SỐ 1828 — DU-GIÀ LUẬN KÝ

QUYỂN 23 (Phần Đầu)

BẢN LUẬN QUYỂN 88

Thứ tám, là môn Đại, giải thích về sự nhận thức v.v... Bài tụng trước đã nêu bốn trường hợp, tức là bốn môn.

Trong giải thích của Văn xuôi:

1. Giải thích về môn sự trí. Hai trí tà, chánh đồng “duyên” một cảnh, để chấp “không”, chấp khác. Khi chánh trí khởi, chẳng phải là phá hoại cảnh của tà trí kia, mà chỉ bỏ chấp bất chính nơi cảnh này.

2. Giải thích về chuyển biến các hạnh như lạc v.v...

3. Giải thích về thỉnh, không thỉnh nói kinh, đều như văn rất dễ

hiểu.

4. Giải thích về Niết-bàn có hai thứ: đầu tiên, là nói Niết-bàn viên

mãn. Sau nói về phần Niết-bàn kia.

Trong phần trước: Luận sư Cảnh nói: “Tùy thuận truyền dạy, nghĩa là ghi nhận nói, tức ghi nhận luân tâm.

Răn dạy, nghĩa là tức luân dạy răn miệng nghiệp của lậu tận thông, thần biến tức luân thông của thân, “Đức Như lai tùy ý muốn ghi nhận nói tâm kia, cho đến “nếu lần lượt diệt tâm lâu xa”, nghĩa là ở đời quá khứ tâm đã diệt trong nhiều kiếp vô lượng.

Nếu tâm đã diệt trong thế gian, nghĩa là tất cả tâm trong đời trước.

Nếu tâm chuyển của sở duyên ở hiện tại, nghĩa là tâm đã khởi ở một đời hiện tại, từ định khởi xong, cho đến không y cứ ở sát-na, giải thích tâm diệt vô gián, tâm diệt lâu xa của duyên trước. Nếu tâm chuyển của sở duyên ở hiện tại, đều y cứ ở chủng loại, không y cứ vào sát-na, đã nói như trước.

Đức Như lai đều nói từ tâm định, từ định khởi xong, tùy niệm phân biệt, nghĩa là vì đồng với tướng Nhị thừa, nên nói thế này: “Đây là trí tha tâm, biết khắp ba đời, biết khắp nhiều tâm số, không đồng với trí tha tâm của Nhị thừa, chỉ “duyên” tâm như như ở hiện tại, không biết tâm số pháp v.v...

Luận sư Bị nói: “Trong văn này trí tha tâm đã biết việc quá khứ với trí túc mạng đâu có khác nhau?

Giải thích: “Nếu biết bên tâm pháp, gọi là trí tha tâm, biết các biên sự, gọi là trí túc mạng, tâm muốn biết lúc phương tiện của trí tha tâm. Phương tiện của túc mạng muốn biết các việc.”

Luận sư Đạt nói: “Lại dựa vào ba pháp trở xuống, là giải thích lại ba môn thuận với truyền dạy v.v... ở trước.”

Dưới đây, là nói về phần Niết-bàn kia. Luận sư Đạt nói “Vì tương tự Niết-bàn nên nói rằng phần Niết-bàn kia, như uống, ăn khi đói, khát gọi là tiểu Niết-bàn.

Thứ chín, môn Đại giải thích về sự tranh luận v.v... trước là bài tụng nêu bảy môn:

1. Tranh cãi.

2. Mầm.

3. Nhiễm lớn của kiến.

4. Một đường.

5. Học.

6. Bốn sự sợ hãi.

Nửa bài tụng dưới là môn thứ bảy. Trong giải thích của Văn xuôi, đầu tiên là giải thích môn tranh cãi, nói là A-tử-la, là tên riêng của người.

Ma-đăng-kỳ, nghĩa là Chiên-trà-la nữ, tên là Ma-đăng-kỳ. Chiên- trà-la nam, tên là Ma-đăng-già. Hai tên này là tên chung. Người nữ này chỉ dùng khăn lau làm kế sinh nhai. Người đời giả lập sự giàu to, nhiều của. Đức Như lai vì họ cũng nói đến của cải nhiều.

Thứ hai, là trong giải thích về môn Mầm, trước là nêu chung. Kế là, giải thích sơ lược. Sau phân biệt tính toán rộng.

Y cứ trong giải thích sơ lược, trước, nói về một nhân. Sau, nói về hai duyên. Luận sư Cảnh nói: “Năm phẩm Hạnh:

1/ Tự tánh các hạnh.

2/ Nhân duyên các hạnh.

3/ Nhân tạp nhiễm.

4/ Nhân thanh tịnh.

5/ Là thanh tịnh.

Nhân duyên tạp nhiễm trong năm thứ này, tức là hạt giống phiền não. Theo đuổi Lại-da làm nhân, dùng bốn thức trụ làm duyên. Lại, do hỷ tham nhuần thấm nghiệp, làm cho mầm nối tiếp nhau, gọi là “duyên”. Luận sư Đạt nói: “Tức năm uẩn, gọi là năm phẩm hạnh. Trong phần phân biệt, nói trong đây có một, cho đến không bao giờ được sinh. Người này hiện đang tạo nghiệp mới và tăng trưởng. Về sau, thành La- hán, khiến hạt giống sẽ hư mục, có mầm không mọc.

Nói “Lại nửa, nói có một, cho đến “La-hán kia về sau có mầm cũng không mọc được”, đây là y cứ giải thoát phần viên mãn. Hoặc y cứ ở một trăm kiếp, sáu mươi kiếp v.v... Tức ở hiện thân vì có khả năng nhập quả trên, nên làm cho có mầm bất sinh. Lại nửa, “Có một người trụ trong địa hữu Học, cho đến “bất sinh lại”, nghĩa là sinh cõi Dục hết, địa trên vẫn còn có, trái với cõi này, phải biết rằng, tất cả có mầm (mầm hữu) đều được tăng trưởng, nghĩa là trái với ba người trên, chính là ngoại đạo, phàm phu có mầm tăng trưởng.”

Thứ ba, là giải thích kiến nhiễm lớn. Luận sư Cảnh nói: “1- Kiến; 2- Phiền não khác. Kiến tạp nhiễm nghĩa là chấp ngã, ngã sở. Lại có kiến khác, đây là căn bản mà các ngoại đạo đều thú hướng. Bốn kiến còn lại thú hướng đến sáu mươi hai kiến v.v... lấy ngã kiến làm gốc. Ngoài ra, phiền não là tạp nhiễm thứ hai. Lại, khi thoát khỏi kiến nhiễm, với kiến khác cũng thoát khỏi cái khác, các kiến cũng thoát khỏi, chứ chẳng phải khi thoát khỏi cái khác, các kiến cũng thoát khỏi. Vì sao? Do sự sinh trong đây, dựa vào đạo thế gian, cho đến lìa tham dục của vô sở hữu xứ, giải thoát mà chưa thoát khỏi thân kiến, tức là hàng phục tu. Mà không hàng phục kiến, lại có thể dứt kiến hoặc tu hoặc cũng dứt. Do kiến này, nên ở địa trên, dưới đã có các hành hòa lẫn với tự thể, không quán khác nhau, chấp chung làm ngã, hoặc chấp ngã sở. Văn này là nói ngã kiến. Chấp chung các hành của cửu địa làm nguyên do của ngã. Đạo xuất thế, trước dứt trừ thân kiến. Sau, hẳn dứt dứt phiền não khác. Cho nên chỉ kiến tạp nhiễm là tạp nhiễm lớn. Luận sư Đạt nói: “Do kiến dứt trừ tất cả hoặc, gọi là kiến tạp nhiễm. Tu dứt trừ tất cả “hoặc”, gọi là phiền não khác, ngoại trừ thân kiến, bốn kiến khác gọi là kiến thủ ngoài. Văn này nói rằng, chưa thoát khỏi Tát-ca-da kiến, nên biết rằng, dựa vào đạo thế gian, chỉ hàng phục tu hoặc, không hàng phục kiến hoặc. Lai nói rằng: “Ở địa trên, dưới đã có tự thể hòa lẫn của các hành, không quán khác nhau, nên biết rằng, theo nghĩa của Đại thừa. Ngã kiến cũng duyên địa mình, người nhưng “duyên” chung, chứ chẳng phải “duyên” riêng. Vì chỉ thân ở địa cõi Dục dưới, mới “duyên” địa trên, nên văn trên nói rằng: “do sinh này”. Nhưng không thấy có văn thân sinh lên địa trên, ngã kiến “duyên” địa dưới. Tự xem xét thứ lớp văn dưới sinh lên địa trên, cũng “duyên” pháp của địa dưới làm ngã, nên nói chấp chung làm ngã hoặc chấp ngã sở do nhân duyên này, dù lên Hữu Đảnh, nhưng về sau lại lui sụt.”

Tam Tạng Pháp sư nói: “Thân sinh địa trên, thân cũng “duyên” pháp của địa dưới làm ngã. Như văn Quyết Trạch, tham của địa trên “duyên” địa dưới, ở đây cũng thế”.

Thứ tư, giải thích một đường, nên biết do đạo của ba thứ tướng, gọi là một đường nghĩa là dùng năm hành tướng của địa phàm phu để quán sát các hành, tức tu đối trị các hành này trong hai thời gian, sao cho thanh tịnh, rằng đối với hạnh hướng Địa hữu học và Địa Vô học, cộng với phàm phu ở trước kia làm ba tướng.

“Cho nên gọi là năm hành v.v... trở xuống, là nêu riêng năm hành”.

Luận sư Đạt nói: “Nói năm xứ, nghĩa là năm xứ uẩn.

Nói tự tánh, nghĩa là chỉ tự tánh của các hành hữu lậu thuộc về khổ đế.

Nói nhân duyên của các hành, nghĩa là thuộc về tập đế, có công năng chiêu cảm nhân duyên của khổ đế.

Nhân duyên tạp nhiễm, nghĩa là hỷ, ái. Nhân duyên thanh tịnh: tai họa lỗi lầm. Thanh tịnh: đã chứng đắc diệt đế.

