưng thịnh, chính điều này nên làm. Không bỏ ba học, kinh doanh sự nghiệp tài vật tự đủ cho người, cũng tức nên làm. Như khiến cho tài vật dồi dào, pháp cũng vậy. Bồ-tát tự khiến cho pháp khác hưng thịnh không mất. Điều này cũng nên làm.

Lại, các Bồ-tát làm nên pháp của mình hưng thịnh, khiến tài vật người khác hưng thịnh, trở xuống rất dễ hiểu.

Thứ hai, trong nói về Hộ, chẳng Hộ, nghiệp đầu tiên như trước đã nói, khiến cho tu học. Kế chính là nói về tướng Hộ, chẳng Hộ (tướng chẳng giữ gìn không giữ gìn), trong đó trước nói thiếu một không giữ gìn. Nếu giữ gìn giới đầu thì có thể giữ gìn hai giới còn lại. Sau, là nói về việc ngăn ngừa giả, thật.

Do ba nhân duyên, nên gọi là giả, nghĩa là vì để cho người biết, nên chẳng phải giữ gìn thật. Vì tùy thuận người, nên chẳng phải tu thật. Do dẫn dắt người, nên không được thắng lợi và đây gọi là thật.

Thứ ba, nói về chuyển duyên Xả. Nếu có người không xả Luật nghi như thế, cho đến chẳng phải xả luật nghi kia, thì một phen thọ giới này, cho đến Bồ-đề.

Lại, “nhân duyên xả lược có bốn thứ, cho đến phải biết xả luật nghi của Bồ-tát”. Pháp sư Cảnh nói lại lời Tam Tạng Pháp sư:

Hỏi: “Trong Bản Địa phần ở trước, đã nói về xả giới Bồ-tát chỉ có hai duyên:

1. Lui sụt tâm Bồ-đề.

2. Khởi phẩm tăng thượng.

Nay, ở đây vì sao nói Xả có bốn duyên?

Giải thích: “Khai, hợp thành khác. Trong đây, hai duyên trước đều là lui sụt tâm Bồ-đề, trong đó có ba phẩm. Nếu khởi phẩm thượng lui sụt tâm Bồ-đề, cái gọi là quả Phật khó mong cầu, chúng sinh khó hóa độ. Khổ hạnh trong thời gian dài, không thể thực hành. Từ đây trở đi, không thể thực hành cầu đạo Bồ-đề nữa! Khởi tâm này, không đợi phát ngôn, tức là xả giới, chính là duyên thứ nhất trong đây. Cái gọi là phát khởi tâm trái với thọ. Nếu khởi tâm phẩm trung hạ, lui sụt như trước, tức lại nói rằng: “Nay, ta bỏ xứ sở học, bấy giờ tức là xả, chính là “duyên” thứ hai trong đây, nói là đại trượng phu có thức, trước kia phát ra lời xả, hai duyên trong đây đều là khởi phiền não tăng thượng, trái phạm mà xả giới, trong đó có hai:

1. Phạm bốn trọng căn bản.

2. Phạm bốn trọng tùy thuận.

Phương tiện trước, sau, tức hai duyên sau trong đây.

Nói tha thắng, nghĩa là do trái phạm bốn giới trọng bị người phá giới vượt hơn gọi là pháp tha thắng. Pháp sư Thái nói: 1/ “Tâm thọ giới gọi là tâm thọ. Phát khởi tâm trái với giới đã thọ, gọi là tâm không đồng phần, tức là xả giới. 2/ Tâm dù chưa quyết định đối với người có nhận thức riêng thốt ra lời nói xả giới ở trước, nhưng ở đây cũng là xả giới. 3/ Khởi phiền não nhẹ mỏng, hoặc phạm chung bốn tội trọng, hoặc phạm riêng một, hai, cũng được xả. 4/ Khởi phạm chung riêng, phiền não tăng thượng bốn trọng, dù chưa phạm bốn trọng mà đã xả giới.

Có chỗ giải thích: “Bốn giới sau trong mười giới trọng, được gọi là bốn pháp người khác vượt hơn. Sáu giới trước gọi là tùy thuận pháp người khác vượt hơn.

Nói “Nếu có tâm lại được thanh tịnh thọ, lại nên thọ trở lại, không đồng với Thanh văn, hễ phạm thì như cục đá đã nứt ra, không thể dính liền lại được.

Thứ tư, trong giải thích đại khái về tướng Trì. Phạm, trước giải thích, sau kết.

Trong phần trước có hai:

1. Vật thí thông bít.

2. Nhiếp chúng thông bít.

Trong phần trước, nói “Nếu có người chép chánh pháp tên lá, giấy, có trẻ con, chúng sinh trí tuệ đến xin v.v..., chúng sinh ngu si đến xin quyển kinh, hoặc bán, hoặc trước tác, người bố thí có tội. Vì muốn khuyên răn người kia mà bố thí thì không tội.

Theo nhiếp chúng thông bít trước dựa vào người trong oán thân để nói. Sau, là dựa theo xuất gia y chỉ để nói. Văn kết rất dễ hiểu.

Trên đây, nói riêng về nghĩa quyết định lựa chọn hai phẩm thí, giới.

Dưới đây là giải thích chung về sáu phẩm, trong đó trước nhắc lại trước nói rộng. Kế là lược nói. Sau chính là giải thích, trong đó có hai:

1. Y cứ năm đức, biên minh chung về sáu độ.

2. Y cứ riêng thanh tịnh bố thí, là giải thích sáu độ, trong phần trước nói không có chấp mắc, nghĩa là vì trừ sáu che lấp, nên không có lưu luyến, vì không có trói buộc chấp mắc trong nhân, quả của ba cõi, nên không có tội, vì xa lìa chín môn tùy hoặc của sáu độ. Không có phân biệt, nghĩa là không quán ba luân, hồi hướng nghĩa là hướng về Bồ-đề.

Như thế, Bồ-tát do năm đức này, cho đến gọi là Tuệ v.v... khó khăn.

Trong Bản địa phần ở trước nói về sáu độ, đều có một tụng, tụng về chín môn. Rằng, tất cả môn tự tánh, tất cả môn Thiện sĩ, tất cả thứ theo đuổi, tìm cầu. Hai đời ưa thanh tịnh. Nay, văn này nói Bồ-tát bố thí v.v... tức môn tự tánh. Tất cả bố thí v.v... tức môn thứ ba. Nói rộng, tất cả tụng Ốt-Đà-Nam, đều thuận theo quyết định rõ ràng, nghĩa là nói thuộc về sáu môn còn lại, rộng, tùy thích hợp, mà quyết định rõ.

Y cứ vào bố thí thứ hai, trong giải thích sáu độ thanh tịnh.

1.Trong giải thích bố thí, nói do thêm một thứ lớp, nghĩa là duy nhất trong tự tánh bố thí đầu tiên của môn thí.

2. Trong tất cả thí có hai.

3. Bố thí khó thực hành, tức có ba. Cho đến có mười trong thí thanh tịnh thứ chín.

Thứ hai, nói về phẩm giới đã nói mười tịnh, tức giới thanh tịnh có mười trong môn thứ chín, trong đó một giới đầu là ý lạc thanh tịnh. Chín giới còn lại là gia hạnh thanh tịnh. Bản địa Quyển bốn mươi hai chép: “Thế nào là giới thanh tịnh của Bồ-tát? Phải biết, giới này lược có mười thứ:

1. Giới khéo thọ đầu tiên, chỉ vì ba Bồ-đề của Sa-môn, chứ chẳng phải mạng.

2. Giới không hôn trầm thái quá. Lúc trái phạm xa lìa vì mỏng, sinh ăn năn e thẹn và không nên nêu giới, vì xa lia phi xứ, sinh ăn năn e thẹn.

3. Giới lìa tâm lười biếng, đối với thùy miên (ngủ) ưa nương tựa, ưa nằm, ưa không đam mê chấp mắc. Ngày đêm siêng tu các phẩm thiện.

4. Lìa các thọ giới thuộc về buông lung. Tu tập năm chi không buông lung đã nói như trước.

5. Giới chánh nguyện, vì xa lìa tham lợi dưỡng, cung kính. Không nguyện sinh lên cõi trời, mà tự mong cầu tu phạm hạnh.

6. Giới đã nhiếp thọ đầy đủ phép tắc.

7. Giới đã nhiếp thọ đầy đủ chánh mạng.

8. Giới trừ hai bên khổ, vui.

9. Giới xuất ly hẳn, vì xa lìa tất cả kiến chấp của ngoại đạo.

10. Giới ở trước đã thọ không có tổn thất, vì ở trước đã thọ không có thiếu kém. Phải biết rằng thọ thiện đầu tiên chỉ vì ba Bồ-đề của Sa- môn, chẳng phải vì mạng, nghĩa là ý lạc thanh tịnh. Chín giới còn lại là gia hạnh thanh tịnh. Gia hạnh có năm với chín thanh tịnh thuộc nhau, tức không hôn trầm, điệu cử thứ hai, lìa lười biếng thứ ba là vô gián đầu tiên thiếu gia hạnh. Xa lìa buông lung thứ tư đã nhiếp thọ, hoặc là gia hạnh khắp tu trị thứ hai.

Giới chánh nguyện thứ năm là gia hạnh hồi hướng thứ ba, thứ sáu là phép tắc đầy đủ. Thứ bảy là chánh mạng. Thứ tám là xa lìa hai bên. Thứ chín là xuất ly hẳn, đều là gia hạnh giúp đỡ thứ tư. Thứ mười, trước đã thọ giới không có hao hụt, không có thiếu sót là gia hạnh giữ gìn thứ năm.

Thứ ba, nói về Nhẫn. Nhẫn có chín tịnh trước trong mười tịnh, gọi là sức tư duy lựa chọn thanh tịnh, thứ mười kia, gọi là sức tu tập tịnh, nghĩa là như quyển bốn mươi hai chép: “Nhẫn thanh tịnh của Bồ-tát, lược có mười thứ:

1. Gặp việc không lợi ích, không bao giờ trả đũa lại.

2. Không có ý căm phẫn.

3. Thường hiện tiền muốn làm việc lợi ích.

4. Trước, sau không khác, chẳng phải một khi có lợi ích rồi bỏ, mà không làm việc lợi ích.

5. Đối với kẻ có thù oán, tự đến, ăn năn, hối lỗi.

6. Cuối cùng không để cho người khác sinh mỏi mệt, nhàm chán, sau đó nhận hối lỗi.

7. Thành tăng thượng hổ thẹn mạnh mẽ, nhạy bén.

8. Trở nên yêu kính trên hết đối với Đại sư.

9. Thương xót tăng thượng đối với hữu tình.

10. Tất cả bất nhẫn và pháp giúp đỡ đều được dứt trừ, cho nên nói sức tư duy lựa chọn ở trước thanh tịnh, thứ mười, gọi là sức tu tập thanh tịnh.

Nói sức tư duy lựa chọn thanh tịnh lại có bốn thứ như văn. Một thứ, hai thứ nghĩa là một thứ ban đầu gồm một thanh tịnh, nên nói một thứ, nghĩa là đầu tiên xa lìa tội sinh thanh tịnh, gồm thanh tịnh thứ nhất ban đầu là gặp phải việc không lợi ích, không bao giờ trả đũa lại.

Thứ hai, không hiện hành thanh tịnh kia, vì thuộc về hai thanh tịnh, nên nói hai thứ, nghĩa là ý thứ hai không phẫn nộ, thứ ba thường làm lợi ích. Hai thứ sau vì mỗi thứ gồm có ba thứ, nên nói ba thứ, nghĩa là không có tội thứ ba sinh thanh tịnh, gồm thu thứ tư kia, trước, sau không khác. Thứ năm, đối với kẻ thù oán, tư đi đến ăn năn, hối lỗi. Thứ sáu, cuối cùng không khiến người khác sinh mỏi mệt, sau đó nhận hối lỗi.

Thứ tư, xa lìa nhân thanh tịnh kia, thuộc về thành hổ thẹn trên của thứ bảy, thứ tám, là thành yêu kính trên dưới đối với Đại sư. Thứ chín là thương xót tăng thượng đối với hữu tình.

Do chín thanh tịnh trước, gọi là sức tư duy lựa chọn thanh tịnh.

Trong sức tư duy lựa chọn thanh tịnh, rộng thì có chín, lược chỉ có bốn, nên được thuộc về nhau. Thanh tịnh thứ mười gọi là sức tu tập, nên với bốn thứ tánh thanh tịnh trong sức tư duy lựa chọn, riêng không nhiếp thọ nhau.