Thứ năm, là giải thích về Hữu Học. Luận sư Cảnh giải thích: “Những gì là năm hành? Nghĩa là quán sát các hành, nhân duyên các hành, nhân duyên tạp nhiễm, nhân duyên thanh tịnh, diệt, vì vắng lặng. Gom chung năm hành trước thành một. Thú hướng đạo thanh tịnh, vì xuất ly, tức nhân thanh tịnh ở trước. Vì các thứ các hành có rất nhiều tánh, tức là tự tánh của các hành thứ nhất, vì mỗi tự hạt giống đã sinh, nghĩa là giải thích riêng về nhân.

Mỗi nhân đều chờ duyên khác mới sinh khởi. Nghĩa là giải thích riêng về duyên của các hành. Từ đây về sau, hợp cả hai để giải thích nhân duyên của các hành”.

Luận sư Đạt cho rằng: “Nói năm xứ, nghĩa là như trước. Về hành tướng khác nhau của năm thứ trong đây:

1. Nêu chung năm hành tướng trước để làm hành tướng khác nhau ban đầu.

2. Thú hướng đạo thanh tịnh, vì xuất ly, là hành tướng thứ hai, giúp đỡ thành hành tướng ban đầu. Hành tướng thứ nhất được xuất ly thanh tịnh.

3. Vì nhiều thứ tánh của các hành, nên là hành tướng thứ ba, giải thích lại hành tướng này trở thành tự tánh của các hành.

4. Vì mỗi tự hạt giống đã sinh khởi, nên là hành tướng thứ tư, giải thích lại trở thành nhân duyên các hành.

5. Đều đợi duyên khác mà sinh khởi, nên là hành tướng thứ năm, giải thích chung bốn hành tướng ở trước, đợi duyên mới sinh”.

Có chỗ giải thích: “Quyết định chung năm hành, lược tạo nên bốn Đế:

1/ Khổ đế, tức các hành ban đầu.

2/ Tập đế tức cảnh hạnh kế đó.

3/ Diệt đế, tức cảnh hạnh thứ tư.

4/ Diệt vắng lặng, vì được thanh tịnh.

Luận rằng: “Vì diệt vắng lặng, nên ý ở đây. Đạo đế tức hành thứ năm. Đạo đã tự thanh, vì hay làm cho tịnh diệt, ở dưới là giải thích lại ba câu. Một câu đầu, giải thích các hành trên. Hai câu sau, giải thích nhân duyên của hành.

Thứ sáu, là giải thích về bốn thứ sợ hãi. Luận sư Cảnh giải thích: “Do bốn nhân duyên phát sinh sợ hãi đối với hai nơi chốn, có thể gây ra chướng ngại:

1. Đối với các hành hữu vi.

2. Đối với Niết-bàn sinh sợ hãi.

Do sinh sợ hãi, nên đối với Thánh giáo kia, kể cả Niết-bàn, bất sinh lạc thọ, gọi là chướng ngại. Do bốn nhân duyên:

1/ Đối với địa vị, sinh sợ, nghĩa là ở trong địa vị phi Thánh, sinh ra sợ hãi.

2/ Nếu nương tựa pháp này sinh khởi, nghĩa là đối với các hành, chấp ngã, ngã sở làm nương tựa, nghe nói “vô ngã” mà sinh ra sợ hãi.

3/ Sinh khởi như thế, nghĩa là do các hành của hai thứ đổi thay, hư hoại, sinh ra sợ hãi.

a. Do duyên khác đã đổi thay, hư hoại, nghĩa là vì trái thuận với duyên khác nên, hoặc “duyên” già, bệnh mà sinh sợ hãi.

b. Do tâm mình khởi tà phân biệt, mà đổi thay hư hoại, đối với một cảnh, mà tà tâm phân biệt, hoặc có, hoặc không, hoặc thường, vô thường v.v... mà sinh sợ hãi.

4/ Hành tướng sinh khởi, nghĩa là đối với điều mình ưa thích, lo sợ, sẽ phải đổi thay, hư hoại, sinh ra hành tướng sợ hãi. Đối với cảnh đang thay đổi, hư hoại, sinh ra hành tướng phiền não v.v...

Trên đây, nói chung là thứ nhất, đối với hành hữu vi mà sinh sợ hãi. Lại, đối với Niết-bàn, biết tự thể, mãi mãi đổi thay, hư hoại, khởi lên hành tướng sợ hãi.

Hành tướng như thế, lúc chuyển khác nhau, đối với ưa Thánh giáo và ái lạc, gọi là che lấp hai xứ. Lại, do hai môn, tự chỗ “sở hành” đối với cảnh sở duyên, chấp ngã, ngã sở chuyển biến một cách khác nhau, nghĩa là tìm kiếm là kiến lãnh thọ là thọ”.

Có chỗ giải thích: “Trong đây, tức sở quán của năm hành nhân duyên, như hành của các hành, được gọi là năm nơi chốn”.

Thứ bảy, là giải thích về thuyết thiện, thuyết ác, túc trụ tùy niệm khác nhau. Luận sư Cảnh giải thích: “trong đây, trước, dựa vào thuyết ác, chấp thường, vô thường thuyết thiện thì không như thế. Kế là, dựa vào thuyết ác, biết không như thật khổ sinh vị ái. Đối với hành của ba đời, như thứ lớp, nẩy sinh đoái tưởng đến sự hớn hở và không thể tu nhàm lìa, lìa dục. Người khéo nói pháp trái với pháp xấu ác kia.”

Thứ ba là người nói ác, tà hạnh như thế, bị tiêm nhiễm bởi bốn nhiễm, có thể cảm hữu sau.

“Do sức tăng thượng của hai thứ này v.v...” trở xuống, là giải thích về sự phế lập thuyết thiện ác, kia. Nói riêng, kiến mạn và lý do tham, rất dễ hiểu. Trong các hành, không xem xét, so lường người khác, v.v... gọi là kiến. Xét tra, so lường, gọi là mạn. Tà chấp như thế, là phẩm vô minh, nghĩa là nói chung, kiến, mạn cho là vô minh. Do vô minh này là trước hết phát khởi tham, chấp mắc, gọi là phẩm ái. Do hai thứ phiền não căn bản này, nên trôi lăn trong sinh tử không dứt. Vô minh là đầu tiên của duyên khởi sau này, nên sinh tử không gián đoạn. Khéo nói pháp có công năng dứt trừ bốn thứ tạp nhiễm.

Luận sư Đạt nói: “Mặc dù có phiền não khác v.v...” trở xuống, là giải thích về hàng phục chung vấn nạn. Người ngoài nạn rằng: “Có vô lượng phiền não, sao chỉ nói có ba thứ kiến, mạn ái là phiền não tạp nhiễm ư?”

Nay, lược giải thích chung: “Dù có “hoặc” khác, mà chỉ lấy ba thứ này là vì chúng mạnh mẽ hơn hết, nên nói riêng.

“Ngần ấy phiền não v.v... là phân biệt rộng, hàng phục chung vấn nạn.

Lại, “Kiến ở trong đây và ngã mạn” v.v... trở xuống, là giải thích tản mạn về sự khác nhau của các danh trong kinh.

Thứ mười, môn Đại giải thích không có nhàm chán v.v... Tụng nêu tám môn:

1/ Không nhàm chán tai họa, không có dục.

2/ Hỏi, ghi nhận không có rối loạn.

3/ Tướng.

4/ Chướng.

5/ Hiếm lạ.

6/ Không có nhân.

7/ Hư hỏng.

8/ Ròng nhiễm đều cùng có về sau.

Trong giải thích của Văn xuôi, đầu tiên chính là nói không có nhàm chán dục.

Kế là, vặn lại, có nhàm chán dục.

Thứ hai, giải thích về hỏi, ghi nhận không có rối loạn. Trước là chung hai thứ. Sau, là giải thích riêng hai thứ. Trong phần trước, nói “Nếu có người niềm tin thanh tịnh, hỏi với tâm tốt, hoặc các ngoại đạo đến thưa hỏi, người hỏi với lòng dạ xấu ác.

Dưới đây, là giải thích riêng hai thứ: Trước, là hỏi riêng về sinh, diệt, nói không có rối loạn. Sau, y cứ hỏi phạm hạnh, nói về ghi nhận không có rối loạn.

Trong phần trước, nói dựa vào Trung đạo, dựa vào Trung đạo để đáp.

“Lúc hỏi về sinh diệt trong các hành, không thêm vào hữu tình, không bớt đi sự thật, không tăng ích có chúng sinh chân thật là chân sinh diệt, vì chúng sinh giả lập, không có pháp thể.

Dưới đây sẽ nói về pháp nhân duyên sinh diệt, huyễn hữu có sinh, có diệt, không được bác bỏ rằng, pháp nhân duyên không có sinh, không có diệt, vì sẽ trở thành tổn giảm! Chỉ đối với các hành, an lập sinh, diệt không rối loạn mà ghi nhận thôi.

Dưới đây, là nói lìa hai bên. Thứ hai, là trong phần hỏi về Phạm hạnh, nói ghi nhận không rối loạn. Luận sư Cảnh nói: “hoặc có người nói “Vì sao mà Sa-môn Kiều-Đáp-Ma đã tu tập phạm hạnh v.v... ? Chính Du-Bà-Ma-La Tử”.

“Nếu gặp phải câu hỏi này cho đến “gọi là ghi nhận không rối loạn”, nghĩa là hoặc có người hỏi “Vì sao chung trong đa số chúng Sa- môn, nói Du-Bà-Ma-La-Tử v.v... gọi là tu phạm hạnh, không dẫn dắt người khác? Nếu gặp câu hỏi này thì nên nói như trước, nếu trong tâm chúng hoàn toàn không nêu tên một người thì không biết nói chúng nào tu tập phạm hạnh lại trở nên tổn giảm. Nếu nói rộng tên Sa-môn khác, thì quá rườm rà, tức là trở thành tăng ích.

Nay, xưng hô một tên v.v... tất cả tên khác đều lìa tăng giảm. Nếu cho rằng hữu tình có thể tu nhiễm, tịnh, gọi là Tăng, nói đều không có tu tập, gọi là giảm. Nếu vì các hạnh nhàm chán lìa dục diệt, mà tu tập ấy, thì đó gọi là Trung đạo.”

Lại, có chỗ giải thích: “Nói Kiều Đáp Ma, tức xưa gọi là Cù-đàm, là dòng họ Phật”.