Nhân duyên bất nhẫn có ba: Đây là bị trị. Thứ tư nói về tinh tấn có mười thanh tịnh:

1. An xứ (chỗ yên ổn), trong bản địa phần gọi là thuộc về nhau.

2. Thuần thục, Bản địa phần gọi là quán tập.

3. Sách phát, kia gọi là không thong thả.

4. Phương tiện, kia gọi là nhiếp thiện.

5. Trụ thời gian không luống dối kia gọi là tu tập hợp thời.

6. Trụ gian khổ, kia gọi là thông suốt các tướng.

7. Xuất ly, kia gọi là không lùi bước yếu hèn.

8. Nhiếp thọ giúp đỡ, kia gọi là không xả ách.

9. Thần thông nhanh chóng, kia gọi là bình đẳng.

10. Tánh vô tận, kia gọi là hồi hướng Đại Bồ-đề. Thứ năm, là nói về tĩnh lự có mười thanh tịnh:

1. Thanh tinh, thanh tịnh, Bản địa phần gọi là thế gian thanh tịnh.

2. Vô lậu thanh tịnh, luận kia gọi là xuất thế thanh tịnh.

3. Phương tiện căn bản, luận kia gọi là gia hạnh.

4. Chứng đắc tịnh căn bản, đồng với luận kia gọi là.

5. Phương tiện tự tại, luận kia gọi là tịnh thắng tấn căn bản.

6. Trụ tịnh tự tại, luận kia gọi là tịnh tự tại nhập, trụ, xuất.

7. Dẫn phát thần thông tự tại, luận kia gọi là xả tịnh lự xong, lại chứng nhập tịnh tự tại.

8. Thành tựu tịnh tự tại của hữu tình, luận ấy gọi là thần thông biến hiện tịnh tự tại.

9. Hàng phục tịnh tự tại của ngoại đạo, luận ấy gọi là xa lìa tất cả tịnh kiến thú.

10. Vô thượng lìa tịnh trói buộc, luận kia gọi là lìa hai chướng tịnh.

Thứ sáu, tuệ có năm thanh tịnh. Theo Bản Địa phần quyển bốn mươi hai nói: “Thế nào là tuệ thanh tịnh của Bồ-tát?” Lược có mười thứ. Về nghĩa chân thật có hai thứ, nghĩa là tánh tận sỡ hữu và như tánh sỡ hữu, vì lấy nghĩa chân thật. Hai thứ này đồng với thứ nhất thông đạt các tướng. Về nghĩa lưu chuyển có hai thứ Tuệ, nghĩa là vì lấy chánh nhân quả, nên hai thứ này đồng với thông đạt duyên khởi thứ hai.

Về nghĩa chấp thọ có hai thứ tuệ: vì như thật hiểu rõ điên đảo, không điên đảo, nên đồng với thông đạt giáo đạo thứ ba.

Đối với tuệ của nghĩa phương tiện, nghĩa là tất cả những gì nên làm, vì hiểu rõ như thật, đồng với thông suốt sĩ dụng thứ tư.

Về nghĩa rốt ráo có hai thứ tuệ, nghĩa là tạp nhiễm, vì biết như thật tạp nhiễm, thanh tịnh, như thật biết thanh tịnh, đồng với thông đạt chứng đắc thứ năm.

Có chỗ giải thích: “Tấn, Định mỗi thứ đều có mười Tuệ. Năm thanh tịnh là ngoài chín môn, lại lập riêng”, không bằng giải thích trước.

Dưới đây là thứ mười, phẩm quyết định lựa chọn pháp Bồ-đề Phần, trong đó chia làm ba:

1. Nói về ba mươi bảy phẩm, chủ thể trị.

2. Nói về mười bốn thứ ràng buộc.

3. Nói về nương theo định, tu quán tưởng giải thoát ràng buộc.

Trong phần đầu có hai:

1. Tùy vấn nạn, giải thích riêng.

2. Nói về thứ lớp.

Trong phần trước, đầu tiên, là nói Bốn Niệm trụ, trước hết, dùng Trí như lượng quán riêng về Thân, Thọ, Tâm, Pháp. Kế là dùng Trí như lý để quán chung về chân như như thân v.v.... Kế đến là nói về bốn chánh đoạn.

Thế nào là Bồ-tát khiến cho, pháp ác bất thiện chưa sinh thì bất sinh, nên sinh dục cho đến sinh tư duy, sinh xả.

Tu bốn chánh cần, mỗi pháp đều có tám đoạn hạnh, như trước đã nói rộng. Nghĩa là đối với cảnh chân như, trói buộc tâm, khiến nó dừng lại: Bốn hạnh của bốn chánh cần, quán trở lại chân như.

“Vì khiến tất cả đến, cho đến nói rộng”, nghĩa là vì khiến cho hai phược bất sinh.

Sinh ra tán, đoạn hạnh như dục v.v..., “khiến cho” trở xuống, là so sánh như hạnh của ba chánh cần sau.

Dưới đây là nói về trình tự. Luận sư Cảnh nói: “Trong đây không nói về hành tướng khác, đối với vị niệm trụ, trước hết, buộc tâm, gắn vào cảnh sở duyên, là ở vị Thập tín. Kế là khiến tâm an trụ nơi sở duyên, siêng tu chánh đoạn. Là ở Thập giải. Kế là, được bốn ý túc như định v.v..., ở Thập hạnh, Thập hồi hướng. Năm căn ở Noãn, Đảnh. Năm lực ở Nhẫn và thế đệ nhất. Bảy giác ở kiến đạo của Sơ địa. Tám chánh ở Nhị địa trở đi trong địa vị tu đạo.”

Có chỗ giải thích: “Bốn niệm trụ của vị thiện ở giải thoát phần. Bốn chánh đoạn ở pháp Noãn, bốn như ý túc ở Đảnh. Năm Căn ở Nhẫn, năm lực ở pháp Đệ nhất. Bảy chi giác ở kiến đạo của Sơ địa. Tám chánh đạo ở địa vị Tu đạo của Nhị địa trở lên.

Nay, y cứ ở luận Duy Thức v.v..., bảy chi giác ở nhập tâm của Sơ địa. Kế là nói về mười bốn thứ phược bị đối trị. Luận sư Cảnh nói: “Nói thô nặng ràng buộc nhau, có hai chỗ nói:

1. Văn trong Du-già nói Mạt-na là tướng Phược (tướng ràng buộc). Do chấp lấy tướng ngã không giải thoát. Phiền não của sáu thức, gọi là ràng buộc thô nặng. Tâm thô của sáu thức khởi phiền não buộc ràng, chướng ngại giải thoát.

2. Luận Hiển Dương chép: “Tướng phần bị chấp, gọi là tướng ràng buộc, vì không nhàm bỏ tướng kia, nên kiến phần, chủ thể chấp, gọi là ràng buộc thô nặng, do lỗi năng chấp lấy ràng buộc thô nặng. Và ràng buộc thô nặng tức là thế của tập khí thừa của phiền não, tùy miên. Như A-la-hán dứt trừ hết hạt giống “hoặc”, vẫn còn có tánh điều hòa, như thuận của tập khí (thói quen), khiến cho thân ngữ ý có lỗi đối với duyên, gọi là ràng buộc thô nặng.

Với những nghĩa như thế, luận đều có văn nói.

Nói ràng buộc căn, nghĩa là do sáu căn, sinh ra phiền não buộc ràng, nên gọi là ràng buộc căn. Cũng có thể chấp mắc các căn, không thể nhàm xả, gọi là ràng buộc căn. Như ở đây khi do căn bị trói buộc, thì có phiền não thô nặng, với tánh không điều nhu khắp ở thân, tâm, không được yên ổn, gọi là ràng buộc thô nặng.

Hai cảnh ràng buộc: Đối với cảnh trái thuận, sinh tham giận người kia, điều này có hai nghĩa.

1. Vì bị cảnh ràng buộc, tâm không thể lìa bỏ.

2. Bị tham, giận buộc ràng cảnh ở trước, đều gọi là ràng buộc cảnh.

3. Hữu tình lần lượt trải qua sự ràng buộc ái luyến nhau. Vẫn là kinh nói nam vì nữ sắc, nữ vì nam sắc, lại luyến ái ràng buộc nhau.

4. Kiến lập ràng buộc cho đến, nên gọi là kiến lập, nghĩa là năm căn như mắt v.v... khi từ nghiệp sinh, tất nhiên nhận lấy năm trần. Do năm căn khởi thế lực tăng thượng, dẫn khởi năm trần, qua đó chấp lấy, gọi là ràng buộc kiến lập.

5. Ràng buộc vô trí đối với cảnh sở tri, nghĩa là không hiểu rõ sở tri, thì gọi là ràng buộc.

7. Ái ràng buộc thân (hữu) sau, nghĩa là bị tham ái của hữu sau buộc ràng.

8. Không có ái ràng buộc: Vì chấp dứt trừ bị ràng buộc bởi ái.

9. Chấp mắc nhân bất bình đẳng và ràng buộc của không có nhân, như chấp tự tại làm nhân, hoặc chấp ngã v.v... làm nhân. Vì trái với lý chánh nhân, nên gọi là bất bình đẳng, hoặc chấp các pháp tự nhiên mà có, không có nhân duyên, do dựa vào tà giáo, chấp mắc nhân bất bình đẳng và chấp không có nhân đã buộc ràng, không ngộ chánh nhân.

10. Ràng buộc chứng đắc tăng thượng mạn, nghĩa là ràng buộc tăng thượng mạn chưa chứng, cho là đã chứng.

11. Chấp mắc ràng buộc của tự tánh biến kế sở chấp.

12. Chấp mắc ràng buộc của tự tánh ràng buộc, tức chấp tâm là ràng buộc.

13. Bổ-đặc-già-la biết khắp ràng buộc tăng thượng, nghĩa là thật sự chưa biết khắp các số chấp lấy hướng về mà cho rằng mình đã biết khắp là ràng buộc tăng thượng mạn.

14. Biết khắp pháp ràng buộc tăng thượng mạn, nghĩa là thật sự chưa biết khắp các pháp, mà cho rằng biết khắp là ràng buộc tăng thượng mạn.

Có Luận sư nói rằng: “Trong mười bốn thứ ràng buộc bốn thứ trước y cứ vào tướng để nói về ràng buộc, mười thứ sau dựa vào thô nặng, để nói về phược.

Dưới đây, là nói dựa vào “không” để tu quán ràng buộc trong tướng giải thoát trong đó có hai:

1. Nói về sự buộc ràng của tướng giải thoát.

2. Nói về sự ràng buộc của tưởng sau của mười một giải thoát. Trong phần trước, Luận sư Cảnh nói: “Chỉ quán thân, thọ, tâm,

pháp của thân mình, chấp lấy tưởng nội, gọi là ràng buộc tưởng đầu tiên, chỉ quán thân, thọ, tâm, pháp của thân người, chấp lấy tưởng ngoại, là ràng buộc thứ hai. Quán chung thân, thọ, tâm, pháp của mình, người, khởi tưởng trong, ngoài là ràng buộc thứ ba, thấy có chúng sinh đáng hóa độ, nguyện họ được giải thoát, là ràng buộc thứ tư, do nguyên cho người được giải thoát, nên chấp thân v.v... tu quán trụ, là tưởng ràng buộc thứ năm, thấy có người tu quán trụ, là ràng buộc tưởng thứ sáu.”

Pháp sư Bị nói: “Trong đây nói về lìa chướng ngại phẩm đạo đã được thắng lợi. Lại y cứ vào tưởng, thường thuận theo cảnh, nói là sáu. Dưới đây nói về ràng buộc tưởng sau sau của mười một giải thoát, tức là quán tuần hoàn trong đây, nên lại có mười một ràng buộc của tưởng sau sau. Từ bắt đầu được niệm trụ, lúc chuyển tu của chuyển sau đã khởi tưởng ràng buộc, nên nói là sau sau. Nghĩa là đối với Đẳng Chí của thân, gọi là ràng buộc ban đầu:

Khởi tưởng đệ nhất nghĩa trong pháp nhiễm, tịnh của bốn đế kia, gọi là ràng buộc đầu tiên, tức khởi tưởng tạo tác trong nghĩa đệ nhất của tạp nhiễm khổ, tập.

Thứ hai tức khởi tưởng không có tạo tác trong nghĩa đệ nhất của Diệt Đạo thanh tịnh.

Thứ ba, đối với Diệt đế khởi tưởng là thường.

Thứ tư, đối với tạo tác của khổ tập, khởi tưởng lưu chuyển. Thứ năm, khởi tưởng không có đổi khác trong đạo đế diệt đế. Thứ sáu, khởi tưởng đối với lưu chuyển.

Thứ bảy, do tự tướng của sinh, diệt, trụ, di trong khổ, khởi tướng đổi khác.

Thứ tám, trong đệ nhất nghĩa của diệt đế ở trước không có thay đổi, Khổ, Tập có đổi thay, khởi tưởng có thể gồm thu tất cả pháp của nhiễm ô thanh tịnh.

Thứ chín, tức trong nhiễm tịnh ở trước, khởi tưởng không có nhiễm tịnh của vô ngã.

Thứ mười, Tiểu thừa y cứ vào pháp phi đế của nhiễm tịnh để nói về vô ngã. Pháp vô ngã không lìa nhiễm tịnh, do Đại thừa nói về hai thứ vô ngã là sáu pháp kia, nên chẳng phải nhiễm tịnh. Cho nên Bồ-tát Địa nói: “Hữu vi, vô vi gọi là hữu, vô ngã, ngã sở, gọi là phi hữu. Nếu khởi tưởng này, thì chính là tưởng hợp pháp.

Thế nào gọi là ràng buộc?

Giải thích: “Dù thuận với kinh, giáo, khởi tưởng như thế, nhưng vì tâm kèm theo chấp lấy, nên gọi là ràng buộc. Tức đối với các pháp nhiễm, tịnh, khởi nghĩ không có tướng của tự tánh, là thứ mười một, chỉ biết các pháp không có tánh quyết định. Cũng do tính kèm theo chấp lấy, gọi là ràng buộc. “Do các Bồ-tát cho đến “đều được giải thoát”, chính là nói dựa vào “không” để tu tập giải thoát, ràng buộc.

Dưới đây là thứ mười một, phẩm quyết định lựa chọn công đức. Nếu theo Luận sư Cảnh giải thích thì dưới đây là cho đến Tám thù thắng, cũng là quyết định lựa chọn, là phẩm Bồ-đề phần pháp. Văn kinh Thâm Mật kia hoàn toàn là phẩm quyết định lựa chọn công đức. Dù có phán quyết này, nay lại dựa vào sự phán quyết kia. Pháp sư Huyền Trang thân thừa ba tạng, có lời truyền phán này, trong đó chia làm hai:

1. Thuận theo nghĩa, vấn nạn, đả phá.

2. Dẫn kinh Thâm Mật, để nói về bảy nghĩa.

Trong phần trước có bốn:

1. Phá ác thủ không của Đại thừa mới học.

2. Thành lập giáo Đại thừa khởi nhân duyên.

3. Nói về tự tướng, công tướng, quán chủ thể, chứng pháp Phật.

4. Nói do tám thù thắng chuyển các Địa.

Trong phần đầu: 1. Nêu chấp tà; 2. Chính là gạn, phá. Luận sư Cảnh nói: “Trong Đại thừa, cho đến tất cả đều không”, nghĩa là người Sơ học kia nói thế này: “Y tha, Viên thành dựa vào môn thế tục, tất cả đều có. Theo Thắng nghĩa đế, tất cả đều không, vì y tha là vô sinh, Viên thành là vô tánh.”

Kế dưới đây, Luận chủ gạn lại, quyết định nên bảo người kia: “Cho đến mà khởi thuyết”. Người ngoài đáp: “Y tha, Viên thành đều không có tự tánh, là thắng nghĩa đế. Đối với pháp không có tánh, giả gọi là kiến lập, vì khởi ngôn thuyết, lại chỉ bảo nhau, gọi là Thế tục.”

Dưới đây, Luận chủ gạn: Danh ngôn thế tục vì từ nhân có tự tánh có thể được, vì chỉ danh ngôn thế tục nói có. Lại y cứ vào các pháp như sắc, tâm v.v... của y tha, thế tục nói có, vì từ nhân sinh, tự tánh có thể được. Vì vô nhân sinh, chỉ trong danh ngôn, thế tục nói là có, là đáp lại hai câu hỏi này.”

Dưới đây là chính là phá:

Nếu danh ngôn thế tục từ nhân có, thì rất không hợp lý, vì chủ yếu là pháp có, mới từ nhân sinh. Nếu lập thế tục từ nhân mà sinh, thì là pháp có, mà nói chẳng phải có là không hợp lý. Nếu nói là Phật nói: “Pháp do nhân duyên sinh, ta noi tức là không”, dù từ nhân sinh nhưng đâu phế không tức là nêu hỏi ngược lại là từ thân sinh “không” hay từ nhân sinh “có”. Sinh không lông rùa, sừng thỏ lẽ ra từ nhân sinh, vì đều không co. Nếu sinh có, tức là có pháp, sao gọi là không? Phải biết rằng, pháp duyên sinh của ý kinh, tức là y tha, tên pháp y tha không có, quyết định không có tánh tự nhiên sinh. Cho nên nói: “Ta nói tức là “không”.

Nếu chỉ danh ngôn thế tục có, thì danh ngôn thế tục vô sự mà có, là không hợp lý.

Nếu nói thế tục không từ nhân sinh, thì sẽ không có nhân quả.

Pháp không có nhân quả là “không”, thử hỏi y cứ vào cái gì để lập ra danh ngôn thế tục? Cho nên nói: “Sự danh ngôn thế tục vô sự mà có, là không hợp với đạo lý. Lại nên bảo rằng: “Này Trưởng lão! Vì sao các pháp có thể được, pháp này không có tự tánh?” Đây là hỏi vặn lại rằng, pháp hiện có thể được, vì sao không có tánh?” Nếu người kia đáp: “Vì sự điên đảo”. Người ngoài đáp: “Dù hiện có thể được, nhưng vì điên đảo, nên đều vô tự tánh”. Lại nên bảo: “Sự điên đảo này là “có” hay “không”? là Lặp lại hai câu hỏi đáp: “Nếu nói “có”, nghĩa là nói tất cả pháp do thắng nghĩa đều không có tự tánh, thì không hợp lý, nếu ông chấp nhận có sự điên đảo kia, tức có tánh của pháp nhân, quả Khổ, Tập, mà nói là do thắng nghĩa nên đều không có tự tánh là không hợp lý. Nếu nói “không”, nghĩa là vì sự điên đảo, nên các pháp có thể được, pháp này không có tự tánh, thì không hợp lý. Nếu sự điên đảo rốt ráo không có thì lẽ ra không thể được, giống như sừng thỏ. Hiện nay có thể được mà nói là không, thì không hợp lý.

Pháp sư Thái nói: “Đây là chấp của Thanh Biện v.v..., đã bị Bồ- tát Từ Thị phá bỏ. Nhắc lại, giải thích nghĩa văn, như quyển ba mươi bảy ở trước đã ghi nhận.”

Pháp sư Bị nói: “Luận sư Thanh Biện chấp như vậy: “Tánh y tha khởi do thế tục nên “có”, vì thắng nghĩa nên “không”, tức là trái với giải thích của Trung đạo. Bồ-tát Di-lặc nói y tha, viên thành “có”. “không”, tức nghĩa”.

Lại giải thích: “Tông của Trung luận, Bách Luận gọi là “ác thủ không”. Cách giải thích trước là hơn. Do Bồ-tát Hộ Pháp giải thích Bách Luận đã nói về nghĩa Trung đạo. Tông của Bồ-tát Hộ Pháp y cứ ở Du-già, luận ấy nếu trái với Du-già thì đâu dùng để giải thích?”

Kế là, thành lập giáo Đại thừa, khởi nhân duyên. Luận sư Cảnh nói: “Do các bộ Tiểu thừa của các nước phương Tây kia đều không tin có giáo lý Đại thừa. Thấy người học Đại thừa, gọi là hoa đốm trong hư không: ông lập chân như xưa nay là có, bất sinh, bất diệt, so với ngoại đạo kia lập ngã vốn có, bất sinh, bất diệt, có khác gì đâu? Lại, ông đã dựa vào môn giáo của Đại thừa, Đức Phật đã nói ở nơi nào? Vì người nào thỉnh? Ai thỉnh Phật nói? Có nói lược rộng gì? Cho nên môn giáo của Đại thừa mà ông đã lập, không đáng tin theo, thà rằng tôi dựa theo ngoại đạo bôi tro kia.”

Do việc như thế, nên khởi sự lập giáo của Đại thừa:

Do năm tướng, nên tư duy lựa chọn kinh Đại thừa khởi thuyết nhân duyên, nghĩa là vì đối với người nói, sinh cung kính, nên khởi thuyết thứ nhất: Trong các kinh nói là đức Thế tôn nói trụ ở đó, khu rừng đó để nói pháp vì nhiếp hóa chúng sinh, nên khởi thuyết thứ hai, tức trong các kinh dẫn chứng đồng nghe cùng với một ngàn hai trăm năm mươi chúng Đại Bí-sô, đều cùng với ba muôn hai ngàn vị Bồ-tát đồng nói là vì chánh pháp sinh tôn trọng, nên khởi thuyết thứ ba, tức trong kinh nói Giải thoát Nguyệt v.v... thỉnh người nói kinh. Không thỉnh mà nói, đồ chúng nghe pháp sẽ bất nghĩ là khó gặp. Vì sinh tôn trọng, đợi thỉnh mới nói, vì nêu lên sự việc, nên khởi thuyết thứ tư, tức trong các kinh, Phật vì chúng đương thời mà lược, nêu chương. Vì muốn nói rộng nghĩa chân thật và vì đa số công việc đã làm, nên khởi thuyết thứ năm, chính là lời nói rộng trong các kinh một cách thông suốt rằng:

1. Ta nghe như thế v.v...

2. Nêu chúng.

3. Như vì Phạm Vương thỉnh, nên nói bài tựa phát khởi.

4. Lược nói việc đã nói trong phần chánh tông.

5. Thỉnh vì muốn duyên nói lý do chân thật, nghĩa là phân biệt rộng về nghĩa. Và vì nhiều việc đã làm, là chúng đúng thời được lợi ích, y giáo, vâng làm.

Thứ ba, là nói về hai quán tự và cộng của mười hai xứ có mười đạo không có điên đảo, có thể chứng tất cả thật pháp bất cộng: sáu là quán tự tướng, bốn là quán cộng tướng:

1. Biết rõ tùy miên v.v..., gọi là sự lờ mờ của biến kế, chỉ có trên danh ngôn, tức hạt giống tự tánh của mắt v.v... không thể nói năng.

2. Biết rõ về Biến kế sở chấp của mười hai xứ, nhiếp thọ giả dối, tức làm rõ sự tướng của xứ ngoài.

3. Biết rõ y tha từ nhân chuyển sinh.

4. Biết rõ y tha tự nhiên mà diệt, gọi là làm hư hoại tướng chuyển.

5. Biết rõ tướng chuyển thanh tịnh, cho đến phải biết tướng này dựa vào hai nghiệp:

a. Sinh khởi thanh tịnh là đạo.

b. Vắng lặng thanh tịnh là diệt.

6. Biết rõ hữu vi có thể làm chỗ yên ở đây đủ của danh ngôn. Trên đây là tự tướng, dưới đây là cộng tướng.

7. Biết rõ vô thường, “không” và vô ngã.

8. Biết rõ đã chứng vô phân biệt, khởi lý đã hiện hành.

9. Biết rõ đối tượng chứng chỉ là pháp đã hiện hành của trí xuất thế gian.

10. Biết rõ Thánh đạo là nhân của Niết-bàn. Thứ tư, là nói do tám thù thắng đối với các trụ địa sau sau, chuyển biến vượt hơn. Đây là chung cho đức của các địa.

Dưới đây là thứ hai, dẫn kinh Thâm Mật để nói về bảy nghĩa, tức là bảy đoạn:

1. Bồ tát thưa hỏi như lý v.v..., là hỏi về nghĩa vượt hơn.

2. Bồ-tát Quảng Tuệ hỏi về nghĩa tâm, ý, thức.

3. Bồ-tát Đức Bản hỏi về nghĩa ba tánh.

4. Thắng nghĩa sinh, Bồ-tát thưa hỏi về nghĩa của ba vô tánh.

5. Bồ-tát Từ thị thưa hỏi về nghĩa của Xa-ma-tha, Tỳ-Bát-Xá-Na.

6. Bồ-tát Quán Tự Tại hỏi về nghĩa các địa.

7. Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi thưa hỏi về nghĩa ba thân.

Y cứ trong thân thắng nghĩa Đế của câu hỏi đầu tiên, trước, là chia ra năm môn, sau, là dựa vào môn để giải thích, có bốn đoạn: Đầu tiên, là giải thích hai môn ly ngôn của “hai không”, trong đó trước là nhắc lại chung chỉ cho kinh. Sau, là dẫn riêng văn kinh kia.

Trong phần trước, nói về kinh Giải Thâm Mật, kinh này có bốn nhà phiên dịch:

1. Lưu Chi dịch là kinh Thâm Mật Giải Thoát.

2. Cầu Na Bạt Đà La dịch là kinh Tương Tục Giải thoát.

3. Chân Đế dịch là kinh Giải Tiết.

4. Pháp sư Huyền Trang dịch là kinh Giải Thâm Mật. Một âm của Bản Phạm, Câu-xá ba nghĩa:

1. Nghĩa nối tiếp nhau của hai vật.

2. Nghĩa nối tiếp nhau của đốt xương.

3. Nghĩa Thâm Mật.

Ba Tạng trong các đời, đều theo một nghĩa, nên tên dịch khác nhau, y cứ trong dẫn riêng văn kinh, trước văn xuôi nói rộng, sau, dùng bài tụng để nêu, y trong văn xuôi có ba lượt hỏi đáp.

Nói Tối Thắng Tử trong hỏi đáp ban đầu, Đức Phật là đấng Tối Thắng, nói Bồ-tát kia là con của đấng Tối Thắng, gọi là Tối Thắng Tử. Xưa nói là Phật tử.

Đáp: ý Phật vì chúng sinh giả nói hữu vi, vô vi mà không tùy theo danh. Vì thể của pháp chân thật của hữu vi, vô vi, nên nói không có hai. Đáp rằng: “Tất cả pháp có hai: 1. Hữu vi; 2. Vô vi, nghĩa là chia ra hai môn. Là chính giữa hữu vi; chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi, chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi, đây là đáp câu hỏi đầu tiên.

Hỏi, đáp thứ hai: Hữu vi, chính là câu mà đức Bản sư giả đặt ra, nghĩa là các pháp vốn lìa danh, ngôn, Đức Phật vì chúng sinh giả nói hữu vi, gọi là giả đặt ra.