Có người hỏi: “Vì sao chính Đức Phật đã tu tập Phạm hạnh?” nếu gặp câu hỏi này, thì sẽ dựa vào Trung đạo, ghi nhận rằng không tăng ích có thật sự hữu tình tu tập nhiễm, tịnh, cũng không tổn giảm, đều không có tu tập.

Thứ ba, là giải thích tướng: hữu vi, vô vi, gọi là có ba tướng. Nói tánh khác, của tánh khác, nghĩa là khi chưa chết về sau, đồng loại sinh diệt, vì mỗi niệm riêng, nên gọi là tánh khác của tánh khác.

Chuyển biến tánh khác, nghĩa là như qua đời xong, từ có căn sinh ra vô căn.

Thứ tư, là giải thích chướng. Đầu tiên là nói về chướng, không có chướng. 2- Nói về tướng của bậc Thánh, trong đó nói về hai tướng:

1. Các căn trừ chướng.

2. được Phật thọ ký.

Kế là, nói về ba tướng. Luận sư Cảnh nói: “Do ba thứ tướng cho đến “Ta đã biết rõ”, nghĩa là do ba thứ tướng, nên nói là do hai thứ, tức là hướng về tướng của hai bực Bậc thánh ở trước:

1. Chủng tánh mãn.

2. Chỉ vật loại, nghĩa là ghi nhận xong, qua đời v.v... Dưới đây là giải thích văn kinh:

Pháp, tùy pháp. Pháp là chánh kiến, trước hành Thánh đạo. Tùy pháp, nghĩa là nương tựa vào pháp ý v.v... văn, tư kia. Lại, “Ta không hề não loạn chỗ mà chánh pháp nương tựa”. Nghĩa là do đức Thế tôn là chỗ dựa của chánh pháp, lẽ ra nên nói: “Ta không hề não loạn đức Thế tôn”. Luận sư Đạt nói: “Chỉ ghi nhận vật loại, nghĩa là như kinh khác nói “Phật thọ ký cho Đáp-Bà-Ma-La Tử, mạng quá khứ, sau là chỗ sinh.

Nói Đáp-Bà-Ma-La Tử, Hán dịch là vật loại. Có chỗ giải thích: trong đây có Ba tướng:

1. Pháp.

2. Tùy pháp.

3. Không xúc não chỗ nương tựa của chánh pháp. Thứ năm, là giải thích pháp ít có, lược có hai thứ:

1. Chưa tin, khiến tin, đã tin, khiến tăng trưởng.

2. Nhanh chóng đối với thánh giáo, khiến được ngộ nhập.

Nói “Đầu, giữa, sau đều thiện”, môn nhiếp khác như trước, phần giữa đã nói môn thiện lúc đầu trong bảy thiện.

Nói “Hai đời hiện tại, quá khứ, vì khác nhau nên gọi là khác nhau thứ hai”, nghĩa là hiện tại, gọi là đời này, quá khứ gọi là đời khác. Đối với cõi Dục ở trước, là đời này, với cõi trên là đời khác, nên nói “khác nhau thứ hai”.

Thứ sáu giải thích về vô nhân: Nói: “Do có hai tướng:

1. Vì không biết rõ nhân duyên sinh, khởi.

2. Vì không biết rõ nguyên nhân diệt tận.

Thứ bảy, trong giải thích về sự chê bai. Trước giải thích về sự chê bai. Sau, giải thích về diệt hai vô trí.

- Trong phần trước lược có hai thứ:

1- Chỉ lời nói là tự khen, chê người khác.

2- Chánh hạnh nói pháp, dù không có khen chê, mà là chân thật tự khen, chê người khác.

Thứ tám, là giải thích về thuần nhiễm đều có ở môn sau. Luận sư Cảnh nói: “Mười một tướng: Năm uẩn này tức là năm, lại do hoàn toàn phẩm hạ là thứ sáu. Lại, do nhiễm, tịnh trở xuống, còn có hai tướng, cộng với trước thành tám. Lại do ba tướng cộng với trước là mười một, cũng rất dễ hiểu năm môn, trong ngoài, thô tế, tốt xấu, xa gần của ba đời trước, có mười một thứ”. Luận sư Đạt v.v... chỉ nói giải thích sau.

Thứ mười một là Môn Đại, giải thích về Thiểu dục trụ v.v... bài tụng trước nêu mười tám môn:

1. Thiểu dục.

2. Trong tự tánh v.v... có ba môn ghi nhận ba, lại có ba môn, đây là câu đầu có tám môn.

9. Giống với chánh pháp.

10. Nơi chốn của nghi, si.

11. Không ghi nhận.

12. Đổi thay, hư hoại.

13. Đại sư ghi nhận.

14. Ba kiến mãn.

15. Tướng ngu bên ngoài. Chữ “Đẳng” sau cùng, lại có ba môn. Trong giải thích của Văn xuôi, đầu tiên, là giải thích ba tướng của Thiểu dục trụ. Tâm Như lai nhập lý hiện quán của sự xả trong Thiểu dục trụ, gọi là nhân thiểu dục:

1/ Do việc làm rốt ráo.

2/ Do hạnh nhàm chán của đệ tử đã thành.

3/ Vì nhiều sự nghiệp hóa đạo người, khiến họ thiểu dục. Lại, như thuyết kia nói: “Đức Như lai nhập vào vắng lặng, thiên trụ v.v... “. Như quyển tám mươi sáu trước đã nói: “Do tám nhân duyên, đức Như lai nhập vắng lặng thiên trụ, cho đến nói rộng.

Thứ hai, là giải thích tự tánh. Luận sư Cảnh nói: “Các đối tượng giáo hóa lược có bốn hạng, là tánh được điều phục. Tổng số có bốn. Trong nêu chỉ có ba, phải biết rằng, nếu số lầm, bản thảo cũng lầm nên sửa lại là ba”.

Lại, có một cách giải thích: “Lìa ngu si, buông lung là hai”.

Thứ ba, giải thích về bốn thứ sinh cung kính, trụ nhanh chóng chứng vô thượng. Luận sư Cảnh nói: “Thể tánh của cung kính không có văn”.

Theo Tiểu thừa, nói về yêu kính. Yêu là kính, yêu là tín, kính là dục. Nay, xét giải thích trong đây, giống như lấy tín, dục làm thể của cung kính.

Luận sư Đạt nói: “Có thể sinh tướng cung kính đối với bốn chỗ, tức ở dưới nói: “Đối với chỗ nên được”.

Thứ tư, giải thích về ba vô thượng. Luận sư Cảnh nói: “Trong đây, nói chung, hiện pháp lạc trụ của trí đoạn: trí là trí Vô thượng, đoạn là giải thoát của tâm bất động. Hành của lạc Tốc thông, là hiện pháp lạc trụ.

Nói “Phải biết rằng tất cả hành của A-la-hán, đều được gọi là Lạc tốc thông v.v...” nghĩa là dựa vào đây sẽ giải thích sau, tức biết chánh hạnh ở trước không có chi trên, nghĩa là lạc tốc thông, tức y cứ tất cả hạnh của A-la-hán, gọi là Lạc tốc thông, chẳng phải y cứ ở địa để nói về môn bốn hạnh.

Luận sư Đạt nói: “Tất cả bốn hạnh tích của Thân bậc Vô học này, đều gọi là Lạc tốc thông hạnh, không gọi là Lạc trì khổ tốc, khổ trì v.v...”

Dưới đây là giải thích lý do, rằng vì tất cả thô nặng dứt diệt hẳn, nên tất cả việc đã làm xong.

Thứ năm, trong giải thích về hai thời gian là như thật biết về thân kiến. Luận sư Cảnh nói: Trong hai thời gian là môn thứ nhất. Do bốn thứ tướng v.v... là môn thứ hai, tức ở vào hai thời gian vô gián, chứng được các lậu đã dứt dứt hết, là môn thứ ba.

Dưới đây, sẽ theo thứ lớp giải thích: Thế nào là hai thời gian?

1- Ở địa phàm phu, tức nội phàm phu trước Kiến đạo, thực hiện quán vô ngã, biết khắp thân kiến là chấp điên đảo.

2- Ở thời gian kiến đạo, tức dứt trừ phân biệt ngã kiến trong kiến đạo.

Nói “Vì tự tánh cho đến “hoặc làm ngã sở, nghĩa là chỉ đối với tự tánh của hành năm uẩn, chấp ngã, ngã sở. Nơi chốn, nghĩa là cảnh sở duyên: Chấp ngang trong vô ngã, có ngã là cảnh sở duyên.

Đẳng khởi, nghĩa là vô minh thuộc về kiến thủ. Xúc sinh thọ là duyên ái, nói từ thân kiến làm gốc. Kế là, khởi thuộc về kiến, nói về thân kiến ở trước chẳng phải hơn, chấp là hơn. Tương ưng của kiến thủ, tức có vô minh làm duyên sinh lại, thọ “duyên” sinh ái. Pháp như thế v.v... đều do từ đẳng khởi của thân kiến, cũng có thể từ thân kiến đẳng khởi kia, nghĩa là do kiến thủ “duyên” “ngã” chẳng phải hơn mà chấp là hơn, đồng với vô minh và xúc làm “duyên” sinh thọ. Lãnh thọ ở ngã, khởi ái ở ngã. Do ngã ái này, nên khởi thân kiến, quyết định chấp nhã. Ở đây lại có năm thứ lớp duyên khởi, nghĩa là chủng tánh của hạt giống giới làm duyên sinh các thứ tánh v.v... của hạt giống xúc: Giới tức sáu giới, giống như sáu nhập “duyên” “xúc”, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái “duyên” thủ v.v...

“Do quả cho đến:

“1- Lúc dựa vào vô ngã, quán sát kỹ pháp nhẫn”, nghĩa là tức quán sát pháp không có nhân trước kiến đạo.

2- Lúc hiện quán, tức ở kiến đạo.

3- Lúc chứng đắc La-hán, đây là nêu ba thời gian. Một thời gian trong đây, do sức Tát-ca-da kiến của tùy miên kia, nên có “hoặc” có “nghi” cho đến “nói là nga sẽ dứt trừ, không ưa thu nhập”, là chướng ngại “nhân” trước kiến đạo. La-hán kia ở vào thời gian khác, dù từ đây qua tịnh, tu tâm mình, lại, đối với thánh đế đã được hiện đế v.v...” là bốn thiện căn, đã được hiện quán tương tự đế, chưa được chân kiến đạo, ở trong đó, vẫn còn khởi phân biệt ngã kiến, mạn v.v... che lấp kiến đạo, đó là chướng ngại trong địa vị thứ hai.

Trong hai địa vị trước “do sức tùy miên làm chướng ngại cho địa vị thứ ba, do sức tập khí làm chướng ngại”, có một giải thích: “Lý thuận theo này đồng với Tiểu thừa: Không nói tu đạo có Câu sinh ngã kiến và mạn, chỉ có kiến dứt trừ phân biệt ngã kiến và tập khí ngã mạn. Trong hai địa vị trước có hạt giống của chánh sử và khởi làm chướng, gọi là tùy miên.

Thứ hai, lại giải thích dựa vào môn thật lý, hai địa vị trước có hiện khởi phân biệt ngã kiến, mạn v.v... kia là chướng ngại, gọi làm tùy miên là nghĩa sử. Câu sinh kiến mạn trong địa vị thứ ba hiện khởi, gọi là tập khí. Vì chẳng phải dựa vào phân biệt kiến, mạn ở trước mà khởi, nên gọi là tập khí.

Lại, do ba duyên, nên các hành sinh trưởng, là giải thích do ba duyên mà sinh hành Dị thục, hoặc sinh hành phiền não.

Nói “Ở địa vị phàm phu có thể biết khắp, nghĩa là biết được lỗi lầm giả dối của phân biệt kiến mạn, trong kiến địa, có thể được kiến đạo, đã dứt trừ hẳn các lậu.

Kế là dứt trừ kiết khác, chứng được La-hán v.v... Đây là giải thích chương thứ ba, tức ở vào hai thời gian vô gián, chứng được các lậu dứt hết”.

Thái Pháp sư nói: “Có người giải thích: “Địa vị tu đạo cũng chưa chứng đoạn phân biệt, khởi ngã mạn, chứng”, Tam Tạng Pháp sư không thừa nhận.

Luận sư Đạt nói: “Một thời gian trong đây cho đến” không thích thu nhập” là giải thích thời gian hiện quán thứ hai.

Lại, đối với Thánh đế v.v...” trở xuống, là giải thích thứ ba, thời gian chứng đắc A-la-hán.

Lại có một giải thích: “Cho đến “không thích thú nhập” là giải thích về thời gian thứ nhất.

“La-hán kia ở vào thời gian khác v.v...” trở xuống, là giải thích về thứ ba, do sức tập khí hay gây nên chướng ngại, chỉ cho địa vị thứ ba chỉ có tập khí chướng ngại.

Thứ sáu, là giải thích về năm vấn ký. Đây chính là môn đầu tiên của ba môn ghi nhận trong bài tụng.

“Vì tự tánh”, nghĩa là phải biết rằng, tự tánh của năm thứ sắc v.v... tức năm uẩn.

Nói “Vì hoàn diệt” nghĩa là vì chỉ được đoạn diệt thủ dục tham ở trong các hành, nói dứt trừ dục thủ, dưới đây là giải thích hàng phục vấn nạn:

Nói “La-hán kia vì không thể dẫn ở hiện tại”, nghĩa là trên thân hiện tại của vị A-la-hán kia, vì không thể dẫn hành nghiệp, nên lập bày các hành chỉ có hai thứ:

1. Tạo tác nghiệp Hữu sau trong sinh báo.

2. Tạo tác nghiệp của Hữu sau trong hậu báo, nên nói là “hai thứ”.

Phẩm loại khác nhau, nghĩa là mười một thứ v.v... là năm môn như môn ba đời v.v...

Lại, phương tiện trôi lăn, nghĩa là phẩm vô minh, ái, tùy theo pháp thích ứng v.v... là giải thích lại trôi lăn. Vì vô minh phát sinh ái thấm nhuần, nên nói tùy là thích ứng v.v...

Lại. “Do hai duyên” v.v... trở xuống, là giải thích lại trôi lăn.

Thứ bảy, là giải thích về ghi nhận ba xứ thật, ở đây tức ghi nhận câu hỏi thứ hai trong ghi nhận ba môn. Đối với ba xứ, chỉ có bậc Thánh ghi nhận thật, chẳng phải các phàm phu, trừ nghe từ người khác, nghĩa là kiến chấp ngã, ngã sở trong các hành, “ngã” chẳng phải như thật, đây là nghe từ người khác, ngã chẳng phải như thật, dù là phàm phu, nhưng cũng có thể ghi nhận.

“Nếu ngã kiến kia vì dựa vào có chuyển ngã mạn”, là một môn chương, tức là phân biệt ngã kiến làm y chỉ cho ngã mạn, ngã mạn mới được khởi, là y cứ ở phàm phu. Ngã kiến kia dù đã dứt trừ, nhưng ngã mạn này, tất cả đều chưa dứt, nghĩa là phân biệt ngã kiến dù thôi dứt, nhưng ngã kiến này đã sinh ngã mạn ở tu đạo, tất cả chưa dứt, là môn thứ hai. Nếu không có khởi dựa vào ngã mạn, vì không dứt như cũ, nên hiện hành, nghĩa là mạn do Câu sinh thân kiến sinh, ra không vào phân biệt thân kiến mà bậc Thánh vẫn khởi, cho nên nếu không khởi nương dựa vào ngã mạn, vì không dứt trừ như cũ, cho nên hiện hành. Phải biết rằng, hai thứ ngã mạn trong đây:

1. Đối với các hành, chấp mắc hiện hành, Bậc thánh đã dứt trừ, không còn hiện hành nữa, nghĩa là phân biệt ngã mạn.

2. Do thất niệm, suất nhĩ hiện hành, do tùy miên, cho đến vì đối với các Thánh đạo, chưa khéo tu, nên vẫn khởi hiện hành, là Câu sinh ngã mạn. Dù dứt trừ phân biệt ngã kiến, nhưng do tùy miên của mình và vì chưa tu Thánh đạo, cho nên hiện hành Tát-ca-da Kiến, chỉ có tập khí thường xuyên đã theo đuổi, vào thời gian thất niệm (quên mất), làm chỗ dựa cho ngã mạn, khiến cho hiện hành tạm thời v.v....

Tập khí có hai giải thích:

1/ Môn tùy chuyển, vì Bậc thánh vẫn còn có tập khí (thói quen) của phân biệt ngã kiến, nên làm y chỉ cho tu dứt trừ mạn, ngã mạn được khởi.

2/ Nói Câu sinh ngã kiến là Tập khí, vì nương tựa phân biệt ngã kiến sinh, nên gọi là Tập khí. Lại, “Các Thánh cho đến “huống chi quán cộng tướng”, nghĩa là nếu Bậc thánh tư duy tự tướng của các hành: Đất là tánh cứng chắc, gió là tánh xao động v.v... thì còn không để cho ngã mạn hiện hành, huống chi là quán cộng tướng của khổ, vô ngã v.v... mà được ngã mạn hiện hành.

Nói “Nếu đối với pháp giả cho đến “Tạm thời được hiện hành”, lại, nếu suy nghĩ pháp giả bình, chậu v.v... Trụ trong chánh niệm, cũng khiến cho ngã mạn không hiện hành. Nếu đối với pháp giả, không trụ ở chánh niệm, chấp có thật ngã v.v... thì ngã mạn sẽ được hiện hành.

Lại “Tát-ca-da Kiến, trong sự nối tiếp nhau của bậc Thánh thì tùy miên và triền, đều chưa dứt hẳn, đó là Câu, sinh, kiến, mạn đã dứt.

Nói “tập khí theo đuổi trong địa vị học chưa thể dứt trừ dứt”, nếu các tùy miên của ngã mạn và triền, đều chưa dứt hẳn thì đó là Câu, sinh, kiến, mạn.

Lại, “chấp dục của ngã v.v... trở xuống, là giải thích rộng văn kinh. Luận sư Bị nói: “Tát-ca-da Kiến chỉ có tập khí v.v... “, Tam Tạng Pháp sư đưa ra hai giải thích:

1/ “Đây là tùy miên của câu sinh ngã kiến”. Hỏi: “Nếu vậy, thì vì sao hạt giống của phân biệt ngã kiến ở trước, gọi là tùy miên, còn hạt giống của Câu sinh ngã kiến ở đây, gọi là tập khí ư?”

Đáp: “Vì hạt giống của phân biệt ngã kiến mạnh, nên gọi là tùy miên, còn hạt giống Câu sinh này yếu, nên gọi là Tập khí”.

2/ Giải thích: “Trước kia nói do tùy miên, nghĩa là hạt giống của phân biệt ngã kiến, ở đây nói rằng tập khí, lại là tập khí tàn dư của phân biệt ngã kiến, vì tập khí của phân biệt ngã kiến, nên có thể làm y chỉ cho Câu sinh ngã mạn”.

Luận sư Đạt nói: “Nói ba xứ:

1/ Xứ của kiến chấp ngã, ngã sở.

2/ Xứ của phân biệt ngã mạn.

3/ Xứ của Câu sinh ngã mạn.

Thứ tám, là giải thích hai thứ an ủi, hỏi han, tức là ghi nhận câu hỏi thứ ba trong ba sự ghi nhận.

Nói “Phải biết rằng câu hỏi này bằng nhau trong bốn địa vị”, nghĩa là có bốn câu hỏi trong hỏi yên vui. Như thứ lớp phối hợp với bốn địa vị, rất dễ hiểu.

Thứ chín, là giải thích chánh pháp tương tự, trong đó:

1. Dẫn kinh, nói sơ lược về kiến chấp pháp tương tự.

Trong phần trước, Luận sư Cảnh nói: “Đại ý, hai nhà tà, chánh cùng giải thích chung thuyết trong kinh. Nói “A-la-hán không thuận, cũng có “Vô tri” trong sự v.v... “, nên gọi là “không thuận” là đối với uẩn, giới, xứ v.v... là việc vật ăn trong hiện pháp, hoặc thuận, không thuận, không biết như thật”.