Lại, giải thích: “Vào kiếp sơ, Phạm Vương v.v... đã đặt ra tên các pháp, gọi là Bản Sư.”

Hỏi: “Nếu về sau nói, thì vì sao kinh Giải thâm Mật nói là danh tự Như lai?”

Giải thích: “Ngoại đạo gọi thầy mình, là Như lai nên không có lỗi. Kinh Giải Thoát nói là Đại sư. Nếu nói là Bản Sư, thì câu giả đặt ra tức là Biến kế đã nhóm hợp ngôn từ mà nói v.v..., nghĩa là chỉ vì chúng sinh thuận theo danh, mà khởi chấp. Đối với câu mà Đức Phật giả đặt ra, chấp có pháp nhất định, nên nói là Biến kế nhóm họp, cho đến không thành thật, nên chẳng phải hữu vi. Nói vô vi, cũng rơi vào ngôn từ giả đặt ra câu, rơi vào danh khởi chấp, thì chẳng phải vô vi.

Nếu lìa hữu vi, vô vi, có một ít đã nói về tướng mạo của hữu vi cũng thế, nghĩa là giả thiết như Độc Tử bộ lập ra pháp Tạng thứ năm, gọi là “không thể nói”. “Không thể nói” là hữu vi, vô vi, cũng là giả lập ngôn thuyết đặt ra.

Trên đây, cứ theo biến kế sở chấp để đáp câu hỏi ở trước, nhưng chẳng phải vô sự mà có thuyết nói v.v..., nghĩa là do đã có pháp nhân duyên y tha như huyễn v.v... “duyên” vào pháp ấy để khởi nói.

“Nói vô vi, cũng là câu mà đức Bản sư đã giả đặt ra, cho đến tướng của vô vi ấy cũng vậy”, nghĩa là cũng phá Độc Tử bộ nói “không thể nói Pháp tạng cũng chỉ có danh ngôn. Nhưng chẳng phải không có việc, mà có thuyết đã nói v.v..., nghĩa là do chứng pháp tánh lìa lời nói, vì người khác giả nói, cho là vô vi.

Hỏi, đáp thứ ba, làm sao đối với việc này, các bậc Thánh kia chứng pháp ly sinh vì người khác giả nói. Hoặc nói là hữu vi, hoặc cho là vô vi.

Trong phần đáp, trước dụ, sau hợp. Trong thí dụ trước, là nêu người ngu chấp việc huyễn là thật, vì chưa tỏ ngộ, nên trước, sau lại tư duy. Kế là, nói biết rõ việc huyễn chẳng phải thật. Về sau không còn tư duy nữa.

Trong hợp cũng có hai:

1. Hợp với phàm ngu.

2. Hợp với Thánh trí.

Trong bài tụng, người kia hoặc bất định, hoặc tà định, tức là nhóm bất định và nhóm tà định, do con người khởi giả dối chấp trước.

Thứ hai, trong giải thích vượt ngoài tướng sở hành của Tầm, Từ: trước, là nhắc lại nêu chung chỉ cho kinh. Sau, dẫn riêng văn kinh đó.

Đầu tiên, Bồ-tát Pháp Dũng thưa hỏi. Kế là, đức Như lai đáp.

Trong câu hỏi của Bồ-tát nói số cát sông Căng-già, tức xưa nói là số cát sông Hằng.

Các thứ ý giải, nghĩa là sâu, cạn, thô, tế, chẳng phải một.

Ý giải riêng, khác, nghĩa là hai người tranh luận chung, không được như nước với sữa.

Ý giải đổi khác, nghĩa là lấy, bỏ, hướng trái, trước, sau đổi khác.

Trong Như lai phần đáp, trước, là văn xuôi, sau là tụng. Trong văn xuôi thì pháp và dụ hợp.

Trong pháp, trước nêu, sau giải thích.

Trong giải thích có năm lần “lại nữa”. Trong dụ, có năm lượt như thứ lớp dụ năm pháp ở trước, hoặc thí dụ chung. Hợp, chỉ có hợp chung.

Nói “không thể tầm, từ v.v... :

Một giải thích khác: “Vì hiện lượng không thể tư duy, tỷ lượng không thể đo lường. Thánh ngôn lượng không thể khiến cho tin.”

Lại giải thích: “Vì các thứ ý giải, nên nói “chẳng thể Tầm, Từ. Vì ý giải khác nhau, nên nói không thể so sánh. Vì ý hiểu biết nên nói không thể tin, hiểu.

Trong bài tụng, đầu tiên có ba câu, tụng riêng năm pháp. Một câu sau, kết luận về danh nghĩa.

Thứ ba, trong giải thích vượt qua tánh, tướng một, khác của các pháp, đầu tiên là nhắc lại ý chỉ kinh nói. Kế chính là dẫn văn. Trước, Bồ-tát Thiện Thanh tịnh Tuệ hỏi.

Thứ hai, là Phật đáp.

Trong phần trước, nói có chúng Bồ-tát v.v... là hạnh thăng giải.

Đồng một hội tòa v.v..., nghĩa là Bồ-tát Địa tiền chưa chánh chứng chân như, chỉ tác ý, nói phân biệt hạnh quán, nên nói Bồ-tát Thắng hạnh địa.

Dưới đây, trong phần pháp, dụ hợp trong văn xuôi. Trong pháp, trước là nói thành thuyết chung. Sau, giải thích riêng về nghĩa của thuyết đó. Trong đó có ba lần “lại nữa”.

1/ “Nói chẳng phải đối với các hành, lúc thực hành như thế, gọi là năng thông đạt, v.v.... Nghĩa là chẳng phải quán các hành với thắng nghĩa quyết định kia, khi quán hạnh khác của nhất định, thì gọi là năng thông suốt. Vì sao? Vì nếu Thắng nghĩa đế với các hành là một thì tất cả phàm phu hiện nay đang nhìn thấy các hành, lẽ ra đã chứng thắng nghĩa, đều đã kiến đế, đều đã được phương tiện vô thượng, Niết-bàn yên ổn, cho đến Bồ-đề. Nếu Thắng nghĩa đế khác với hạnh, thì người đã thấy chân như, kiến đế, sẽ tương ưng với các hành, không trừ bỏ, vì các hành kia hoàn toàn khác với thắng giải nọ. Vì sao? Vì nếu tức hạnh, nói về thắng nghĩa đế, thì do chứng thắng nghĩa tức dứt bỏ các hành. Nay, thể đã khác, thì cho dù thấy thắng nghĩa, vẫn không dứt bỏ các hành. Vì các hành không loại bỏ, nên không thoát khỏi sự ràng buộc nhau, cho đến không được Bồ-đề, đây là vấn nạn ngược lại.

“Do thời nay trở xuống” là giải thích thuận.

“Lần lại nữa” thứ hai, nếu thắng nghĩa và hạnh là một, thì lẽ ra đồng với tạp nhiễm. Nếu khác với hạnh, thì lẽ ra chẳng phải là cộng tướng của các hành.

“Lần lại nữa” thứ ba, nếu hạnh và thắng nghĩa là một, thì lẽ ra đồng với thắng nghĩa, không có khác nhau.

Nếu vậy, đã thấy các hành, tức là rốt ráo, chẳng lẽ thời gian sau, lại mong cầu thắng nghĩa, vì thắng nghĩa không khác với hành là. Nếu hoàn toàn khác hẳn, thì không nên y cứ ở hành để nói tánh vô ngã là Thắng nghĩa. Lại lẽ ra đều cùng lúc, tướng riêng được thành lập, nghĩa là tướng tạp nhiễm và tướng thanh tịnh, vì thắng nghĩa với hạnh siêu nhiên có khác, là tức khi thấy thắng nghĩa, lẽ ra không xả bỏ nhiễm? Lúc thấy hạnh nhiễm, lẽ ra không che lấp tịnh? Giải thích thuận, rất dễ hiểu.”

Kế là, trong phần nói về dụ, nêu mười bốn thí dụ để chỉ bảo như văn.

Dưới đây trong hợp dụ, trước hợp, sau kết, quy về Tông gốc. Nói, vi tế, cựa vi tế, đây có hai giải thích:

1. “Vì phàm phu không thể nhìn thấy, nên nói là vi tế. Người Nhị thừa vì không thể cùng tận đáy, nên nói rất sâu, cùng cực rất sâu, cùng cực rất sâu.

Hiểu rõ địa, vì đều có thể thông suốt, rất khó thông suốt.”

2. Tuệ, Văn, Tư, Tu của thế gian, như thứ lớp phối hợp, giải thích.”

Trong bài tụng nói về hành giới, nghĩa là loại tánh của các hành hữu vi vì khác nhau, nên gọi là giới hành. Văn khác rất dễ hiểu.

Thứ tư, giải thích về tướng một vị của khắp tất cả thứ năm, trong đó, đầu tiên, là nhắc lại chỉ ra thuyết của kinh. Kế là, chính thức dẫn văn kinh kia. Trước, là văn xuôi, sau là tụng.

Văn trong văn xuôi được chia làm ba:

1. Phật hỏi Bồ-tát Thiện Hiện: “biết có bao nhiêu hữu tình có ngạo mạn?

2. Bồ-tát Thiện Hiện nêu lên sự kính mến, hỏi han mà hữu tình kia đã nhìn thấy, có bốn:

1) Nói về chung Trung, Tiểu, đại vô lượng.

2) Nói chung Tiểu, Đại vô lượng.

3) Giới hạn ở đâu gọi là chứng đắc?

4) Nói về thông suốt và chứng đắc.

Trong phần đầu, Luận sư Cảnh, Bị đồng nói: “Kinh nói pháp chỉ, quán riêng. Lại nói “duyên” chỉ, “quán” của pháp chung, nghĩa là duyên riêng về mười hai bộ kinh, mỗi bộ đều thuận theo chân như v.v..., tu chỉ quán gọi là duyên theo pháp riêng, nếu gồm mười hai bộ kinh tư duy pháp này thuận theo chân như, v.v... gọi là duyên pháp chung.”

Nay, giải thích: “Trong mỗi bộ, chỉ “duyên” phần tiểu, nói “duyên” pháp riêng. Nếu “duyên” toàn bộ, cho đến “duyên” đủ mười hai bộ kinh, gọi là “duyên” pháp chung nói thuận theo thú hướng tu nhập, như thứ lớp phối hợp văn, tư, tu tuệ, nếu ý cứ vị mà nói thì thuận theo là hồi hướng trở xuống, thú hướng là Noãn, Đảnh, nhẫn, tu nhập là pháp Thế đệ nhất, tu nhập là đầu tiên. Kế nói Tiểu, Đại vô lượng, nghĩa là duyên một bộ giáo pháp nhận chân như quán chung gọi là duyên tiểu pháp chung. Nếu duyên mười hai bộ kinh trong một giới hạn gọi là Duyên Đại pháp chung. vì mười hai bộ kinh có rất nhiều nghĩa, tức như kinh Pháp Hoa tự nói một thứ pháp của mười hai bộ, Trong kinh Niết bàn lại nói một thứ giới của mười hai bộ, kinh Hoa nghiêm lại nói một việc của mười hai bộ. Nên nói rằng, nếu “duyên” vô lượng giáo pháp của Như lai v.v..., thuận theo quán chân như, gọi là “duyên” vô lượng chỉ, quán của pháp chung.

Thứ ba, nói ngang đâu được gọi là “duyên” chỉ, quán của pháp chung? Ý hỏi: Ngang đâu, được gọi là “duyên” chỉ quán, pháp chung của chân như kia?

Dưới đây là đáp: “Do năm duyên, nên phải biết gọi là chứng đắc, tức nêu năm tu trong Thập địa đã chứng được năm quả, dùng làm năm duyên. Do đủ “duyên” này, nên gọi là được “duyên” pháp chân như chung.

Bồ-tát Vô Trước lấy văn chỗ này để nói trong Nhiếp Luận: “Những gì là năm tu? Thế nào là năm quả?

1/ Chung Tập; 2/ Tu vô tướng; 3/ Tu không có công dụng; 4/ Tu tu rất thịnh vượng: 5/ Tu không có hỷ túc.

Với năm tụ như thế, nói về thể không khác. Tùy ý trong một niệm, nói có năm, nghĩa là nhóm hợp tất cả cái chung thành một nhóm, chọn cốt yếu tu tập chỉ quán chân như, tức tu chung tập, vì phân biệt của vòng xích xương, quán chung đức Thế tôn. ba Phật hiện Tông gốc, đầu tiên nói rằng Thiện Hiện, xưa nói Thiện Cát, tức Tu-Bồ-đề. kế là, trong kính ngưỡng thăm hỏi Đức Thế tôn của Thiện Hiện, Pháp sư Cảnh nói “Nói vì chứng được uẩn là đắc uẩn quán hành. Câu này là chung. Được tướng uẩn, quán chủ thể được nhân uẩn, tức là quán tập. Hai câu kế là, quán uẩn khởi tận (diệt), tức là sinh, diệt, tức quán hành khổ được uẩn diệt, là quán thường diệt.

Được uẩn diệt tác chứng: Quán đạo năng trị của uẩn. Vì chứng được đế, nghĩa là được hạnh quán đế, câu này là chung. Kế là có hai câu quán khổ. Được đế, dứt trừ hẳn là Tập, tác chứng là Diệt. Được đế, tu tập là Đạo.

Vì được cõi, nghĩa là được hạnh quán của cõi. Câu này là chung. Được tướng mạo của cõi, nghĩa là quán chủ thể được nhân của cõi, tức là quán tập. Hai câu kế là, tức quán cõi lá khổ. Các thứ tánh, nghĩa là cõi có mười tám v.v.... Chẳng phải một tánh, nghĩa là trong mỗi cõi có nhiều khác nhau. Hai câu dưới, tức quán diệt, đạo. Do được niệm, trụ, nghĩa là được chung niệm trụ, được tướng niệm trụ, nghĩa là quán nhân của niệm trụ.

“Năng trị”, “sở trị”: Niệm trụ là “năng trị” (chủ thể trị), bốn điên đảo, gọi là “sở trị” (đối tượng trị). Luận sư Cảnh nói: “Vì chứng đắc uẩn, nghĩa là hiện có uẩn, phân biệt với giới, xứ v.v... Vì được tướng uẩn, là nghĩa chứa, nhóm, nghĩa phần đoạn v.v... là nghĩa uẩn.

Được uẩn khởi: Khổ đế từ nhân khởi, được uẩn tận: Pháp quả của Tập đế lúc sinh, nhân liền tận. Do chứng đắc đế, nghĩa là phân biệt thiện xảo còn lại. Được tướng đế, nghĩa là bốn đế, mười sáu hành tướng v.v...

Bốn câu dưới đây, như thứ lớp là bốn đế, do được giới, phân biệt với uẩn v.v... Được tướng của giới: nghĩa dòng họ, nghĩa tánh riêng là nghĩa cõi v.v...

Được tu niệm trụ, nghĩa là lúc thừa đầu tiên, chưa sinh thì được sinh: đã tập hạnh. Sinh xong trụ vững chắc v.v..., nghĩa là tác ý siêu việt, văn còn rất dễ hiểu.

Dưới đây, trong Phật hiện Tông gốc là pháp, dụ, hợp.

Trong pháp trước nêu, sau giải thích. Trong giải thích có ba lần “lại nữa”.

1. Trong lần “lại nữa” đầu, nói về Thắng nghĩa đế, tức là duyên sinh đế thực của uẩn, giới, xứ, tướng chân như một vị của nhà ba mươi bảy phẩm, không có tướng riêng khác.

2. Trong lần “lại nữa” thứ hai, thấu suốt chung một uẩn chân như thắng nghĩa vô ngã tánh xong, chẳng còn tìm cầu uẩn riêng khác, cho đến Thắng nghĩa vô ngã tánh của tám chi Thánh đạo.

3. “Lần lại nữa” thứ ba, nói về uẩn, giới, xứ, cho đến lần lượt tướng khác của chi đạo. Chân thắng nghĩa của tất cả pháp cũng là tướng khác: tức thắng nghĩa cũng có nhân duyên từ nhân mà sinh v.v... rất dễ hiểu.

Dưới đây là dụ và hợp: Như hư không khắp các sắc loại, dụ cho chân như kia khắp các pháp loại văn tụng rất dễ hiểu.

DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 20 (Phần Cuối)

BẢN LUẬN QUYỂN 76

Trong bảy đoạn, dưới đây là thứ hai, Bồ-tát Quảng Tuệ thưa hỏi về tâm, ý, thức, trong đó trước hỏi, sau đáp. Ban đầu là ý hỏi: “Đức Phật nói về bí mật của tâm, ý, thức, Bồ-tát khéo hiểu có thể khéo léo trong tâm, ý, thức, Bồ-tát một phen hỏi?

Đức Như lai ngang đâu thiết lập? Ngài vì Bồ-tát khéo léo đối với bí mật của tâm, ý, thức; đây là câu hỏi thứ hai.

Trong hai câu hỏi này, trước y cứ Bồ-tát Địa tiền, sau, y cứ Bồ-tát Địa thượng. Về nghĩa của tâm, ý, thức tự có chung riêng.

Gọi là riêng tâm, ý, thức: Lại-da là tâm, vì năng tập khởi các pháp sắc tâm sinh tử của ba cõi. Mạt-na gọi là ý, vì làm căn đồng thời cho sáu thức, sinh ra sáu thức, vì phân biệt mạnh mẽ đối với sáu cảnh.

Hai, gọi chung là tâm, ý, thức nghĩa là trong tám thức, mỗi thức đều có tập khởi, gọi là tâm, năng sinh, gọi là ý, phân biệt rõ gọi là thức.

Trong đáp; 1. Văn xuôi; 2. Trùng tụng. Văn xuôi lại có hai: Trước, là giải thích, sau, là kết.

Trong phần trước, trước khen câu hỏi của Bồ-tát kia, răn bảo, lắng nghe, cho nói.

2. Chính là giải thích: trong giải thích có bốn:

1. Y cứ Lại-da để giải thích tâm, ý, thức.

2. Giải thích các danh.

3. Nói về thức A-Đà-Na vì dựa vào đó kiến lập sáu thức.

4. Nói Bồ-tát có khéo léo, không khéo đối với tâm, ý, thức.

Trong phần đầu nói về sanh tử của sáu nẻo, cho đến trước hết, tất cả hạt giống thức thành thục v.v..., nghĩa là hạt giống thức thành thục dẫn dắt sinh hữu khởi trụ nơi Yết-la-lam, lần lượt hòa hợp với phần vị thai tăng trưởng.

“Dựa vào hai chấp thọ trở xuống” là nói về Lại-da kia kia có hai chấp trì. Y cứ ở giới để nói về trì, rất dễ hiểu. Lại-da dù duyên khí thế gian bên ngoài, mà không thuộc về chúng làm nhiếp thọ nội tại, nên nay không nói.

Kế là nói về các danh v.v... Luận sư Cảnh nói: “Thức này cũng gọi là A- Đà-Na, Hán dịch là chấp trì (gìn giữ). Gìn giữ sắc căn và các hạt giống, cũng gọi là Lại-da. Hán dịch là Ái tàng, chấp thọ nơi thân. Lại cất giấu ở thân, đồng yên ổn hiểm nguy, nên cũng gọi là tâm vì sao? Do thức này chứa nhóm, thấm nhuần, tăng trưởng sắc, thinh, hương, vị, xúc v.v.... Đây có hai nghĩa:

1. Khả năng nhóm họp sắc v.v..., hay gom góp thấm nhuần nuôi lớn. Pháp sư Thái nói: “Nhóm họp là nghĩa tâm. Tâm có thể chứa nhóm, thấm nhuần, nuôi lớn sáu trần như sắc v.v..., sáu căn, sáu thức là tướng chung, thuộc về pháp trần, chỉ nêu sáu trần.

2. Pháp sư Bị nói: “Từ nơi sáu đường cho đến nghĩa yên ổn, nguy khốn, nên có chung ba tên để giải thích về nghĩa Thức, “cũng là tâm trở xuống”, mới bắt đầu giải thích về nghĩa tâm, lược qua, không giải thích về ý.”

Thứ ba, nói về kiến lập sáu thức. Đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau hợp.

Trong pháp. Pháp sư Thái nói: “Trong văn xuôi này, dù nêu chung ba danh, nhưng Tông lại nói về A-Đà-Na, nên chỉ nêu Đà-Na là y chỉ chuyển thức. Trong bài tụng sau, chỉ tụng tên Đà-Na, ý là ở đây. Luận sư Bị nói: “Về nghĩa sắc tâm đã nói xong. Vì muốn nói về nghĩa lý, nên dùng nghĩa “sở y” để làm rõ chung về nghĩa khởi thức. Trong đây “có thức, cho đến có phân biệt ý thức chuyển”“, Pháp sư Thái nói: “Vì có nhãn căn, đồng phần với nhãn căn, nên nói nhãn và sắc v.v... “.

Có năng thọ Đà-Na thức, kế là có thức. Trong dụ, đại khái dẫn hai thí dụ, có gì khác nhau? Có vị Cổ Đức nói: “Thí dụ gương soi, dụ cho môn chân như tâm. Thí dụ nước, sóng, dụ cho môn tâm sinh diệt. Nay Pháp sư Huyền Trang nói: “Các Luận sư phương Tây giải thích về hai thí dụ đã nói là đồng, chỉ vì muốn cho hiểu rõ nghĩa gốc, nên cần hai thí dụ. Về hợp dụ như văn.

Thứ tư, là nói về Bồ-tát có khéo léo, không khéo léo đối với tâm, ý, thức.

Do Pháp Trụ trí: Trụ trí ở trong nhân, biết quả hạ, trung, thượng của ba cõi. Nay theo Đại thừa hoặc dựa vào kinh giáo, biết rõ nghĩa của tâm, ý, thức, nên nói là do “Pháp trụ trí”. Hoặc dựa vào lý nhân quả của thế tục mà biết được tâm, ý, thức, gọi là Trí pháp trụ. Dù có hai giải thích, đều dựa vào trí như lượng mà biết tâm, ý, thức, vị ở Địa tiền, nhưng các đức Như lai không cho sự thi thiết ở đây là khéo léo.

Dưới đây, sẽ nói về Bồ-tát Địa thượng, lập làm khéo léo: Nếu các Bồ-tát đối với nội tại đều phân biệt như thật, không lấy A-Đà-Na, nghĩa là không thấy tác dụng của nó, không thấy thức A-Đà-Na, là không thấy thể của nó. Câu còn lại so sánh như thế, tức khi chứng chân như, không thấy các pháp, là gọi là Bồ-tát thắng nghĩa xảo. Đức Như lai kiến lập, kết như văn.

Trong tụng Ngã kiến Câu sinh không dựa vào giáo khởi, nói và không nói đều có thể hiện hành. Nay, vì muốn phân biệt với Câu sinh, nên nói Phân biệt, câu còn lại, như thường.

Luận chủ Vô Trước dẫn tụng này, để giải thích luận Nhiếp Đại Thừa. Thế Thân dẫn văn xuôi, để giải thích nghĩa của tụng này (đủ, rộng như luận ấy).

Dưới đây là đoạn lớn thứ ba, nói Bồ-tát Đức Bản thưa hỏi về nghĩa ba tánh, nên nói “Khéo léo về các pháp tướng. Trước là hai câu hỏi, y cứ theo trước.

Trong phần đáp, trước là văn xuôi, sau là trùng tụng. Văn xuôi có hai: Trước, là giải thích, sau là kết.

Trong phần trước, trước khen hỏi, hứa nói, sau chính là giải thích. Trong phần giải thích có sáu lần “lại nữa”. Đầu tiên, là nói tướng các pháp có ba:

1. Biến kế, 2. Y tha, 3. Viên thành.

Nói “Biến kế sở chấp v.v... cho đến “Vì khiến thuận theo khởi ngôn thuyết, là nói về ý của thuyết kia. Chúng sinh ngu si, theo danh chấp thật, tức là biến kế sở chấp. Y tha nghĩa là pháp sinh nhiễm. Viên thành tức là chân như của các pháp. Các Bồ-tát đều lấy tinh tấn làm nhân, mới có thể thông suốt, dần dần chứng thấy trong các địa, đến địa vị Phật mới viên mãn. Một phen giải thích xong.

“Lần lại nữa” thứ hai, y cứ dụ màng che mờ mắt để nói về kiến chấp. Luận sư Cảnh nói: “Như tai hại lỗi lầm của màng mắt che mờ, sở chấp cũng thế.”

Hỏi: “Màng mắt che mờ là pháp nhân duyên, sao lại đem dụ cho Biến kế sở chấp ư?”

Giải thích: “Không lấy sự che mờ của màng mắt, mà ý nói do màng mắt che mờ, nên trong thấy giả dối vừng lông, thí dụ cho biến kế sở chấp, nên nói rằng tai hại lỗi lầm của màng mắt che mờ.

Như người bị màng mắt che mờ, thấy vừng lông v.v..., y tha cũng thế, nghĩa là vừng lông v.v... chính là Biến kế sở chấp. Không muốn lấy vừng lông để thí dụ cho y tha, mà muốn nói nhân màng mắt che mờ này, chấp là vừng lông, nên huân tập thức thành hạt giống, sinh y tha ở thời gian sau. Như người mắt sạch, nhìn thấy bản tánh của pháp, thí dụ như trí căn bản chứng Viên thành thật.”

Pháp sư Thái nói: “Tai hại lỗi lầm của màng mắt che mờ, nghĩa là chấp là tóc, lông v.v... nhất định là thật, gọi là tai hại chung, dụ cho biến kế sở chấp nhất định là pháp có tánh.

Nếu che mờ nhãn thức, biến thành tóc, lông v.v... thì từ nhân duyên sinh không có tánh cố định, du cho tánh Y tha. Dùng thí dụ này để chứng minh rằng, người nhìn thấy mặt trăng thứ hai, cũng xuất phát từ nhãn thức loạn, hiện ra mặt trăng tương tự, là pháp nhân duyên, có thể sinh ra nhãn thức. Nhưng tư duy trần, luận y cứ ở chấp có tánh cố định, vì mặt trăng thứ hai không có tự thể, không thể sinh ra thức, nên chẳng phải “duyên, duyên”.