Kế là nêu nghĩa tà, vấn nạn về nghĩa chánh:

Nói “A-la-hán không thuận, không thuận là phân biệt giả dối không như lý, chẳng phải A-la-hán không thuận với hiện pháp. Họ tự giải thích: “Vì sao? Vì La-hán kia hiện có thể nhìn thấy việc vật ăn v.v... không thể nói rằng, không thuận với hiện pháp, nhưng trong kinh lại nói “không thuận”, là vì có mật ý riêng. Do nhân duyên này, các A-la-hán, sau khi diệt độ đã không thuận với các hành, không hiểu rõ chấp mắc, tự nói: “Sanh tử của ta đã hết, phạm hạnh đã lập, việc phải làm đã làm xong, không thọ thân hậu hữu. Đối với những sự việc ở vị lai, không khéo thấu rõ kinh, nói là không thuận”. Dưới đây, nhà chánh nghĩa phân biệt là quấy, nên nói: “Phải biết rằng, đây là tương tự chánh pháp”. Kiến do thế lực của hai thứ nghĩa làm duyên. Các đồng phạm hạnh hoặc Đại Thanh văn, vì muốn đoạn diệt kiến cùng cực chánh pháp tương tự, nên tạo tác công dụng. Chớ khiến cho người kia, hoặc chỉ bảo cho người khác v.v... biết”.

Luận sư Đạt nói:

1/ Chính dẫn văn kinh, để giải thích câu không thuận của A-la-hán.

2/ Nói: “A-la-hán v.v... “ trở xuống, là Luận sư giải thích về nghĩa không thuận. “Không thuận” trong kinh cho đến La-hán vì có “vô tri” trong sự, nên không phân tích rõ uẩn giới của vật thực, nên nói là “không thuận”. Vô tri, hoặc gọi là “không thuận”.

Y cứ cách giải thích của Luận sư, nghĩa bất chính đầu tiên trong “không thuận”, nghĩa “không thuận” của nhà giải thích.

2/ “Phải biết rằng, đây là chánh pháp tương tự” trở xuống, là nhà chánh nghĩa giải thích về nghĩa “không thuận”.

Y cứ trong nhà giải thích của nghĩa bất chính: 1- Hội giải thích về văn kinh. 2- “Do nhân duyên này v.v... “ trở xuống, nói biết rõ về Pháp sự không chấp mắc. 3- “Cho nên, đức Thế tôn v.v... “ trở xuống, dẫn kinh để chứng thành nghĩa bất chính.

Luận sư cho rằng: “Bậc A-la-hán chẳng phải không biết rõ Pháp sự, vì hiện có thể trông thấy, đây là thức ăn, đây là y phục, đây là uẩn giới v.v... nên không chấp mắc.”

Nhà chánh nghĩa phá rằng: “Người A-la-hán bỏ thân này, tức là nhập Niết-bàn vô dư y. vậy ở chỗ nào nói rằng, sau La-hán diệt độ, không chấp trước và chấp trước.” Văn giải thích của Nhà chính nghĩa rất dễ hiểu.

Do hai thứ nghĩa:

1. Chớ khiến cho người kia, hoặc tự bày tỏ nói, cho đến địa cùng cực cõi dưới.

2. Hoặc do kính yêu giáo pháp của Phật, chớ nhân kiến chánh pháp tương tự như thế, khiến cho giáo ẩn diệt. Do hai nghĩa này, nên muốn đoạn chánh pháp tương tự.

Thứ hai, tùy nghĩa nói rộng, có thể sinh ra nhân kiến chấp chánh pháp tương tự, trong đó chia làm ba:

1. Nêu hai nhân có thể sinh kiến chánh pháp tương tự.

2. Nói về dứt trừ hai nhân, nên nói hai chánh pháp.

3. Nói chưa dứt trừ thân kiến có hai lỗi. Y cứ trong giả thứ, nói vì dứt trừ hai nhân, nên nói hai chánh pháp:

1. Chánh pháp vô thường.

2. Chánh pháp vô ngã, gọi là đối trị một nhân, hoặc trị chung hai nhân.

Đối với nội dung trong bốn chuyển, Luận sư Cảnh nói: “Sau Như lai diệt độ, với bốn trường hợp hữu vi, vô vi, cũng có cũng không, chẳng phải có. Chẳng phải không, gọi là bốn chuyển.”

Thái Pháp sư nói: “ Y cứ chuyển bốn trường hợp như hữu vi v.v... để nói, nên nói rằng bốn chuyển.”

Nói “Ngã của Thanh văn, Độc giác, Phật, Thế tôn, gọi là Như lai. Phải biết rằng hai thứ giả lập ngã này: Hữu vi giả lập trong hữu dư y. là Vô học của Ba thừa, y cứ chung, đều gọi là Như lai. Nương đạo như thật lai thành Chánh giác, chỉ “ngã” của hữu vi giả lập trong hữu dư y, “ngã” của vô vi được giả lập trong vô dư y.

Dưới đây sẽ y cứ thắng nghĩa để dứt trừ.

Nói “Nếu dựa vào thắng nghĩa thì chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi, tức là thích hợp với chân tánh; hữu vi trống không như huyễn, vì là “duyên” sinh.

Nói “cũng chẳng phải vô vi, cũng chẳng phải hữu vi: cho nên tương đương với vô vi không có thật không khởi giống như hoa đốm trong hư không. Hữu vi, vô vi đều không thật có thì đâu được y cứ vào chúng để lập ngã giả. Do nói giáo chánh pháp như thế, nên đối với sáu thứ tướng, lúc giác ngộ sinh phải biết dứt hẳn kiến tương tự chánh pháp.

1. Giác ngộ vô thường thuộc về y chỉ.

2. Giác ngộ khổ này ở trong hiện pháp.

3. Giác ngộ của nhậm vận diệt là diệt, đây là dư báo của la-hán nhậm vận diệt.

4. Giác ngộ ở đoạn giới là vắng lặng.

5. Giác ngộ ở lìa giới là mát mẻ.

6. Giác ngộ ở diệt giới là mất hẳn.

“Nếu đủ như thế cho đến chấp hý luận”, là quở lối chấp kia, chấp La-hán sau diệt độ, không hiểu rõ về vị lai: “sanh tử của ta đã hết v.v...”

Thứ mười, là giải thích về nơi chốn của nghi. Luận sư Cảnh nói: “Đối với luật pháp nội, cho đến ghi nhận một lần không có sinh, Đức Phật thường quở khởi chấp “có”, “không”, mà đối với qua đời, đệ tử chấp sinh bất sinh.”

Lại, nói “Ngã thường trú của thắng nghĩa cho đến cũng như thuyết trước nói”, nghĩa là trước rằng: “Hai nhân của hữu sau có thể sinh kiến chấp chánh pháp tương tự như thế:

1- Đối với Tát-ca-da Kiến nội tại, chưa thể dứt trừ hẳn.

2- Dựa vào Tát-ca-da Kiến (thân kiến) này, chấp giả dối sĩ phu của trôi lăn, hoàn diệt.

Vì dứt trừ hai thứ nhân như thế, nên nói hai chánh pháp để làm đối trị, nghĩa là đối với thứ lớp các hành, nói rộng về vô thường, vô ngã. Trong bốn chuyển tìm kiếm sĩ phu của Trôi lăn, Hoàn diệt, đều không thể được, nghĩa là nương tựa hữu vi, hoặc dựa vào vô vi v.v...

Nói “Do hai nhân duyên cho đến “Vì không giống nhau, nghĩa là ngoại đạo chấp ngã tự tại, vì hiện thấy không thể tự tại, nên tánh vô ngã rất dễ hiểu rõ dễ dàng. Nhưng các hạnh vô ngã này, về sau, sẽ có thấy, nghe, hay, biết, tạo nghiệp thọ báo, mỗi thứ đều không đồng. Lại khó thấu rõ về vô ngã này, với thể là rất sâu, tướng nó vi tế, giống với hiện hạnh rất sâu.

Luận sư Đạt cho rằng: “Nói hai thứ nơi chốn:

1/ Nói “Là thật v.v...” trở xuống, nói sinh nghi đối với đức Phật. 2/ “Lại nói thắng nghĩa v.v...” trở xuống, là nói sinh nghi đối với

thắng nghĩa.

Thứ nhất, đối với Phật sinh nghi: “Vì sao Phật, Thế tôn bài báng, chê bai có kiến và không có kiến, mà tự ghi nhận đệ tử chết mất. Sau khi mất, hoặc ghi nhận một người có sinh, hoặc ghi nhận một người vô sinh ư?”

Thứ hai, trong sinh nghi đối với thắng nghĩa,. Ngoại đạo vấn nạn: “Nếu khiến cho thắng nghĩa không thể được ở trong hiện tại, vị lai, thì vì sao cả ba Luận sư đều nói thắng nghĩa này có ư?”

Nói “Dù tướng mạo này có biết rõ dể dàng”, nghĩa là đệ tử của Phật pháp dể hiểu về tướng mạo của vô thường, vô ngã, nên nói “rất dễ hiểu dể dàng”. Nhưng tướng mạo ấy không giống nhau, nghĩa là ngoại đạo vì không hiểu vô thường, vô ngã, nên không giống với pháp.

“Phải biết rằng, trong đây v.v...” trở xuống, giải thích rải rác tên khác trong kinh.

Thứ mười một, giải thích không ghi nhận.

Thứ mười hai, giải thích về sự đổi thay, hư hoại, đều như văn rất dễ hiểu.

Thứ mười ba, giải thích về sự ghi nhận của Đại sư.

Nói “Phải biết rằng, luận Đoạn biến tri đối với tất cả hành trong đây, đã nói là Như lai, tức là một luận ở trước là luận đoạn biến tri của các chấp này. Lại, các chấp này nếu chưa đoạn diệt, thì tùy theo quán chúng, sẽ có ba thứ tai hại lỗi lầm. Nếu đã đoạn diệt, sẽ được ba công đức v.v... tức là thứ hai, vì các chấp này dứt trừ luận Biến tri.

Thứ mười bốn, giải thích ba kiến mãn.

Thứ mười lăm, giải thích tướng ngu ngoại, đều như văn, rất dễ hiểu.

Thứ mười sáu, giải thích thành sáu phần. Đây là chữ v.v... sau cuối trong bài tụng, gồm thu môn đầu trong ba môn. Văn xuôi là môn thứ mười sáu. Sáu phần nghĩa là dùng chữ “Lại” xen vào.

Thứ mười bảy, là giải thích hai thứ luận, là môn thứ hai trong Đẳng thủ.

Thứ mười tám, là giải thích hai thứ khác nhau của Học, Vô học, là môn thứ ba trong chữ “Đẳng”.

Nói năm tướng: Tức ba Vô thượng là ba. Quán pháp thân Phật là thứ tư, thờ phụng Như lai là thứ năm.

BẢN LUẬN QUYỂN 89

Trên đây, Khế kinh có lựa chọn hành trong bốn lựa chọn, đã giải thích xong.

Dưới đây, là thứ hai, nói về lựa chọn xứ, có văn của bốn quyển, dùng quyết định rộng mười hai xứ, nên nói “Lựa chọn xứ”.

Trong y cứ: 1- Kết trước, sinh sau; 2- Nêu giải thích trong bài tụng.

Bài tụng có hai:

Trước là nửa bài tụng chung, nêu ra bốn môn, tức dùng ba bài tụng riêng để giải thích, sau là có nửa bài tụng chung để nêu bốn môn, tức dùng bốn bài tụng riêng để giải thích. Bốn môn trong nửa bài tụng trước là:

1. An lập đẳng.

2. Trí đẳng.

3. Đồng đẳng.

4. Ly dục đẳng.

Riêng Ốt-Đà-Nam, giải thích về an lập. Trong bài tụng có tám môn:

1- An lập.

2- Sai khác.

3- Ngu.

4- Không ngu.

5- Giáo thọ.

6- Giải thoát.

7- Phiền não.

8- Nghiệp.

Đều nói rộng nghĩa là trong ba môn: Giải thoát, Nghiệp, Phiền não đều phân biệt rộng.

Đầu tiên là giải thích về an lập, như văn rất dễ hiểu. Thứ hai, là giải thích về sai khác:

Nói: “Do ba hòa hợp, lập nên ba thứ trước riêng: Ba thứ căn, trần, thức hòa hợp sinh thọ.

Nói “Gom quả xúc của ba hòa hợp, lập nghĩa khác nhau thứ năm. Luận sư Cảnh nói: “Xúc là quả của ba hòa hợp. Thọ là quả của xúc, nên nói chung: do quả của ba xúc hòa hợp.

Nay, giải thích trực tiếp do quả của xúc hòa hợp, nên lập thọ thứ năm riêng.

Nói “Do hai nghĩa tạp nhiễm: Nghiệp, Phiền não, lập hai thứ khác nhau: thứ bảy, và thứ tám. Do nghĩa nghiệp, tạp nhiễm, lập tư thứ bảy riêng. Do nghĩa phiền não tạp nhiễm, lập ái thứ tám riêng. Do tư với ái đều tương ưng với ba thọ.

Thứ ba, là giải thích về sự ngu muội trước, giải thích về hai thứ tất cả, tức là pháp của cái ngu. Sau, nói về ba tướng ngu.

Tự tánh ngu: Do triền, nên tức là quên mất ở đời hiện tại, nghĩa là hiện khởi vô minh, gọi là triền, tự thể tối tăm, gọi là quên mất, vì do tùy miên, nên tức là pháp quên mất ở đương lai: Do có tùy miên, nên sinh pháp quên mất của vô minh trong tương lai.

Nói “Năm tướng thọ an lập”, nghĩa là tự tánh v.v... như trên đã nói.

Thứ tư, là giải thích về không ngu, như văn. Thứ năm, là giải thích về giáo thọ (truyền dạy):

1/ Dẫn đạo, truyền dạy, tức là “thần thông luân”.

2/ Tùy đối tượng thích ứng, đối với cảnh sở duyên, ở yên, truyền dạy, tức là “ký tâm luân”.

3/ Khiến đối tượng hóa độ được truyền dạy nghĩa mình tức là giáo giới luân lậu tận thông.

Thứ sáu, là phân biệt rộng giải thoát, trong đó có bốn: 1) Nói về cầu trí giải thoát. 2) Nêu địa vị giải thoát. 3) Nói về Tỳ-kheo tịnh hạnh có năm thứ pháp, phần nhiều có việc làm. 4) Vấn đáp để nói về thể của giải thoát

Trong phần đầu, 1) Văn, tư, v.v... như lý. Ở trước kiến đạo, có thể thành tựu giải thoát của Hữu học kiến tu. 2) Tuệ hữu học có thể thành tựu giải thoát của Vô học.

Kế là ở địa vị giải thoát có hai:

1- Hữu học, nghĩa là Kim cương dụ: y cứ vào ngữ của thời gian cuối cùng.

3) “lại nửa, hạnh thanh tịnh của tâm, Tỳ-kheo có năm thứ pháp, phần nhiều có việc làm, tức Kiến đạo trở xuống. Một chánh giáo thọ có ba hạng bạn chánh, nghĩa là Đại sư v.v...

2- Chi Xa-ma-tha: Thi-la v.v... Vì giữ giới, nên tam muội hiện ở trước, vì thế nói là chi.

3- Chi Tỳ-bà-xá-na, nghĩa là được ba thứ tùy theo ý muốn ngôn giáo phát sinh tuệ nghe, tư duy v.v... sinh ra trí chứng làm chi:

2- Ngôn giáo nhàm lìa, nghĩa là nói bốn thánh: nương vào ba hạng, để cho gia tăng thiểu dục, hỷ túc, tức ba nhánh chủng trước. Và, ưa đoạn, ưa tu, v.v... nghĩa là thánh chủng thứ tư.

3- Ngôn giáo lìa cái, hướng đến ái, nghĩa là xa lìa các cái, cũng rời các kiến thú và ái.

Ngôn giáo có ba thứ:

1- Tất cả phiền não gọi là cái. 2- Chỉ có năm cái, gọi là cái.

3- Vô minh, nặng nề trong chướng che lấp, cũng gọi là cái.

Nay, nói về thể ba thứ ngôn giáo lìa cái này hướng đến ái. Trong hai lượt giải thích về cái ở trước đã có, cũng đều có cái vô minh. Cho nên, trong ba lượt giải thích về cái đều có ngôn giáo hướng đến ái. Phải biết rằng, sự nương tựu trong đây là chứng đắc, đoạn, lìa diệt giới tất cả ngôn thuyết, là ngôn giáo đầu tiên, nghĩa là như nói năm phần pháp thân, chứng tỏ chướng dứt hết, được đoạn giới v.v... là ngôn giáo ban đầu. Nương tựa tức công đức vượt hơn đối với kiến kia. Và, đối với xứ cái bị đối trị, thấy sâu sắc tai họa lỗi lầm v.v... của các hành. Tức là bậc thánh đã gieo trồng công đức, thiểu dục, tri túc. Và, nhận thấy sâu sắc tai hại lỗi lầm của cái v.v... bị dứt trừ, là ngôn giáo thứ hai.

“Thuận theo tất cả ngôn thuyết duyên khởi của tánh duyên như thế, là ngôn giáo thứ ba” là nói lìa vô minh cái kia, thú hướng ái, tức là sở hữu ngôn thuyết duyên khởi minh là giáo thứ ba, cũng nói là môn ba giáo, tức đầu tiên, ba thứ trong giáo thứ ba, là nói về cái để nói ba giáo:

1- Sự nương tựa là chứng đắc, đoạn, ly, diệt giới tức tất cả phiền não này là cái v.v... là giáo đầu tiên.

2- Nói năm cái là cái. Là ngôn giáo thứ hai. 3- Nói vô minh là cái v.v... là giáo thứ ba,

Lại, ngôn giáo này lược nói cách tóm tắt. Lại có ba giáo v.v... tức chỉ rỏ ba giáo năm phần pháp thân v.v... của ba tuyên thuyết trước.

Giải thích lại ba giáo trước, rất dễ hiểu.

4- Nói bảy tùy miên, tức hạt giống của bảy sử.

5- Nói về phiền não. Luận sư Cảnh nói: “ Đây là y cứ chung. Hoặc căn bản, hoặc tùy, gọi là chung là “tùy hoặc”, vì lần lượt theo đuổi nhau mà khởi, luận Đối Pháp nói có hai thuyết:

1) Rằng: “Trừ sử căn bản, sử khác được gọi là tùy phiền não. Lại nửa, tất cả phiền não đều gọi là tùy phiền não, vì chúng lần lượt theo nhau khởi, do văn chỗ này.

Mình thấp kém đối với người khác, mà cho mình là hơn. Hoặc bằng nhau, cho mình bằng nhau, gọi là mạn. Đối với bằng nhau, cho là vượt hơn, đối với người hơn, cho là bằng nhau, gọi là quá mạn. Văn này nói đủ. Bà-sa, Câu-xá, chỉ nói rằng: “Đối với bằng nhau, cho là hơn, không nói đối với vượt hơn, cho là bằng:” vì sao văn lại nói như thế ư?

Lại, nhiều cách giải thích rằng: “Đối với bằng cho là hơn, đối với hơn cho là bằng. So với cảnh cũng là quá mạn. Nhưng tâm cho là bằng không thuận với nghĩa vượt quá, cho nên không biện luận. Vì văn này đầy đủ, nên gồm thu quá mạn”.

Thái Pháp sư nói: “ Tâm pháp chỉ có năm mươi một, nên phẫn phát v.v... nhiếp nhập số.”

Luận sư Đạt nói: “Luận Tiểu thừa không nói đối với hơn cho là bằng, gọi là quá mạn, nên Luận sư nêu lên trở ngại: “Vì sao không nói là thầy của chỗ kia bằng nhau?

Giải thích: “Đối với bằng cho là hơn, nghĩa là tâm, cảnh đều hơn, nên nói là quá mạn. Đối với hơn cho là bằng, nghĩa là tâm quá cảnh không vượt qua. Cho nên không nói, thật sự cũng có, vì chấp không quá trong cảnh bị so sánh, nên nói “cảnh không quá”.

6- Nói tám Triền. Trong đây nói về hiện khởi, gọi là triền. Tuy nhiên có tám thứ “hoặc” tùy, thường thường hiện hành trong bốn thời gian, nên lập làm Triền. Vì phẫn, phú không thuận với bốn nghĩa, nên không lập làm triền.

7- Nói về bốn bộc lưu. Luận sư Cảnh nói: “Ở đây giải thích bốn lưu, khác với xưa: Chỉ lấy độc thêm hành, nghĩa là lập bốn lưu (dòng) phiền não trong thân. Hai lưu trước ở người chẳng phải ngoại đạo, hai lưu sau ở ngoại đạo:.