Lại giải thích: “Luận kia y cứ tông Tiểu thừa, để phá tà chấp đó. Tông Tiểu thừa cho là mặt trăng thứ hai không có tự thể, nên nhãn thức không được “duyên”. Luận sư Bị nói: “Tai hại lỗi lầm của màng mắt che mờ, dụ cho hai chấp Nhân, Pháp, vừng tóc, lông v.v..., trần của biến kế, đồng lấy mặt trăng v.v... thứ hai, tức là tánh y tha. Cho nên luận Đối Pháp nói: “Sắc của Biến kế sở chấp, nghĩa là sắc của ảnh tượng.”

Hỏi: “Nếu thừa nhận sắc y tha, thì vì sao cũng làm biến kế ư?”

Đáp: “Tất nhiên do biến kế khởi, nên thuận theo đối tượng duyên (sở duyên), gọi là biến kế. Y cứ vào y tha thật, như tương tự dựa vào gương soi thấy mặt mình. Mặt tự có bốn:

1. Tưởng phần của bản thức.

2. Nhãn thức biến ra.

3. Đồng “duyên” mặt do ý thức khởi.

4. “Duyên” mặt do ý thức độc đầu đã biến hiện.

Trong bốn mặt này, mặt thứ nhất là bản chất. Mặt thứ hai, thứ ba vì giống với bản chất, nên gọi là y tha khởi. Một mặt sau, lìa chỗ bản chất, hiện ở trong gương soi, vì chỉ do biến kế đã khởi, nên nói là biến kế. Y cứ vào sự thật mà nói, trong đó có hai;

1. Tướng phần của Y tha.

2. Biến kế sở chấp.

Có luân sư giải thích “Nhãn thức một phen nhìn thấy có hai tướng phần, nghĩa là mặt trăng của bản chất và mặt răng thứ hai.”

Giải thích này không đúng! Vì không nên gọi là hiện lượng.” Lại, Trí Luận nói: “Vì năm thức không thê lừa dối.”

Nay, giải thích “Dựa vào mặt trăng gốc (mặt trăng của bản chất) mà khởi nhãn thức, chỉ là trong tâm ý thức cho là hai mặt trăng.

Trong lần “lại nữa” thứ ba, trước nêu thí dụ “Phả-chi-ca” kế là pháp so sánh. Trong phần trước nói Phả-chi-ca, Pháp sư Tam Tạng nói “Xứ này không có từ ngữ để dịch. Giống như thủy tinh, ngọc trắng không có sắc cố định, kết hợp với bốn sắc, tức giống với ảnh tượng của bốn sắc. Hữu tình mê hoặc rối loạn, với tà tâm chấp thật.

Nói Đế Thanh, Đại thanh, Mạt Ni, tượng báu. Tiếng Phạm là Nhân-Đà-La, Hán dịch là Đế-thích, đây tức là ngọc Ma-ni xanh của Đế-thích. Phương Tây có ngọc xanh của Đế-thích, nên lấy nó đặt tên, đây là sắc xanh thừa trong màu xanh. Tiếng Phạm là Ma-ha Ni-la, Hán dịch là thanh, tức là màu xanh biếc. Mạt-Ni, là tiếng phạm, là tên chung của ngọc.

Mạt-la-yết-đa. Luận sư Cảnh nói: “Xứ này không có từ ngữ để dịch.”

Pháp sư Thái nói: “Là báu sắc sát của xứ này, sắc nó là lục.”

Luận sư Cảnh nói: “Sắc này gọi là xà cừ, so sánh trong pháp nói như trên Phả-chi-ca thanh tịnh kia, tất cả lục nhiễm sắc tương ưng, cho đến tập so sánh cũng thế, nghĩa là ý nói “Năng chấp” chấp “sở chấp”, là tập khí cũ.

Nói “như tà chấp có Đế thanh, Đại thanh v.v... trên Phả-chi-ca thanh tịnh kia, dựa vào khởi đối tượng chấp trên tướng, chấp tướng cũng thế”, nghĩa là bản thân của báu Phả-chi-ca hợp với tánh y tha.

Nói “Như thanh tịnh kia, cho đến tướng định của Viên Thành cũng thế” rất dễ hiểu.

Hỏi: Báu phả-chi-ca dụ cho tánh y tha, nghĩa này rất dễ hiểu. Ngọc báu Phả-chi-ca hợp với bốn sắc, tức có ảnh tượng của bốn sắc mà khởi thí dụ cho y tha. Y tha và chấp thật trên Viên Thành Thật, tức có Biến kế sở chấp. Cảnh của Biến kế sở chấp không có tánh, để làm rõ Viên Thành thật, điều này cũng rất dễ hiểu. Trong luận vì sao không kết hợp pháp nhân duyên của ảnh tượng bốn sắc?”

Giải thích: Về lý, thì báu Phả-chi-ca dụ cho y tha, bản chất tướng phần của A-lại-da, ảnh tượng của bốn sắc, nhân Phả-chi-ca hiện ra, dụ cho tướng phần của sáu thức, tức là ảnh tượng của tướng phần Lại-da, cũng là Y tha. Nếu phân biệt chín chắn thì pháp, dụ không bằng nhau, nên lược qua không nói.”

“Lần lại nữa” thứ tư, nói “do chấp danh tướng cố định, chấp mắc hệ thuộc nhau làm duyên cho tướng bị chấp rất dễ hiểu. Do chấp biến kế huân tập hạt giống, có thể sinh y tha khởi sau, nên nói “sở chấp” làm “duyên” cho Y tha, rất dễ hiểu. Tướng biến kế sở chấp vô vi “duyên” Viên thành rất dễ hiểu.

Theo luận Hiển Dương, tự có năm tướng:

1. Tướng bị chấp.

2. Tướng năng chấp.

3. Tướng chấp mắc hệ thuộc nhau của danh tướng.

4. Tướng chấp mắc.

5. Tướng không chấp mắc.

Hai tướng đầu, có cả ba tánh. Tướng thứ ba, tức chấp biến kế.

Tướng thứ tư là tướng y tha khởi. Tướng thứ năm, là Viên thành thật.

Nay, Luận chủ giải thích “Do tướng sở chấp của tướng thứ ba, rất dễ hiểu rõ v.v....”

“Lần lại nữa” thứ năm, nói biết thắng lợi của ba tánh. Biết rõ Viên thành, tức biết tất cả thanh tịnh, nghĩa là vì y tha của phần tịnh thuộc Viên thành.

“Lần lại nữa” thứ sáu, nói về thắng lợi của đoạn, chứng. Nếu rất dễ hiểu rõ không có tướng ở trên y tha thì sẽ có thể dứt trừ nhiễm và chứng tịnh.

“Như thế, Đức Bản trở xuống”, là nhắc lại ba lần “lại nữa” sau, kết đáp hai câu hỏi ở trước, lược qua không nhắc lại nêu ba lần “lại nữa” trước.

Hai câu sau cuối trong hai bài tụng khó giải thích.

Pháp sư Tam Tạng giải thích: “Biếng nhác không tu gốc định, trụ pháp là định, động trong pháp là tán loạn.

Không có mất hoại, không thương xót, nghĩa là do biếng nhác, nên pháp trụ vô thượng, gọi là “không”, pháp động hữu thượng, gọi là “có”. Do kia không có định chỉ có tán loạn, nên mất đi chánh pháp ở trong thân người kia, gọi là mất hoại, nên đáng thương xót.

Pháp sư Thái nói: “Trụ pháp là định, động pháp là loạn. Sự mất hoại có hai:

1. Vì không trụ nơi pháp nên mất hoại.

2. Vì pháp có động nên mất hoại. Khi mất hoại đều do biếng nhác, cho nên như thế! Vì lý do này, nên đáng thương xót. Luận sư Cảnh nói: “Tánh chân thật bất sinh, bất diệt, nên gọi là pháp trụ. Biến kế y tha có sinh, diệt, nên gọi là pháp động. Pháp trụ biếng nhác trong pháp động, nghĩa là mất, không hoại có, nên nói là không có mất hoại. “không” tức là lý “không” của tánh chân thật. “Có” chính là “pháp có” giả dối của y tha, biến kế sở chấp. Người này đã mất hoại lý của ba tánh, nên đáng thương xót!.

Lại giải thích: “Đây là lời nói lôi kéo dài, nghĩa là pháp trụ của biếng nhác không có mất, hoại trong pháp pháp động, thật đáng thương xót.”

Đoạn lớn thứ tư, Bồ-tát thắng nghĩa sinh thưa hỏi nghĩa ba vô tánh, trong văn có bốn:

1. Hỏi, đáp, nói về nghĩa của ba vô tánh.

2. Nhận hiểu, ngợi khen.

3. Nói về giáo, công đức trì kinh hơn kém.

4. Khi thỉnh đặt tên kinh, chúng được lợi ích.

Trong phần trước có hai: a. Bồ-tát nêu lời hỏi. b. Phật đáp.

Trong phần trước Ý hỏi: “Trong kinh, chỗ nào đức Thế tôn cũng đều nói các thứ các pháp uẩn, giới, xứ v.v... sinh, diệt, nhiễm, tịnh, biết, đoạn, chứng, tu. Thời gian sau Ngài lại nói: “Tất cả pháp đều không có tự tánh, vô sinh, vô diệt, xưa nay vắng lặng, tự tánh Niết-bàn.” Hai thuyết trước, sau há không trái nhau?”

Dưới đây là sẽ đáp: Trước là đức Thế tôn khen câu hỏi là hay và răn dạy hãy lắng nghe, hứa nói. Sau đó là chính đáp.

Trong đáp, là trước văn xuôi, sau là trùng tụng. Thứ lớp văn xuôi có năm đoạn:

I. Giải thích các pháp đều không có tự tánh, không có sinh diệt v.v....

II. Giải thích nhân duyên kiến lập ba thứ vô tánh.

III. Giải thích quán căn cơ, nói ba vô tánh.

V. Nói bốn hạng hữu tình có hiểu rõ, không hiểu rõ về mật thuyết của Phật.

Trong phần đầu có hai:

A. Nói không có tự tánh.

B. Nói không có sinh diệt.

Phần trước nói: “Ta dựa vào ba thứ tánh của không có tự tánh, với mật ý nói rằng, tất cả các pháp đều không có tự tánh, nghĩa là bày tỏ chung ý nói. Nói là “tướng không có tự tánh” trở xuống, là nêu tên của ba Vô tánh.

Hỏi, đáp, giải thích. Trong đó trước là pháp thuyết, sau là thí dụ so sánh.

Trong pháp thuyết, tánh của tướng vô tánh của Biến kế sở chấp. Y tha đủ cả hai. Rất dễ hiểu. Nghĩa là sinh vô tự tánh, thắng nghĩa vô tự tánh. Pháp sư Thái nói: “Vì tánh y tha không có tánh thắng nghĩa của chân như, nên gọi là thắng nghĩa không có tự tánh (Thắng nghĩa vô tự tánh).

Luận sư Bị có hai giải thích:

1. “Nếu dùng đạo lý Thắng nghĩa để giải thích y tha, thì chỉ là “duyên” giả cho nên “có”, chứ chẳng phải có tự tánh thật, cho nên nói rằng: “Thắng nghĩa vô tánh, chẳng phải cho rằng vì trong y tha không có thắng nghĩa Viên thành thật, nên gọi là Thắng nghĩa vô tự tánh.”

Dù có giải thích sau, nhưng không bằng giải thích trước. Viên thành chỉ do thắng nghĩa vô tự tánh. Vì sao tánh vô ngã của tất cả pháp, gọi là Thắng nghĩa v.v...?” Luận sư Cảnh nói: “Không do vô ngã tức là thể của viên thành thật. Thể của Viên thành thật chính là chân như. Nhưng vì môn vô ngã nhập, nên từ nhập môn nói rằng vô ngã gọi là Thắng nghĩa. Chân như là thể thắng nghĩa đế của các pháp, do môn vô tướng tánh làm sáng tỏ, nên nói thắng nghĩa gọi là vô tánh. Luận sư Bị nói: “Muốn nói về thể chân như, tánh của pháp vô ngã cũng gọi là thắng nghĩa. Do ở trước đã nói về ba thứ, mỗi thứ vô tánh được hiển bày, nên gọi là không có tánh của tự tánh (vô tự tánh tánh). Dụ so sánh rất dễ hiểu.

“Này người thiện nam” trở xuống, là kết đáp câu hỏi trước.

Kế là, nói về không có sinh diệt v.v..., đầu tiên y cứ Biến kế sở chấp để giải thích, thứ hai y cứ Viên thành thật để giải thích.

Trong phần trước, Cảnh, Pháp sư Thái đồng nói: “Vì biến kế kia đều không có tự thể, nên không có sinh. Nếu không có tánh, thì không có diệt. Do không có sinh diệt, tức xưa nay vắng lặng, nghĩa vắng lặng, tức tương tự Niết-bàn, gọi là Niết-bàn, chứ chẳng phải Niết-bàn của diệt đế.”

Luận sư Bị nói: Các vị cổ Đức xưa v.v... giải thích: “Vì muốn nói về Niết-bàn chân thật đối trị biến kế, nên nói rằng Niết-bàn bản tánh.”