Thái Pháp sư nói: “Ở đây nói về lậu ách chấp kinh, rất khác với luận khác.”

8- Nói về bốn ách, nghĩa là người tu hành đẳng phần trong cõi Dục, trừ dục, trừ kiến, vô minh ách khác bị ách dục. Phiền não của hai cõi trên, trừ kiến, vô minh, phiền não khác gọi là ách hữu. Vô minh của ba cõi gọi là Ách vô minh. Phiền não của hành nhân Bạc trần, chẳng phải Ách bộc lưu.

9- Nói về bốn thủ.

Hỏi: “Cái gì là “sở thủ”?

Đáp: “Dục, kiến, giới cấm, ngã, ngữ là “thủ”: Dục là bốn kiến, giới là hai nghiệp thân, ngữ của giới gà, chó v.v... Ngã ngữ tức là ngã kiến và sở ngã chấp (Cái ngã chấp). “Sở thủ) này vì theo nhau, nên cũng gọi là Thủ. Năng Thủ tức là bốn thứ dục tham. Thủ làm, nghĩa là vì được các dục và vì thọ dụng, nên khởi thủ đầu tiên: Khởi “năng thủ” trong Thủ ban đầu.

“Do tham lợi dưỡng cho đến “Thoát khỏi điều gạn hỏi, vấn nạn của người khác, khởi thủ thứ hai”, nghĩa là vì tham lợi dưỡng cho nên tham cầu các kiến. “Xa-ma-tha làm chỗ nương tựa cho đến “Khởi thủ thứ ba”, nghĩa là vì được tám định, thọ trì tà giới.

Vì muốn tùy theo thể để phân biệt về nghiệp đã tạo, thọ quả v.v... khởi lên ngã ngữ thủ. Văn trong đây cụ thể không đồng, luận Đối Pháp chỉ nêu “sở thủ”, gọi là thủ. Văn trên Du-già, nói thô là “năng thủ”, gọi là thủ, nói bốn thứ như dục tham.

Nói Bốn thủ như thế dựa vào hai phẩm, nghĩa là phẩm các tại gia thọ dụng dục và các người xuất gia nói các pháp ác.

Hỏi: “Vì sao chỉ nói rằng, các phẩm xuất gia trong nói pháp ác, mà khởi các chấp? Mà không nói các phẩm xuất gia của chánh pháp, cũng khởi các chấp ư? Dưới đây, sẽ giải thích về nghi:

Do Phật, Thế tôn thường tự xưng rằng: “Ta vì dứt trừ hẳn các chấp biết khắp, nên đối với pháp này, thề tu hành, dù phiền não đeo đẳng, đến thân hoại, qua đời, nhưng quyết không kiến lập các chấp đối với pháp kia.”

Vì Đức Phật kia không chút lưu luyến đối với các dục mà xuất gia, nên không có dục thủ đối với kiến giới cấm, kể cả ngã ngữ. Vì không có chấp thọ, nên không có ba thủ còn lại.

Người nói pháp ác có hai:

1- Người đối với kiến ác, ái, khởi tranh luận. 2- Người năng chứng nhập định của thế gian.

Dựa vào kiến, ái tranh luận để kiến lập kiến thủ. Dựa vào hay chứng nhập định thế gian, để lập giới cấm thủ. Hai phẩm, vì dựa vào chấp mắc ngã ngữ, nên nương tựa phẩm “câu”, để lập “ngã ngữ thủ”.

Kiến trong đây, nghĩa là sáu mươi hai kiến trở xuống, phát ra thể “sở thủ”. Đã gìn giữ kiến tà phân biệt, gọi là giới. Hành tướng oai nghi gọi là cấm. Vì đế, vì trụ, nên luận nói có ngã, gọi là “ngã ngữ”. Văn này tức lấy chung ngã kiến và ngã chấp làm cảnh của ngã ngữ thủ.

Lại, “Dục ái ở trong đây làm duyên lập dục thủ v.v... trở xuống, là phát ra thể ái của “năng thủ”. Có ai không có ái làm duyên lập ngã ngữ thủ, nghĩa là đối với ngã đã chấp, hoặc có, hoặc không, qua đó khởi ái, gọi là “ngã ngữ thủ”.

10- Nói về bốn trói buộc. Chỉ theo ngoại đạo lập, cũng là bốn ràng buộc: Sử tham của ba cõi là ràng buộc (phược) thứ nhất, giận dữ của cõi Dục là thứ hai. kiến thủ của ba cõi là thứ ba. Giới thủ của ba cõi là ràng buộc thứ tư.

Dưới đây, sáu môn, xem văn sẽ hiểu.

Thứ tám, là phân biệt rộng về môn nghiệp. Văn chia làm ba:

1- Nói về nghiệp của ba hành động ác.

2- Nêu luận tà, chánh, nói về nghiệp không đồng.

3- Giải thích rộng mười sáu nghiệp.

Hai đoạn văn trước ở quyển này, một đoạn sau ở đầu quyển chín mươi.

Y cứ trong ba hành nghiệp ác ban đầu, nói là tất cả thân nghiệp bất thiện, gọi là hành động ác. Ngữ, ý cũng thế, nghĩa là chỉ nêu tánh nghiệp, không đồng với Tiểu thừa lấy chung ý có ba tham, sân, tà kiến cũng gọi là hạnh ác. Đối với các đường ác hoặc đã tùy được, hoặc đương lai hoặc hiện tại v.v... nói ba hạnh ác cảm báo đường ác, hoặc đã được v.v...

Kế là nói về hai luận tà, chánh, để an lập nghiệp nhiễm, trong đó chia làm hai:

1. Lược nói hai luận, an lập nghiệp nhiễm.

2. Lại phân biệt rộng về hai luận tà, chánh.

Trong phần trước, nói “tà luận cho đến “Phải biết rằng, đây là tà luận”: tà luận, nghĩa là nói lúc tạo nghiệp ác, vì thường khởi trong phương tiện trước, nên ý muốn hành động sát v.v... gọi là cố ý tạo, nghiệp như thế, nhất định đọa đường ác.

Chánh luận cho rằng chẳng phải như thế, theo điều mà ông phán quyết, tức là chê bai người tu hành phạm hạnh, có thể chứng Niết-bàn?! Vì sao? Vì các loại hữu tình lúc tạo nghiệp ác ở đời hiện tại, chẳng không khởi cố lo nghĩ tạo nghiệp, huống chi ở vào đời khác, là tức cố lo nghĩ tạo nghiệp, quyết định sẽ vào đường ác, là tức lẽ ra lúc không có được giải thoát. Như chánh luận chép: “Chi cố lo nghĩ tạo phần nhiều là bất định. Vì thế kinh Niết-bàn chép: “Nghiệp Bất định của tất thảy chúng sinh thì nhiều, nghiệp quyết định ít. Do nghĩa này, nên có đạo tu tập. Nghiệp nặng quyết định có thể khiến thọ nhẹ. Nghiệp bất định chẳng thể sinh thọ sau.

Nói “Nếu nói như thế v.v...” trở xuống, là nói về chánh luận kia rằng. “Nếu nói vì các hữu, nên lo nghĩ tạo nghiệp bất thiện, thì nghiệp này vừa tạo tác, vừa tăng trưởng”, nghĩa là nhất định thọ quả đường ác. Như có người dù tạo nghiệp không tăng trưởng, thì người ấy thọ pháp kia làm y chỉ. Những người đã tạo tác, nếu không có hối cãi, không tu đối trị, hoặc lại tăng trưởng, hoặc không tăng trưởng, thì nghiệp này dù quyết định thuận với thọ hiện báo, cũng đổi thay để trở thành thuận với thọ đường ác. Hoặc sinh thọ, hoặc hậu thọ, có thể giải thoát trong hiện tại. Nếu vì sinh tâm ăn năn v.v... nên chuyển nghiệp đường ác, khiến thọ nhẹ hiện tại, thì gọi là không chê bai tu tập tham hạnh”.

Hỏi: “Ở trên, đã nói về nghiệp tạp nhiễm, sao lại nói trở thành thuận với lạc thọ?”

Giải thích: “Là điều thiện của phần phước, cũng gọi là nhiễm.”

Dưới đây thứ hai, lại phân biệt rộng về luận tà, chánh, có sáu lần “lại nửa”. Lược có năm cặp:

1) Nói về đôi hội, không hội của đối trị.

2) Nói về đôi hộ, không hộ của ba nghiệp.

3) Nói về đôi nhiễm, không nhiễm của năm tướng.

4) Nói về đôi hành lập bày nghiệp tà, chánh.

5) Đôi chưa nhập, đã nhập ở trong Thánh giáo.

Y cứ trong đôi thứ hai, nói ngăn giữ nghiệp thân, ngữ, ý bất thiện trong hiện pháp mà trụ, người kia, trước đó đã tạo tác nghiệp ác, cũng khiến tăng trưởng, cho đến khiến tạp nhiễm kia, nghĩa là giới Biệt giải thoát, nghiệp thân, ngữ thiện, là sự ngăn ngừa.

Dưới đây hỏi, đáp để nói về nghĩa ngăn ngừa. Nói là “Như có một cho đến “vẫn cố phát khởi”, nghĩa là trước, hỏi về thọ giới trong tạo nghiệp ác, thề có thể xa lìa, lại khởi tác ý bất chính, trở lại nhiễm thiện ở trước, gọi là không thể ngăn ngừa.

Lại, “Đối với các nghiệp thân, ngữ, ý thiện v.v...” trở xuống, là nói về nghiệp vô tác của điều thiện, đều hiện hành với việc ác không có khác nhau, cho đến không chứng Niết-bàn ở trong hiện pháp.

“Người kia dù ngăn ngừa gìn giữ như thế v.v...” trở xuống, là nói trong hiện tại, tạm thời không làm ác, vì không dứt trừ hạt giống, nên bị tùy miên ràng buộc, trở lại khởi tạp nhiễm trong thân sau. Nếu ngăn ngừa, giữ gìn nghiệp thân, ngữ, ý mà trụ thì sẽ có sự khác nhau này, nghĩa là tướng riêng ở dưới, tìm văn, sẽ hiểu.