Nay, giải thích: Tức là Niết-bàn của Biến kế sở chấp, chứ chẳng phải Niết-bàn chân thật.

Dưới đây là y cứ Viên thành để nói không có sinh diệt v.v...

Ở trước y cứ tánh của biến kế, là không, nên gọi là không có sinh diệt. Nay, y cứ thể Viên thành, vì là thường nên gọi là không có sinh diệt. Nhân duyên y tha huyễn có sinh diệt. Cho nên không được y cứ để nói không có sinh diệt v.v.... Ở đây y cứ loại ba tánh để thực hành phân biệt này. Trước kia y cứ vào ba tánh để nói về vô tánh, nghĩa là về mặt đạo lý, chỉ là biến kế không có tướng, tức gồm thâu hết nghĩa vô tánh. Như thứ lớp văn dưới đây sẽ nói. Sau đó, lại y cứ ở chỗ đã mê chấp kia để nói, nên nói “về sau, lập sinh không có tự tánh của y tha.

Thắng nghĩa không có tự tánh, Viên thành thật là thắng nghĩa không có tánh tự tánh (Thắng nghĩa vô tự tánh tánh).

2. Nói về lập nhân duyên của ba vô tánh. Nói “chẳng phải do trong cõi hữu tình, cho đến ta lập ba vô tánh v.v... “, Luận sư Cảnh nói: “Về lý ba vô tánh đều là tướng của Biến kế sở chấp không có tự tánh, chỉ vì nói sự tính toán, so lường của Biến kế sở chấp. Y cứ ở y tha và Viên thành thật, nhằm nói về sinh vô tánh, thắng nghĩa vô tánh. Nếu y cứ chỗ sở chấp để nói sinh vô tánh, thắng nghĩa vô tánh nếu y cứ chỗ sử chấp để nói về sanh vô tánh, thắng nghĩa vô tánh thì cũng gồm thu hết vô tánh. Nếu nói tướng của biến kế sở chấp là vô tự tánh thì cũng nhiếp hết vô tánh. Nếu y cứ tánh y tha, Viên thành thật, để nói là sinh vô tự tánh, thắng nghĩa vô tự tánh thì cũng bao gồm hết vô tự tánh (không có tự tánh). Một kết hợp với hai, tức có ba vô tánh, nên văn này nói: “Chẳng phải nhân quán riêng ba tánh, mà ta lập ba vô tánh. Nhưng do hữu tình đối với tánh y tha và Viên thành thật, thuận theo lời nói chấp mắc mà ta lập ba vô tánh. Pháp sư Thái nói: “nếu đối với y tha, quán không có bờ mé là đã tăng ích tánh, tức là tánh vô tướng của Biến kế, cũng là tánh vô sinh của y tha, cũng đối với tánh Viên thành thật, quán cũng không có Biến kế sở chấp tánh cũng thế, là tánh vô tướng của Biến kế sở chấp, cũng là tánh vô tướng của Viên thành thật.

Dựa vào văn này quán tánh y tha đối với tánh Viên thành thật, nên Biến kế sở chấp của ba vô tánh không có tự thể, nên nói là vô tánh. Y tha Viên thành không có tự thể của Biến kế sở chấp khác, nên nói là vô tánh.

Nói “Hoặc do ngôn thuyết tùy giác, tức là phân biệt rõ danh ngôn, chúng sinh, khởi chấp Biến kế. Hoặc do tùy miên của ngôn thuyết, tức là trẻ con và bò, dê v.v... không hiểu rõ danh ngôn chúng sinh. Dù không hiểu rõ danh ngôn, khởi phân biệt. Nhưng do sức tùy miên hạt giống của ngôn thuyết, nên tướng chung là tính toán so lường.

3. Giải thích: “Quán căn cơ, nói về ba tánh, trong đó trước y cứ bốn mươi tâm, nói về ba vô tánh. Kế là dựa vào bốn vị gốc lành để nói. Sau y cứ Địa thượng để nói.

Đầu tiên nói: “Các hữu tình v.v... cho đến “Do nhân duyên này, phần nhiều tu thắng giải, phần nhiều cũng chứa nhóm hai thứ tư lương. Luận sư Cảnh nói: “Đầu tiên vì chưa gieo trồng gốc lành v.v... đến “Chứa nhóm hợp tư lương”, nghĩa là nói các pháp đều từ duyên sinh, chứ chẳng phải tự nhiên khởi, gọi là sinh vô tánh. Người kia nghe nói, tùy từng phần, hiểu rõ các pháp vô thường, cho đến chứa nhóm tư lương.” Pháp sư Thái nói: “Thập tín trở xuống gọi là gieo trồng gốc lành. Bốn thứ như tịnh chướng v.v... là bốn mươi tâm.”

Luận sư Bị nói: “Địa vị thứ nhất, tức Thập tín trở xuống, nghe có giáo, vì đã gieo trồng gốc lành, nên địa vị thứ hai, tức Thập tín có khả năng tịnh chướng. Địa vị thứ ba, tức Thập giải, có khả năng thành thục. Địa vị thứ tư, l2 thập Hạnh, Tu thắng giải. Địa vị thứ năm, là Thập hồi hướng, cũng chứa nhóm nhiều tư lương.”

Kế là, y cứ địa vị bốn gốc lành, để nói về ba vô tánh. “Rằng người kia dù như thế, cho đến ở trong y tha, có thể không chấp mắc tánh sở chấp”, nghĩa là dù đối với địa vị này, đã chứa nhóm gốc lành, cho đến chứa nhóm hai thứ tư lương, tùy khả năng mà hiểu rõ về duyên sinh. Nhưng trong sinh vô tự tánh, chưa thể biết rõ như thật về tướng vô tự tánh và hai thứ thắng giải vô tự tánh tánh. Đối với tất cả hạnh chưa thể nhàm chán cho đúng, là đạo Gia hạnh chưa chính lìa dục, là đạo Vô gián. Chưa chính giải thoát là được giải thoát. Chưa giải thoát khắp ba nhiễm tạp nhạp này là đạo Thắng Tấn.

Đức Như lai lại nói pháp yếu người kia nghe. Người ấy nghe pháp xong, có thể tin hiểu chính đáng.

Nói “Lựa chọn tư duy”, ấy là bốn Tầm, Từ ở địa vị Noãn, Đảnh. Thông đạt như thật, là địa vị bốn trí như thật, ở pháp nhẫn đệ nhất.

Dưới đây, y cứ Địa thượng, để nói ba vô tánh:

“Rằng, do ngôn thuyết vì không huân tập trí. Do không chấp mắc danh ngôn, nên không có danh ngôn huân tập trí. Do ngôn thuyết không thuận theo giác trí, nghĩa là không thuận theo danh, khởi giác trí phân biệt.

Do ngôn thuyết lìa trí tùy miên, nghĩa là do đoạn tùy miên ngôn thuyết, nên trí không chấp mắc, có thể diệt tướng y tha v.v....

4. Y cứ vào ý bí mật nói Nhất thừa, trước ý nói Nhất thừa, sau nói về căn tánh khác nhau, chẳng phải là không.

Phần trước, Cảnh, Luận sư Bị đồng nói: “Đây là nói về người của Ba thừa đồng nương đạo vô tánh, chứng đắc Niết-bàn. Người Nhị thừa ngộ về chấp người, Biến kế sở chấp không có tánh, biết pháp hữu vi từ nhân duyên khởi, không có tự nhiên sinh, tánh của sinh vô tánh, cũng biết y tha không có tánh tự tánh thắng nghĩa kia, cũng có thể Nhị thừa, tức là do nhân không được sáng tỏ, môn vô tánh chân như rõ ràng, gọi là thấu suốt thắng nghĩa không có tánh tự tánh. Bồ-tát tức do dứt trừ cả hai chấp, biết Tướng vô tánh, cho đến do “hai không” đã làm sáng tỏ chân như và do môn vô tánh làm rõ thắng nghĩa không có tánh tự tánh, cho nên nói rằng: “Tất cả Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát đều chung một đạo thanh tịnh mầu nhiệm này, lại không có ngã thứ hai. Vì dựa vào lý này, nên mật ý nói chỉ có Nhất thừa.”

Dưới đây, là nói về sự khác nhau về căn tánh. Pháp sư Thái nói: “Chẳng phải trong tất cả cõi hữu tình, đều không có các thứ căn thượng, trung, hạ khác nhau của ba thừa.”

Luận sư Bị nói: “Chẳng phải đối với hữu tình không có năm thứ khác nhau. Nói “Nếu hoàn toàn hướng về vắng lặng, cho đến cuối cùng không thể khiến sẽ ngồi đạo tràng, chứng được vô thượng Bồ-đề, thì lại đồng với kinh Giải Tiết bản dịch xưa. Chỉ thú của văn người xưa không thừa nhận tánh cố định.”

Luận sư Cát Tạng cũng giải thích văn này: “Nếu người Thanh văn lúc sắp vào vô dư, nhờ Đức Phật nói pháp, hồi hướng, phát tâm Đại thừa, là không có việc đó, cho nên nói rằng, sau cùng không thể được, không đồng với thuyết của Pháp sư Tam Tạng đã nói hôm nay. Bởi trong nghĩa này, có nhiều tranh luận dẫn chứng, nói về nghĩa và giải thích như thường.

Nói “Nếu hồi hướng Bồ-đề, thì chủng tánh Thanh văn Bổ-đặc-già- la ngã cũng có môn khác, nói là Bồ-tát v.v..., như Xá-Lợi-Phất v.v....

5. Nói về bốn hạng hữu tình mê có, ngộ có đối với kinh có thể rõ nghĩa, Mật giáo của Đức Phật, trong đó có ba:

a. Nêu chung.

b. Giải thích riêng ba giải thích đã kết.

Trong phần trước, nói “Như thế đối với ta cho đến “trong giáo pháp thiện”. Pháp sư Thái nói: “Nhắc lại giáo bốn đế, kể cà Bát-nhã, Thâm Mật v.v... “

Luận sư Bị nói: “Nhắc lại giáo vô tướng như Bát-nhã v.v....” “Này người thiện nam tử! Cho đến “Niết-bàn tự tánh. Cảnh Pháp

sư nói: “Về đạo lý, đối với tất cả pháp, Y tha Viên thành là “có”, chỉ Biến kế sở chấp là “không”. Nhằm đã phá quan niệm chấp có kia của chúng Bồ-Tát, lần đầu tiên hướng về Đại thừa, nên đã mật ý nói chung rằng “Tất cả các pháp đều không có tự tánh, “không có sinh” “không có diệt” v.v..., gọi là kinh không liễu nghĩa.

Pháp sư Thái nói:

Hỏi: Có phải Mật giáo này nói ba vô tánh hay không? Nếu ngôn thuyết, thì ý giáo Bát-nhã cũng nói là tánh vô tánh chân thật ư?

Giải thích: “Giáo rõ ràng chỉ nói rằng “không có tất cả” mà không phân biệt. Nếu lấy ý dưới của giáo, thì làm rõ chung lý của tánh vô tánh, cho nên, kinh Thâm Mật v.v... đã chỉ rõ mật ý kia, chính là làm sáng tỏ ba vô tánh.”

Luận sư Bị nói: “Ý giáo của Bát-nhã chỉ nói rõ Biến kế không có tướng. Làm sao biết được? Vì như luận trên nói: “Tất cả các pháp đều không có tự tánh, không có sinh, không có diệt, xưa nay vắng lặng, tự tánh Niết-bàn v.v.... Mật ý nói tướng giáo không có tự tánh, nên biết rằng, chỉ nêu rõ tánh vô tánh của tướng.”

Trong kinh này trở xuống, là giải thích riêng có bốn hạng người; Luận sư Cảnh nói: “Hai người trước không mê; người thứ nhất cho rằng, các hữu tình đã gieo trồng gốc lành phẩm thượng, nghe pháp như thế, hiểu rõ như thật, cho đến hiện Đẳng Chánh giác”. Người thứ hai nói: “Các hữu tình đã gieo trồng gốc lành phẩm thượng, cho đến chưa thể chưa nhóm tư lương của phẩm thượng, tánh họ chân thật ngay thẳng. Du không có sức tư duy lựa chọn, mà không an trụ trong kiến thủ của mình, cho đến chỉ là trí sáng suốt xem xét rõ ràng về sở tri”. Ta đâu thể hiểu, tư khinh mà trụ.

Người thứ ba cho rằng: “Các hữu tình, cho đến “chưa có thể chứa nhóm tư lương của phẩm thượng, chẳng phải tánh chân chất ngay thẳng. Dù có sức hay tư duy lựa chọn phế lập mà trụ trong kiến thủ, nhưng nếu người đó nghe pháp như thế xong, đối với ngôn thuyết mật ý rất sâu kín của ta. Dù sinh tín giải, thuận theo lời nói chấp mắc, nghĩa là tất cả pháp quyết định, không có tánh, bất sinh, không diệt. Do đây mà đạt được không có kiến, không có tướng, kiến, bác bỏ tất cả tướng là vô tướng, bác bỏ biến kế sở chấp Y tha, thật tướng của Viên thành, dựa vào tánh đó để lập ra Biến kế sở chấp.

Đã bác bỏ không có hai tánh, nên cũng bác bỏ không có Biến kế sở chấp. Ở đây như người học của Tam luận chấp mắc về không kiến, gọi là “ác thủ không”. Dù đối với ngã, pháp, khởi lên tướng pháp, nhưng vẫn tin giáo pháp vô tánh. Mà chẳng phải trong phi nghĩa, khởi lên tướng nghĩa, nghĩa là đều dứt trừ hai tánh còn lại là bất “không” của Biến kế sở chấp, nhưng trong nghĩa bất không của hai tánh còn lại, khởi lên tưởng không. Cho đến dù đối với giáo, vì sinh niềm tin, nên phước đức tăng trưởng. Nhưng đối với phi nghĩa, vì khởi chấp mắc, nên lùi mất trí tuệ.

Kế là, nói người kia có hai đệ tử:

1. Người thứ nhất kia đồng với kiến chấp của thầy.

2. Đệ tử thứ hai, vượt hơn kiến chấp của thầy. Đối với giáo pháp kia, cũng bác bỏ không tin, cho là nghe pháp đều không có tự tánh, không có sinh diệt v.v..., bèn sinh sợ hãi, nói là chẳng phải lời Phật nói, mà là ma nói! Hiểu như thế rồi, họ chê bai, mắng nhiếc v.v... sách vở của các dòng họ.

Người thứ tư cho rằng: “Nếu các chúng sinh chưa gieo trồng gốc lành, cho đến tánh chẳng phải chân chất, ngay thẳng, trụ trong kiến thủ của mình, thì người ấy khi nghe pháp này bất sinh tin hiểu, nghĩ là phi pháp, nghĩ là phi nghĩa, thậm chí còn bác bỏ cho là giả dối.”

Luận sư Bị nói: “1. Nói về người tin và hiểu; 2. Nói về người có tin mà không hiểu; 3. Nói về người có sức tư duy lựa chọn; 4/ Nói về người tà chấp. Có chỗ giải thích: 1/ nói về người bốn thiện căn, 2/ Nói về người có bốn mươi tam, 3/ nói về người bác không. 4. Nói về kẻ chê bai, bác bỏ. Hai người sau này đều là Thập tín trở xuống. Luận sư Cảnh nói: “Trong đây có sáu hạng người căn tánh:

1. Người có năm lợi, ba tuệ, mau chóng chứng rốt ráo, sinh tịnh tín.

2. Người có bốn lợi, thiếu tuệ, tánh người ấy chân chất, nhay thẳng, không an kiến.

3. Người có bốn lợi, thiếu tuệ, tánh chẳng phải chân chất, ngay thẳng, an kiến.

4. Từ người khác nghe pháp, đắc pháp, mất nghĩa kiến đồng, lùi mất gốc lành.

5. Người nghe pháp từ người khác, không theo kiến của người kia, tức là sinh sợ hãi, chê bai.

6. Người không có lợi, thiếu tuệ, trôi lăn sinh tử, khởi che bai. Dù nghe giải thích này, nhưng nay lại theo giải thích của Luận sư

Cảnh.

Dưới đây, là kết như văn, trùng tụng. Nghĩa trước có năm bài tụng. Luận sư Cảnh nói: “Bài tụng đầu, tụng lại lần “lại nữa” đầu:

“Các pháp vô tánh Bất sinh diệt thảy.”

Bài tụng thứ hai, tụng lần “lại nữa”, thứ ba: nghĩa là thứ hai lập nhân duyên vô tánh. Thứ ba là quán cơ, nói ba vô tánh.

Thứ năm, đối với Mật giáo của Phật, có mê, có ngộ.

Dưới đây có ba bài tụng, tụng mật thuyết thứ tư kia về Nhất thừa. Người có trí nào nói không mật ý? Nghĩa là người của bốn trí đều tin Đức Phật nói các pháp không có sinh diệt v.v... đồng là mật ý kia. Dù nói các pháp vô tánh, nhưng ý nói các pháp Biến kế sở chấp không nói y tha, viên thành vô tánh, cảnh giới vô lậu, trong đó, giải thoát bình đẳng không có khác nhau, nghĩa là lý vô tướng, hoặc chẳng phải phàm phu có thể hiểu rõ, gọi là khó tư duy cõi vô lậu.

Bậc thánh ba thừa đồng tỏ ngộ lý này, nên nói rằng, trong đó giải thoát đồng đẳng không khác nhau.

Tất cả nghĩa thành, lìa hoặc khổ, nghĩa là do chứng Viên thành thật, nên gọi là “tất cả nghĩa thành”. Dứt trừ y tha kia, gọi là lìa hoặc khổ.

Hai thứ thuyết khác Thường, Lạc, nghĩa là Viên thành này tức là thể Niết-bàn của hai thứ Hữu dư, Vô dư. Do lìa hoặc nên là thường, do lìa khổ nên vui, hai tên gọi thường lạc, gọi là hai thuyết khác.

Nay, giải thích: “Tụng đầu, là tụng đoạn thứ nhất. Kế là có câu tụng đoạn thứ hai. Kế là có hai câu tụng đoạn thứ ba. Kế là, có hai câu tụng rưỡi đoạn thứ tư. Sau, có hai câu tụng đoạn thứ năm.

Trên đây, là hỏi đáp để nói về nghĩa ba vô tánh xong. Dưới đây là thứ hai, nhận hiểu, khen ngợi: Trước Bồ-tát nhận hiểu, sau, đức Như lai khen ngợi.

Phần trước, trước khen ngợi Đức Thế tôn, sau đó là nhận hiểu. Trong nhận hiểu, trước là pháp thuyết, sau là dụ so sánh. Trong pháp Bồ-tát chỉ nhận hiểu về nghĩa ba vô tánh mà Đức Thế tôn đã nói, trong đó, trải qua pháp, nói, giải thích. trước hết là nêu sắc uẩn, giải thích ba vô tánh. So sánh bốn uẩn và các pháp khác. Kế là, là nêu ba vô tánh của khổ đế, so với ba đế còn lại, cho đến trong tám chánh đạo. Sau y cứ vào chánh định thứ tám, để nói, giải thích ba thứ vô tánh.

Trong dụ so sánh có bốn:

1/ Nêu thuốc Tỳ-thấp-phược. Tất cả thuốc tán thuốc tiên, trong phương đều là chỗ thích ứng, yên ổn. Thuốc này bình yên, ổn thỏa, điều hòa các thuốc, tất cả thuốc hoàn tán đều xếp vào một vị.

Như thế, Đức Thế tôn v.v... cho đến “đều là chỗ thích ứng, yên ổn, nghĩa là ở trước đức Thế tôn vì Bồ-tát mới học Đại thừa, nói chung các pháp đều không có tự tánh, chưa nói về Y tha, viên thành là có, gọi là không liễu nghĩa. Nay, nhận hiểu rằng, chỉ Biến kế sở chấp là “không”, hai tánh còn lại là “có”, là chân liễu nghĩa. Đem đạo lý “có” “không” liễu nghĩa này để giải thích về kinh không liễu nghĩa của thuyết ở trước, thì biết Đức Phật nói nghĩa không có tự tánh, tức không phải tất cả các pháp đều “không”, nên nói “Khắp đối với tất cả kinh không liễu nghĩa, đều là chỗ thích ứng, yên ổn.

Tỳ-thấp-phược: ở đây vì không có từ ngữ nào tương đương với danh từ này, nên vẫn giữ nguyên tiếng Phạm. Lại, giải thích: “Tiếng Phạm tỳ-thấp-phược, đời Đường dịch là có công năng.

2/ Nêu thí dụ sách. Như khi muốn vẽ, trước phải dùng đất nhuyễn rải khắp các màu sắc. Do đất nhuyễn này lại có thể phát rõ tướng mạo, sự nghiệp của sách, màu cho rõ ràng, dùng ngôn giáo liễu nghĩa của lý “không” bất “không” trong các pháp, nhằm làm rõ kinh không liễu nghĩa, nói là đối với các pháp đều không có tánh, nghĩa là chỉ y cứ ở Biến kế sở chấp.

3/ Nêu Dụ bơ chín, rất dễ hiểu.

4/ Thí dụ hư không. nghĩa là nói đủ nghĩa “không” bất “không” của ba tánh, kèm theo “hữu”, nói “không”, gọi là liễu nghĩa.

Khắp với tất cả kinh bất liễu nghĩa chỉ nói về không xứ, phân biệt, giải thích, không che lấp tất cả tác nghiệp của Trung đạo, như hư không đầy khắp tất cả sắc xứ, không chướng ngại tất cả nghiệp riêng đã tạo nên: dưới đây, là Đức Phật khen ngợi, thứ ba, trong phần nói về giáo, công đức trì kinh hơn kém, trước quyết định giáo thể hơn, kém của ba thời. Sau nói phước lợi trì kinh.

Trong phần trước, Luận sư Cảnh nói: “Một thuở nọ, tại chỗ đọa của vị tiên Bà-la-ni-tư, xưa gọi là trú xứ của người tiên là “phi”. Vì xưa, nhà vua thường dẫn các thể nữ dạo chơi ở vườn thượng uyển. Bấy giờ có năm trăm vị tiên trong hư không sắp đi qua, vừa nhìn thấy các thể nữ liền rơi xuống, nên gọi là xứ đọa của các vị tiên.

Vì hướng đến Nhị thừa, nên nói riêng Bốn đế, an lập Đế “có”, là các giáo tranh nhau giữ lấy xứ an lập. Đây chính là ẩn mật vì nói hai tánh y tha, Viên thành là có. Vì e rằng sẽ thêm chấp “không”, nên chẳng nói tánh “không” của Biến kế sở chấp, gọi là bất liễu nghĩa.

Trong thời thứ hai, Đức Phật đã vì các chúng Bồ-tát phát tâm hướng về Đại thừa, nên đã phá chấp “có” kia, nói các pháp không có đại Bát-nhã, tức là ẩn mật vì nói tự tánh của Biến kế sở chấp vốn không. Vì e rằng sẽ thêm chấp có, nên chưa cho nghe nói hai tánh Y tha, Viên thành là “có”, nên gọi là chưa liễu nghĩa.

Đến nay trong thời thứ ba, vì Bồ-tát học sâu, nói kinh Giải Thâm Mật, nói đã Biến kế sở chấp là “không”, hai tánh còn lại là “có”. Về nghĩa “có”, “không” là nói hai tánh “có”, tức là nghĩa sẽ vì người phát thú Nhị thừa mà nói, nói Biến kế sở chấp là không, chính là nghĩa sẽ vì người phát thú Đại thừa mà nói, nói đủ nghĩa “không” “hữu” của ba tánh, tức là sẽ vì Bồ-tát học lâu mà xoay bánh xe chánh pháp, là nói liễu nghĩa, nên nói khắp vì người phát tâm hướng về tất cả thừa, nghĩa là nói chân liễu nghĩa.

Pháp sư Thái nói: “Đầu tiên là xoay bánh xe pháp Bốn đế của Thanh Văn. Thời thứ hai, vì người phát thứ hướng một tánh “không” Đại thừa, mà nói các pháp không có tánh của tự tánh. Nhưng không y cứ vào ba tánh, ba vô tanh để phân biệt, nên gọi là tướng ẩn mật chuyển, chỉ nói tất cả đều “không” chẳng nói y tha, viên thành là “hữu”. Như phẩm Đại v.v... là giáo kia.

Đến nay thời thứ ba, vì phát thứ hướng về tất cả Đại thừa. Vì rõ khắp, nói ba tánh, ba vô tánh, xoay bánh xe chánh pháp, lại không có trên. Như Hoa Nghiêm v.v... là giáo kia. Do nói là pháp chấp ngang trái không có nhân duyên và pháp Viên thành là “có”.

Trong giáo thứ hai, không nói ba thừa thành Phật, nên chỉ nói Đại thừa.

Trong giáo thứ ba, nói về ba thừa tánh bất định thành Phật, nên gọi là tất cả Đại thừa. Dưới là nói phước lợi trì kinh.

Ổ-Ba-Ni-Sát-Đàm phần là chỗ cùng cực (vô cực) của số.

Thứ tư, thỉnh đặt tên kinh. Trong thời gian chúng được lợi ích, trước thỉnh đặt tên, sau nói về thời gian được lợi ích.

Tam Tạng Pháp sư nói “Nói về được lợi có lợi của Ba thừa, tức là dẫn hai nhà của Thích Luận để giải thích.

1. Giải thích: “Giảng nói bằng một âm thanh, tùy theo từng loại đều được hiểu, như kinh Duy-ma nói.

2. Giải thích: Cái thấy dù khác, nhưng về nghĩa đã nghe thì đồng. Đây là nói đồng nghe một giáo, người nói thì khác, nên đại, Tiểu, ba thừa đều chứng được quả của mình. Như Phật Địa Trì chép “Cái thấy dù khác mà nghĩa nghe thì đồng. Việc này cũng như thế, dù nghe một giáo, mà Thanh văn thì hiểu về lý Nhân không. Bồ-tát hiểu “hai không”, cho nên kinh nói: “Ba trăm ngàn Thanh văn, Xa trần, lìa cấu v.v..., là lý ở đây. Việc xa trần v.v..., như luận sẽ nói.