Đôi thứ ba, là nói về hai luận tà chánh. Mỗi luân đều do năm tướng thành nhiễm, không thành nhiễm. Năm tướng trở thành tạp nhiễm. Luận sư Đạt nói: “1- Luận vô nhân; 2- Luận ác nhân; 3- Nghiệp ác của thân; 4- Nghiệp ác của ngữ; 5- Nghiệp ác của Ý. Đây là năm thứ.

Nay, cho rằng, luận đó không đúng, tức ba lỗi của hai luận, gọi là năm.

Nói “Trong hiện pháp cho đến “tức là có một nương tựa vào các pháp lạc bất thiện, thọ mà ưa bất thiện thọ sinh kia, v.v...”, nghĩa là lại nói Lạc thọ, đáp lại nghiệp thiện. Lạc thọ bất thiện trong hiện tại này, là vì bất thiện, nên không được nói là đáp lại nghiệp thiện đời trước sinh. Nếu đáp lại nghiệp bất thiện sinh, thì lẽ ra là pháp Dị thục vô ký, chớ sao lại được là tánh bất thiện ư?”

“Vì sao v.v...?” Trở xuống, là giải thích về nghiệp bất thiện của đời trước, hay cảm quả vui trong hiện pháp.

Nếu nói nghiệp ác trong hiện pháp thọ dụng này làm nhân, thì sẽ trái với tông tạo tác đời trước v.v... mà ông đã lập, gọi là lỗi ban đầu.

Lại, nói các pháp bất thiện đều dùng nghiệp ác của đời trước làm nhân, tức là quyết định pháp lành đã có, cũng dùng pháp lành đời trước làm nhân tương đương so với đời mình tu các đối trị, đều thành vô dụng, gọi là lỗi thứ hai.

Lại, “Nếu hiện tại cho đến “nên làm hay không làm”, nghĩa là nếu đều do tác nhân đời trước, thì sẽ không nhờ vả hiện duyên, lẽ ra sẽ không có lo nghĩ cân nhắc hiện tại: Điều thiện nên làm, việc bất thiện, không nên làm v.v...

Lại, “Trí như thật lẽ ra thành vô dụng”, nghĩa là biết rõ rồi thì ngã ác này nên thay đổi, ngã thiện này nên thành tựu.

Duyên hiện tại của thuyết kia, vì chẳng phải có, cho nên cái ngã này nên chuyển v.v... Cũng vì chẳng phải có, nên trí như thật, về lý không thành tựu. Vì trí không thành, nên dưới đây, sẽ lần lượt phát ra lỗi, nói chung là lỗi thứ ba.

Giải thích về năm tướng thành trong bất nhiễm. Luận sư Cảnh nói: “Người giả vì lãnh thọ, nghĩa là tức người giả do sáu xúc xứ nên có thể lãnh thọ: Vì do nương tựa sáu căn, nên hay lãnh thọ.

“Bốn thứ khác nhau ở trong thai mẹ”, đây là nói về phương tiện nhập thai, chưa nói bốn thứ khác nhau trong thai.

“Bốn thứ khác nhau trở xuống, là tự phô bày, nghĩa là danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ. Theo thứ lớp như thế mà có lãnh thọ, không đồng với luận Tiểu thừa: Xúc thọ ở ngoài thai.

Nay, nói xúc, thọ cũng ở trong thai, tức là có hai đế thuộc về tạp nhiễm: Tức Khổ, Tập.

“Trái với hai đế này v.v... trở xuống cho đến thanh tịnh, tức là diệt đạo.

Nói thọ do xúc, sinh ra: là nói chung về hữu lậu, vô lậu. Luận rằng: “Nói về địa vị gồm có ba:

1. Ở địa vị phàm phu, tức bảy phương tiện của Kiến đạo trở xuống.

2. Hữu học.

3. Vô học.

Nay, nói về xúc, ý nói vô lậu, dưới đây kết rằng: “Tức là có ba đế thanh tịnh, diệt, đạo.

Luận sư Đạt nói: “Nếu chủ thể lãnh thọ từ năm ấm là tướng thứ nhất. Nếu do lãnh thọ này, nghĩa là vì do sáu xúc xứ, nên làm tướng thứ hai.

“Nếu lãnh thọ như thế, nghĩa là đầy đủ sắc, sáu nhập, xúc, thọ, thứ lớp như thế là tướng thứ ba. Nếu khi lãnh thọ, nghĩa là lúc thọ hai nghiệp hiện tại, đời trước là tướng thứ tư.

Tập nhiễm như thế, thanh tịnh như thế, nói về hai người mê, ngộ là tướng thứ năm. “Phải biết rằng, nương tựa năm thủ uẩn v.v... trong đây: là giải thích câu thứ nhất.

“Tức người giả này do sáu xúc v.v... “, nghĩa là giải thích câu thứ hai.

“Bốn thứ khác v.v... ở trong thai mẹ”, là giải thích câu thứ ba.

Lại: tức thọ này cũng dùng hiện tại v.v... “, là giải thích câu thứ tư. “Nếu ngoại đạo kia lắng nghe các pháp v.v... không chính đáng”, là giải thích câu thứ năm”.

Lại, có một giải thích: “1/ Người hay lãnh thọ; 2/ Do sự lãnh thọ này; 3/ Lãnh thọ như thế; 4/ Tạp nhiễm như thế; 5/ Thanh tịnh như thế; đây là năm tướng.

Đối thứ tư, là nói về thắng lợi, tai hại lỗi lầm của hành nghiệp chánh, tà. Trước nói về tà luận, sau nói chánh luận.

“Lại nửa” trong phần trước, phải biết rằng, đặt ra tà nghiệp, thanh tịnh, nghĩa là ngoại đạo chấp khổ hạnh có thể thanh tịnh các nghiệp bất thiện trong quá khứ.

Nói “Ngoại đạo kia nhận thầy các nghiệp bất thiện của đời trước làm hai thứ nhân”, nghĩa là nghiệp ác hiện tại đều là tập quán của nghiệp đời trước đã dẫn khởi v.v... Pháp Phật cũng có hiện pháp bất thiện, do tập quán xưa. Về sau do hiện duyên, mới được dẫn khởi. Vì ngoại đạo kia chỉ chấp lấy một nhân, nên thành tà luận. Đại sư từ bỏ thế gian, nghĩa là Đức Phật từ bỏ thế gian .

“Vì duyên cớ gì nên biết đặt ra như thế, để cho nghiệp thanh tịnh, không thích ứng với đạo lý cho đến “Do ba phẩm đã gây bức thiết, vì khổ thọ không được sinh v.v... Vả như ông dùng lửa để đốt cháy thân. Lửa nung đốt khổ trên, lửa kế tiếp, nung đốt khổ giữa, lửa yếu nhỏ, nung đốt nổi khổ dưới. Đây là ba khổ do hiện duyên nảy sinh, ông nói do quá khứ, không hợp với lý, trừ ba khổ của ba thứ lửa kia. Vì tự mình đã nói do khổ hạnh, nên có thể dứt trừ khổ, là không hợp lý.

Nghĩa yếu lược, cái gọi là tự tánh của các nghiệp quyết định, thời gian quyết định, phẩm loại quyết định. Luận sư Cảnh nói: “Vả lại, khắc ngang vì nói, gọi là quyết định”. Luận sư Đạt nói: “Đây là văn cứ vào một tướng của môn lý tùy chuyển mà nói. Nếu y cứ môn lý chân thật, thì chưa hẳn như thế đều được chuyển”.

Dưới đây, sẽ nói về chánh luận:

Nói “Phân tích sáu việc”, nghĩa là bốn Đại, không, thức. Dùng quán sáu giới này, nhằm phân tích việc của hữu tình.

Nói “Và người khác đã khen ngợi năm thứ sai khác trái nhau kia”, nghĩa là ba thứ lớp hành hạ khổ não của hai thứ tà luận đã nói ở trước, trái với điều mà họ đã khen ngợi”.

Đôi thứ năm, là nói về ba người chưa vào, đã vào Thánh giáo:

1/ Phàm phu chưa nhập Thánh giáo. Do ba thứ tướng, biết được hễ diệt thì bất, người này đã được chánh kiến.

2/ Nghe tà giáo, tà kiến sắp sinh, chánh kiến sắp diệt.

3/ Nghe chánh pháp, tà kiến sắp sinh, bất sinh gọi là đoạn.

Chánh kiến đã thành trước, không gọi là sinh.

Kế là, có sinh mà không diệt, người tầm thường trong đây, trước chẳng phải tà, chánh, sau, nghe chánh pháp phát sinh chánh kiến, gọi là sinh lỗi tà kiến, vì không thực hành nên không gọi là đoạn.

Kế là, có vừa sinh, vừa diệt, người này ở trước đã hành động tà kiến, do nghe chánh pháp hàng phục, diệt trừ tà kiến rồi sinh ra chánh kiến. Người thứ hai đã nhập hữu học Thánh giáo, có ba tướng:

1. Sinh mà bất diệt, nghĩa là ở địa vị tu, đối với bốn tịnh không hư hoại hiện ở trước, gọi là sinh. Đối với Phật, không nói là đồng loại khi nhập Kiến đạo, đoạn trước thời nay không gọi là Diệt.

2. Kế là, có diệt mà không có sinh, nghĩa là đoạn tu dứt trừ vô minh của phẩm khác, gọi là diệt, nói về thể, không gọi là sinh khởi, vì thành chủng loại kia.

3. Kế là, cũng có sinh, có diệt, nghĩa là đạo học vô sinh. Tu dứt trừ vô minh, thảy đều Diệt.

Thứ ba, phàm phu đã nhập Thánh giáo, cũng có ba tướng:

1/ Diệt mà bất sinh, nghĩa là nghe nói vô ngã tiêu diệt ngã kiến, chưa trực tiếp ngô nhập chánh kiến vô ngã, không gọi là sinh.

2/ Sinh mà không diệt, người này sau khi đã nghe như trước, đối với lý vô ngã, dần dần có thể ngộ nhập chánh kiến vô ngã, được gọi là sinh. Tùy miên chưa dứt trừ, không gọi là diệt.

Từ đây về sau, do sức tu đạo, chứng hiện quán đế, mới dứt trừ tùy miên, phát sinh vô lậu, tức gọi là “vừa sinh”, “vừa diệt”.